تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/11/03
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
شرائط وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط وجوب جهاد
حدیث اخلاقی
روایتی که امروز به آن اشاره می کنیم، مربوط به مواجهۀ مردم با ائمۀ معصومین علیهم السلام است. در اینجا سه نوع مواجهه وجود دارد: اول، مواجهۀ دوستان اهل بیت ع با ایشان که به حسب ظاهر ایشان را دوست دارند اما غلو می کنند. دوم، مواجهۀ کسانی که نسبت به اهل بیت بغض دارند با ایشان. البته این گروه اکنون در بین مسلمانان اندک اند و مسلمانان به اهل بیت ع اعتقاد و باور دارند. ما اخیرا به بنگلادش رفتیم و در آنجا تقریبا صد و هفتاد میلیون مسلمان در آنجا زندگی می کنند و تقریبا همگی محبان اهل بیت ع هستند. بنگلادش از نظر تعداد مسلمان، در رتبۀ چهارم قرار دارد. در کشور اندونزی که اولین کشور مسلمان جهان از جهت تعداد مسلمان است، بسیار نسبت به اهل بیت ع عشق می ورزند و علاقه مند هستند.
حضرت در روایت امروز می فرماید گروهی که اهل محبت و غالی اند و گروهی که اهل بغض هستند، هلاک می شوند. این دو نوع مواجهه با اهل بیت باعث هلاکت انسان می شود. مواجهۀ صحیح آن است که اهل بیت ع را به عنوان برترین انسان ها که دارای اوصاف کامل هستند و معصوم و مکرم و محدّث و منتجب و مصطفی هستند، دوست بداریم چون دوستی اهل بیت، منجر به دوستی پیامبر و دوستی خداوند خواهد شد. در زمان پیامبر اکرم، جوانی بسیار پیامبر را دنبال می کرد و به ایشان علاقه مند بود. پیامبر از او سوال کرد که من را بیشتر دوست داری یا خودت را؟ من را بیشتر دوست داری یا پدر و مادرت را؟ من را بیشتر دوست داری یا خدا را؟ در پاسخ به سوال آخر گفت: من شما را به خاطر خدا دوست دارم.
لذا این گونه محبت یعنی محبت اهل بیت، ما را به محبت حقیقی الهی می رساند. لذا ما در بیان مناقب اهل بیت باید بر اساس همین ملاک پیش برویم که اهل بیت ع برترین انسان ها هستند. در مورد حضرت علی ع کتابی نوشته اند که علی ما فوق بشر است. خیر، علی بشر است. پیامبر فرمود من بشری مثل شما هستم لکن به من وحی می شود یعنی من به جایگاهی رسیده ام که خدای متعال به من وحی و الهام می کند. مناقبی که در جلسات بیان می شود، باید بر اساس ملاک باشد. لا تغلوا، نباید غلو کرد. همین غلو ها در مورد حضرت عیسی ع رخ داد و منجر به تثلیث شد یعنی عیسی را خدای متجسد دانستند چون او مرده را زنده می کرد و این یک کار خدایی بود. بله او مرده را زنده می کند اما به اذن الهی. ملاک نداشتن در بیان مدائح و مناقب باعث بروز یک تفکر خطرناکِ غالی می شود.
شخص نزد امیر المومنین ع آمد و گفت: «السلام علیک یا ربنا». امیر المومنین ع او را نهی کردند. برخی افراد کارهایی را از اهل بیت می دیدند و نمی توانستند درک کنند لذا گرفتار غلو می شدند. اهل بیت به شدت با این پدیده مخالفت می کردند.
می فرماید این دو گروه در مورد ما بر باطل اند و از مسیر حق خارج شده اند و مسیر حق، مسیر میانه است.
