تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/12/08
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
اشتراط ذکورت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /اشتراط ذکورت در جهاد ابتدایی
حدیث اخلاقی
«عن أبی الاسود الدؤلی قال حدّثنی أبوذرّ قال دخلت علی رسول اللّه فقلت یا رسول اللّه أوصنی بوصیّة فقال يَا أَبَا ذَرٍّ لِيَكُنْ لَكَ فِي كُلِّ شَيْ ءٍ نِيَّةٌ صَالِحَةٌ حَتَّى فِي النَّوْمِ وَ الْأَكْل »[1]
در کتاب مکارم الاخلاق و برخی دیگر از کتب حدیثی ما مثل الخصال، مواعظی از پیامبر اکرم ص به جناب ابوذر و ابن مسعود نقل شده است که می توانند محور بحث در ماه مبارک رمضان قرار گیرند. این مواعظ متنوع اند و اختصاص به یک موضوع ندارند. معمولا طرح یک بحث با یک موضوع در یک ماه عموما خسته کننده است. برای وعظ مردم، باید به سبک قرآنی و روایی عمل کنیم و آن پرداختن به مسائل مورد نیاز مردم است. حدودا در سال 1375 ما حدیث معراج را به عنوان موضوع بحث قرار دادیم و در خصوص دنیا و ویژگی های اهل دنیا و آخرت و ویژگی های اهل آخرت بحث کردیم و این بحث در طول ماه مبارک رمضان ادامه یافت. همچنین رسالۀ حقوق امام سجاد ع می تواند موضوع بحث یک ماهه قرار گیرد که تنوع خوبی در مباحث حقوقی دارد.
شخصیت هایی مثل ابوذر از هر فرصتی برای افزایش دانش خود استفاده می کردند چون هر مقدار بر دانش انسان افزوده شود، باعث رشد انسان است. بسیاری از فقهای ما زمانی که بستر یادگیری برایشان فراهم میشد، سوال می کردند تا بر دانش خود بیفزایند. این سیره بسیار مهم است. فرصت اندک است و علوم، فراوان اند و لذا مناسب است که انسان از فرصت استفاده کند و در حدّ توان از علوم بیاموزد.
در بخشی از وصیت پیامبر اکرم به ابوذر، مطلبی آمده است که برای سلوک و تهذیب و سازندگی و توجه بسیار مهم است و آن این است که تلاش کنید به تمام اعمال خود، نیت پاک بدهید حتی خوردن و خوابیدن. گاهی شخص می خوابد صرفا برای رفع خستگی و گاهی می خوابد برای اینکه قوتی به دست آورد تا به خدا خدمت کند «قوّ علی خدمتک جوارحی». گاهی شخص غذا می خورد تا لذت ببرد و گاهی می خورد تا نیرو به دست آورد برای تلاش در راه خدا.
در واجبات و امور عبادی، توجه به خدا باید وجود داشته باشد چون تحقق آن عبادت به وجود قصد قربت وابسته است. اما در واجبات توصلی قصد قربت شرط و لازم نیست اما به ما یاد داده اند که حتی در توصلیات، قصد قربت داشته باشید. در واجبات عبادی مثل نماز و روزه و حج، قصد قربت لازم است و اگر این امور نبودند، اصلا توجه به خدا نبود. اگر خداوند این امور را تشریع نمی کرد، توجه به خدا به صورت طبیعی در زندگی انسان وجود نداشت. این امور عبادی مسیر توجه به خداوند را باز کرده است. بله گاهی انسان به دلیل مشکلات به خدا توجه پیدا می کرد به واسطۀ خداشناسی فطری مثلا وقتی شخصی در حال غرق شدن است و کسی نیست که او را نجات دهد، از درون به یک حقیقت مطلق توجه پیدا می کند و آن خداوند است و این نکته در روایات ما ذکر شده است. اگر این مشکل و سختی و غرق شدن و افتادن در کار نبود، این توجه هم نمی بود. لکن این مشکلات خلاف طبیعت است و لذا برای توجه به خداوند نیاز به ضابطه و قانون و مناسک و عبادات داریم لذا خداوند عبادات را جعل کرد تا انسان در مسیر کفر قرار نگیرد و به آن حقیقت نا متناهی توجه پیدا کند اگرچه به صورت حداقلی باشد. بنابراین این واجبات تعبدی همگی الطاف و منن الهی بر بندگان هستند.
اما روایات ما توصیه کرده اند به اینکه توجه به حق تعالی اختصاص به واجبات تعبدی نداشته باشد و در سایر امور زندگی از واجبات توصلی و حتی در امور مباح مثل اکل و شرب و نوم جریان داشته باشد. انسان می تواند کاری کند که همۀ امور زندگی او عبادت و سلوک باشد.
