جلسه 1403/11/08

بسم الله الرحمن الرحیم



شرایط وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرایط وجوب جهاد
 
اشتراط حریت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث در خصوص شرطیت حریت به پایان رسید اما به این نکته اشاره کنیم که در کتب فقهی، حریت به عنوان یک شرط ذکر شده است لذا اگر حریت منتفی شود، وجوب نیز منتفی می شود. عرض کردیم که فقهای اهل سنت و شیعه این شرط را بیان کرده اند به جز برخی از بزرگان مثل مرحوم شیخ در نهایه و ابن جنید و ابن ادریس. این اشخاص، شخصیت هایی بزرگ و از علمای طراز اول در فقه هستند. ادلۀ اشتراط حریت بررسی شد از قرآن و روایات. برخی مثل علامه در کتاب منتهی دلیل دیگری را مطرح کردند و آن اینکه جهاد نیاز دارد به مسافرت و عبد برای مسافرت نیاز دارد به اذن مولا. این دلیل نیز مورد بحث و بررسی قرار گرفت. علاوه بر این، امور دیگری نیز به عنوان دلیل در کتب اهل سنت ذکر شده است که به نظر ما نمی توانند دلیل باشند و صرفا استحسان هستند. ما این امور را نیز مطرح کردیم.
در نهایت ما نتوانستیم از ادله شرطیتِ حریت را استفاده کنیم. آیه و روایات و اجماع و سایر ادله را رد کردیم.
جمع بندی بحث از اشتراط حریت در جهاد ابتدائی
نکته ای را باید در پایان بیان کنیم و آن عبارت است از اینکه: چه بسا اشتراط حریت در جهاد ابتدائی از کتب اهل سنت اتخاذ شده باشد لکن در عین حال فقهای شیعه این شرط را ذکر کرده اند مگر به ندرت و متأخرین از علمای شیعه همگی این شرط را ذکر کرده اند. بنابراین می توان گفت که این شرط تقریبا در میان علمای مسلمین متسالم است. با توجه به همۀ اشکالاتی که به ادله وارد شده است، برخی احتیاط می کنند و می گویند شاید ادله ای در این زمینه وجود دارد که به دست ما نرسیده است چون این مسئله مورد تسالم علمای اسلام بوده است. اما گمان می کنم که ما باید تابع دلیل باشیم و دلیلی بر اشتراط حریت نیافتیم چون دلالت آیه را رد کردیم و روایات را از نظر سندی و دلالی مورد مناقشه قرار دادیم و اجماع نیز بر فرض پذیرش، مدرکی بود. در نهایت می توانیم بگوییم جهاد به لحاظ حکم اولی بر عبد واجب نیست اما جائز است همانطور که جهاد بر صبی واجب نیست اما اگر یک صبی قدرت لازم را داشت، می تواند در جهاد شرکت کند و لذا اگر در جهاد حاضر شود و کشته شود، شهید خواهد بود. نکتۀ مهم در این است که عموم ادله، از جهاد که پاداش های فراوانی دارد، منع نمی کند با توجه به اینکه اسلام در شیوۀ تربیتی به دنبال از بین بردن بردگی است. ما نمی توانیم به اسلام نسبت دهیم که چون برخی از احکام اسلام به بردگان مربوط می شود، پس اسلام طرفدار بردگی است. اسلام به دنبال این بوده است که بردگی در طول زمان و در یک مسیر مشخص از بین برود. اما احکام همۀ مسلمانان را نمی توانیم از برخی از گروه ها برداریم. شاید تعبیر دقیق «لا یجب علی العبد» در کلمات فقهای ما، ناظر به همین نکته باشد که جهاد بر عبد جائز است لکن واجب نیست.
بررسی اشتراط ذکورت در وجوب جهاد ابتدائی
نظر علمای اسلام در مورد اشتراط ذکورت
شرط دیگری که در کتب فقهی برای وجوب جهاد ابتدائی ذکر شده است، مذکر بودن است. این شرط را تقریبا بلکه تحقیقا همۀ علما ذکر کرده اند مثل حلبی در کافی و شیخ در نهایه و مبسوط و الجمل و العقود و ابن براج در مهذّب و ابن زهره در غنیه و ابن حمزه در وسیله و صهرشتی در اصباح و ابن ادریس در سرائر و حسن بن حمزۀ حلی در اشارة السبق و محقق در شرائع و مختصر النافع و یحیی بن سعید حلی در جامع و علامه در قواعد و ارشاد. متاخرین نیز همگی این شرط را ذکر کرده اند مثل صاحب جواهر و صاحب ریاض و کاشف الغطاء و محقق ثانی در جامع المقاصد و محقق اردبیلی در مجمع الفائدة و البرهان. این شرط جزء مسلمات دانسته شده است. علاوه بر این، اشتراط ذکورت در کتب عامه نیز ذکر شده است مثل بدایة المجتهد و نهایة المقتصد از ابن رشد که در جلد اول آن، صفحۀ 310 آمده است: «و أما علی من یجب، فهم الرجال الاحرار البالغون الذین یجدون ما یقضون الاصحّاء إلا المرضی و إلا الزمنی و ذلک لا خلاف فیه لقوله تعالی ﴿لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَريضِ حَرَجٌ ﴾[1]
