تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/02/01
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
معنای لغوی بغی/أحكام البغاة /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/أحكام البغاة /معنای لغوی بغی
جهاد با بغات
مروری بر مباحث گذشته
بحثی که ما شروع کردیم بر اساس یک طرح نامه و مبتنی بر یک تقسیم اولیه از جهاد بود که جهاد را به ابتدائی و دفاعی و بغات تقسیم کرده اند. گفتیم که در مباحث فقهی، برخی جهاد را همان جهاد ابتدائی یا جهاد دعوت می دانند یعنی آن را منصرف به جهاد ابتدائی دانسته اند لذا به جهاد دفاعی، جهاد اصطلاحی نمی گویند. حتی جهاد با بغات یعنی جهاد علیه کسانی که علیه حاکم سرکشی کرده اند را خارج از جهاد اصطلاحی دانسته اند. این مطلب را سابق مورد اشاره قرار دادیم.
ما دربارۀ جهاد ابتدائی، بحث آیات و روایات را مطرح کردیم و در مورد برخی از روایات، حدود پانزده جلسه به بحث پرداختیم مثل روایت «کلّ رایة» و «اسیاف خمسه» و «مقاتله». مباحث بسیار زیادی مطرح شد. در رابطه با آیات نیز همۀ آیات مورد استناد برای اثبات جهاد ابتدائی را به بحث گذاشتیم. همچنین از ادلۀ جهاد دفاعی صحبت کردیم.
در بحث تقسیمات جهاد، گفتیم که برخی از بزرگان اقسام دیگری را برای جهاد ذکر کرده اند مثل جهاد ذبّی و جهاد فرهنگی و اقتصادی و سیاسی. من درس برخی از فقهای عصر را مطالعه می کردم و دیدم که در بحث اقسام جهاد، اقسام مذکور را نیز مطرح کرده اند. لکن ما همۀ این اقسام را زیرمجموعۀ جهاد دفاعی می دانیم یعنی جهاد دفاعی گاهی با جهاد فرهنگی بروز دارد و گاهی با جهاد اقتصادی و گاهی با اقسام دیگر. این اقسام بستگی به نوع حملۀ دشمن دارد. گاهی دشمن با حملۀ فرهنگی و ناتوی فرهنگی وارد می شود که جهاد مقابل آن نیز جهاد فرهنگی است و گاهی حملۀ دشمن، اقتصادی است که جهاد نیز اقتصادی خواهد بود. در مجموع نپذیرفتیم که هر کدام از موارد مذکور، یک قسم از اقسام جهاد هستند. حتی برخی از بزرگان جهاد ذبی را مطرح کردند و گفتند ماجرای کربلا، جهاد ابتدائی یا دفاعی یا جهاد با بغات نیست چون در جهاد ابتدائی حکومت باید ارتش فراهم کند و جهاد دفاعی نیاز به حملۀ دشمن دارد و جهاد با بغات نیز در مورد کسانی مطرح است که علیه امام خروج کرده اند و در داستان کربلا هیچ کدام از این شرایط وجود نداشت. مثال دیگری که برای جهاد ذبی مطرح می کنند، جهاد و جنگیدن ما علیه داعش است. جنگ ما با داعش، جهاد ابتدائی نبود و جهاد دفاعی نیز نبود چون به کشور ما حمله نکرده بودند و جهاد با بغات نیز نبود چون اینطور نبود که عده ای علیه حکومت توطئه کرده باشند. لذا این قائلین، جهاد ذبی را مطرح کردند.
در بحث مبسوط از این مسئله، این نظریه را رد کردیم و گفتیم همۀ این موارد، ذیل جهاد دفاعی قرار می گیرند چون دفاع از اسلام و مسلمانان و کیان اسلام شامل همۀ این موارد می شود و در دفاع از اسلام، تفاوتی میان دفاع در داخل کشور و خارج از کشور وجود ندارد.
