تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/10/26
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
شرائط وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط وجوب جهاد
حدیث اخلاقی
عن أمیر المومنین علیه السلام عن رسول الله ص أنه قال: «مَنْ أَحَبَّ الدُّنْيَا ذَهَبَ خَوْفُ الْآخِرَةِ مِنْ قَلْبِهِ وَ مَا آتَى اللَّهُ عَبْداً عِلْماً فَازْدَادَ لِلدُّنْيَا حُبّاً إِلَّا ازْدَادَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بُعْداً وَ ازْدَادَ تَعَالَى عَلَيْهِ غَضَباً»[1]
.
این روایت را امیر المومنین ع از رسول خدا ص نقل می کند که در کتاب نوادر راوندی، حدیث شمارۀ 202 آمده است. این روایت به بیان رابطۀ میان دوستی دنیا و خوف از آخرت می پردازد و می فرماید بین آن دو رابطۀ معکوس وجود دارد یعنی هرچه حبّ دنیا بیشتر شود، خوف آخرت کمتر می شود و حتی آخرت فراموش می شود.
می دانید یکی از مسائل مهمی که به انسان انگیزه می دهد تا به کارهای خیر بپردازد خصوصا اموری که فوائد مادی ندارند، توجه به آخرت است. یکی از این امور، تدریس اساتید بزرگ ما است که اگر در سنجۀ مادی دانشگاهی قرار گیرد، پول زیادی باید به آنها داده شود لکن در حوزۀ علم دین مبالغ بسیار ناچیزی به آنها بخشیده می شود لذا حتما انگیزه های غیر مادی وجود دارد. البته شخص احساس می کند که اگر مسئولیت خود را به درستی انجام ندهد، مواخذه می شود حتی در روایت آمده است که خدای متعال قبل از عهد و پیمان گرفتن از اهل جهل، از اهل علم پیمان گرفته است که علم خود را آموزش دهند.
عده ای به دنبال دنیا و تعلقات دنیایی هستند و وقتی این حب دنیا در انسان تقویت شود، خوف آخرت کمرنگ می شود به حدی که آخرت از یاد برده می شود. در آثار ذکر موت آمده است که «يَقْلَعُ مَنَابِتَ الْغَفْلَة»[2]
یعنی یاد مرگ، ریشه های غفلت را می خشکاند. در قرآن آیات مکی بیشتر از آیات مدنی هستند و می بینید که آیات مکی بسیاری به معاد توجه می دهند و این به همین جهت است.
حبّ دنیا به صورت کلی مذموم است لکن در برخی افراد، مذموم تر است مثل اهل علم. در قلبی که حبّ دنیا باشد، حبّ آخرت نخواهد بود. طبق روایت، حب دنیا و حب آخرت متضاد هستند لذا با بیشتر شدن یکی، دیگری کم می شود.
خوف از آخرت، نقش زیادی در تولید عمل صالح دارد. بسیاری از افراد در اعمال خود به دنبال آخرت و پاداش اخروی هستند. بله عده ای بسیار محدود هستند که می گویند « مَا عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَ لَا شَوْقاً إِلَى جَنَّتِكَ وَ لَكِنْ رَأَيْتُكَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُكَ.»[3]
یعنی خداوندا ما تو را به دلیل ترس از جهنم و اشتیاق به بهشت عبادت نمی کنیم بلکه تو را عبادت می کنیم چون شایستۀ عبادت هستی. این افراد بسیار کم هستند و اغلب ما یا به اشتیاق بهشت و یا به ترس از جهنم عبادت می کنیم.
در عبارت دیگری در دعاهای ما آمده است که می فرماید من اگر در جهنم باشم نیز به همه می گویم که تو را دوست دارم. بهشت بدون تو برای من جهنم است و جهنم با تو برای من بهشت است؛ «وَ انْ ادْخَلْتَنِي النَّارَ اعْلَمْتُ أَهْلَها إَنِّي أُحِبُّك »[4]
. فهم این کلمات نیز ذائقه و قابلیت نیاز دارد ولی در قرآن آیات زیادی بشارت به بهشت می دهند و از جهنم می ترسانند لذا در قرآن آیات بسیار کمی دلالت بر این توحید خاص دارند چون شیوۀ قرآن یک شیوۀ تربیتی است و پاداش و عذاب یکی از راه های تربیت است.
در این روایت می فرماید هرکس دنیا را دوست بدارد، ترس آخرت از قلبش برداشته می شود (و اگر ترس آخرت از قلبش برداشته شود، در مسیر ول انگاری وارد می شود) و اگر خداوند به کسی علمی عطا کند که باعث حبّ دنیا شود، همان علم باعث دوری او از خداوند می شود و غضب الهی بر او نیز افزایش می یابد. پناه می بریم به خدای متعال و از او می خواهیم که قلب ما را مملوّ از مهر و محبت خود قرار دهد.