«سیهلک فیّ صنفان، محبّ مفرط و مبغض مفرط» کسانی که محبّ افراطی در مورد ما دارند و ما در حدّ خدایی می پرستند و کسانی که بغض ما را دارند. در برخی از روایات آمده است «و باهت مفتر» یعنی کسانی که دروغ می بافند و افترا می زنند. در رابطه با محبت افراطی، روایات فراوانی داریم و بسیاری از روایات نحوۀ برخورد ائمه با این محبان غالی را بیان کرده اند و این موضوع می تواند به عنوان موضوع رساله قرار گیرد. متن کامل این روایت این چنین است: «سيهلك فيّ صنفان: محبّ مفرط يذهب به الحبّ إلى غير الحقّ، و مبغض مفرط يذهب به البغض إلى غير الحق، و خير الناس فيّ حالا النمط الأوسط فالزموه »[1]
محبت افراطی و بغض افراطی باعث می شود که به غیر حق متمایل شوند. بهترین مردم دربارۀ ما کسانی هستند که مسیر میانه را طی می کنند. شما همراه با این گروه باشید.
وظیفۀ مبلغان دینی است که اهل بیت ع را به درستی معرفی کنند. مقام معظم رهبری در اجلاس هفتم مجمع جهانی اهل بیت در پیامی با حضور مهمانانی از 107 کشور تعبیر کردند: «شما اهل بیت را به درستی به آحاد و نُخَب جامعه معرفی کنید» لازمۀ معرفی درست، شناخت صحیح است. اینکه اهل بیت ع را به گونه ای معرفی کنیم که خالی از دسترسی و الگوپذیری باشد، صحیح نیست. در ماجرای کربلا نیز دو نگاه افراطی و تفریطی وجود دارد. برخی می گویند ماجرای کربلا را بازگو نکنید و یزید را لعن نکنید چون مجتهد است و خطا کرده است و معذور است و ممکن است توبه کرده باشد. می گویند: «یحرم علی الواعظ و غیره روایة قتل الحسین». در طرف مقابل در سمیناری بودم که از برخی از معتقدین به امام حسین ع شنیدم که گفتند «قیام امام حسین ع استثنائی است و لذا قابل الگو برداری نیست». این تفکرات خطرناک هستند. حضرت می فرماید «لکم فیّ اسوة» لذا باید معصومین را به درستی معرفی کنیم و این وظیفۀ عالمان و مبلغان دینی است. در زمان حاضر، برخی از ابعاد اهل بیت را غیر مسلمانان معرفی می کنند. جرداق نسبت به عدالت علی ع عشق می ورزد و در کتابی به زبان عربی علاقۀ خود را به زیبایی بیان می کند.
ابن ابی الحدید در ذیل «علی مع الحق و الحق مع علی»[2]
می گوید، حق دائر مدار علی است نه آنطور که برخی گفته اند، علی دائر مدار حق است. کار به جایی می رسد که قرآن را بالای نیزه می گذارند و عده ای متحیر می شوند و به آقا عرض می کنند: ما نمی دانیم که شما بر حق هستید یا آنها بر حق. حضرت در جواب به راحتی می تواند بگوید من حق هستم اما می گوید: «اعرف الحق تعرف أهله»[3]
.
ما اگر صحیح معرفی کنیم، مردم می دانند چه کنند. امروز برخی افراد سردرگم است. برخی می گویند وارد به این گونه مسائل نشوید. اگر بگویید «دشمنان اسلام را نابود کن» اعتراض می کنند و می گویند حرف سیاسی نزنید! زیارت عاشورا می خواند که تماما سیاسی است. مصداق «إنی حرب لمن حاربکم» در زمان حاضر چیست؟ گویا می خواهند صرفا زیارت عاشورا بخوانند و آبگوشتی بخورند تا نذرشان ادا شود. شخصی تحلیل خوبی داشت و می گفت «زیارت عاشورا تحلیل نیم قرن از تاریخ اسلام است». در زیارت عاشورا به هجده مقام اشاره شده است. مرحوم آقای بهجت می فرمود «زیارت عاشورا و مجالس امام حسین ع بالاتر از تهجد و شب زنده داری است چون شب زنده دارانی بودند که در مقابل ولی خدا ایستادند و در کشتن ولی خدا سبقت گرفتند».
