جلسه 1403/11/01

بسم الله الرحمن الرحیم



شرائط وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط وجوب جهاد
 
شرایط وجوب جهاد ابتدائی
اشتراط حریت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ شرایط عامۀ وجوب جهاد ابتدائی بود. شرط بلوغ و عقل را مطرح کردیم و به شرط حریت رسیدیم. در تعابیر فقهای ما آمده است که جهاد بر عبد واجب نیست. برای برداشتن تکلیف از یک طیف، نیاز به دلیل است و اگر دلیلی در کار نباشد، احکام برای همگان است. ادله ای را مطرح کرده اند از جمله آیۀ 91 سورۀ توبه و روایات. اولین روایت را مطرح کردیم که روایت چهارم از باب پانزدهمِ کتاب الحج بود در جلد یازدهم از وسائل. در جلسۀ قبل این روایت را بررسی کردیم وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ آدَمَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ: لَيْسَ عَلَى الْمَمْلُوكِ حَجٌّ وَ لَا جِهَادٌ وَ لَا يُسَافِرُ إِلَّا بِإِذْنِ مَالِكِهِ.»[1]

گفتیم این روایت به لحاظ سندی قابل اعتماد نیست و بر فرض که بتوانیم مشکل محمد بن سهل را حل کنیم و او را توثیق کنیم، نمی توانیم آدم بن علی را توثیق کنیم. به لحاظ سندی گفتیم این روایت دلالت بر اشتراط حریت دارد مشروط به اینکه استثناء موجود در روایت به فقرۀ اخیر رجوع کند. طبق قاعده نیز استثناء به فقرۀ اخیر رجوع می کند چون در دو مورد اول، نفی طبیعت صورت گرفته است «لیس علی المملوک حج و لا جهاد» سپس ادبیات تغییر کرده است، «و لا یسافر إلا باذن مالکه». اگر گفته شده بود «لیس علی المملوک أن یحجّ و لا یجاهد و لایسافر» ممکن بود که استثناء را به همۀ فقرات ارجاع دهیم لکن تعبیر موجود در روایت ظهور دارد در رجوع استثناء به فقرۀ اخیر.
شاگرد: بنابراین حج و جهاد رفتن عبد جائز نیست و به سفر رفتن عبد در صورتی جائز نیست که بدون اذن مولایش باشد؟
استاد: بله. البته همچنان باید روایت را بررسی کنیم. در مورد حج روایات دیگری در این موضوع وجود دارد که بعدا توضیحاتی را خواهیم داد.
حال که دلالت این روایت را پذیرفتیم، آیا می توانیم سند روایت را تصحیح کنیم؟ آیا می توانیم از اجماع و شهرت و عمل اصحاب استفاده کنیم برای تصحیح سند روایت؟ گفتیم که عمل اصحاب به این روایت مشخص نیست چون برخی فقها و بزرگان اصلا اشاره ای به شرط حریت نکرده اند مثل ابن ادریس و جنید و شیخ در کتاب نهایه که در این کتاب به بررسی ذائقۀ فقه شیعه پرداخته است. اگر عمل اصحاب ثابت میشد، می توانستیم آن را جابر ضعف سند روایت بدانیم.
برخی فقهای ما در مورد این مسئله و اشتراط حریت، ادعای اجماع را مطرح کرده اند و در برخی تعابیر ادعای شهرت مطرح شده است. مرحوم علامه حلی ره در برخی از کتب خود ادعای اجماع کرده است و در برخی از کتب، ادعای شهرت کرده است.
شاگرد: در کتاب ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد، این دو روایت را در کنار هم قرار می دهد و روایت آدم بن علی را ذکر می کند و می فرماید: « ليس على المملوك حج و لا عمرة»[2]
و در ذیل آن به روایت آدم بن علی تمسک می کند. ما در اینجا باید الغاء خصوصیت کنیم به قرینۀ کنار هم قرار گرفتن دو روایت. این روایات در ذیل بحث حریت مطرح شده اند و در یک روایت اشاره ای به جهاد نشده است و در روایت دیگر جهاد مطرح شده است. اگرچه روایت مشتمل بر جهاد ضعف سند داشته باشد می توانیم از الغاء خصوصیت استفاده کنیم.
استاد: این روایت اصلا در بحث جهاد مطرح نشده است و در بحث حج طرح شده است پس عمل اصحاب برای ما محرز نیست. در اینجا بحث الغاء خصوصیت اصلا معنا و مصداق ندارد.
بنابراین ما نتوانستیم ضعف سند را با عمل اصحاب جبران کنیم چون عمل اصحاب برای ما محرز نشد و حتی شهرت این روایت روشن نیست.
دستۀ دوم از ادله: روایات
عدم جبران ضعف سندی روایت آدم بن علی
اما آیا می توان از روایت دیگری برای جبران ضعف سند این روایت استفاده کرد؟ روایت دیگر روایتی است که طبق آن، پیامبر اکرم با حرّ در رابطه با اسلام و جهاد بیعت می کرد اما با عبد صرفا در رابطه با اسلام بیعت می کرد. مرحوم علامه در منتهی و دیگران این مطلب را ذکر کرده اند. «و استدل عليه العلامة في محكي المنتهى بقوله: (الحرية شرط فلا يجب على العبد إجماعا، لأن النبي صلّى اللّه عليه و آله و سلّم كان يبايع الحر على الإسلام و الجهاد، و العبد على الإسلام دون الجهاد، و لأنه عبادة يتعلق بها قطع المسافة فلا تجب على العبد).»[3]