شرایط وجوب جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ شرایط وجوب جهاد ابتدائی بود. شرط بلوغ و عقل را مطرح کردیم و به شرط حریت رسیدیم. گفتیم که در کتب اهل سنت و شیعه از زمان مرحوم شیخ صدوق در قرن چهارم تا به امروز، ذکر شده است مگر در موارد نادر مثلا ابن ادریس در سرائر و ابن جنید این شرط را ذکر نکرده اند. همچنین شیخ طوسی در برخی از کتب خود مثل کتاب نهایه این شرط را ذکر نکرده است. عرض کردیم که تفاوت بین نهایه و مبسوط در این است که نهایه، مشتمل بر فقه غیر مقارن است. آیا ذکر نکردن این شرط از روی تعمد بوده است؟ گفتیم که مباحثی در این زمینه مطرح است.
مرحوم خوئی ره نیز این شرط را به شهرت مستند می کند و می فرماید دلیل بر اشتراط حریت ظاهر نیست و اجماع منقول در این زمینه ظاهر نیست. ما در جلسۀ قبل، دخل مقدّری را دفع کردیم. اشکال این بود که امروزه بردگی به شکل اصطلاحی و مطرح وجود ندارد و لذا طرح این بحث جایی ندارد. پاسخ دادیم که طرح این بحث به دلیل نکات اجتهادی در مسیر اجتهاد است تا به بررسی ادله و فهم از آنها بپردازیم.
در این زمینه برخی ادله ای را مطرح کرده اند از آیه و روایات و اجماع ادعا شده توسط برخی مثل مرحوم علامه. آیۀ مطرح در این بحث، آیۀ 91 سورۀ مبارکۀ توبه است. گفتیم برای برخوردار شدن از فضای این آیات، باید به آیات قبل و بعد نیز توجه شود و ما آیات قبل و بعد را هم بیان کردیم که اشاره می کنند به اصناف افراد در هنگام جهاد. گروهی «معذّرون» هستند که با امکان جهاد، از جهاد فرار می کنند و عذاب الهی شامل حالشان خواهد شد. ما در جلسۀ قبل تاکید کردیم که این آیات را ملاحظه کنید چون با وجود گستردگی ابواب فقهی، فرصت دو مرتبه خواندن یک باب برای انسان حاصل نمی شود لذا هر بابی را باید به خوبی بخوانیم.
از آیۀ 91 تا 93 در مورد پنج گروه سخن به میان آمده است. سه گروه در آیۀ 91 مطرح شده اند ﴿لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنينَ مِنْ سَبيلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحيم﴾ گروه چهارم در آیۀ 92 مطرح شده است و آنان کسانی هستند که توانمند و سالم اما فقیر هستند و سلاح و مرکب ندارند و از پیامبر درخواست مرکب می کنند آیه می فرماید آنان نزد تو می آیند تا آنان را با خود همراه کنی و به آنان مرکب دهی در حالی که تو چیزی نداری که به آنان بدهی. این افراد با عشق و علاقه به جهاد آمدند و برگشتند در حالی که چشمانی پر از اشک داشتند چون چیزی نداشتند که در راه جهاد صرف کنند﴿؛ وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنفِقُونَ﴾[5]
. گروه پنجم انسان های ثروتمند و توانمند هستند که به دنبال فرار از جهاد اند. قرآن می فرماید مهر بر قلوب آنان زده شده است ﴿إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَن يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ﴾[6]
. نکات بسیار دقیق و لطیفی در این آیات وجود دارد که در فرصت مناسب بیان خواهیم کرد.
ادلۀ اشتراط حریت در وجوب جهاد ابتدائی
وجه استدلال به آیۀ 91 سورۀ توبه
اما بحث ما در مورد اشتراط حریت به آیۀ 91 سورۀ توبه مرتبط است. شخصیت هایی مثل علامه حلی و شهید به این آیه تمسک کرده اند برای اثبات اشتراط حریت. علامه حلی از تعبیر ﴿لا عَلَى الَّذينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ﴾ استفاده کرده اند به این بیان که عبد و هر چه در دست عبد است، متعلق به مولایش است و عبد از خودش چیزی ندارد و فقیر است لذا جهاد بر او واجب نخواهد بود. این استدلال در منتهی و کتب دیگر مطرح شده است و شما در فرصت مناسب منابع این استدلال را پیدا کنید.
یکی از آقایان در شیوۀ طرح مباحث خود، می گفت ما اصلا با اقوال فقها کاری نداریم. این کلام بسیار نابجا است چون فقها عمری را برای فهم آیات و روایت سپری کرده اند و ما باید فهم آنها را ببینیم و بسنجیم و نحوۀ استدلال ایشان را باید مورد توجه قرار دهیم خصوصا شخصیت هایی مثل شیخ طوسی و ابن ادریس و علامه حلی. نباید از مدرسۀ حله و مکاتب حله و مشرب های نجفی و قمی و سامرائی غفلت کرد. گاهی تعابیر تندی در مورد کلمات و عبارات بزرگان مطرح کردند که اصلا شایسته نیست. ما باید حرمت بزرگان را حفظ کنیم. برخی از بزرگان ما گفته اند که هرچه داشتند را به واسطۀ احترام به استاد خصوصا در غیاب استاد به دست آورده اند.
