تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/11/17
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
اشتراط ذکورت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /اشتراط ذکورت در جهاد ابتدایی
چند نکته دربارۀ دهۀ فجر
با توجه به اینکه در ایام دهۀ فجر هستیم، دربارۀ این مناسبت نکاتی را بیان می کنیم. اولا در ایام مبارک رجب و شعبان قرار داریم و باید از این ایام استفاده کنیم. از خدا می خواهیم این توفیق را به همۀ حوزویان و دانشگاهیان و خصوصا مسئولین نظام بدهد تا در مسیر گفتمان تعریف شده در انقلاب اسلامی قرار گیرند. گفتمان انقلاب اسلامی، گفتمان عدالت است و این ادعای بزرگی است که حرکت انقلاب در مسیر تحقق عدالت همه جانبه است. بدون شک برای تحقق عدالت باید هزینه پرداخت کرد. امکان ندارد که انسان در مسیر عدالت همه جانبه حرکت کند و هزینه ای نپردازد از مال و جان. این تعریف دربارۀ امیر المومنین ع معروف است که شهادت ایشان در محراب عبادت ایشان بود «لشدّة عدله». در طول تاریخ، مستکبران همواره با عدالت در ستیز بوده اند چون آن را بر خلاف منافع خود می دیدند. مستکبران نمی خواهند در جامعه حقوق هر کسی بر اساس جایگاهش داده شود. در حوزۀ اقتصاد، نود درصد از ثروت های دنیا در اختیار ده درصد از جمعیت دنیا است و ده درصد از ثروت دنیا در اختیار نود درصد از جمعیت دنیا است و این عین بی عدالتی است.
انقلاب اسلامی برای استقلال
شکل گیری انقلاب اسلامی برای تحقق چند جهت بود: اولا استقلال، تا کشور ما به استقلال برسد. مشکل فقدان استقلال برای تمام کشورهای مسلمان وجود دارد و دشمنان تلاش می کنند که استقلال را از آنها بگیرند و آنها را وابسته کنند و موفق شدند. وابستگی فرهنگی و سیاسی و اقتصادی و علمی برای بسیاری از کشورهای مسلمان وجود دارد. بزرگترین کشور مسلمان، اندونزی است اما مستقل نیست. کشور بنگلادش با 170 میلیون مسلمان مستقل نیست. ببینید در چه وضعیتی قرار دارند. در بنگلادش حدود 620 سال در ادارات به زبان فارسی صحبت می کردند. زبان بنگالی و زبان فارسی، زبان ادارات بوده است یعنی همه به زبان فارسی مسلط بودند. هند و پاکستان و بنگلادش یک کشور بودند که ابتدا هند را جدا کردند و سپس پاکستان را. کدام یک از کشورهای دارای جمعیت مسلمان به صورت اکثریت، حکومت اسلامی دارند؟ صرفا در پاکستان که شورای فقها شبیه به شورای نگهبان دارند. علمای شیعه و اهل سنت پاکستان با ما ارتباط دارند. ایران نیز قبل از انقلاب مانند همان کشورها بوده است. تنها کشوری که امروزه ادعای استقلال دارد و برای استقلالش هزینه های جانی و مالی فراوان پرداخته است، ایران می باشد. پاک ترین جان ها در این مسیر فدا شدند و هنوز در این مسیر هزینه می دهیم و بزرگان و شخصیت های پاک و نورانی را از دست می دهیم. بنابراین شکل گیری انقلاب اولا برای رسیدن به استقلال بوده است، همان استقلالی که از آمال و آرزوهای همۀ کشورهای مسلمان بوده است. در گذشته کشورهای مسلمان برای خود حاکمیت داشتند. یکی از ایالت های هند، میسور است که در آن تیپوسلطان و پسرش، چهل سال حکومت داشتند. در مادرید اسپانیا، حدود 700 سال حکومت اسلامی وجود داشته است. اما الان هیچ کشور مسلمانی به غیر از جمهوری اسلامی، مسلمان نیست و لذا امروزه بیشترین هزینه را می پردازیم و بیشترین تحریم ها را تحمل می کنیم تا مردم برای خودشان تصمیم بگیرند نه دیگران. امام ره فرمودند واقعۀ غدیر هم برای این بود که مردم در سرنوشت خود تصمیم بگیرند. لذا آموزۀ غدیر می تواند بسیار برای ما و برای همۀ ملل دنیا درس آموز باشد که بهترین ها در کشورها به کار گرفته شوند.