این روایت در کتب شیعه نیامده است. در کتاب الام شافعی و المغنی ابن قدامة و کتب دیگر از اهل سنت آمده است. سند این روایت مرسل است. آیا می توانیم از این روایت مرسله برای جبران ضعف سندی روایت اول استفاده کنیم؟ خیر چون اولا مرسله است و معنا ندارد که یک روایت مرسل، ضعف سندی روایت دیگری را جبران کند و ثانیا در دلالت این روایت مرسله مناقشه وجود دارد چون مفاد این روایت بیعت پیامبر با افراد بر حسب اختیارشان است؛ یک حرّ اختیار دارد که اسلام را بپذیرد و در جهاد حضور پیدا کند و یک عبد اختیار اسلام آوردن را دارد و برای اسلام آوردن نیازی به اذن مولا ندارد ولی اختیار سفر رفتن و حج رفتن و جهاد رفتن ندارد و برای این امور نیاز به اذن مولا دارد. بنابراین پیامبر از عبد نسبت به امری که اختیاری در آن ندارد، بیعت نمی گیرد. بنابراین این روایت منافاتی ندارد با وجوب جهاد بر عبد با اذن مولایش. در اینجا ادلۀ دیگری نیز مطرح است از جمله عموم ادلۀ وجوب جهاد و مجموعۀ ادلۀ فضیلت جهاد. البته ما در مورد این روایت، توضیحات دیگری نیز داریم برای اثبات همین مطلب که در جای خود مطرح خواهیم کرد. ما روایات دیگری نیز داریم که از آنها استفاده می شود که امیر المومنین ع با عبد برای جهاد بیعت کرده است. بنابراین از مجموعۀ روایات نمی توان برداشت کرد جهاد صرفا اختصاص به حر دارد.
شاگرد: اسلام یک امر قلبی است؛ چگونه با بیعت جمع می شود؟ بیعت بر جهاد با وجوب جهاد چگونه جمع می شود؟
استاد: بیعت در این موارد یک اصطلاح است. در ابتدای اسلام، افراد نزد پیامبر می آمدند و اسلام را می پذیرفتند و با پیامبر در پذیرش اسلام و جهاد کردن بیعت می کردند.
روایت دوم، روایت یونس بن یعقوب
روایت دوم در کتاب وسائل، جلد 11، باب پانزده از وجوب حج، حدیث سوم ذکر شده است: « وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْعَبَّاسِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ مَعَنَا مَمَالِيكَ لَنَا وَ قَدْ تَمَتَّعُوا عَلَيْنَا أَنْ نَذْبَحَ عَنْهُمْ قَالَ فَقَالَ إِنَّ الْمَمْلُوكَ لَا حَجَّ لَهُ وَ لَا عُمْرَةَ وَ لَا شَيْ ءَ.»[4]
راوی می گوید ما بردگانی داریم و آنها را به حج برده ایم؛ آیا از طرف آنها قربانی کنیم؟ امام فرمود: مملوک حج و عمره و غیر آن را ندارد.
بررسی سندی روایت دوم
آیا می توانیم از این عبارت، عدم وجوب جهاد بر عبد را استفاده کنیم؟ مرحوم خوئی در رابطه با روایت یونس بن یعقوب می فرماید: سندا و دلالتا ضعیف است. سندا ضعیف است چون این روایت در تهذیب به واسطۀ عباس از سعد بن سعد نقل شده است و لذا در این روایت تحریف رخ داده است و سند صحیح به جای «عباس»، «عبّاد» است و مراد از او، عبّاد بن سلیمان است چون سعد بن سعد از شخصی به نام عباس روایتی نقل نکرده است لکن از عبّاد بن سلیمان نقل کرده است. و طریق شیخ به عباد مجهول است و در کتب رجالی مطلبی در مورد عباد وارد نشده است.
بررسی دلالی روایت دوم
جناب صاحب وسائل در اینجا می فرماید: « أَقُولُ: حَمَلَهُ الشَّيْخُ عَلَى عَدَمِ إِذْنِ مَوْلَاهُ لَهُ وَ يَحْتَمِلُ الْحَمْلُ عَلَى نَفْيِ الْوُجُوبِ.» بعدا این تعبیر را توضیح خواهیم داد.