شاگرد: مرحوم خوئی به این آیه در بحث قدرت اشاره کرده اند نه بحث حریت. علت این امر چیست؟
استاد: این آیه در بحث قدرت نیز مطرح می شود چون این آیه در مورد گروه های متعددی سخن می گوید. این آیه در بحث اعذار مسقط وجوب جهاد نیز مطرح است چون یکی از اعذار مسقطه، بیماری است. همچنین این آیه در بحث قدرت مطرح است چون در مورد ضعفا سخن گفته است.
اشکال به استدلال
صاحب ریاض به مرحوم علامه اشکال می کند به این بیان که آیه می فرماید ﴿عَلَى الَّذينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ﴾ یعنی کسانی که چیزی ندارند تا انفاق کنند. آیه نمی گوید کسانی که مالک چیزی نیستند بلکه می گوید کسانی که چیزی در اختیار ندارند و این تعبیر شامل کسانی می شود که دیگران چیزی را در اختیارشان قرار می دهند اگرچه مالک نمی شوند. لذا مالک عبد می تواند وسائل لازم برای جهاد را به او بدهد و در این فرض، جهاد کردن عبد هیچ اشکالی ندارد.
اساسا آیه درصدد بیان مواردی از قبیل عبد نیست چون در شأن نزول این آیه آمده است که این آیه در مورد عبد الله بن زائده معروف به ابن امّ مکتوم نازل شده است. عبد الله مردی نابینا بود و خدمت پیامبر رسید و از پیامبر پرسید که من نابینا هستم و راهنمایی ندارم، آیا مجاز هستم که در جهاد شرکت نکنم؟ پیامبر سکوت کردند و منتظر وحی شدند. این آیه نازل شد. البته برخی گفته اند که این آیه در مورد عائد ابن عمرو نازل شده است. آیۀ بعد یعنی آیۀ 92 سورۀ توبه در مورد هفت نفر نازل شده است از جمله عبد الرحمن بن کعب و عتبة بن زید و عمرو که نزد پیامبر آمدند و اظهار آمادگی کردند برای جهاد و گفتند «ما آمادۀ جهاد هستیم اما مرکبی نداریم لذا شما به ما مرکب بدهید.» شاید از این تعبیر استفاده شود که یکی از وظایف حکومت در جهاد، تهیۀ وسائل لازم برای مجاهدین است. پیامبر فرمود من مرکب ندارم تا در اختیار شما قرار دهم لذا شما نیز برگردید. آنها اندوهگین و اشک ریزان برگشتند. بنابراین آیۀ 91 اساسا در مورد عبد نیست بلکه در مورد سه گروه است: کسانی که ضعیف اند و کسانی که بیمار زمین گیر هستند و کسانی که چیزی برای انفاق ندارند.
در هر صورت اشکال نقضی به استدلال مذکور این بود که ممکن است وسائل لازم در اختیار عبد قرار داده شود. با این وجود شرکت کردن عبد در جهاد با اذن مولایش چه اشکالی دارد؟ بنابراین صاحب ریاض می فرماید از این بخش از آیه نمی توان اشتراط حریت را برداشت کرد. خود صاحب ریاض از بخش ﴿عَلَى الضُّعَفاءِ﴾ اشتراط حریت را برداشت می کند به این بیان که عبد ضعیف است چون هیچ قدرت و حق تصرفی ندارد.
صاحب جواهر کلام صاحب ریاض را پسندیده است و البته بعدا اشکالاتی را مطرح می کند. به نظر ما بر اساس مضامین این آیات، مراد از ضعفاء، ضعیف از نظر جسمی است نه ضعیف از نظر عقلی و ضعیف از نظر ایمانی لذا این آیه به لحاظ سیاق، هیچ ارتباطی به عبد ندارد. این آیه به هیچ وجه نظارتی بر عبید ندارد. این آیه قدرت جسمانی را شرط می داند و لذا اگر عبدی توان جسمانی خوبی داشته باشد و بتواند در میدان جنگ حاضر شود، مشمول وجوب جهاد خواهد بود.
شاگرد: با این حساب بر عبد نیز جهاد واجب خواهد بود. حال، آیا بر مالک عبد، ارسال عبد به جهاد واجب خواهد بود؟
استاد: ما فعلا در بررسی آیۀ 91 سورۀ توبه هستیم و دلالت این آیه بر اشتراط حریت را رد کردیم و شاید در مباحث آینده از سایر ادله اشتراط حریت را برداشت کنیم.
[1] النوادر - ط دار الكتاب ، الراوندي، السيد فضل الله، ج1، ص27.
[2] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج6، ص133.
[3] نهج الحق وكشف الصدق، العلامة الحلي، ج1، ص248.
[4] زاد المعاد ـ مفتاح الجنان، العلامة المجلسي، ج1، ص48.
[5] سوره توبه، آيه 91.
[6] سوره توبه، آيه 93.