مشخصات کتاب
عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 4/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی
مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.
مشخصات ظاهری:ج23.
یادداشت:فارسی- عربی.
یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.
موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع
احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث
دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر
شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها
علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت
موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها
موضوع:امامت -- احادیث
فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶
وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)
شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹
ادامه حدیث غدیر قسمت سند
کتاب کریم من آیة اللّه العظمی المجدد الشیرازی الی صاحب العبقات
کتاب کریم من آیة اللّه العظمی المجدد الشیرازی(1)الی صاحب «العبقات»
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الذی أبدع بقدرته علی وفق ارادته فطرة الخلیقة، و أولی کلا بحسب قابلیته ما یلیق به من صبغة الحقیقة، فعلم آدم الاسماء، و اصطفی أکابر ذریته و خلص صفوته، للبحث عن حقایق الاشیاء، و الاطلاع علی ما فی بطون الانباء فألهمهم علوم حقائقه، و أعلمهم نوادر دقائقه، و جعلهم مواضع ودایع أسراره و مطالع طوالع أنواره، فاستنبطوا و أفادوا، و استوضحوا و أجادوا.
و الصلوة و السلام علی من حبه خیر و أبقی، و آله الذین من تمسک بهم فَقَدِ اِسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ اَلْوُثْقی .
1) السید المیرزا محمد حسن بن المیرزا محمود الحسینی الشیرازی النجفی اعظم علماء عصره و أشهرهم و أعلی مراجع الامامیة فی سائر الاقطار الاسلامیة بوقته - ولد فی 15 - ج 1 - 1230 - و توفی 24 - شعبان - 1312 فی سامراء و حمل علی الاعناق منها الی النجف .
أما بعد فلما وقفت بتأیید اللّه تعالی و حسن توفیقه علی تصانیف ذی الفضل الغزیر، و القدر الخطیر، العالم الخبیر، و الفاضل النحریر، الفائق التحریر، الرائق التعبیر، العدیم النظیر، المولوی «السید حامد حسین» أیده اللّه فی الدارین، و طیب بنشر الفضائل أنفاسه، و أذکی فی ظلمات الجهل من نور العلم نبراسه، رأیت مطالب عالیة، تفوق روائح تحقیقها علی الغالیة، عباراتها الوافیة دلیل الخبرة، و اشاراته الشافیة محل العبرة، و کیف لا و هی من عیون الافکار الصافیة مخرجة، و من خلاصة الاخلاص منتجة، هکذا هکذا، والا فلا لا، العلم نور یقذفه اللّه فی قلب من یشاء من الاخیار، و فی الحقیقة افتخر کل الافتخار، و من دوام العزم، و کمال الحزم، و ثبات القدم، و صرف الهمم فی اثبات حقیة أهل بیت الرسالة بأوضح مقالة اغار، فانه نعمة عظمی، و موهبة کبری، ذلِکَ فَضْلُ اَللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ ، أسأل اللّه أن یدیمک لاحیاء الدین، و یقیمک لحفظ شریعة خاتم النبیین، صلوات اللّه علیه و آله أجمعین.
فلیس حیاة الدین بالسیف و القنا فأقلام أهل العلم أمضی من السیف
و الحمد للّه علی ان قلمه الشریف ماض نافع، و لا لسنة أهل الخلاف حسام قاطع، و تلک نعمة من اللّه بها علیه، و موهبة ساقها إلیه، و انی و ان کنت أعلم ان الباطل فاتح فاه من الحنق، الا ان الذوات المقدسة لا یبالون فی إعلاء کلمة الحق، فأین الخشب المسندة من الجنود المجندة، و أین ظلال الظلالة من البدر الانور، و ظلام الجهالة من الکوکب الازهر، أسأل اللّه ظهور الحق علی یدیه، و تأییده من لدیه، و أن یجعله موفقا منصورا، مظفرا مشکورا، و جزاه اللّه عن الاسلام خیرا، و الرجاء منه الدعاء بذی الایام لحسن العاقبة و الختام، و السلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته.
حرره الاحقر محمد حسن الحسینی، فی ذی الحجة الحرام سنة 1301 ه.