برخی از بزرگان حتی جهاد ابتدائی را نپذیرفتند البته از میان فقهای امروز. فقهای گذشته همگی به محکمی جهاد ابتدائی را پذیرفته اند لکن فقهای امروز، غالبا جهاد ابتدائی را نپذیرفته اند مثل علامه محمد جواد مغنیه به ضمّ میم یا به فتح میم. این بزرگان جهاد ابتدائی را اینطور تعریف کرده اند که حکومت اسلامی با اقتدار خود به جامعۀ کفر یا بلد کفر حمله می کند. آیا بر حاکمیت کفر حمله می کند یا بر ملت کفر؟ مردم در کشور چین مسلمان نیستند و هیچ کدام از ادیان ابراهیمی را نپذیرفته اند. جهاد ابتدائی علیه آنان به معنای جنگیدن و حمله به مردم آن کشور است یا حاکمیت آن کشور؟ آیا جهاد ابتدائی شامل جهاد علیه اهل کتاب نیز می شود؟ از تعبیر «حمله بر بلاد کفر» یک معنای عام برداشت می شود. سوال مطرح می شود که وجه حمله به بلاد کفر چیست؟ آیا اسلام را به آنان تحمیل می کنید؟ گفته اند که باید قبل از حمله، آنان را به اسلام دعوت کنیم. این دعوت ممکن است چند ماه طول بکشد لکن امروزه با توجه به ابزارهای موجود، می توان از راه دور دعوت را انجام داد و لازم نیست که به آن منطقه لشکرکشی و سپس دعوت کنیم. لذا برخی از بزرگان معاصر، گفته اند جهاد ابتدائی، به معنای حمله به حاکم طاغوت و جهاد علیه او است یعنی در برخی از بلاد کفر، حاکمان طاغوتی وجود دارند که ظلم می کنند و اجازه نمی دهند اسلام به گوش مردم برسد که باید این مانع برطرف شود. این قائلان برای اثبات مدّعای خود، به آیات و روایات استناد می کنند.
برخی جهاد ابتدائی را به جهاد دفاعی برگشت می دهند و جهاد را منحصر در جهاد دفاعی دانسته اند. جهاد با بغات را جهاد اصطلاحی نمی دانند لکن در عرف متشرعین، به جهاد با بغات نیز جهاد گفته می شود لذا جهاد امیر المومنین با خوارج را جهاد می دانند. این قائلان می گویند در جهاد ابتدائی، گاهی بلدی که مورد حملۀ شما قرار می گیرد، دشمنی با شما ندارد که در این صورت، حملۀ شما به آن بلد، مصداق جهاد ابتدائی نیست اما اگر حاکمیت طاغوت در آن کشور وجود دارد و با شما دشمنی دارد و علیه شما توطئه می کند و به شما آسیب وارد می کند اما به شما حمله نکرده است، حمله به آن مصداق جهاد ابتدائی است در ظاهر یعنی شما ابتدائا به این بلد حمله کرده اید اما این جهاد نیز در حقیقت مصداق جهاد دفاعی است چون شما برای دفاع از اسلام و کیان خود، به آنان حمله کرده اید. مثلا آمریکا دشمن قسم خوردۀ ما است و آنان تا برچیده شدن نظام ما، دست نمی کشند و گفتمان ما برای آنان قابل پذیرش نیست. گفتمان ما، گفتمان مقابله با زورگویی و قلدری است. از سال 1320 تاکنون با ما دشمنی داشته اند و در هیچ زمانی صداقت خود را نشان نداده اند.
در هر صورت از حیث فقهی، ما یک دشمن قطعی داریم که بالفعل به ما حمله نکرده است. اگر قدرت داشتیم که مقابل این دشمن بایستیم و با او وارد جنگ شویم، آیا باید وارد جنگ شویم؟ اگر وارد جنگ شویم، به یک معنا جهاد ابتدائی کرده ایم اما به یک معنا همین حرکت به جهاد دفاعی برگشت می کند چون شما از کیان اسلام دفاع می کنید در مقابل یک دشمن قطعی.
مرحوم آقای مطهری به بیانی جهاد ابتدائی را به جهاد دفاعی بر می گرداند و مرحوم علامه طباطبائی به همین صورت. شما دیدگاه فقها از اقدمین و قدما و متاخرین و متاخری المتاخرین ملاحظه بفرمایید. در هر صورت بحث ما دربارۀ جهاد ابتدائی و جهاد دفاعی به پایان رسید که البته مباحث جزئی دیگری نیز قابل طرح است لکن طرح آنان باعث می شود که این بحث حدود 4 سال بیشتر به طول بینجامد.