دو آموزۀ مهم از غدیر به دست می آید: اولا مردم باید در سرنوشت خود دخالت داشته باشند و ثانیا بهترین ها باید به کار گمارده شوند. اگر بهترین اشخاص در هر جایگاهی به کار گرفته شوند، چه اتفاقی خواهد افتاد ... .
انقلاب اسلامی برای ظلم ستیزی
شکل گیری انقلاب، ثانیا برای ظلم ستیزی بود یعنی مقابلۀ با ظلم سیستماتیک. مکرر اشاره کردیم که از تمام آموزه های اسلام، دو اصل ایجابی و دو اصل سلبی استنباط می شود. دو اصل ایجابی: کرامت و عدالت. دو اصل سلبی: ظلم و انظلام. شکل گیری انقلاب اسلامی در جهت ظلم ستیزی بوده است که یکی از مهمترین نتایج آن، جمهوری اسلامی بود که با رأی مردم شکل گرفت. انقلاب صورت گرفت اما شکل نظام سیاسی بعد از انقلاب اسلام در تاریخ دوازده فروردین سال 58 تعریف و تعیین شد یعنی جمهوریت بر مبنای اسلامیت.
انقلاب اسلامی برای عزت
شکل گیری انقلاب، ثالثا برای عزت مسلمانان بود. چه بلایی بر سر اسلام آوردند و قوانین اسلام را به سخریه گرفتند و در برابر حجاب و احکام اسلام ایستادند. حتی خط و زبان ترکیه را گرفتند. وقتی خط یک کشور را بگیرند، فرهنگ آن کشور را نیز گرفته اند. خط در ترکیه، عربی بوده است اما اکنون لاتین است. آتاترک موفق شد اما در اینجا حوزه های علمیه اجازه ندادند که خط ایران تغییر کند. ایران عزیز نبود و در حاشیۀ تاریخ قرار داشت اما امروز در متن تاریخ قرار دارد. امروز ایران به نحوی در همۀ معاملات حضور دارد به صورت مستمر و مستقل و مهم.
انقلاب اسلامی برای رشد فرهنگی و رشد در همۀ حوزه ها
انقلاب اسلامی ایران، یک انقلاب دینی و فرهنگی و برای رشد فرهنگ جامعۀ ایرانی بود. به جغرافیای ایران در دویست سال اخیر نگاه کنید. ما بالای پنج میلیون کیلومتر وسعت داشتیم که امروزه یک میلیون و ششصد هزار کیلومتر وسعت داریم. یعنی شاهان نالایق با قراردادهایی مثل ترکمانچای، کشور را دادند که آخرین مورد از آن، بحرین بود یعنی چهاردمین استان کشور که آن را در اختیار قرار دادند. باز هم اگر به زمان دورتر برگردید، جغرافیای ایران بسیار گسترده تر بوده است. جغرافیای ایران شامل نیمی از حاکمیت سیاسی تمام جهان میشد که اندک اندک تنزل پیدا کرد تا به دوران پهلوی رسید و آنها هم این حاکمیت را تنزل دادند.
ما باید به این حوزه ها نیز بپردازیم. حوزویان ما برای تمهید ظهور نباید به دروس عادی اکتفا کنند بلکه باید اقدام کنند. امکان ندارد که برای ظهور هیچ مقدمه ای لازم نباشد. اینکه گفته می شود برای ظهور حضرت دعا کنید به این نیست که صرفا در گوشه بنشینیم و دعا بخوانیم. اساسا در همۀ دعاها باید بستر استجابت نیز فراهم شود.