قصیدة رثائیة للفاضل الادیب
و العالم الاریب، صاحب الذهن الوقاد و الطبع النقاد الشیخ محمد سعید(1)ابن الشیخ محمود النجفی نائب خازن الروضة المطهرة العلویة بالنجف رثی بها العلامة المجاهد السید حامد حسین صاحب «العبقات» .
عصفت(2)و قد سد الفضاء قتامها(3)فأحال مبتلج الصباح رکامها(4)
فغماء(5)قد هالت صواعقها اللتی قد صک فی هام السهی ارزامها(6)
لم تغش قطر الهند حتی زلزلت فیها البسیطة سهلها و رکامها
لرزیة حطم الحطیم ببکة فیها و أنکل حجرها و مقامها
فی لیلة لیلاء أوهم یومها ان القیامة حان فیه قیامها
بالمولوی الحبر الوی صرفها فهوی لواء لویها و رعامها
اصمت حشا حامد حسین و انما اصمت حشا الدین الحنیف سهامها
للّه فی الاسلام أی رزیة عقمت لینتج شکلها أیامها
فیها انطوی علم العلوم فاثکلت غر العلوم و نکست أعلامها
من للعلوم ینیر غامضها إذا أعیی علی علمائها ابهامها
ان تبکه العلماء حق فانما تبکی لعیلم علمها أعلامها
أو یبکه الاسلام عن مضض بکت علما اصیب بموته اسلامها
فالیوم خاض خضیم منهلها الذی یروی بمورده الروی أوامها
الیوم زلزل حصنها الیوم هدّم رکنها الیوم هدّ عصامها
فلتبکه الکتب التی کتبت بها کبد الاعادی و استشاط ضرامها
للّه فی الایام أی ملمّة قد هدّ أرکان الهدی المامها
نزلت بقائم آل بیت محمد و بها الشریعة أثکلت قوامها
هو حجة الاسلام کم من حجة للشرک أبطل إذ الدّ خصامها
علامة العلماء من ألقت له فضل القیاد من الوری أعلامها
وضحت به أحکام شرعة جده و به استبان حلالها و حرامها
کشف الغطاء عن مبهمات رموزها فقد استبان بکشفه ابهامها
ألقت له العلماء أزمّتها کما القی إلیه من العلوم زمامها
علیائه جازت معالی أهلها و علی علی الاشراف طاطأ هامها
ما مات من نشرته غر مأثر لم یفن ما دام الزمان دوامها
ما مات من قد قام عنه خلیفة خلف به العلیاء قام دعامها
ناصر حسین الحبر من جمعت به غر المناقب فذها و توامها
قد مهدت بأبیه أی قواعد و به معالمها استقام قوامها
ان عاق ذلک الدهر عن اتمامها فبذا نؤمّل أن یتم تمامها
و شقیقه ذاکر حسین و من له ذکرت محاسن لا یرام مرامها
أزکی ابن مجد یقتفی آبائه و کذا لکم تقفو الکرام کرامها
غیثان یستسقی الحیاء بهما إذا ما غبّ فی محل السنین غمامها
و سقی حبا الرضوان مثوی من به تسقی البرایا حیث امحل عامها
القصیدة الاولی من القصائد المشکلة فی المراثی المثکلة
ادامه جواب مؤلف از کلمات مزیفه رازی
ادامه بررسی جاحظ
سید مرتضی نیز مورد تعظیم اعاظم اهل سنت است
اشاره
و جناب سید مرتضی را، که برادر بزرگ جناب سید رضی است، نیز ائمه فحول و محققین فروع و اصول سنیه، بمحامد عظیمه، و مناقب فخیمه، و مدایح سنیه، و فضائل علیه، ستوده شرف جمیل اندوخته اند، و قلوب متعصبین جاحدین، و متنعتین بی یقین را مثل کباب سوخته، مدایح عظیمه آن جناب را از ابو العلاء معری آنفا شنیدی.
ترجمه ابن خلکان بگفتار ذهبی در عبر فی خبر من غبر
و علامه ابن خلکان، که شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد در «عبر فی خبر من غبر» بمدح او گفته:» ابن خلکان قاضی القضاة شمس الدین أبو العباس أحمد بن محمد بن ابراهیم ابن أبی بکر الاربلی الشافعی.