مباحث پیش رو
بحثی که در جلسات باقی مانده پیگیری می کنیم، جهاد با بغات است یعنی جهاد با کسانی که اهل بغی و سرکشی هستند. جهاد با کسانی که بر حکومت خروج کرده اند. تعابیری که در اینجا به کار می بریم، در آینده مورد بحث قرار خواهند گرفت. «خروج از حکومت» و «خروج بر حکومت» به چه معنا است؟ در آینده مطرح خواهیم کرد. مباحث ما، دربارۀ معنای لغوی و اصطلاحی بغی و همچنین جهاد با بغات و ویژگی های آن است. همچنین به این خواهیم پرداخت که بغی در فقه سیاسی به چه معنا است چون از جملات امیر المومنین ع استفاده می شود که بغی در فقه سیاسی مطرح است. در یکی از خطبه های امیر المومنین ع تعبیر «بغی» به کار برده شده است که بعدا مفصل مطرح خواهیم کرد. علاوه بر این مختصرا به این بحث خواهیم پرداخت که در اصطلاح جهاد با بغات، چه اختلافی میان فقهای شیعه و فقهای اهل سنت اعم از فقه حنبلی و شافعی و مالکی و حنفی وجود ندارد. فقهای حنبلی غالبا به سیرۀ امیر المومنین تمسک می کنند و جنگ های ایشان را نمونه های بارزی از جنگ و جهاد با بغات می دانند. جهاد با بغات یعنی جهاد با خروج کنندگان بر امام اعم از امام معصوم و حاکم عادل یعنی ولی فقیه. همچنین به بیان تفاوت میان باغی و محارب خواهیم پرداخت. امروزه از اصلاح محارب استفاده می شود. آیا می توان به جای محارب از باغی استفاده کرد؟
معنای لغوی «بغی»
امروز صرفا به معنای لغوی بغی اشاره می کنیم. در معنای لغوی باید کتب متعدد مثل معجم مقاییس اللغه و لسان العرب و کتاب العین را ملاحظه کنید. العین یکی از اولین و معتبرترین کتب لغت است، نوشتۀ خلیل بن احمد فراهیدی. همچنین به اقرب الموارد و معجم تهذیب اللغة مراجعه کنید. برای معنای لغوی «بغی» معانی متعددی بیان شده است که عبارتند از: طلب، تجاوز، ظلم، جنایت، گناه، حسد، کبر، فساد، نافرمانی.
در کتاب تاج العروس، جلد 9 آمده است: «بَغَيْتُهُ، أَي الشَّي ءَ ما كانَ خَيراً أَو شرّاً، أَبْغيهِ بُغاءً، بالضَّمِّ مَمْدوداً، و بُغىً، مَقْصوراً، و بُغْيَةً، بضَمِّهنَّ، و بِغْيَةً، بالكسْرِ، الثَّانِيَةُ عن اللّحْيانيِّ: بَغَى الرَّجُلُ الخَيْرَ و الشَّرَّ و كُلَّ ما يَطْلبُه بُغاءً فإنَّه جَعَلَهما مَصْدَرَيْن فقالَ: بَغَى الخَيْرَ بُغْيَةً و بِغْيَةً، و جَعَلَهُما غَيْرُه اسْمَيْنِ كما يَأْتي.»[1]
راغب، بغی را به معنای طلب دانسته است. «الْبَغْيُ: طلب تجاوز الاقتصاد فيما يتحرّى، تجاوزه أم لم يتجاوزه »[2]
در لسان العرب آمده است: «البَغْيُ: التَّعَدِّي. و بَغَى الرجلُ علينا بَغْياً: عَدَل عن الحق و استطال »[3]
.
ازهری بغی را به معنای کبر دانسته است: «والبغی الظلم و الفساد و البغی معظم الأمر و معنی البغی قصد الفساد مثلا یقال فلان یبغی عن الناس إذا ظلمهم و طلب أذاهم و الفئة الباغیة هی الظالمة الخارجة عن طاعة إمام العادل».
در کتاب المنجد فی اللغة بغی به معنای عصیان و جنایت و باران زیاد آمده است.
در فرهنگ ابجدی، به معنای گناه و معصیت و فساد آمده است.
برخی گفته اند این معانی از بغی در قرآن نیز آمده است مثلا در آیۀ شریفۀ ﴿فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْه﴾ [4]
به معنای طلب آمده است. در آیۀ ﴿إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَق﴾ [5]
به معنای ظلم آمده است. در آیۀ ﴿وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ﴾[6]
به معنای حسادت آمده است. در آیۀ ﴿قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ﴾[7]
به معنای کبر آمده است. در آیۀ ﴿إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْض﴾ [8]
به معنای فساد آمده است به قرینۀ آیات قبل. می فرماید ﴿وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرينَ فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُون﴾ . باید بررسی کنیم که آیا می توان این معانی را به یک یا دو معنا برگرداند یا این لفظ بین همۀ این معنای مشترک است لفظا و مختلف است معنیً؟
[1] تاج العروس من جواهر القاموس، المرتضى الزبيدي، ج19، ص204.
[2] المفردات في غريب القرآن، الراغب الأصفهاني، ج1، ص55.
[3] لسان العرب، ابن منظور، ج14، ص78.
[4] سوره بقره، آيه 173.
[5] سوره شورى، آيه 42.
[6] سوره آل عمران، آيه 19.
[7] سوره اعراف، آيه 33.
[8] (سوره یونس، آيه 23.