وقتی کاروان اسرای کربلا به شام وارد می شود، پیرمردی به امام زین العابدین ع می گوید: خدا را حمد می گویم که شما را مفتضح کرد و امیر المومنین (یزید) را پیروز گرداند. امام می فرماید: «أ قرأتَ القرآن؟ أ قرأت الآیة ﴿و آت ذا القربی حقه﴾؟» فرمود می دانی مراد از آیه کیست؟ مراد از آیه ما هستیم.
شرایط وجوب جهاد ابتدائی
اشتراط حریت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ شرایط عامۀ وجوب جهاد ابتدائی بود. شرط بلوغ و عقل را مطرح کردیم و به شرط حریت رسیدیم. در تعابیر برخی از فقهای ما آمده است که جهاد بر عبد واجب نیست اجماعا و در تعبیر برخی از فقها، شهرت در مسئله ذکر شده است. لذا مرحوم علامه در منتهی می فرماید: «الحرّيّة شرط؛ فلا يجب على العبد إجماعا»[4]
. چند بزرگ دیگر نیز ادعای اجماع دارند. «و لكن في المختلف جعله مشهورا»[5]
مرحوم علامه در مختلف شهرت در مسئله را بیان می کند. مرحوم آقای خوئی نیز می فرماید «الحرّية على المشهور، و دليله غير ظاهر، و الإجماع المدّعى على ذلك غير ثابت.»[6]
ما گفتیم که برای قول به عدم وجوب جهاد بر عبد نیاز به دلیل است چون خطابات عام قرآنی مبنی بر وجوب جهاد داریم. از آیۀ 91 سورۀ توبه و دو روایت بحث کردیم. هیچ کدام از این دو روایت در باب جهاد مطرح نشده و مورد استفاده واقع نشده است. یکی از این دو روایت، از جهت دلالی اشکال داشت و هر دوی آنها از جهت سند ایراد داشتند. این روایات در جلد یازده از وسائل، ذکر شده اند.
روایت سوم، روایت عامی
یکی از روایاتی که مورد استناد واقع شده است، روایتی است که ما نتوانستیم آن را در کتب روایی شیعه پیدا کنیم لکن در کتب فقهی شیعه آمده است. این روایت در کتاب السنن الکبری نوشتۀ بیهقی ذکر شده است. احمد بن حسین بن علی بیهقی نیشابوری متوفای 458 کتاب السنن الکبری را مشتمل بر یک دورۀ کامل فقه الحدیث، نگاشته است. این کتاب اکنون در یازده جلد چاپ شده است و این روایت در جلد نهم، صفحۀ 221 از این کتاب ذکر شده است. ابن قدامه از علمای اهل سنت در کتاب المغنی نیز این روایت را نقل کرده است در جلد دهم. متن روایت این چنین است: «أن النبي صلى اللّه عليه و آله كان يبايع الحر على الإسلام و الجهاد، و العبد على الإسلام دون الجهاد»[7]
. افرادی که با پیامبر بیعت می کردند، اگر حرّ بودند، هم بر مسلمان بودن بیعت از آنان گرفته میشد و هم بر جهاد. می دانید که وقتی شخصی مسلمان می شود، ملتزم به همۀ احکام اسلامی شده است اما جهاد از آن جهت که هزینۀ مالی و جانی دارد، بسیار اهمیت دارد خصوصا در صدر اسلام و لذا بیعت بر جهاد نیز از تازه مسلمانان گرفته میشد.
