تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/10/01
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
شرائط مکلفین به جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /شرائط مکلفین به جهاد
مکلفین به جهاد در جهاد ابتدائی
مقدمۀ اول: ارادۀ شرایط تکلیفی
بحث دعوت قبل از جهاد ابتدائی را به صورت مفصل مطرح کردیم و نظر مختار خود را بیان کردیم. بحث کنونی ما در خصوص من یجب علیه الجهاد است یعنی کسانی که جهاد بر آنها واجب است.
وقتی گفته می شود «من یجب علیه الجهاد» یعنی کسانی که مکلف به جهاد هستند و مراد، شرایط مکلفین به جهاد است غیر از شرایط عامه، البته به لحاظ حکم تکلیفی. به عنوان مقدمه می گوییم در احکام وضعی مثل زوجیت و صحت و بطلان و ضمان، تفاوتی میان بالغ و غیر بالغ وجود ندارد اما در احکام تکلیفی بین بالغ و غیر بالغ فرق است و غیر بالغین تکلیف ندارند. بنابراین مراد ما از وجوب در عنوان بحث، وجوب تکلیفی است و لذا وقتی بلوغ به عنوان یکی از این شرایط مطرح می شود، یک شرط تکلیفی است نه وضعی.
مقدمۀ دوم: طرح شدن این بحث در همۀ کتب فقهی
نکتۀ دیگر این است که بحث کنونی ما در همۀ کتب فقهی از شیعه و اهل سنت ذکر شده است و برخی از فقها در کتب فقهیِ مقارن خود به این مسئله اشاره کرده اند. کتب فقها بر دو قسم غیر مقارن و مقارن تقسیم می شود. کتاب فقهی غیر مقارن مثل ریاض تألیف سید علی طباطبائی و مثل جواهر. کتاب فقهی مقارن مثل الخلاف تألیف شیخ طوسی. کتاب نهایه تألیف شیخ طوسی، غیر مقارن است. تذکرۀ علامه و معتبر جناب محقق نیز کتب فقهی مقارن هستند.
در این بحث، امور متعددی مطرح شده است. توجه کنید که مراد از جهاد در اینجا، جهاد ابتدائی است. جهاد دفاعی عمومیت دارد و به افراد خاصی مثل مردان یا بالغین اختصاص ندارد اما جهاد ابتدائی به گروه خاصی اختصاص می یابد لذا بحث کنونی ما به جهاد ابتدائی اختصاص دارد.
مقدمۀ سوم: عمومیت شرایط نسبت به شرایط سلبی و ایجابی
نکتۀ دیگر در این است که ذکر شرایط در کتب فقهی در مورد بحث جهاد به دو گونه است: شرایط ایجابی و شرایط سلبی. از شرایط سلبی به «الاعذار المسقطة» تعبیر کرده اند یعنی عذرهایی که باعث سقوط وجوب جهاد می شود و لذا در کتب فقهی «سالم بودن» به عنوان یکی از شرایط ذکر شده است به این معنا که شخص نباید مریض باشد و همچنین گفته شده است که جهاد برای شخص نباید حرجی باشد. همچنین گفته شده است که شخص باید بینا باشد و طبیعتا با ذکر شرط «بینایی»، نابینا خارج می شود لکن از آن جهت که این امور سلبی در روایات ذکر شده اند، در کلمات فقها نیز مطرح شده اند اگرچه با ذکر شرط ایجابی، شرط سلبی نیز مشخص می شود. لذا گفته اند جهاد بر کسانی که این شرایط را دارا باشند واجب می شود و از کسانی که این شرایط را نداشته باشند، ساقط می شود مثل: جهاد بر مرد واجب است و از زنان ساقط می شود و جهاد بر عاقل واجب است و از دیوانه ساقط است اعم از دیوانۀ ادواری و مطلق.
مقدمۀ چهارم: وجه اختلاف در تعداد شروط
نکتۀ دیگر این است که شروط عامۀ تکلیف یعنی بلوغ و عقل و قدرت در کلمات برخی از بزرگان در این بحث مطرح نشده است و وجه عدم طرح آن، مفروض بودن و مفروغ بودن آن شروط است. لذا این بزرگان صرفا به بحث از شرایط خاص می پردازند و از شرایط عام صرف نظر کرده اند. گفته اند از شرایط، مرد بودن و حرّ بودن است. این شروط اختصاصا به جهاد برگشت می کنند یعنی شرایط اختصاصی برای وجوب جهاد هستند.