ولد سنة ثمان و ستمائة، و سمع البخاری من ابن مکرم، و أجاز له المؤید الطوسی و جماعة، و تفقه بالموصل علی الکمال بن یونس، و بالشام علی ابن شداد، و لقی کبار العلماء، و برع فی الفضائل و الآداب، سکن مصر مدة، و ناب فی القضاء، ثم ولی قضاء الشام عشر سنین، و عزل بابن الصائغ سنة تسع و ستین فأقام سبع سنین معزولا بمصر، ثم رد الی قضاء الشام، و کان کریما جوادا سریا
ذکیا أخباریا عارفا بأخبار الناس توفی فی رجب.(1)
ترجمه ابن خلکان بگفتار ابن الوردی در تتمة المختصر
«و عمر بن مظفر بن عمر بن محمد الشهیر بابن الوردی الشافعی در «تتمة المختصر فی اخبار البشر» در سنه احدی و ثمانین و ستمائه گفته» :
و فیها توفی القاضی شمس الدین أحمد بن محمد بن أبی بکر بن خلکان البرمکی، و کان فاضلا عالما، تولی القضاء بمصر و الشام، و له مصنفات جلیلة مثل « وفیات الأعیان» فی التاریخ و غیرها، و مولده یوم الخمیس بعد العصر حادی عشر ربیع الآخر سنة ثمان و ستمائة، بأربل بمدرسة سلطانها مظفر الدین صاحب اربل(2).
«و صلاح خلیل بن ایبک الصفدی در «وافی بالوفیات» گفته» :
أحمد بن محمد بن ابراهیم بن خلکان، قاضی القضاة شمس الدین أبو العباس البرمکی الاربلی الشافعی، ولد بأربل سنة ثمان و ستمائة، و سمع بها صحیح البخاری، من أبی محمد بن هبة اللّه بن مکرم الصوفی، و أجاز له المؤید الطوسی، و عبدالعز الهروی، و زینب الثغریة، روی عنه المزی، و البرزالی، و الطبقة، و عبد العزی الهروی، و زینب الثغریة و کان فاضلا، بارعا، متفقها، عارفا بالمذهب، حسن الفتاوی، جید القریحة، بصیرا بالعربیة، علامة بالادب، و الشعر، و أیام الناس، کثیر الاطلاع، حلو المذاکرة، وافر الحرمة، فیه ریاسة کبیرة، له کتاب « وفیات الأعیان» و قد اشتهر کثیرا، و له مجامیع أدبیة، قدم الشام فی شبیبته، و قد تفقه بالموصل علی کمال الدین بن یونس، و أخذ بحلب
عن القاضی بهاء الدین بن شداد، و غیرهما، و دخل مصر و سکنها مدة، و ناب بها فی القضاء عن القاضی بدر الدین السنجاری الخ(1).
ترجمه ابن خلکان بگفتار یافعی در مرآت الجنان
«و ابو محمد عبداللّه بن اسعد بن علی الیافعی الیمنی الشافعی در «مرآت الجنان» گفته» :
سنة احدی و ثمانین و ستمائة توفی قاضی القضاة شمس الدین أبو العباس أحمد بن محمد الاربلی الشافعی، المعروف بابن خلکان، صاحب التاریخ، ولد سنة ثمان و ستمائة، و سمع البخاری من ابن مکرم، و أجاز له المؤید الطوسی، و جماعة، و تفقه بالموصل علی الکمال بن یونس، و بالشام علی ابن شداد، و لقی کبار العلماء، و برع فی الفضائل و الآداب، و سکن مصر مدة، و ناب فی القضاء، ثم ولی قضاء الشام عشر سنین بعد ولایة عز الدین ابن الصائغ، و تلقاه یوم دخوله نائب السلطنة، و أعیان البلد، و کان یوما مشهودا، قل ان رئی قاض مثله، و کان عالما، بارعا، عارفا بالمذهب، و فنونه، سدید الفتاوی، جید القریحة، وقورا رئیسا، حسن المذاکرة، حلو المحاضرة، بصیرا بالشعر، جمیل الاخلاق، سریا ذکیا أخباریا عارفا بأیام الناس، له کتاب « وفیات الأعیان» و هو من أحسن ما صنف فی هذا الفن.