این روایت، از نظر سندی مرسله و عامی است و از نظر ما پذیرفته نمی شود. لکن در کتب متعدد مثل کتاب الام شافعی و المغنی ابن قدامه و السنن الکبری آمده است. لکن از نظر دلالی برخی از فقهای شیعه نیز از آن برداشت عدم وجوب جهاد داشته اند چون طبق این روایت، پیامبر در مورد جهاد از بردگان بیعت نمی گرفت و روشن است که مراد از جهاد در این روایت، جهاد ابتدائی است چون جهاد دفاعی بر همگان واجب است. آیا دلالت این حدیث بر عدم وجوب جهاد بر عبد، تمام است؟
علامه در منتهی دلالت این روایت را پذیرفته اند: «و الحرّيّة شرط؛ فلا يجب على العبد إجماعا؛ لأنّ النبيّ صلّى اللّه عليه و آله كان يبايع الحرّ على الإسلام و الجهاد، و [يبايع] العبد على الإسلام دون الجهاد.»[8]
مرحوم شیخ طوسی نیز این روایت را در مبسوط نقل کرده است: «و لا يجب الجهاد إلا على كل حر ذكر بالغ عاقل. فأما المملوك فلا جهاد عليه لقوله تعالى ﴿وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ﴾. و روى عن النبي صلى الله عليه و آله و سلم أنه كان إذا أسلم الرجل عنده قال: أو حر أو مملوك فإن كان حرا بايعه على الإسلام و الجهاد، و إن كان مملوكا بايعه على الإسلام.»[9]
بنابراین شیخ نیز این روایت را نیز ذکر کرده است.
بررسی سندی و دلالی روایت سوم
اما این روایت به لحاظ سندی مرسله است و بر اساس مبانی حدیث شناسی نمی توان به این حدیث اعتماد کرد. در مورد دلالت این روایت، اشکالی وجود دارد. در این حدیث احتمالی قوی وجود دارد و این احتمال با برخی شواهد تقویت می شود. پیامبر اکرم وقتی از افراد بیعت می گرفتند، در مورد اسلام، اجازه شرط نیست. همانطور که می دانید زن برای انجام برخی از کارها مثل خروج از منزل، نیاز به اجازۀ شوهر دارد و آن نیز حکمت خاصی دارد که در جای خود قابل بحث است. برخی افراد به همین حکم اسلام تمسک می کنند تا بگویند اسلام حقوق زنان را پایمال کرده است در حالی که خودشان الفبای دفاع از حقوق زنان را نمی دانند. پیامبر اکرم ص قربانیِ دفاع از حقوق زن بوده است. در زمانی که بی مهری فراوانی نسبت به زنان صورت می گرفت، پیامبر اکرم دست دختر خود را می بوسد. در گذشته وقتی شخصی دختر دار میشد، چهره اش تغییر پیدا می کرد «و هو کظیم». باورهای انحرافی در میان جوامع وجود دارد که حتی در میان مسلمانان کنونی نیز گاهی یافت می شود لذا وقتی به شخص خبر می دهند که دختر دار می شوی، می گوید اگر پسر بود، بهتر بود. روایات فراوانی در دین ما دربارۀ ارزش دختر و دخترداری وجود دارد.
بنابراین برای اسلام آوردن، اجازه شرط نیست اما برای جهاد، اجازه شرط است. عبد برای حضور در میدان جهاد، باید از مولایش اجازه بگیرد چون هرچه دارد متعلق به مولا است و اگر مولایش اجازه داد، بر او واجب است که در جهاد حاضر شود و مولا نباید در اجازه دادن کوتاهی کند. روایت می گوید پیامبر از بردگان بیعت برای جهاد نمی گرفت چون جهاد کردن عبد، وابسته به اذن مولا است. اما از بردگان برای اسلام بیعت می گرفت چون اسلام آوردن عبد، در اختیار خودش است. این احتمال در مورد روایت، قوی است. شواهدی نیز برای این احتمال وجود دارد. یکی از این شواهد، روایتی است که در کتاب الجهاد، باب چهارم، روایت سوم، ذکر شده است: « الْحَسَنُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ الْمُطَهَّرِ فِي الْمُخْتَلَفِ نَقْلًا عَنِ ابْنِ الْجُنَيْدِ أَنَّهُ رَوَى أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع لِيُبَايِعَهُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ابْسُطْ يَدَكَ أُبَايِعْكَ عَلَى أَنْ أَدْعُوَ لَكَ بِلِسَانِي وَ أَنْصَحَكَ بِقَلْبِي وَ أُجَاهِدَ مَعَكَ بِيَدِي فَقَالَ حُرٌّ أَنْتَ أَمْ عَبْدٌ فَقَالَ عَبْدٌ فَصَفَقَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَدَهُ فَبَايَعَهُ.»[10]
این روایت دلالت صریح دارد بر جواز بیعت عبد. برخی درصدد توجیه کردن این روایت بر آمده اند: «أَقُولُ: عَمِلَ بِهِ ابْنُ الْجُنَيْدِ وَ حَمَلَهُ الْعَلَّامَةُ عَلَى تَقْدِيرِ الْحُرِّيَّةِ أَوْ إِذْنِ الْمَوْلَى أَوْ عُمُومِ الْحَاجَةِ وَ تَقَدَّمَ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْجِهَادِ عُمُوماً وَ يَأْتِي مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْعَبْدِ التَّصَرُّفُ فِي نَفْسِهِ وَ لَا مَالِهِ إِلَّا بِإِذْنِ سَيِّدِه »[11]
در این روایت واقعا فرض حریت وجود ندارد. توجیهات دیگر نیز قرینه ای ندارند و خلاف ظاهر روایت هستند.