نکتۀ بعد، اختلاف تعداد شرایط در بیان فقها است. برخی از فقها چهار شرط و برخی پنج شرط و برخی هفت شرط و برخی هشت شرط را مطرح کرده اند. معنای این اختلاف، انکار برخی از شروط نیست بلکه این اختلاف گاهی ناشی از ذکر شرط عام بوده است که شامل چند شرط می شود و گاهی ناشی است از عدم ذکر شرایط عامۀ تکلیف در برخی کلمات و ذکر شرایط عامۀ تکلیف در برخی دیگر. مثلا صاحب ریاض، هشت شرط را برای وجوب جهاد لازم دانسته است و صاحب جواهر، پنج شرط را لازم دانسته است.
برخی از فقها، اعذار مسقطۀ وجوب جهاد را در این بحث مطرح کرده اند اما برخی دیگر اصلا به آن اشاره نکرده اند.
عبارات فقها
عبارت شیخ طوسی در مبسوط
مرحوم شیخ طوسی در کتاب المبسوط فی الفقه الامامیة، چاپ مکتبة المرتضویة، سال 1387، جلد دوم، صفحۀ چهار، می فرماید: «و لا يجب الجهاد إلا على كل حر ذكر بالغ عاقل اما المملوك فلا جهاد عليه لقوله تعالى ﴿وَ لا عَلَى الَّذِينَ لايَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ ﴾. و روى عن النبي صلى الله عليه و آله و سلم أنه كان إذا أسلم الرجل عنده قال: أو حر أو مملوك فإن كان حرا بايعه على الإسلام و الجهاد، و إن كان مملوكا بايعه على الإسلام. و أما النساء فلا جهاد عليهن، و سئل النبي صلى الله عليه و آله و سلم هل على النساء جهاد؟ قال: نعم جهاد لا قتال فيه الحج و العمرة، و الصبي لا جهاد عليه روى عن ابن عمر قال: عرضت على رسول الله صلى الله عليه و آله يوم احد و أنا ابن أربع عشرة سنة فردني و لم يرني بلغت و عرضت عليه يوم الخندق و أنا ابن خمسة عشرة سنة فأجازنى في المقاتلة. و المجنون لا جهاد عليه لأنه غير مكلف. فإن أراد الامام أن يغزو بهم و يخرجهم للحاجة إليهم جاز ذلك إلا المجانين فإنه لا نفع فيهم، و كان النبي صلى الله عليه و آله و سلم يحمل معه النساء في الغزوات. و الأعذار التي يسقط معها فرض الجهاد: العمى و العرج و المرض و الإعسار. فأما الأعور فيلزمه فرضه لأنه كالصحيح في تمكنه. و الأعرج ضربان: أحدهما مقعد لا يطيق معه المشي و الركوب فالجهاد يسقط عنه و إن كان عرجا خفيفا يطيق معه الركوب و العدو فإنه يلزمه الجهاد. و أما المرض فضربان: ثقيل و خفيف. فالثقيل كالبرسام و الحمى المطبقة فلا جهاد عليه لقوله تعالى ﴿وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ ﴾ و إن كان خفيفا كالصداع و وجع الرأس و الحمى الخفيفة فالجهاد لا يسقط معه لأنه كالصحيح. »[1]
شیخ روایاتی را در مورد جهاد بانوان ذکر می کند از جمله روایتی از پیامبر که می فرماید جهاد بدون قتال بر زنان واجب است. در مورد جهاد زنان روایات مختلف مصادیق مختلفی را مطرح کرده اند مثل همسر داری و صبر بر آزار شوهر. سپس می فرماید جهاد بر صبی واجب نیست به دلیل روایت عبد الله بن عمر. توجه کنید که این روایت در برخی از کتب اصلا ذکر نشده است. عبد الله بن عمر می گوید در ایام جنگ احد به محضر پیامبر رسیدم در حالی که چهارده سال سن داشتم. پیامبر من را نپذیرفتند و اجازۀ جهاد به من ندادند. من رفتم و در ایام جنگ خندق به محضر پیامبر رسیدم در حالی که پانزده سال سن داشتم. پیامبر به من اذن جهاد دادند. سپس می فرماید مجنون جهاد ندارد چون مکلف نیست.