ما معتقدیم که این قیام برای عدالت اجتماعی بود که البته هزینه دارد. مردم نباید بین حرکت مسئولین و گفتمان انقلاب اسلامی تعارض ببینند. این تعارض به جمهوریت انقلاب صدمه می زند. همچنین به اسلامیت این حرکت نباید صدمه وارد شود. برای اسلام، انقلاب رخ داد. مردم به اسلامیت نظام، رأی دادند. در هیچ جای دنیا تعریف شده نیست که هر ده سال رفراندوم بگذارند و رأی گیری کنند. این مسائل را برای ضربه زدن به نظام مطرح می کنند و گاهی این کلمات بر زبان دوستان نادان هم جاری می شود.
انقلاب اسلامی برای عدالت و اتحاد و هم بستگی
انقلاب برای رسیدن به عدالت اجتماعی بوده است. یکی از اصول انقلاب اسلامی، تأکید بر عدالت اجتماعی و مبارزه با فساد و تبعیض بوده است و همین اصل به مردم امید داد یعنی احترام به حقوق انسان و کرامت انسان. انقلاب اسلامی بر کرامت انسان تأکید کرد. مشارکت مردمی و تقویت وحدت ملی، یکی دیگر از آثار انقلاب بود. انقلاب نشان داد که مردم می توانند در سرنوشت خود مشارکت کنند با رهبری صحیح که توسط امام صورت گرفت و مردم در میدان حاضر شدند و پایه های اجتماعی نظام را تقویت کردند و یک نظام سیاسی را محقق کردند.
یکی از پیام های مهم اخلاقی انقلاب، ضرورت وحدت و همبستگی میان اقشار مختلف بوده است. انقلاب اسلامی بر مبنای اصول اخلاقی شکل گرفت و تلاش کرد ارزش های اسلامی مانند صداقت و ساده زیستی و انصاف و همدلی را پیاده کند. مهمترین شاخصۀ یک مسئول در نظام سیاسی در سطوح مختلف، صداقت است ﴿رَبِّ أَدْخِلْني مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْني مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصيرا﴾[1]
. صداقت را باید کاملا نشان داد و این مهم است.
آثار انقلاب اسلامی
یکی از آثار مهم انقلاب، مقاومت و ایستادگی است. انقلاب ما را در این مسیر قرار داد که در برابر ظلم بایستیم و مقاومت کنیم. تنها زبان برای مقابله با ظلم، مقاومت است. امروزه نیز در عرصۀ بین الملل در مقابل ظلم می ایستیم چون می خواهند هویت ملل مسلمان را به بردگی بکشند.
توسعۀ فرهنگی و تقویت هویت ملی یکی دیگر از آثار انقلاب بوده است. ما دستاوردهای علمی فراوانی داشتیم. ما قبل از انقلاب، پزشک کافی نداشتیم و پزشکان هندی و بنگالی در ایران طبابت می کردند اما امروزه نه تنها با کمبود پزشک مواجه نیستیم بلکه در سطوح و رشته های مختلف بیش از تعداد لازم نیرو داریم و توسعۀ پزشکی در ایران به مرحله ای رسیده است که یکی از اقطاب پزشکی در غرب آسیا شده ایم لذا بسیاری از افراد به ایران مراجعه می کنند برای تشخیص امراض. در این راستا امروزه ما تولید کنندۀ تجهیزات و داروهای پزشکی هستیم.