«و لا شیء» به چه معنا است؟ چه ارتباطی به جهاد دارد؟ این روایت در کتاب الحج مطرح شده است. چگونه می توان از این روایت اشتراط حریت در جهاد را استفاده کرد؟ برخی گفته اند که مراد از «لا شیء» عدم وجوب بسیاری از امور و احکام بر عبد است مثل امر به معروف و نهی از منکر. لکن اگر این مطلب صحیح باشد، تخصیص اکثر لازم می آید چون با این بیان اکثر احکام را از عبد سلب و نفی کرده اید و تخصیص اکثر، عرفا مستهجن است. لذا مرحوم خوئی می فرماید این بیان، تخصیص اکثر و مستهجن است. می فرماید: « و أمّا دلالة، فلأنّه لا يمكن الأخذ بإطلاقها لاستلزامه تخصيص الأكثر المستهجن لدى العرف. هذا مضافا إلى أنّه لا يبعد أن يكون المراد من الشيء في نفسه ما هو راجع إلى الحج.»[5]
به اطلاق «لا شیء» نمی توان عمل کرد چون مستلزم تخصیص اکثر است که در نزد عرف قبیح است. بعید نیست که «لا شیء» به خود حج برگشت کند یعنی مملوک حج و عمره و قربانی و سایر اعمال حج را ندارد چون راوی در مورد اعمال حج سوال کرده است. از سیاق روایت و نوع سوال و جواب جز این برداشت نمی شود که در رابطه با حج چیزی بر گردن عبد نیست. بنابراین در مجموع نمی توانیم این روایت را به عنوان دلیل بر اشتراط حریت در جهاد اخذ کرد چون سندا و دلالتا ضعیف است.
شاگرد: اگر مالک عبد، اذن جهاد بدهد، عبد باید چه کند؟
استاد: نهایتا اثبات می شود که جهاد با اذن مالک بر عبد واجب می شود و در این مسئله مشکلی وجود ندارد و ما به دنبال ردّ اشتراط وجوب جهاد ابتدائی به حریت هستیم. مدّعا این بود که جهاد ابتدائی بر عبد واجب نیست و از این روایت نمی توان این مطلب را استفاده کرد چون اولا این روایت در باب جهاد نیامده است و ثانیا از تعبیر «لا شیء» نمی توانیم اطلاق برداشت کنیم. ثالثا سیاق روایت ناظر به اعمال و اجزاء حج است و ارتباطی به جهاد ندارد.
شاگرد: آیا نمی توان از تعبیر «لا شیء» استفاده کرد که برای حج و عمره، حریت شرط است چون اذن مالک شرط است؟ سپس فرمودید که از تعبیر «لا شیء» نمی توانیم نفی وجوب تکالیف بر عبد کنیم پس عبد می تواند جهاد کند. این کلام شما نتیجۀ الغاء خصوصیت نسبت به حج و عمره است.
استاد: ما صرفا می خواهیم بگوییم که از این روایت نمی توان اشتراط حریت در وجوب جهاد را برداشت کرد. ما می گوییم تعبیر «لا شیء» ارتباطی به جهاد ابتدائی ندارد. ما می گوییم در بحث جهاد، عمومات و اطلاقات وجوب جهاد داریم و ادلۀ ما عبد را خارج نمی کنند و در نهایت شرکت عبد در جهاد را مشروط به اذن مالک می کنند که بحث دیگری است. نمی توان اطلاقات و عمومات مربوط به جهاد را اختصاص به احرار داد.
شاگرد: عبد، استطاعت حضور در جهاد را ندارد.
استاد: گاهی امام و حاکم جامعه تشخیص می دهد که بردگان نیز باید در جهاد شرکت کنند که در این صورت حتی اذن مالک نیز لازم نیست. گاهی عبد از مولای خود اذن می گیرد برای حضور در جهاد. آیا مولا می تواند اذن جهاد ندهد؟ اگر شرکت در جهاد برای حفظ کیان اسلام لازم باشد، مولا باید مقدمات لازم را برای عبد فراهم کند.
توجه کنید که ما فعلا درصدد بررسی تک تک ادله هستیم و به جمع بندی و نتیجه گیری نهایی نرسیده ایم.
روایت دیگری نیز در این زمینه مطرح است که نیاز به توضیحات دارد و ما در جلسۀ بعد از آن بحث خواهیم کرد و سپس به بحث اجماع خواهیم پرداخت. علاوه بر این، برخی از علمای اهل سنت حکمت هایی را برای اشتراط حریت در جهاد ذکر کرده اند که در مرحلۀ بعد به بررسی آنها خواهیم پرداخت.

[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج11، ص48، أبواب کتاب الحج، باب15، ح14205، ط آل البيت.

[2] ذخیرة المعاد في شرح الإرشاد، جلد: ۲، صفحه: ۵۵۷.

[3] منتهى المطلب في تحقيق المذهب ، العلامة الحلي، ج14، ص22.

[4] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج11، ص48، أبواب کتاب الحج، باب15، ح14204، ط آل البيت.

[5] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج1، ص363.