شیخ سپس به ذکر اعذار مسقط وجوب جهاد می پردازد و آنها را کوری و لنگی و بیماری و اعسار می داند. سپس به توضیح هر کدام می پردازد. اعسار به معنای ناداری و تنگ دستی است؛ مجاهد باید نفقۀ عیال خود را داشته باشد و باید توان تهیۀ شمشیر را داشته باشد. البته امروزه به لحاظ تهیۀ مقدمات جنگ و جهاد، مقداری تفاوت وجود دارد و لازم نیست که خود شخص لباس رزم و سلاح فراهم کند.
شخص اعور مثل شخص سالم و صحیح است لذا جهاد بر او واجب می شود چون تمکن از جهاد دارد. اعرج یعنی شخص لنگ بر دو قسم است؛ برخی زمین گیر هستند و نمی توانند راه بروند و سوار شوند که جهاد از آنها برداشته می شود. اما برخی صرفا لنگان راه می روند و توان حرکت و سواری دارند که جهاد بر آنها نیز واجب می شود مثل عمرو بن جموح که با فرزندان خود در مورد رفتن به جهاد بحث داشت و هر کدام اصرار بر جهاد خود داشتند لذا نزد پیامبر آمدند و از ایشان اجازۀ جهاد خواستند و پیامبر به همۀ آنها اجازۀ جهاد دادند و عمرو بن جموح در همان جنگ به شهادت می رسد.
سپس می فرماید مرض نیز بر دو قسم ثقیل و خفیف است. مرض ثقیل مثل تب کردن دائمی است که جهاد بر شخص واجد این مرض واجب نیست. اما مرض خفیف مسقط جهاد نیست.
سوال: تشخیص این موارد با چه کسی است؟
جواب: تشخیص بیماری و مسقط بودن بیماری بر عهدۀ خود شخص است و تکلیف بر عهدۀ خودشان است.
شیخ در ادامه می فرماید: «و أما الإعسار فإنه ينظر فإن كان الجهاد قريبا من البلد و حوله لزم كل أحد و لا يعتبر فيه وجود المال، و إن كان على بعد نظر فإن كان مسافة لا تقصر فيها الصلاة فمن شرطه الزاد و نفقة الطريق و نفقة من تجب عليه نفقته إلى حين العود، و ثمن السلاح فإن لم يجد فلا يلزمه شيء لقوله ﴿وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلّهِ وَ رَسُولِهِ ﴾ و إن كانت المسافة أكثر من ذلك فمن شرطه أن يكون واجدا لما ذكرناه في المسافة القريبة و زيادة راحلة لقوله وَ لا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ . » در مورد اعسار، اگر مسافت به گونه ای است که موجب قصر نماز نمی شود، مجاهد باید بتواند زاد و نفقۀ راه و نفقۀ افراد واجب النفقۀ خود را تا زمان برگشت از جهاد تامین کند و همچنین باید بتواند هزینۀ سلاح را تامین کند. اگر توانایی تامین این امور را نداشته باشد، جهاد بر او واجب نیست به دلیل آیۀ قرآن.
«و من أراد الجهاد و عليه الدين. فالدين ضربان: حال و مؤجل فإن كان حالا لم يكن له أن يجاهد إلا بإذن صاحبه، و إن كان الدين مؤجلا فالظاهر أنه يلزمه و ليس لصاحبه منعه لأنه بمنزلة من لا دين عليه، و قيل: إن له منعه لأنه معون بدينه لأنه يطلب الشهادة. و أما الأبوان فإن كانا مسلمين لم يكن له أن يجاهد إلا بأمرهما و لهما منعه روى أنه جاء رجل إلى النبي صلى الله عليه و آله و سلم فقال: يا رسول الله أجاهد فقال: لك أبوان ؟ قال: نعم قال: فعنهما [ففيهما خ ل] فجاهد.» کسی که قرض دارد و قصد جهاد دارد دو صورت دارد: گاهی دین او حالّ است و گاهی مؤجل و زماندار. اگر حال باشد، جهاد بر او واجب نیست مگر با اجازۀ صاحب دین و اما اگر دین او زماندار باشد، ظاهر این است که جهاد بر او واجب می شود و طلبکار نمی تواند او را از جهاد منع کند چون بدهکار موجل به منزلۀ کسی است که دینی ندارد. گفته شده است که طلبکار در دین موجل نیز می تواند بدهکار را از جهاد منع کند چون احتمال شهادت او وجود دارد.
