تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1404/01/18
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
اشتراط قدرت در جهاد ابتدائی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /اشتراط قدرت در جهاد ابتدائی
مقدمه
امروز اولین جلسه در سال 1404 است که در ادامۀ جلسات مربوط به سال تحصیلی 403-404 قرار دارد. خدای متعال توفیق درک ماه رمضان را به ما داد. ان شاء الله از برکت عید فطر بهره مند شده اید و تقارن بهار قرآن و بهار طبیعت را به فال نیک می گیریم. ان شاء الله سال جدید، سال مبارکی باشد و برکات بر شما و خانواده شما و ملت شریف و نظام جمهوری اسلامی نازل شود و مشکلات مردم مرتفع شود. در جلسۀ قبل اشاره کردیم که در سال گذشته فشارهایی وارد شد و تلخی هایی داشتیم از جمله شهادت شهدای خدمت و شهدای مقاومت یعنی سید عزیز سید حسن نصر الله و سید هاشم صفی الدین و شهید اسماعیل هنیه و شهید یحیی سنوار و فرماندهان مقاومت که در برابر زر و زور و تزویر ایستاده بودند و اجازه نمی دادند که سلطۀ دشمن توسعه یابد. تلخی های دیگری داشتیم از جمله اینکه جغرافیای مقاومت مورد حملۀ دشمنان قرار گرفت و قصۀ پر غصۀ سوریه رخ داد و در لبنان جنایات فراوان صورت گرفت. ما مکان شهادت سید را بازدید کردیم و دیدیم که حدود ده ساختمان بزرگ را با هشتاد تن بمب زدند تا ایشان را حذف کنند. البته این هراس دشمن از شخصیت سید حسن دیدنی است. ابتدا گفتند اگر چهل تن بمب بریزیم، به احتمال 90 درصد سید را از بین می بریم. سپس گفتند دو برابر کنید تا مطمأن شویم.
در غزه یک زندان بین المللی به وجود آوردند. من اخیرا با برخی افراد صحبت می کردم که می گفتند مردم غزه با همۀ سختی ها در چادرها زندگی می کنند. بیش از یک میلیون و سیصد هزار نفر آواره شدند. آیه می فرماید ﴿إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرا﴾[1]
نه إن بعد العسر یسرا یعنی معیت بین سختی و آسانی وجود دارد. در سال گذشته بر مردم فشارهای اقتصادی وارد شد که امسال باید تدبیر صورت گیرد چون اگر این تدبیر صورت نگیرد، ممکن است فشارها افزایش یابد و اگر فشارها افزایش یابد، اتفاقات دیگری خواهد افتاد. بنابراین امسال باید سال تدبیر و مقاومت باشد و نباید ناامید شویم. صحنۀ مبارزه و جنگ است و باید تحمل کرد. این گونه شعب ها برای ما فراوان ساختند و ما از آنها عبور کردیم. همۀ ما باید از دعای حضرت ولی عصر بهره مند شویم و محتاج دعا و دلتنگ ظهور هستیم. اگرچه ما شاید لیاقت رؤیت چهرۀ حضرت را نداشته باشیم به علت کوتاهی ها اما ظهور یک بارقۀ امید برای همۀ ما است و امیدوار هستیم که توفیق برای همه حاصل شود که مقدمات ظهور را فراهم کنند و در امر ظهور تسهیل صورت دهند.
اشتراط قدرت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در خصوص شرایط وجوب جهاد ابتدائی بود. در آخرین جلسه، شرط چهارم را به پایان رساندیم یعنی ما بلوغ و عقل و حریت و مذکّر بودن را مطرح کردیم و گفتیم جهاد بر غیر بالغ و مجنون و عبد واجب نیست. در مورد جهاد بر نساء مقداری توقف و مفصل تر بحث کردیم.
شرط پنجم: قدرت
شرط پنجم قدرت است. کسی باید در صحنۀ جهاد حضور یابد که قادر باشد یعنی عاجز نباشد. قدرت، یک شرط وجودی است و عدم مانع، یک شرط عدمی است. سابقا گفتیم که در تعابیر علما گاهی از تعابیر وجودی و گاهی از تعابیر عدمی استفاده شده است. مثلا در کتاب مهذّب از قاضی ابن برّاج آمده است: «فان لم يكن فيهم كفاية و احتاجوا الى عدد كان الفرض لازما لمن يليهم و عليهم ان يمدوهم و يعينوهم أولا فأولا، فان لم ينكف العدو بذلك فاحتيج الى جميع المسلمين، وجب ذلك على الجميع، لوجوبه على كل رجل منهم، حر، بالغ، كامل العقل، سليم من الشيخوخة و المرض و العذر الذي لا يمكنه معه القيام بالحرب ان يكون له عذر يمنعه من ذلك، و يكون مأمورا به من قبل الامام العادل، أو من نصبه الامام.»[2]
سابقا مفصل بحث کردیم و گفتیم که جهاد ابتدائی، واجب کفائی است بر خلاف جهاد دفاعی که وجوب عینی دارد.
