تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/01/25
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
اشتراط سلامتی در جهاد ابتدائی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /اشتراط سلامتی در جهاد ابتدائی
اشتراط سلامتی در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در بررسی شرایط وجوب جهاد بود که به شرط هفتم پرداختیم. برخی این شرط را «عدم مرض» بیان کرده اند که یک شرط عدمی است و برخی آن را «سلامتی از مرض» مطرح کرده اند که شرط وجودی است. جناب شیخ ره در مبسوط، مرض را عذر مسقط می داند و مرض را یکی از عذرهای مسقط وجوب جهاد می شمارد. شیخ همچنین کوری و لنگی و اعسار را عذر مسقط وجوب جهاد دانسته است.
برای اشتراط سلامتی از مرض به آیات قرآن استناد شده است مثل آیۀ 91 سورۀ توبه که مهم ترین دلیل در این بحث است، ﴿لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ .﴾
تفصیل در بیماری در کلمات فقها
با ملاحظۀ عبارات فقها در این بحث، روشن می شود که فقها قائل به تفصیلاتی در بحث مرض هستند. از جمله این تفاصیل، تفصیلی است که قاضی ابن براج ذکر کرده است. توضیحات مربوط به کلام قاضی را در جلسۀ قبل بیان و بحث کردیم؛ «و انما ذكرنا المرض - الذي لا يمكن المريض معه القيام بالحرب - لمثل ما تقدم، و لان المرض اما ان يكون ثقيلا، أو خفيفا. فان كان ثقيلا كالحمى اللازمة المطبقة أو البرسام و ما أشبه ذلك فلا يجب الجهاد عليه، لقوله سبحانه وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ . فان كان خفيفا، كالحمى التي ليست لازمة و لا مطبقة، بل يكون بالنوبة في وقت دون وقت، أو وجع الفرس و الصداع. و ما أشبه ذلك، فذلك لازم له لأنه كالصحيح، فاما الحمى الثانية فإنما يسقط وجوب ذلك عليه في حال النوبة - ان كان فيها غير قادر و لا يتمكن من القيام بالحرب - فان لم يكن كذلك، فحاله كحال الصحيح السليم كما قدمنا.»[1]
تعبیر «وجع الفرس» قطعا اشتباه است و تعبیر صحیح «وجع الرأس» است که در برخی از نسخ این کتاب آمده است.
این عبارات در کتابهای مختلف آمده است. آیۀ شریفه «مرضی» را به صورت مطلق آورده است اما فقهای ما در مورد مرض تفصیلی را بیان کرده اند و همین تفصیل را در مورد اعرج نیز ذکر کرده اند و لذا برخی تعبیر «أعرج» را ذکر نمی کنند و به جای آن از تعبیر «إقعاد» استفاده می کنند. این تفصیل ناشی از برداشت فقهای ما از آیه است. مشابه همین بحث در مورد «ضعف» در آیۀ مذکور نیز وجود دارد که می فرماید ﴿لیس علی الضعفاء﴾. ما گفتیم مراد از ضعف در این آیه، ضعف اجتماعی و علمی نیست بلکه ضعف جسمی اراده شده است چون جهاد یعنی تحرّک خصوصا در صدر اسلام. امروزه مصادیق جهاد متفاوت است و با کوچکترین حرکت نیز می توان جهاد کرد. گاهی حتی یک شخص نابینا در یک اتاق کارهای زیادی را برای مقابله با دشمن انجام می دهد اما در صدر اسلام، شخص نابینا نمی توانست در جهاد شرکت کند. بنابراین همانطور که در مورد «ضعف» در آیه گفتیم که مراد هر نوع ضعفی نیست، در مورد «مرض» نیز هر مرضی مراد نیست بلکه مرضی اراده شده است که مانع از جهاد باشد. برخی از امراض، مانع تحرّک نیست بلکه در مورد برخی از امراض، جهاد برای مبتلا به آن بیماری، مفید است مثل شخص مبتلا به اسید اوریک که تحرّک و دویدن هرچه بیشتر برای آن شخص بسیار مفید است. جهاد کردن برای اشخاص مبتلا به وسواس، مفید است چون در شرایط جهاد گاهی لازم است که شخص همۀ وسواس های خود را کنار بگذارد. همچنین شخص ناشنوا در برخی موارد در جهاد کار راحتی در پیش دارد مثل اینکه در جایگاه شلیک خمپاره و موشک و بمب باشد.
وسواس یک بیماری عجیب و سختی است. یکی از بزرگان مبتلا به وسواس شده بود و خدمت یکی از علما رسید. آن عالم به ایشان گفتند «وضو بگیر». وضو گرفت. گفتند «کفایت می کند. حال با همین وضو نماز بخوان». اطاعت کرد. آن عالم چند ساعت همراه با آن شخص اعمال او را مراقبت کردند و به او نسبت به عادی بودن در اعمال تذکر دادند.