و ﴿لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَج ﴾[2]
.
از بین علمای مشهور شیعه، صرفا شهید اول در لمعه این شرط را ذکر نکرده است لکن شهید ثانی آن را بیان کرده است. برخی از بزرگان اصلا به این موضوع نپرداخته اند و به آن اشاره ای نکرده اند چون اشتراط ذکورت را از واضحات و مسلمات می دانستند.
نکته: تغییر شرایط و حالات جهاد
این بحث از مباحث مهمی است که امروزه باید بیشتر به آن توجه کنیم. این بحث مانند بحث سابق (اشتراط حریت) نکات اجتهادی خوبی دارد و امروز درصدد بیان مقدماتی در اطراف این بحث هستیم و در جلسۀ بعد به ادلۀ اشتراط ذکورت خواهیم پرداخت.
در صدر اسلام وقتی جهاد مطرح میشد، شرایط خاصی حاکم بود. در صدر اسلام برای جهاد و جنگ، بر اسب سوار می شدند و جنگ تن به تن صورت می گرفت و افراد به اسارت گرفته می شدند. اینکه زنی به میدان جنگ بیاید و اسیر بشود، مشکلات و مسائل متعددی را به دنبال داشت. آیا این مشکلات در این حکم مدّ نظر بوده است یا این حکم به جنس زنان بازگشت می کند که به لحاظ جسمی به صورت نوعی قوت کمتری نسبت به مردان دارند. برخی می گویند جهاد اصلا متوجه زنان نیست به دلیل شرایط جسمی خاص آنان. در گذشته زنان را ضعیف می دانستند و حتی آنان را ضعیفه خطاب می کردند. برخی گفته اند که چون جهاد دارای خشونت و درگیری های تن به تن است، اصلا شامل زنان نمی شود و خطاب جهاد اصلا شامل حال زنان نمی شود. صاحب جواهر همین مطلب را بیان کرده است و می فرماید خطاب جهاد مربوط به مذکرین است لکن اقیموا و اطیعوا شامل همگان می شود. می گویند خطاب «أقیموا» با خطاب «قاتلوا» و «جاهدوا» تفاوت دارد و خطابات جهاد اصلا شامل زنان نمی شوند.
این بیان نمی تواند دقیق باشد چون خطابات عام قرآنی به صورت مذکر بیان می شوند یعنی اگر جمعی مشتمل بر زن و مرد، مخاطب باشند، خطاب به صورت مذکر می آید. ﴿یا أیها الذین آمنوا﴾ و ﴿أطیعوا الله﴾اختصاص به مردان ندارد. امر به بیعت اختصاص به مردان ندارد لذا در جریان غدیر، زنان هم با امیر المومنین ع بیعت کردند.
برخی از آقایان به این نکته اشاره کرده اند که شیوه و نوع جنگ در صدر اسلام بسیار متفاوت از زمان حال است. در زمان حاضر، تخصص های زیادی لازم است که ممکن است زنان آن تخصص را دارا باشند و در زمان حاضر اصلا لازم نیست که شخص مجاهد به صورت تن به تن بجنگد و ممکن است شخصی از فاصلۀ بسیار دور، جنگ را کنترل کند و در جنگ شرکت کند. بنابراین جهاد امروزی اصلا مستلزم حضور در میدان جنگ تن به تن نیست.
نکته: حضور زنان در جهاد در صدر اسلام
نکتۀ دیگر در این است که در صدر اسلام نیز زنان در میدان جنگ حضور پیدا می کردند و حتی پیامبر اکرم ص زنان را در جنگ حاضر می کردند و حتی گاهی بین همسران پیامبر قرعه کشی میشد و زنان در جنگ کارهایی را عهده دار می شدند. در تاریخ اسلام نمونه هایی از جنگیدن زنان در میدان جنگ وجود دارد. در مواردی نقل شده است که یک زن در میدان جنگ، با چند مرد می جنگید و آنها را از پا در می آورد. لذا برخی از زنان بودند که از نظر جسمی و از نظر برخورداری از فنون جنگی، توانمند بودند.
ریشۀ اشتراط ذکورت در جهاد ابتدائی
