تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/09/24
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
دعوت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدایی
دعوت در جهاد ابتدائی
روح حاکم بر جهاد در اسلام
ما چندین جلسه دربارۀ دعوت قبل از جهاد ابتدائی بحث کردیم و در خصوص نحوۀ دعوت به این جمع بندی رسیدیم که دعوت در هر مرحله باید انجام شود و لذا قول به تفصیل را نپذیرفتیم و در مورد اجمالی یا تفصیلی بودن دعوت گفتیم که بستگی به مسائل عرفی دارد و نوع دعوت در هر مورد بر اساس اقتضائات و شرایط تعیین می شود. البته اسلام، بشریت را به فطرت دعوت می کند و توجه به درون و نیازمندی بشر به ارتباط با خالق می دهد و این نیازمندی را در درون همۀ انسان ها می داند ﴿فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً﴾[1]
. علاوه بر این، دعوت به اسلام دعوت به تعقل و تفکر و تدبر است و بر این حوزه بسیار تاکید شده است. به تعبیر دیگر، محتوای دعوت مبتنی بر برهان و استدلال است و نمونه هایی از این احتجاجات در قرآن کریم وجود دارد و دعوت ها و احتجاج های قرآن مبتنی بر تفکر و تعقل و تدبر است. دعوت هایی که در قرآن ذکر شده است و در اسلام وجود دارد، قانون مند و ضابطه مند است چون اصل این دین، ضابطه مند است و اگر ما بتوانیم مجموعۀ آموزه های دین را به درستی متوجه شویم، آن را یک نظام مبتنی بر ضوابط و قواعد می بینیم. همۀ بخش های دین به یکدیگر مرتبط اند از عقاید و اخلاق و فقه. من در آینده در رابطه با ارتباط دو طرفۀ فقه و اخلاق و تاثیرات فقه بر اخلاق صحبت خواهم کرد. اینطور نیست که فقه قرآن یک فقه جدا شده از اخلاق باشد. اخیرا این بحث مطرح شد که فقه جدای از اخلاق است و گفته شد که عقل عقلا مخلوط به شهوت و غضب شده است. بنابراین دعوت، قانونمند و ضابطه مند است و شما نمی توانید قوانین اسلام را جدای از مبانی بدانید.
اهمیت عدالت و رهایی از قیود در دعوت
یکی دیگر از ویژگی های دعوت، عادلانه بودن است یعنی آموزه های قرآن، بشریت را به عدالت و تحقق عدالت دعوت می کند ﴿لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط﴾[2]
. دعوت هایی که در اسلام مطرح است، کنش گرانه و جریان ساز است که بشریت را متحول می کند و انقلاب ایجاد می کند. این دعوت ها مربوط به کل بشریت است. اینطور نیست که مخاطب قرآن گروه خاصی مثل اعراب باشد بلکه قرآن تمام بشریت را هدف خود قرار داده است و خدای متعال پیامبر را برای تمام بشریت ارسال کرده است ﴿وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاس﴾ [3]
که آن هم برای رحمت بوده است ﴿وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمين﴾ [4]
. تمام احکام دینی برای تحقق این مهم است که رحمت الهی منتشر شود. حتی جهاد و مقاومت برای تحقق این مسئله است. این نکته بسیار مهم است و سالها ذهن ما را به خود مشغول کرده بود که جهاد و قتال چگونه با روح دین اسلام یعنی رحمت بودن آن سازگاری دارد. در جواب باید گفت جهاد نیز به جهت بسترسازی برای تحقق رحمت و انتشار رحمت در تمام جهان است لذا دعوت های داخل قرآن کریم، اختصاص به یک مخاطب ندارد و امروزه تمام آیات قابلیت اجرا دارند. چون برخی گفته اند که قرآن به زبان عربی است و مخاطب آن نیز اعراب بودند و لذا نمی تواند قانون عام ارائه کند. جواب می دهیم که زبان محاوره با زبان فهم تفاوت دارد و زبان محاورۀ قرآن، عربی است اما زبان فهم قرآن، زبان فطرت و عقل است و این زبان، منحصر به گروه خاص یا زمان یا مکان خاصی نیست. بنابراین قرآن یک کتاب فرازمانی است که اختصاص به یک عصر ندارد.