اما اذن والدین یکی از شروطی است که بعدا در مورد آن بحث خواهیم کرد. مردی نزد رسول خدا آمد و اجازۀ جهاد خواست. پیامبر فرمود آیا پدر و مادر داری؟ عرض کرد: بله. فرمود: اگر پدر و مادر اجازه دادند، جهاد کن.
عبارت محقق در شرائع
محقق در کتاب شرایع می فرماید: « الأول من يجب عليه و هو فرض على كل مكلف حر ذكر غير هم . فلا يجب على الصبي و لا على المجنون و لا على المرأة و لا على الشيخ الهم و لا على المملوك. و فرضه على الكفاية بشرط وجود الإمام أو من نصبه للجهاد و لا يتعين إلا أن يعينه الإمام ... .»[2]
جهاد واجب است بر هر مکلف حرّ مذکر غیر همّ. هم یعنی شخص پیرِ ناتوان. گاهی اشخاص پیر از جوانان نیز قویتر و آماده تر هستند مثل عدی بن حاتم که در نود سالگی در میدان جنگ بود. عدی تا آخر عمر نیز در رکاب پیامبر و در مسیر حق بود و همیشه به جهت پدر خود، حاتم طائی، مورد اکرام پیامبر قرار داشت. همچنین جناب عمار با سن زیاد در جنگ ها حاضر می شد. در کربلا حبیب و مسلم بن اوسجع سن زیادی داشتند اما بسیار توانمند و آماده بودند و وقتی وارد میدان می شدند، دشمن را به هراس می انداختند.
سپس می فرماید: «و يسقط فرض الجهاد بأعذار أربعة العمى و الزمن كالمقعد و المرض المانع من الركوب و العدو و الفقر الذي يعجز معه عن نفقة طريقه و عياله و ثمن سلاحه و يختلف ذلك بحسب الأحوال.» جهاد با چهار عذر ساقط می شود: کوری و زمین گیر شدن و بیماری مانع از سواری و جنگیدن و فقری که مانع از نفقه و تامین سلاح شود. لکن این امور به حسب شرایط و احوال متفاوت خواهد بود.
سپس فروع سه گانه ای را ذکر می کند. « فروع ثلاثة الأول إذا كان عليه دين مؤجل فليس لصاحبه منعه و لو كان حالا و هو معسر قيل له منعه و هو بعيد. الثاني للأبوين منعه عن الغزو ما لم يتعين عليه. الثالث لو تجدد العذر بعد التحام الحرب لم يسقط فرضه على تردد إلا مع العجز عن القيام به. و إذا بذل للمعسر ما يحتاج إليه وجب و لو كان على سبيل الأجرة لم يجب و من عجز عنه بنفسه و كان موسرا وجب إقامة غيره و قيل يستحب و هو الأشبه و لو كان قادرا فجهز غيره سقط عنه ما لم يتعين. و يحرم الغزو في أشهر الحرم إلا أن يبدأ الخصم أو يكونوا ممن لا يرى للأشهر حرمة. و يجوز القتال في الحرم و قد كان محرما فنسخ . و يجب المهاجرة عن بلد الشرك على من يضعف عن إظهار شعائر الإسلام مع المكنة و الهجرة باقية ما دام الكفر باقيا.» اولا اگر دین موجل داشته باشد، صاحب دین نمی تواند او را از جهاد منع کند. اما اگر دین حال داشته باشد در حالی که خودش معسر باشد، عده ای قائل به جواز منع از جهاد شده اند لکن بعید است. ثانیا پدر و مادر حق منع از جهاد دارند.
می فرماید در جایی که شخص باید از بلد شرک هجرت کند در موردی که امکان اظهار شعائر اسلام وجود ندارد. هجرت باقی است تا زمانی که کفر باقی باشد.
در جلسۀ بعد نیز عباراتی از فقها بیان خواهیم کرد که آشنایی با آن عبارات مفید است. شما به کتب دیگر مثل شرح لمعه در این بحث مراجعه کنید.
[1] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج2، ص4.
[2] شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام -ط اسماعیلیان)، المحقق الحلي، ج1، ص278.