تعابیر مربوط به اشتراط قدرت، مختلف است مثل «السلامة من الشیخوخة». در برخی تعابیر آمده است که شخص نباید «الشیخ الهِمّ» باشد یعنی پیرِ ضعیف نباشد. هِمّ به معنای ذائب است یعنی کسی که ذوب شده و فرتوت شده است. شخص باید قدرت سوارکاری به مدّت چند روز داشته باشد.
قدرتی که در اینجا مطرح است، قدرت عرفی است نه عقلی. همانطور که در مورد غسل ارتماسی گفته شده است که تمام بدن یک دفعه در آب فرو برود که مراد از دفعه، دفعۀ عرفی است نه عقلی چون امکان فرو بردن در یک دفعه به دقت عقلی وجود ندارد چون در هر صورت بخشی از بدن متاخر از سایر بخش ها، به آب فرو می رود.
برخی از فقها گفته اند «یشترط السلامة من الشیخوخة» و برخی گفته اند «یسقط عن الشیخ الهِمّ» یعنی جهاد از پیرمرد ضعیف ساقط می شود نه هر پیرمردی. برخی افراد سالمند، بسیار قدرتمند هستند مثلا در صدر اسلام افراد سالمندی بودند که در میدان حاضر می شدند مثل عمار و حبیب که در کربلا حاضر بود و خداوند به او توفیق داد که در کنار درب ورودی حرم امام حسین ع قرار دارد. مسلم بن اوسجع نیز سالمند بود که در میدان حاضر میشد.
اما آیا سالمند نبودن از شرایط وجوب جهاد است یا این موارد از مصادیق عدم قدرت هستند؟ شرط اصلی، قدرت است. کتاب الینابیع الفقهیه، آثار و کلمات فقهی قدما را جمع آوری کرده است که مشتمل بر المقنع فی الفقه از شیخ و الهدایة از شیخ و المقنعه از شیخ مفید و جمل العلم و العمل و الانتصار و المسائل الناصره از سید مرتضی و الکافی از ابوالصلاح است. این کتاب به صورت مبوّب عبارت آقایان را نقل کرده است. در جلد نهم از این کتاب، صفحۀ 77 این بحث آغاز شده است. «و انما ذكرنا الشيخوخة التي لا يمكن معها القيام بالحرب، لان المكلف بالشيىء انما يكون مكلفا به مع الاستطاعة له و قدرته عليه، فاما إذا لم يكن مستطيعا له و لا قادرا عليه لم يصح كونه مكلفا به.»[3]
سالمند نمی تواند در جهاد شرکت کند چون مکلف باید قدرت و استطاعت داشته باشد. نکتۀ مهم در اینجا همین عبارت است.
مرحوم آقای خوئی در کتاب منهاج الصالحین، شرط چهارم را قدرت دانسته اند در حالی که ما این شرط را شرط پنجم دانستیم. سابقا گفتیم که برخی از بزرگان شرط بلوغ و عقل را ذیل شرط تکلیف قرار داده اند و لذا آن ها را به صورت مستقل مطرح نکرده اند. مرحوم خوئی نیز به همین صورت عمل کرده اند لذا شرط قدرت را به عنوان شرط چهارم مطرح کرده اند و می فرمایند: « الرابع: القدرة، فلا يجب على الأعمى و الأعرج و المقعد و الشيخ الهمّ و الزمن و المريض و الفقير الذي يعجز عن نفقة الطريق و العيال و السّلاح و نحو ذلك، و يدلّ عليه قوله تعالى ﴿لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ ﴾ و قوله تعالى: ﴿لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ﴾.»[4]
حرج در دو آیه ذکر شده است: 17 فتح و 91 توبه. مقداری از این مباحث را در جلسات قبل عرض کردیم. در مجموع از مجموعۀ عبارات، اشتراط قدرت برداشت می شود. قدرت به عنوان یک شرط وجودی ذکر می شود و عجز به عنوان یک شرط عدمی یعنی شخص نباید عاجز باشد. سایر کلمات که در عبارات فقها ذکر شده است، از باب بیان مصادیق ذکر شده اند لذا ذکر شدن «الشیخ الهِمّ» و «الشیخ الکبیر» و «الشیخ الضعیف» از باب بیان مصداق بوده است. لذا برخی از فقها اینگونه فرموده اند: «من لیس به نحضة الی القیام بالجهاد» یعنی کسانی که نمی توانند قیام به جهاد داشته باشند و روی پای خود بایستند. برخی نمی توانند سلاح در دست گیرد یا نمی توانند بر اسب سوار شوند. چنین افرادی قدرت جنگیدن ندارند و لذا جهاد بر آنان واجب نیست.