شاهد دیگر، در کتاب السنن الکبری ذکر شده است. در جلد نهم از این کتاب آمده است که شخصی به نام حارث بن عبد الله بن ابی ربیعه نقل می کند که پیامبر اکرم ص در جنگی از کنار قبیله ای عبور کرد و عبدی به دنبال حضرت می رود که مولایش یک زن و سیده بوده است. حضرت در ابتدا توجهی به آن عبد نداشتند و سپس در میانۀ راه با او صحبت می کنند و از او سوال می کنند «ما شأنک؟» به کجا می خواهی بروی؟ عرض کرد: «أجاهد معک» می خواهم در خدمت شما به جهاد بروم. پیامبر فرمود: «أذنت لک سیدتک؟» آن زن که مولای تو است، به تو اجازه داد؟ «قال لا» خیر اجازه نداد. «قال: ارجع الیها» پس نزد او برگرد. سپس فرمود: «إن مثلک مثل عبد لا یصلی إن متّ قبل أن ترجع إلیها» یعنی اگر در این زمان بمیری، مثل کسی هستی که نماز نمی خواند. پس اجازۀ مولای تو لازم است. پیامبر در ادامه به لحاظ عاطفی به نکته ای عمل کرد چون فرمود: «وقتی نزد مولایت رفتی، سلام من را به او برسان». پیامبر دوست داشتند که این عبد در میدان جنگ حاضر شود لکن با اجازۀ مولا. عبد نزد سیده اش برگشت و خبر را نزد سیده بُرد. سیده گفت: «عجب! پیامبر به من سلام رساند؟» عبد جواب داد: «بله». آن زن وقتی محبت و توجه پیامبر را متوجه شد، اجازۀ جهاد به عبدش داد و به او دستور داد که به نزد رسول الله برگردد.
این عبارت می فهماند که عبد برای جهاد کردن نیاز دارد به اذن مولایش. بنابراین این برداشت که جهاد مطلقا بر عبد واجب نیست، صحیح نخواهد بود. در مجموع نتیجه می گیریم که روایت مذکور، نمی تواند دلیل خوبی برای اثبات اشتراط حریت در جهاد ابتدائی باشد. دو شاهد برای فهم صحیح از این روایت را ارائه کردیم. یک شاهد، روایت مذکور در کتاب الحج بود و شاهد دوم، در کتاب سنن کبری ذکر شده است.
[1] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج، ص31، .
[2] مناقب آل أبي طالب - ط علامه، ابن شهرآشوب، ج3، ص62.
[3] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج40، ص126.
[4] منتهى المطلب في تحقيق المذهب ، العلامة الحلي، ج14، ص22.
[5] الزبدة الفقهیة في شرح الروضة البهیة، جلد: ۳، صفحه: ۶۲۲.
[6] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص362.
[7] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص5.
[8] منتهى المطلب في تحقيق المذهب ، العلامة الحلي، ج14، ص22.
[9] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج2، ص4.
[10] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص23، أبواب جهاد العدو و مایناسبه، باب4، ح19936، ط آل البيت.
[11] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص23، أبواب جهاد العدو و مایناسبه، باب4، ح19936، ط آل البيت.