تبلیغ کردن نیز مصداق همین قاعده قرار می گیرد و لذا کسی که به تبلیغ می رود اصلا به این فکر نکند که کجا مبلغ بیشتری می پردازند. این امور، نه تنها در خود مبلّغ و بلکه در مخاطب او اثر دارد. ما قبلا از مصیبت اخیر، چند روزی به رشت رفتیم و به محلی به نام ماسال رفتیم که جلسه ای برای امام زمان عج برگزار شده بود و جمعیت زیادی از جمله روحانیت حضور داشتند. شخصی 60 ساله قبل از من سخنرانی کرد و در سخنرانی خود، خاطره ای را از دوران تبلیغ من در آن منطقه در زمان گذشته بیان کرد. گفت ما برای دهۀ محرم به یک روحانی درخواست دادیم که برای ما منبر بروند اما ایشان نمی توانستند و شخص دیگری را معرفی کردند و آن شخص که معرفی شده بود، من بود که در آن زمان به تازگی ملبس شده بودم. آن روحانی که من را معرفی کرد به ایشان گفت: «پشیمان نمی شوید.» آن سخنران گفت: «ما در نهایت پذیرفتیم که آقای رمضانی برای ما منبر برود.» توجه کنید که بعضی مناطق هر کسی را به عنوان سخنران و منبری نمی پذیرند و حساسیت بالایی دارند. ما ده شب منبر رفتیم و البته فضا و حال و هوای خیلی خوبی در آن زمان وجود داشت. این سخنران گفت: «ما الان خجالت می کشیم که آن موقع چیزی به آن روحانی جوان ندادیم و حتی کرایۀ راه هم پرداخت نکردیم». همین مطلب که ما چیزی از مردم نخواستیم، در ذهن مردم مانده بود. من واقعا به این فکر نمی کردم که چه چیزی به من می دهند یا نمی دهند و همین مطلب در ذهن مردم مانده بود و من فکر نمی کردم که این مطلب، اینقدر اثر گذار باشد. این سخنران گفت: «از آن موقع، مردم شما را دوست دارند». همین مطالب مقداری من را متنبه و متوجه کرد که مبادا آن حال و هوای خود را از دست بدهی. بنابراین تبلیغ اگر به نیت خالص و صالح باشد، اثر گذار است. پیامبر می فرماید: برای تو در هر چیزی نیت صادقه وجود داشته باشد حتی در نوم و اکل.
بنابراین می توانیم تبلیغ را به نیت صادقه انجام دهیم. قرآن در رابطه با تبلیغ می فرماید: ﴿وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبين﴾ [2]
بلاغ مبین به حفظ کردن الفاظ و بیان کردن آن ها نیست. بلاغ مبین یعنی نفوذ به قلب مخاطب، و راه آن، نیت صادق است.
اشتراط ذکورت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در رابطه با شرایط وجوب جهاد ابتدائی بود که شروط بلوغ و عقل و حریت را مطرح کردیم. بعد از این شروط، در عبارات فقها، مذکر بودن ذکر شده است. ما این بحث را تمام کردیم و صرفا جمع بندی بحث باقی مانده بود. ما از مجموعۀ روایات، عدم وجوب جهاد بر زنان را برداشت کردیم اما عدم جواز را استفاده نکردیم.
جمع بندی مباحث ذیل اشتراط ذکورت در جهاد ابتدائی
خطابات قرآن، عام اند مثل «أقیموا» که شامل زنان و مردان می شود. ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون﴾ [3]
و ﴿أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُم﴾ [4]
خطابات عام هستند و خارج کردن برخی افراد از تحت این خطابات، نیاز دارد به دلیل خاص. آیات مربوط به جهاد نیز اطلاق دارند و شامل همگان می شوند. حتی جهاد به معنای قتال عمومیت دارد ﴿وَ قاتِلُوا في سَبيلِ اللَّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدين﴾ [5]
، ﴿أُذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدير﴾[6]
، ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَميعا﴾[7]
، ﴿وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْل﴾ [8]
. اطلاق این آیات شامل همگان می شود و خارج کردن عده ای نیاز به ادله دارد. ما ادله را در باب جهاد بررسی کردیم و نسبت به مقید و مخصص برای عمومات فحص کردیم و در جایی که مخصص و مقید یافت نشود، عام و مطلق بر حجیت باقی است. در جلسات قبل همۀ روایات را بررسی کردیم. در روایتی آمده بود که خداوند متعال جهاد را بر مردان و زنان واجب کرده است اما جهاد مردان، بذل مال و جان است و جهاد زنان، تبعّل است یا تحمل کردن اذیت همسر است. گفتیم که در این تعبیر، جهاد به معنای اعم از مسلح و غیر مسلح به کار رفته است.
در مجموع از همۀ روایات استفاده کردیم که جهاد زنان در روایات ما وجود دارد اما به معنای خاصی و همچنین در روایات ما آمده است که پیامبر زنان را به میدان جنگ می بردند و در مواردی زنان به میدان می رفتند و می جنگیدند و عده ای را می کشتند. بنابراین حرمت جهاد زنان از آیه یا روایتی استفاده نمی شود.