در برخی از تعابیر شیخوخت به عنوان عذر مسقط جهاد ذکر شده است و شیخوخت در اینجا به معنای سالمند بودن و پیری است لکن هر شیخوختی مسقط جهاد نیست بلکه شیخوختی که باعث ناتوانی از انجام امور لازم در جهاد بشود. در مورد بیماری و مرض نیز هر بیماری مسقط جهاد نیست. برخی از بیماران مبتلا به فشار خون و دیابت، سوارکاران و شمشیر بازان و تیراندازان خوبی هستند. بنابراین مراد از مرض و بیماری، مرضی است که مانع از حضور مفید شخص در میدان نبرد شود.
بله ممکن است شخصی قادر بر در دست گرفتن سلاح نباشد اما بتواند در پشتیبانی جهاد کمک کند و علاوه بر این امروزه با توجه به تغییر شکل جهاد و جنگ، ممکن است شخص عاجز بر شمشیر زدن و تیر اندازی، بتواند با فشار دادن دکمه و کلید، در جهاد شرکت کند. بنابراین در شرایط امروزی، کسی مصداق عاجز است که حتی نتواند دکمه ای را فشار دهد. مصادیق در زمان های مختلف، متفاوت خواهند بود.
جمع بندی ما این است که همۀ این موارد، بیان کنندۀ مصادیق قدرت هستند و آنچه لازم است، قدرت داشتن و عاجز نبودن است و قدرت داشتن بر حسب مورد و زمان متفاوت است. علاوه بر این افرادی که عاجز از حضور در جهاد اند، اگر می توانند باید در پشتیبانی جهاد شرکت کنند خصوصا اگر شخصی به لحاظ فکری و تدبیری بتواند موثر در جهاد و جنگ باشد مثلا بتواند نقشۀ عملیات طراحی کند. حتی گاهی ممکن است یک دانش منحصر در یک فرد باشد مثل آگاهی از یک منطقۀ خاص که در این صورت اقدام و عمل بر آن فرد، وجوب عینی خواهد داشت.
ادلۀ اشتراط قدرت
عمدۀ دلیل بر اشتراط قدرت، آیۀ 91 سورۀ توبه و قاعدۀ نفی حرج است. « لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ». سابقا گفتیم که برخی به «ضعفاء» استناد کرده بودند برای اثبات عدم وجوب جهاد بر زنان و ما این استدلال را نپذیرفتیم و گفتیم مراد از ضعف در این آیه، ضعف جسمی است. حتی مراد از ضعف، استضعاف فکری و امثال آن نیست. ممکن است شخصی به لحاظ فکری و عقیدتی قوی نباشد اما به لحاظ جسمی قدرتمند باشد که باید در میدان حاضر شود. در آیۀ 47 از سورۀ غافر آمده است: « وَ إِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصيباً مِنَ النَّار» در این آیه بحثی بین مستکبران و مستضعفان وجود دارد. مستضعفان به مستکبران می گویند ما از شما تبعیت می کردیم. مراد از این استضعاف، ضعف جسمی نیست بلکه ضعف اجتماعی است لذا مستضعف در این آیه کسی است که در نظام اجتماعی تحت سلطۀ مستکبران قرار گرفته اند و او چاره ای جز پذیرش استکبار نداشته است. دلیل دوم را در جلسۀ بعد مطرح خواهیم کرد.
[1] سوره شرح، آيه 6.
[2] المهذب، القاضي ابن البراج، ج1، ص293.
[3] المهذب، القاضي ابن البراج، ج1، ص294.
[4] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص363.