باید ببینیم که آیا این مسائل جسمی مورد نظر شارع بوده است یا اساس نوع و سنخ مسئولیتی که شارع حکیم برای زنان در نظر گرفته، متفاوت است؟ جهاد ابتدائی، واجب کفائی است لذا برخی افراد باید در شهر بمانند و شهر نیز باید مدیریت شود. حال، من به الکفایه چه کسانی باید باشند؟ مردان باید اقدام به جهاد کنند تا اصلا نوبت به جهاد زنان نرسد و این به این معنا نیست که جهاد بر زنان حرام است و به این معنا نیست که اگر حضور زنان در میدان جهاد لازم بود، از حضور آنان جلوگیری شود. سنخ مسئولیت زنان با سنخ مسئولیت مردان متفاوت است. در پشت صحنۀ جهاد، تربیت در خانواده و تربیت مجاهدان باید صورت بگیرد.
البته امروزه می بینید که در غرب این مسئولیت تربیت را از والدین سلب می کنند و از سنین پایین، کودکان را به مهد می برند و امر تربیت را عهده دار می شوند و به نوعی امور تربیتی و حق تربیت را از والدین سلب می کنند. به کودکان می گویند که اگر والدین شما، به شما آزاری رساندند، به ما بگویید تا آنها را تنبیه کنیم. به نظر اسلام، مسئولیت هایی بسیار مهم بر عهدۀ زنان است همانطور که مسئولیت های مهم دیگری بر عهدۀ مردان است.
به جهت همین مسئولیت هایی که بر عهدۀ زنان بوده است، در صدر اسلام زنانی از پیامبر سوال می کردند که آیا جهاد بر زنان نیز واجب است؟ از جمله عائشه این سوال را از پیامبر پرسید. نوع پاسخ های معصومین، متفاوت است که در این زمینه به بررسی روایات خواهیم پرداخت.
برخی افراد اشکال می کنند که چرا اسلام زنان را از آن پاداش عظیم در جهاد محروم کرده است؟ ما باید این مسئله را به گونه ای بیان کنیم که فلسفۀ وجودی جهاد کاملا روشن شود و چنین شبهه و اشکالی در ذهن شکل نگیرد و تبعیضی احساس نشود. خدای متعال انسان ها را با اهدافی خلق کرده است و برای رسیدن به این اهداف باید توزیع مسئولیت صورت گیرد و این توسط شریعت رخ داده است و شریعت حیطه های مسئولیت زنان و مردان را مشخص کرده است و هیچ تبعیضی در این میان وجود ندارد. اسلام، بزرگترین مدافع حقوق زنان بوده است. در قرآن حدود سیصد آیه در رابطه با زنان آمده است. زنانی که می توانند الگو باشند، در قرآن معرفی شده اند مثل همسر فرعون. همچنین اشخاص منفی از زنان در قرآن ذکر شده اند مثل زن حضرت لوط. از طرف دیگر در قرآن سوره ای به نام زنان قرار داده شده است. از طرف دیگر، برخی از زنان به جایگاه بسیار بلندی رسیدند که نام سوره ای از قرآن به نام آنان ثبت شد مثل سورۀ مریم و حتی آیاتی که در رابطه با نبوت و عصمت پیامبران به کار برده می شود در مورد برخی زنان به کار برده شد؛ ﴿إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمين ﴾[3]
. همۀ خطاب هایی که در رابطه به مقامات حقیقی وجود دارد، هیچ تفکیکی بین زن و مرد نمی کنند. اصل ایمان، جنسیتی نمی شناسد و بیان آنها مشترک است. در امور اعتباری و توزیع مسئولیت ها، تفاوت هایی وجود دارد که ارتباطی با مقام حقیقی ندارند مثل اینکه زن نمی تواند امام جماعت قرار گیرد. امامت واقعی برای زنان نیز در دسترس است ﴿وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقينَ إِماما﴾[4]
و امامت واقعی در قرآن تفاوتی بین زن و مرد ندارد.
بنابراین این نوع از مسائل باید به گونه ای تبیین شوند که تبعیض برداشت نشود. روح احکام و شریعت اسلام، برای تربیت افراد جامعه برنامه دارد و بر این اساس، معنای سقوط تکلیف جهاد ابتدائی از زنان، این نیست که باید از حضور زنان واجد شرایط مانع شویم یا اگر زنی در میدان رزم حضور پیدا کرد، مانع او بشویم. یعنی حضور زنان در میدان حرام نیست اگرچه واجب هم نیست. ممکن است در شرایطی حضور زنان در میدان جهاد ابتدائی واجب و تأثیر گذار باشد و در این موارد، اسلام هیچ ممانعتی ندارد. ما باید ادله را نیز بررسی کنیم و دایرۀ دلالت آنها را نسبت به اشتراط ذکورت بسنجیم. در جلسۀ بعد از ادلۀ قرآنی و روایی و اجماع بحث خواهیم کرد.

[1] سوره نور، آيه 61.

[2] سوره توبه، آيه 91.

[3] سوره آل عمران، آيه 42.

[4] سوره فرقان، آيه 74.