علاوه بر این، جهاد در صدر اسلام، به گرفتن شمشیر و کمان و حضور در میدان بوده است که ملاحظات و آداب اخلاقی و نکات فراوان دارد لکن امروزه این شکل از جهاد ضرورتی ندارد و گاهی با فشار دادن یک دکمه از فاصلۀ دور، عده ی زیادی از دشمن از بین می روند. علاوه بر این، احتمال اسارت وجود داشته است. اگر زنان به اسارت گرفته می شدند، احتمال تعدی و تجاوز وجود داشت. اساسا زنان مسئولیت مهم دیگری بر عهده دارند و آن تربیت نسل مجاهد است. ثواب تربیت مجاهد، کمتر از ثواب مجاهد نیست. البته اینکه ما جهاد زنان را جائز می دانیم، حتما باید همراه با رعایت حدود و واجبات باشد لذا حجاب و سایر امور باید ملاحظه و رعایت شوند.
در ادامۀ این بحث، یک فرع مطرح می شود که آیا بر زنان واجب است که فنون نظامی را بیاموزند؟ بله باید بیاموزند نه تنها برای جهاد ابتدائی بلکه حتی برای جهاد دفاعی. در زمان جنگ، حاکم جامعه فنون نظامی را به زنان هم آموزش می دهد. اولین مخاطب در آیۀ ﴿وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْل ﴾[9]
حاکم و امام جامعه است و امام جامعه به هر کسی که می تواند در میدان حضور یابد، دستور می دهد که فنون را بیاموزد چه مرد و چه زن. این آیه نسبت به انواع مختلف از آمادگی، عمومیت دارد البته در مورد «ما استطعتم» مباحث زیادی مطرح است. برخی از بزرگان در مباحثات می گفتند که بر اساس همین خطاب ما حتی باید سلاح اتمی در اختیار داشته باشیم اگرچه استفاده از آن را حرام می دانیم. مقام معظم رهبری فتوا به حرمت استفاده از سلاح اتمی داده اند که این فتوا تاثیر مثبت بسیار زیادی در فضای بین المللی داشته است. اکنون، گفتمان ما در جهان، گفتمان غالب است؛ شما می گویید کشورها نباید سلاح اتمی داشته باشند، اما چرا خودتان سلاح اتمی دارید؟ چرا باید صرفا عده ای حق وتو داشته باشند؟ چرا اگر یک کشور خواست، می تواند مصوبات سازمان ملل را لغو کند؟ برخی اصرار دارند که طبق آیۀ مذکور، وقتی دشمن سلاح اتمی دارد، ما هم باید سلاح اتمی داشته باشیم تا آنها را بترسانیم.
در مجموع گفتیم که اگر جهاد ابتدائی را بپذیریم، جهاد ابتدائی را بر زنان جائز می دانیم. البته سابقا نتوانستیم جهاد ابتدائی را بپذیریم. عمومات و اطلاقات در مورد جهاد، جواز جهاد زنان را اثبات می کند و همچنین سیرۀ قطعی پیامبر، جواز حضور زنان در جنگ را اثبات می کند برای حضور در معرکه و میدان و جنگیدن. بله زنان با مردان به لحاظ جسمی متفاوت اند اما این اثبات نمی کند که ثواب جهاد اختصاص به مردان دارد. در تحلیل های نهایی بسیار مهم است که زنان نیز باید خودشان را در تحولات اجتماعی سهیم بدانند نه اینکه بگوییم «زنان ناقص العقل هستند». باید آن روایات به درستی درک شوند که آیا قضیۀ شخصیه و خارجیه اند یا ناظر به جنس زنان است؟ ایمان و انسانیت و مقامات معنوی، جنسیت نمی شناسد. هر کدام از زن و مرد، مسئولیتی دارند و در عرصه های دشوار نیز مسئولیت های مختلفی متوجه به زن و مرد شده است و مسئولیت هایی که متوجه به زنان شده است، کمتر از مسئولیت های مردان نیست. تربیت مجاهد، کمتر از جهاد نیست. البته در جایی که امکان حضور مردان و زنان در جهاد ابتدائی وجود دارد، ابتدا مردان اقدام کنند لکن اگر به مقدار کفایت نبودند، زنان وارد میدان می شوند و به وظایف خود در میدان عمل می کنند و اگر لازم باشد، به جنگ می پردازند. در جلسات بعد از ماه مبارک رمضان، شروط باقی مانده را به بحث خواهیم گذاشت و سپس به بحث از جهاد با بغات می پردازیم. ان شاء الله در سال تحصیلی آینده، بحث از مکاسب محرمه را آغاز خواهیم کرد.
[1] مكارم الاخلاق، الطبرسي، رضي الدين، ج1، ص464.
[2] سوره نور، آيه 54.
[3] سوره بقره، آيه 183.
[4] سوره نساء، آيه 59.
[5] سوره بقره، آيه 190.
[6] سوره حج، آيه 39.
[7] سوره نساء، آيه 71.
[8] سوره انفال، آيه 60.
[9] سوره انفال، آيه 60.