علاوه بر این، تحصیلات عالی و دانشگاهی بسیار توسعه پیدا کرد و الحمد لله در حوزه نیز رشد زیادی صورت گرفت. در حوزۀ تحقیقات علمی و فناوری، رتبۀ جهانی ما در تولیدات علمی، 54 بود اما در سال 2022 به رتبۀ 15 رسیدیم. لذا امروزه یکی از قدرت های علمی دنیا به شمار می رویم. در فناوری نانو به یکی از کشورهای پیشرو در منطقه تبدیل شده ایم. طبق آمار مراکز رسمی بین المللی، ایران به عنوان رتبۀ چهارم در فناوری نانو قرار دارد. در طی سه سال 2020 و 2021 و 2022 ایران در جایگاه چهارم از انتشار مقالات مرتبط با فناوری نانو قرار گرفت. ایران در صنایع هوا-فضا توانست ماهواره بسازد و در حوزۀ فناوری های مربوط به پرتاب ماهواره بسیار رشد کرده است. امروزه تولیدات علمی مربوط به مهندسی هوا-فضا 21577 مدرک است. چین با 29 درصد و آمریکا با 25 درصد و آلمان با 24 درصد و انگلستان و ایتالیا با 3 درصد به ترتیب بیشترین تولیدات علمی را در این حوزه دارند و جمهوری اسلامی رتبۀ 12 تولیدات علمی در حوزۀ مهندسی هوا-فضا را به خودش اختصاص داده است از سال 2014 تاکنون.
علاوه بر این، دستاوردهای نظامی فراوان باعث شده است که جمهوری اسلامی به یکی از قدرتهای منطقه و بین الملل تبدیل شود لکن با عقلانیت به پیش می رود. در حوزه های راه و جاده سازی و ... نیز پیشرفت های بسیاری داشته ایم. البته امروزه نمی خواهند این اطلاعات منتشر شود و می خواهند سیاه نمایی صورت گیرد. ما باید تلاش کنیم که این جایگاه و پایگاه که به برکت خون های مطهر شهدا به دست آمده است، حفظ شود. امروز باید کاستی های خود را بشناسیم و درمان کنیم. مسئولین ما در قوای سه گانه باید امید را در بین مردم توسعه دهند. امیدوار هستیم که خداوند به همۀ ما توفیق دهد تا انقلاب ما مقدمۀ انقلاب و ظهور حضرت مهدی عج قرار گیرد.
اشتراط ذکورت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بخشی از بحث اشتراط ذکورت باقی مانده است و باید طرح شود.
ما دربارۀ اشتراط ذکورت به بررسی ادله پرداختیم از آیات و روایات و اجماع و سایر ادله مثل ضعف جسمی. در دلالت و سند این ادله اشکالاتی را مطرح کردیم و ادله را به صورت کامل مورد بررسی قرار دادیم. اما گفتیم که همۀ فقها شرط ذکورت را ذکر کرده اند و کسانی که آن را ذکر نکرده اند، از باب وضوح به آن متعرض نشده اند. قدر متیقن از روایات این است که جهاد به معنای قتال، بر زنان واجب نیست. مصادیق دیگری از جهاد برای زنان معرفی و تعیین شده است مثل حسن تبعّل و حج و عمره. یعنی ثوابی که بر جهاد مترتب می شود، برای زنان به صورت موسع تعریف شده است.
از ظاهر کلمات علمای اسلامی برداشت می شود که جهاد به معنای قتال بر زنان واجب نیست نه اینکه حرام باشد. مرحوم علامه در تفسیر المیزان، جلد دوم می فرماید: «اجازه ندادن جهاد به زنان، تنها در مورد جنگ و قتال است نه اینکه مطلقا از حضور و کمک در جهاد منع شده باشد» زن می تواند در پشتیبانی جهاد، کمک کند. حتی پیامبر زنان را به جنگ می بردند پس سیره نیز بر حضور زنان در جهاد بوده است. علاوه بر این برخی روایات ما مشتمل بر دعا برای جهاد و شهادت برای زنان است. این مطلب در کتب اهل سنت آمده است. البته باید بررسی کنید که آیا این مطلب در روایات شیعه نیز ذکر شده است یا خیر. نسبت به مردان این دعا در روایات شیعه وجود دارد مثلا در نامۀ امیر المومنین به مالک اشتر این مطلب آمده است.