من در گذشته در زمانی که متأهل و صاحب یک فرزند بودم، به علت مشکلات اقتصادی خانواده را به رشت فرستادم و خود در حجره زندگی می کردم. در آن زمان، اعمال برخی از افراد را دیدم که بسیار ترسیدم از شدّت وسواس در آنها. ما نماز ظهر و عصر خود را خوانده بودیم که آن شخص هنوز در حال وضو بود و شخص دیگری هنوز در حال گفتن تکبیرة الاحرام بود. اینگونه افراد در حمام، بسیار سختی خواهند داشت و گاهی شش ساعت در حمام می ایستند. جهاد و حضور در میدان برای این افراد بسیار مفید است. با توجه به نکات قبل، علمای ما در مورد «مرض» تفصیل داده اند.
اشتراط عدم اعسار در جهاد
عبارات فقها در مورد اعسار
شرط بعد در عبارات فقها با عبارت «عدم اعسار» ذکر شده است و شیخ یکی از اعذار مسقطه را اعسار شمرده است. اعسار را ناداری تعریف کرده اند. شخصی باید به جهاد برود که بتواند خرجی خود و خانواده اش را تأمین کند و بتواند زاد و راحله و نفقۀ عیالش را تأمین کند. در گذشته برای سفر جهاد، اسب لازم بود و امروزه مثلا سفر با هواپیما لازم است و لذا مصادیق راحله متفاوت است. در هر صورت در برخی عبارات، اعسار مانع از وجوب جهاد شمرده شده است. قاضی ابن براج می فرماید: «فاما العذر فان كان مرضا أو غيره مما قدمنا ذكره، فقد مر ما فيه، و ان كان غير ذلك مثل ان يكون معسرا فينبغي تأمل حاله، فان كان الجهاد و موضع الحرب قريبا من البلد الذي هو فيه و حوله، فالجهاد واجب عليه، و لا معتبر في سقوط ذلك عنه باعتباره. و ان كان موضع ذلك بعيدا فينبغي النظر في حال هذه المسافة»[2]
.
در برخی عبارات از تعبیر «فقر» استفاده شده است یعنی جهاد بر کسی واجب است که فقیر نباشد مثل عبارت شهید ثانی. می فرماید: «و يشترط في من يجب عليه الجهاد بالمعنى الأول - البلوغ و العقل و الحرية و البصر و السلامة من المرض المانع من الركوب و العدو - و العرج البالغ حد الإقعاد أو الموجب لمشقة في السعي لا تتحمل عادة و في حكمه الشيخوخة المانعة من القيام به - و الفقر الموجب للعجز عن نفقته و نفقة عياله و طريقه و ثمن سلاحه»[3]
می فرماید در وجوب جهاد، بینا بودن لازم است و همچنین سلامت از مرضی که مانع از سوار شدن و دویدن باشد و همچنین سلامت از عرجی که به حدّ اقعاد رسیده باشد یا موجب مشقت و سختی باشد که عادتا تحمل نمی شود. برخی افراد اعرج هستند اما سوار بر اسب، میدان داری می کنند. امروزه شخص لنگ و اعرج نیز می تواند در بخش های مختلف جهاد با تخصص خاص خود، مفید باشد و جهاد کند. می فرماید در حکم عرج، سالمند بودنی است که مانع از قیام به جهاد باشد. سابقا گفتیم که در برخی عبارات از تعبیر «شیخ کبیر» و در برخی از تعبیر «الشیخ الضعیف» و در برخی از تعبیر «الشیخ الهِمّ» استفاده شده است. شهید سپس می فرماید سلامت از فقر برای وجوب جهاد لازم است، لکن فقری که موجب عجز از نفقۀ خود و عیالش و تأمین سلاح و خرجی راه باشد. گاهی سفر برای جهاد، طولانی تر است و نیاز به خرجی و زمان زیادی دارد مثلا پیمودن مسیر از یک سمت کشور اندونزی به سمت دیگر این کشور، نیاز به هشت ساعت سفر هوایی دارد.
فعلیت اعسار، شرط سقوط وجوب جهاد
اگر شخصی حاضر شود که مخارج جهاد را برای معسرین تأمین کند، قطعا جهاد بر آنان واجب خواهد بود. اگر شخصی مشکلات مالی فقیر را مرتفع کند و نفقه و سلاح و خرج طریق را تأمین کند، جهاد بر آن فقیر واجب می شود. به نظر ما ملاک، وجدان مؤونه است یعنی شخص باید بالفعل دارای نفقه و خرجی باشد. آیه می فرماید «و لا علی الذین لا یجدون ما ینفقون» یعنی جهاد بر کسانی واجب نیست که چیزی برای انفاق ندارند. بنابراین اگر شخصی مخارج او را تأمین کند، مشمول این آیه نخواهد بود. آیه صرفا شامل کسانی می شود که بالفعل واجد نیستند حتی اگر مالک اموال بسیار باشد. توضیح اینکه گاهی شخصی ثروتمند است اما جنگیدن را نمی داند یا خودرو و اتومبیل دارد اما نمی داند چگونه از آن خودرو استفاده کند، چنین شخصی بالفعل چیزی ندارد. آیۀ مذکور اشاره دارد به یک شرط ثبوتی به نام «وجدان المؤونه» یعنی داشتن خرجی که شامل شخصی می شود که دیگران به او خرجی بدهند.
[1] المهذب، القاضي ابن البراج، ج1، ص294.
[2] المهذب، القاضي ابن البراج، ج1، ص295.
[3] الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية (سلطان العلماء)، الشهيد الثاني، ج1، ص217.