تمام دستورات قرآنی، روح آزادی بخشی دارد ﴿وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِم﴾ [5]
یعنی درصدد رها کردن بشریت از زندان ها و قیود است. بنابراین ما وقتی کفار و مشرکان را به اسلام دعوت می کنیم، این دعوت باید با اقتدار و برای رسیدن به عزت باشد. شما وقتی آیات را بررسی می کنید، می بینید که همۀ نکات مذکور در آیات وجود دارد. در آیه ای می فرماید پیامبر اکرم، برای تمام بشریت ارسال شده است، ﴿يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَميعا﴾[6]
لذا آموزه های اسلام، جاودانه و ابدی است. جاودانگی اسلام به واسطۀ انطباق با فطرت و عقل بشری است و این دو از الطاف خداوند به بشریت است. خداوند الطاف خود را بر بشریت تمام کرده است از ساحت های وجودی و نشان دادن راه و راهنما برای شکوفا شدن همان ساحت های وجودی، «ليثيروا لهم دفائن العقول »[7]
، «لِيَسْتَأْدُوهُمْ مِيثَاقَ فِطْرَتِهِ وَ يُذَكِّرُوهُمْ مَنْسِيَّ نِعْمَتِهِ وَ يَحْتَجُّوا عَلَيْهِمْ بِالتَّبْلِيغِ وَ يُثِيرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُول »[8]
مجموعۀ این ادله نشان می دهد که دعوت، صرفا اتمام حجت نیست بلکه هدایت است.
برخی این نکته را تذکر داده اند که اگر جنگ های عصر پیامبر اکرم رخ نمی داد، اسلام به این مقدار گسترش نمی یافت و فراگیر نمی شد. ما دربارۀ نوع کشورگشایی اکنون بحث نمی کنیم اما با مطالعۀ تاریخ روشن می شود که در بسیاری از موارد، جنگ ها و کشورگشایی ها برای مسلمان کردن نبوده است مثل جنگ هایی که در زمان خلفا رخ می داد. حتی در بسیاری موارد والیان امر، دوست نداشتند که مردم مسلمان شوند چون اگر مسلمان می شدند، جزیه پرداخت نمی کردند و شریک در همۀ اموال اسلام می شدند. آنها به دنبال گسترش جغرافیای حاکمیت خود بودند با قصد فزون خواهی و ثروت طلبی و این مسئله ای است که باعث انحراف از مقاصد عالی در جهاد شده است.
ادامۀ مسیر پیامبر اکرم ص ضامن عالمگیر شدن اسلام
مرجعیت علمی و معنوی اهل بیت ع را همۀ مسلمانان مگر عدۀ قلیلی یعنی نواصب پذیرفته اند لذا نعمان می گوید «لو لا السنتان لهلک نعمان» و هر سه خلیفه اعتراف کرده اند که اگر علی نبود، هلاک می شدند. اما در مورد مرجعیت سیاسی اهل بیت ع اختلاف پیش آمد. عده ای گفتند که افراد مسنّ تر باید حاکمیت را در اختیار گیرد و لذا علی ع چون جوان است، باید صبر کند. به لحاظ مرجعیت معنوی در مورد هیچ کدام از صحابه ادعای عصمت نشده است جز علی بن ابی طالب لذا در مورد مرجعیت معنوی ایشان نیز اختلافی وجود ندارد. لکن در مورد مرجعیت سیاسی علی ع اختلاف شده است و اگر مرجعیت سیاسی ایشان مورد اختلاف واقع نمی شد، اهل بیت ع فرصت پیدا می کردند که همان شیوۀ ایده آل پیامبر اکرم را ادامه دهند و پیاده کنند و در نتیجه جهان امروز به کلی مسلمان می بود. پیامبر با چه ابزاری توانست در طی 23 سال آن تعداد بالا را مسلمان کند و به فتح مکه نائل شود. پیامبر بعد از فتح مکه به امیر المومنین ع فرمود «نمی خواهم یک قطره خون بر زمین ریخته شود» لذا پیامبر به دنبال جنگ نبود بلکه به دنبال هدایت بود. بعضی افراد این هدایت را بر نتافتند چون بر خلاف مقاصدشان بود مثل مشرکان و بت پرستان لجوج که پذیرفتن اسلام را بر خلاف منافع خود می دیدند. آنها برتری نژادی و قومی را مطرح می کردند لکن پیامبر با این مطلب مخالفت کرد و فرمود: «خداوند بهشت را قرار داد حتی برای شخصی که غلام حبشی باشد و جهنم را قرار داد حتی برای شخصی که سید قرشی باشد». اگر اهل بیت فرصت پیدا می کردند که این منش و اخلاق و شیوۀ پیامبر را پیاده کنند، امروزه جغرافیای اسلام، متفاوت می بود.