عدم تفاوت بین زن و مرد از نظر جایگاه معنوی و حقیقی
اینکه قتال از زنان برداشته شده است، به واسطۀ شاکلۀ وجودی و جسمانی زن است. خدای متعال انسان ها را خلق کرد و مسئولیت هایی را تعیین کرد و این مسئولیت ها بین زنان و مردان تقسیم شدند. در حوزه های تربیتی زنان بیشتر نقش دارند و در امور بیرونی مردان نقش بیشتری دارند. در بحث مقامات، هیچ تفاوتی بین زن و مرد وجود ندارد و آیات و روایات بسیاری در این زمینه داریم مثل ﴿يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبير﴾[2]
و ﴿إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا﴾[3]
و ﴿وَ الْعَصْر إِنَّ الْإِنْسانَ لَفي خُسْر إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ﴾[4]
و ﴿مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُون﴾ [5]
و ﴿إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه﴾ [6]
که هیچ کدام به مردان اختصاص ندارد. یکی از آیات به صورت ویژه در مورد زنان است که اسماء به محضر پیامبر آمد و از ایشان سوال کرد که آیا آیه ای در شأن زنان نازل شده است؟ پیامبر این آیه را خواندند: ﴿إِنَّ الْمُسْلِمينَ وَ الْمُسْلِماتِ وَ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْقانِتينَ وَ الْقانِتاتِ وَ الصَّادِقينَ وَ الصَّادِقاتِ وَ الصَّابِرينَ وَ الصَّابِراتِ وَ الْخاشِعينَ وَ الْخاشِعاتِ وَ الْمُتَصَدِّقينَ وَ الْمُتَصَدِّقاتِ وَ الصَّائِمينَ وَ الصَّائِماتِ وَ الْحافِظينَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ وَ الذَّاكِرينَ اللَّهَ كَثيراً وَ الذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظيما﴾[7]
. بنابراین زن و مرد از نظر مقامات مساوی اند. اما اختلاف در ارث و برخی از سایر موارد، به مسائل اجتماعی برگشت می کند نه به مقامات حقیقی. مقام حقیقی ﴿وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقينَ إِماما﴾[8]
است که ممکن است زنان در روز قیامت، امامت و ولایت داشته باشند. اینکه زن برای خروج از منزل، باید از شوهر اجازه بگیرد، باعث نمی شود که جایگاه او تنزل پیدا کند.
در کتاب الخصال، جلد سوم، صفحۀ 511 و در مستدرک در باب سیزده و در کتاب الحدائق الناضرة این روایت نقل شده است: «عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ الْجُعْفِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ الْبَاقِرَ ع يَقُولُ لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ أَذَانٌ وَ لَا إِقَامَةٌ وَ لَا جُمُعَةٌ وَ لَا جَمَاعَةٌ وَ لَا عِيَادَةُ الْمَرِيضِ وَ لَا اتِّبَاعُ الْجَنَائِزِ وَ لَا إِجْهَارٌ بِالتَّلْبِيَةِ وَ لَا الْهَرْوَلَةُ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ وَ لَا اسْتِلَامُ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ وَ لَا دُخُولُ الْكَعْبَةِ وَ لَا الْحَلْقُ إِنَّمَا يُقَصِّرْنَ مِنْ شُعُورِهِنَّ وَ لَا تَوَلِّي الْمَرْأَةِ الْقَضَاءَ وَ لَا تَوَلِّي الْإِمَارَةِ وَ لَا تُسْتَشَارُ وَ لَا تَذْبَحُ إِلَّا مِنِ اضْطِرَارٍ وَ تَبْدَأُ فِي الْوُضُوءِ بِبَاطِنِ الذِّرَاعِ وَ الرَّجُلُ بِظَاهِرِهِ وَ لَا تَمْسَحُ كَمَا يَمْسَحُ الرِّجَالُ بَلْ عَلَيْهَا أَنْ تُلْقِيَ الْخِمَارَ مِنْ مَوْضِعِ مَسْحِ رَأْسِهَا فِي صَلَاةِ الْغَدَاةِ وَ الْمَغْرِبِ وَ تَمْسَحَ عَلَيْهِ وَ فِي سَائِرِ الصَّلَوَاتِ تُدْخِلُ إِصْبَعَهَا فَتَمْسَحُ عَلَى رَأْسِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ تُلْقِيَ عَنْهَا خِمَارَهَا ...[9]
» این حدیث با سند دیگری در کتاب من لا یحضره الفقیه ذکر شده است. این حدیث دلالت ندارد بر بالاتر بودن مقام مرد نسبت به زن. این روایت صرفا عدم وجوب برخی احکام بر زنان را بیان می کند که حتی عدم جواز را نیز بیان نمی کند و قطعا این موارد بر زنان جائز است.