قلت: و من طالع تاریخه المذکور اطلع علی کثرة فضائل مصنفه، و ما رأیته یتتبع فی تاریخه الا الفضلاء، و یطنب فی تعدید فضائلهم من العلماء، خصوصا ذوی الادب و الشعراء، و أعیان اولی الولایات، و کبراء الدولة، من الملوک، و الوزراء، و الامراء، و من له شهرة وصیت، لکنه لم یذکر فیه أحدا من الصحابة رضی اللّه عنهم، و لا من التابعین رحمهم اللّه الا جماعة یسیرة،
1) وافی بالوفیات ج 6 ص 121 - 124 مخطوط .
تدعو حاجة کثیرة من الناس الی معرفة أحوالهم، کذا قال فی خطبته، قال:
و کذلک الخلفاء لم أذکر أحدا منهم اکتفاء بالمصنفات الکثیرة فی هذا الباب(1).
ترجمه ابن خلکان بگفتار سبکی در طبقات شافعیه
«و عبد الوهاب بن علی بن عبد الکافی الشافعی السبکی در «طبقات شافعیه وسطی» علی ما نقل عنه گفته» :
شمس الدین قاضی القضاة ابن خلکان الاربلی الشافعی هو احمد بن محمد ابن ابراهیم بن ابی بکر بن خلکان بن یامک بن عبد اللّه بن شاکک بفتح الکاف ابن الحبر بن مالک بن جعفر بن یحیی بن خالد البرمکی، کان احنف وقته حلما و شافعی زمانه علما، و حاتم عصره، الا انه لا یقاس به حاتم، من بقایا البرامکة الکرام، و السادة الذین لینوا جانب الدهر العرام، و کان زمنه مثل ذلک الزمان الذاهب، و علی منوال ذلک الاحسان و تلک المواهب، مع التخلق بتلک الخلائق التی کانما بات یشب عنبرها، او اصبح یتخیر من اکلیل جواهر الثریا جوهرها بحلم ما دوای معاویة سورة غضبه بمثله، و لا داری بشبهه ابو مسلم فی مکایده و فعله و کرم ما دانی السفاح غمامه، و لا دان به المأمون و قد طلب الامامة، هذا الی ادب خف به جانب الخفاجی، و استصغر الولید، و طوی ذکر الطائی، مع اتقان فی ذکر الوقایع، و حفظ البدائع، احد علماء عصره المشهورین، و سید ادباء دهره المذکورین الخ(2).
ترجمه ابن خلکان بگفتار اسنوی در طبقات شافعیه
«و جمال الدین عبدالرحیم بن الحسن بن علی الاسنوی الشافعی در «طبقات شافعیه» گفته» :
شمس الدین احمد صاحب التاریخ المعروف، و هو ولد الشهاب محمد
المذکور قبله، بیته کما تراه من اجل البیوت، لکن لعب الدهر بناره ما بین لهوب و خبوت، و تقلب بتذکاره ما بین ظهور و خفوت، و قد اوضح هو حاله فی تاریخه المعروف فی مواضع، فقال:
انه ولد بمدینة اربل سنة ثمان و ستمائة، ثم انتقل بعد موت والده الی الموصل، و حضر درس الشیخ کمال الدین بن یونس، ثم انتقل الی حلب، فقرأ الفقه علی قاضیها ابن شداد الاتی ذکره، و النحو علی ابن یعیش، ثم قدم دمشق، و اخذ عن ابن الصلاح، ثم ارتحل الی مصر، و ناب فی الحکم بالقاهرة عن بدر الدین البخاری، ثم ولی قضاء المحلة، ثم قضاء القضاة بالشام سنة تسع و خمسین، و عزل بابن الصائغ فی سنة تسع و ستین.
قال: فکانت تلک الولایة عشر سنین لا تزید یوما و لا تنقص یوما.
ثم عزل ابن الصائغ بعد سنین و اعید هو إلیها، ثم عزل ایضا مرة اخری بابن الصائغ، و استمر معزولا مدرسا بالامینیة و النجیبیة، الی ان توفی یوم السبت عشیة السادس و العشرین من رجب سنة احدی و ثمانین و ستمائة، بالمدرسة النجیبیة بأیوانها.
ذکره الذهبی فی العبر و التاریخ.