در مسیحیت، جریان مسیحیت و پذیرش جناب مسیح بعد از سیصد سال رخ داد یعنی در طول سیصد سال، مسیحیان همواره در محدودیت و سختی قرار داشتند و در غارها پناه می گرفتند.
امیر المومنین فرمود اگر در حاکمیت اسلامی النگو از دست زنی ربوده شود، جا دارد که شخصی که این مسئله اطلاع یابد، جان دهد. این نگاه، نگاهی است که با فطرت تمام بشریت هماهنگ و سازگار است. این مطالب نکات اساسی است که باید به آنها توجه شود.
بی معنا بودن جنگ با دولت های کافر بی طرف
بر اساس مطالب مذکور روشن می شود که جنگیدن با دولت های کافری که فتنه گر و تجاوز گر و محارب نیستند، معنا ندارد. کشورهایی که به دنبال روابط حتی روابط تاکتیکی باشند، مورد حملۀ مسلمانان نباید واقع شوند. رابطه در یک تقسیم به راهبردی و تاکتیکی تقسیم می شود. رابطه ما با عراق، راهبردی و اعتقادی و مبنایی است مثل رابطه با لبنان و یمن. رابطۀ ما با روسیه و چین، تاکتیکی است که بر اساس منافع تنظیم می شود و هر کسی به منافع خود نگاه می کند و تا زمانی که منافع تامین شود آن روابط ادامه پیدا می کند و به همین جهت است که پیامبر با برخی غیر مسلمانان، عهد می بستند. در آیه می فرماید: با کسانی که با شما هم پیمان هستند، با قسط و عدل برخورد کنید، ﴿لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطين﴾ [9]
این آیه در بحث فقه روابط بین الملل از غرر آیات و بسیار مهم است.
اما نسبت به بت پرستان حاکم که به مسلمانان ظلم و ستم می کردند، جهاد مطرح است که شامل کفار و محاربین می شود. البته اصل تبری در جای خود صحیح است یعنی ما هیچ گاه کفار را دوست خود نمی دانیم و به آنها محبت و عشق نمی ورزیم. روابط تاکتیکی با عشق ورزیدن متفاوت است. تبری در جای خود باید وجود داشته باشد. البته تبرّی مراتبی دارد؛ گاهی آنها به شما حمله کرده اند و درصدد نابود کردن مسلمانان هستند، که تبرّی شما باید ظهور داشته باشد که ظهور آن مقاتله و مبارزه با آنها است.
عدم اختصاص آغاز جنگ به دشمن
در بحث شروع کنندۀ جنگ، گفتیم روایتی نداریم که دلالت کند بر لزوم شروع شدن جنگ توسط دشمن. بله برخی روایات ضعیف السندی داریم که مطابق آنها اگر اجازه دهید که دشمن جنگ را آغاز کند، حجت دیگری خواهید داشت. در هر صورت در جایی که تقابل صورت گرفته است و دو جناح آمادۀ جنگیدن است، صبر کردن برای شروع جنگ توسط دشمن جایی ندارد.
بحث دیگری نیز مطرح شد مبنی بر اینکه اگر مسلمانی بدون دعوت، افرادی از لشکر دشمن را بکشد، قصاص نخواهد داشت. دقت کنید که کسانی که کشته شده اند، کافر مقاتل هستند لذا ما مجوّز قتال داریم. حال، اگر آن مسلمان جنگ را شروع کرد، قصاص نمی شود اگرچه مذمّت و نکوهش برای او خواهد بود. چرا قصاص صورت نمی گیرد؟ چون شخص کشته شده، کافر و مقاتل است.