لزوم حفظ حریم میان زن و مرد
نکته ای که در روایات ما مورد تأکید واقع شده است، حریمی است که زنان باید در ارتباط با نامحرم حفظ کنند. حضور در میدان جهاد برای پشتیبانی نیز باید همراه با حفظ همۀ حریم ها باشد. تمام این نکات به این جهت است که زنان و مردان اختلاط پیدا نکنند. به این مورد مراجعه کنید و آن را مشاهده کنید که امیر المومنین ع وقتی وارد بازار کوفه شدند، اختلاط مردان و زنان را مشاهده کرد و لذا اعتراض و جلوگیری کرد لذا اینکه زنان به صورت لخت در جامعه حضور یابند قطعا مورد اعتراض باید قرار گیرد و قطعا مطلوب نیست.
مرحوم علامه حلی در تحریر می گوید «جائز است که زنان را برای استفاده در کارها به میدان جنگ ببرند». بنابراین قدر متیقنی که از زنان برداشته شده است، قتال است که این امر نیز به واسطۀ شاکلۀ وجودی زنان و تفکیک بین مسئولیت ها است و این مطلب برداشت نمی شود که شأن پاداش برای مردان بیشتر از زنان است. حتی تعبیر «ضعیفه» نیز دلالت بر تنزل جایگاه ندارد و صرفا نظارت به ضعف جسمانی دارد.
شاگرد: اینکه زنان برای پشتیبانی و تداوی می توانند در معرکه حاضر شوند، از محل بحث خارج است چون ربطی به جهاد ندارد چون محل بحث ما جهاد به معنای قتال است. و اینکه جهاد به معنای قتال برای زنان جائز است، نیاز به دلیل دارد.
استاد: ما می گوییم جهاد برای زنان جائز است و با صلاحدید امام، در صورت عدم من به الکفایه، واجب می شود. علاوه بر این گفتیم که امروزه با توجه به تغییر نوع جهاد، مسئله تفاوت پیدا کرده است. در مجموع ما از اطلاق ادله این جواز قتال را استفاده می کنیم.
شاگرد: مواردی که می فرمایید، استثنا هستند مثل صلاحدید امام در فرض نیاز و اضطرار و لذا ارتباطی با اطلاق ادله ندارند و نمی توان از آنها قاعدۀ کلی برداشت کرد.
استاد: خیر. پیامبر در هر جنگ بین زنان قرعه می انداخت برای حضور در جنگ ابتدائی. ولی می گوییم اینکه زن شمشیر به دست گیرد و سوار بر اسب شود و قتال کند از وظایف اصلی زن نیست لکن اگر نیاز باشد، لازم است.
[1] سوره اسراء، آيه 80.
[2] سوره حجرات، آيه 13.
[3] سوره مریم، آيه 96.
[4] سوره عصر، آيه 1.
[5] سوره نحل، آيه 97.
[6] سوره فاطر، آيه 10.
[7] سوره احزاب، آيه 35.
[8] سوره فرقان، آيه 74.
[9] الخصال، الشيخ الصدوق، ج2، ص585.