دعوت کننده و دعوت شونده در جهاد ابتدائی
بحث دیگر در مورد دعوت کننده و دعوت شونده بود که ما گفتیم این که چه کسی دعوت کننده و دعوت شونده باشد، به اقتضای شرایط بستگی دارد و حتی در برخی روایات آمده است که وقتی وارد میدان شدید، قبل از جنگ، دعا بخوانید همانطور که پیامبر اکرم و امیر المومنین دعا می خواندند. حدود هفت روایت از کتاب مستدرک بر این مطلب دلالت دارند. همچنین در باب 55 وسائل این روایات مطرح شده اند. باب 55، «باب استحباب الدعاء» است.
عدم اختصاص دعوت به جهاد ابتدائی در سیرۀ معصومان
مطلب پایانی در بحث دعوت، وجود دعوت در غیر جهاد ابتدائی است. دعوت در جهاد و جنگ با مارقین و قاسطین و ... نیز وجود داشته است که اصلا جنگ با کفار نبوده است. نمونۀ بارز دعوت در غیر جهاد ابتدائی، دعوتی است که امام حسین ع انجام می دادند. ایشان مکرر درصدد هدایت و کمک به دشمن است و در روز عاشورا حتی در لحظات قبل از شهادت، دعوت می کردند. ایشان خطاب به مردم می فرمودند «آیا من را می شناسید؟ جدّم پیامبر است و جدۀ من خدیجه است و حمزه از ما است و پدرم علی و مادرم فاطمه است. پس چگونه خون من را حلال می شمارید؟»
ما باید یک تأمل اساسی و جدی در مورد ماهیت جهاد ابتدائی داشته باشیم که آیا جهاد ابتدائی، جهاد با نظام کفر است یا با ملت کفر. اگر جهاد با نظام کفر است، آیا شامل نظام کافر بی طرف نیز می شود؟ برخی از آقایان اقسام دیگری را بر اقسام مشهور افزوده اند و گفته اند جهاد امام حسین ع در ماجرای کربلا، جهاد ابتدائی و دفاعی و جهاد با بغات نیست. جهاد با بغات نیست چون در جهاد با بغات، اسلام باید حاکم باشد و با عده ای که شورش و خروج بر علیه امام کرده اند، بجنگد لکن امام حسین ع حاکمیت را در اختیار نداشت. همچنین جهاد ابتدائی نبوده است چون در جهاد ابتدائی باید حاکمیت مقتدر وجود داشته باشد که به نظام کفر حمله کند. به این جهاد، جهاد ذبی گفته اند.
برخی دیگر از بزرگان، انواع مختلف جهاد را مطرح کرده اند از جهاد فرهنگی و اقتصادی و نظامی و ... . به نظر من همۀ این اقسام، ذیل جهاد دفاعی قرار می گیرند چون در همۀ اینها یک نوع دفاع از کیان دین مطرح است. جهاد فرهنگی برای مقابله با استحالۀ فرهنگی و شبیخون و ناتوی فرهنگی است لذا در آن دفاع از آموزه های دینی وجود دارد. حتی در ماجرای کربلا نیز جهاد دفاعی وجود داشت چون با قدرت گرفتن یزید، کیان اسلام در خطر بود. بنابراین جهاد ذبی نیز در ذیل جهاد دفاعی خواهد بود. بنابراین جهاد منحصر در سه قسم ابتدائی و دفاعی و جهاد با بغات خواهد بود که البته ما در رابطه با جهاد ابتدائی ملاحظۀ خاصی داریم که در مطالب گذشته به گونه های مختلف مطرح کرده ایم. آیا جهاد ابتدائی شامل حمله به کشورهای کافر بی طرف و همراه می شود؟ آیا جهاد ابتدائی به جهاد دفاعی برگشت می کند؟ ان شاء الله در جلسۀ بعد، شرایط عامه را مطرح خواهیم کرد و بیشتر به مباحث و نکات دقیق و حساس خواهیم پرداخت و سپس به بحث از جهاد با بغات خواهیم پرداخت.
[1] سوره روم، آيه 30.
[2] سوره حدید، آيه 25.
[3] سوره سبا، آيه 28.
[4] سوره انبیاء، آيه 107.
[5] سوره اعراف، آيه 157.
[6] سوره اعراف، آيه 158.
[7] الحياة / ترجمه احمد آرام، ج 4، ص: 40.
[8] نهج البلاغه، صبحي صالح، ج1، ص43، خطبه 1.
[9] سوره ممتحنه، آيه 8.