و کان رحمه اللّه خیرا دینا کریما وقورا، و من مؤلفاته التاریخ المشهور، و للّه در القائل:
ما زلت تلهج بالاموات تکتبها حتی رأیتک فی الاموات مکتوبا(1)
ترجمه ابن خلکان بگفتار اسدی در طبقات شافعیه
«تقی الدین ابو بکر بن احمد دمشقی اسدی در «طبقات شافعیه» گفته» :
احمد بن محمد بن ابراهیم بن ابی بکر بن خلکان قاضی القضاة شمس
1) طبقات شافعیة اسنوی ج 1 ص 496
الدین ابو العباس البرمکی الاربلی، ولد بأربل سنة ثمان و ستمائة، تفقه بالموصل علی کمال الدین بن یونس، و اخذ بحلب عن القاضی بهاء الدین بن شداد، و غیرهما، و قرأ النحو علی ابی البقاء یعیش بن علی النحوی، و سمع من جماعة و قدم الشام فی شبیبته، و اخذ عن ابن الصلاح، و دخل الدیار المصریة و سکنها و ناب فی القضاء عن القاضی بدر الدین السنجاری، ثم قدم الشام علی القضاء فی ذی الحجة سنة تسع و خمسین، منفردا بالامر، ثم أقیم معه القضاء الثلاثة فی سنة أربع و ستین، ثم عزل ثانیا فی أوائل سنة ثمانین، و استمر معزولا و بیده الامینیة و النجیبیة.
قال الشیخ تاج الدین الفزاری فی تاریخه: کان قد جمع حسن الصورة و فصاحة المنطق، و غزارة الفضل، و ثبات الجأش، و نزاهة النفس.
و قال قطب الدین فی تاریخ مصر کان اماما، و أدیبا بارعا، و حاکما عادلا، و مؤرخا جامعا، و له الباع الطویل فی الفقه، و النحو، و الادب، غزیر الفضل، کامل العقل.
قال: و أخبرنی من أثق به عنه أنه قال: أحفظ سبعة عشر دیوانا من الشعر.
و قال البرزالی فی معجمه: أحد علماء عصره المشهورین، و سید ادباء دهره المذکورین، جمع بین علوم جمة: فقه، و عربیة، و تاریخ، و لغة، و غیر ذلک و جمع تاریخا نفیسا اقتصر علی المشهورین من کل فن، و کانت له ید طولی فی علم اللغة، لم یر فی وقته من یعرف دیوان المتنبی کمعرفته، و کان مجلسه کثیر الفوائد و التحقیق و البحث.
و قال الذهبی: و کان اماما، فاضلا، بارعا، متقنا، عارفا بالمذهب، حسن الفتاوی، جید القریحة، بصیرا بالعربیة، علامة فی الادب و الشعر و أیام الناس،
کثیر الاطلاع، حلو المذاکرة، وافر الحرمة من سروات الناس، کریما جوادا ممدحا، و قد جمع کتابا نفیسا فی وفیات الأعیان.
توفی فی رجب سنة احدی و ثمانین و ستمائة و دفن بالصالحیة(1).
ترجمه ابن خلکان بنوشته ابن تغری در نجوم زاهره
«و جمال الدین یوسف بن تغری در «نجوم زاهره(2)فی تاریخ مصر و القاهرة» گفته» :
السنه الرابعة من ولایة المنصور قلاوون علی مصر، و هی سنة احدی و ثمانین و ستمائة، فیها توفی قاضی القضاة شمس الدین أبو العباس أحمد بن محمد ابن ابراهیم بن أبی بکر بن خلّکان بن یامک بن عبداللّه بن شاکک بن الحبر بن مالک بن جعفر بن یحیی بن خالد بن برمک البرمکی الشافعی، قاضی قضاة دمشق، و عالمها و مؤرخها.
مولده فی لیلة الاحد حادی عشر جمادی الآخرة سنة ثمان و ستمائة بأربل، و بها نشأ.
ذکره ابن العدیم فی تاریخه فقال: من بیت معروف بالفقه و المناصب الدینیة.
و قال غیره: کان اماما عالما فقیها، أدیبا، شاعرا، مفنّنا، مجموع الفضائل، معدوم النظیر فی علوم شتی، حجة فیما ینقله، محقّقا لما یورده، منفردا فی علم الادب و التاریخ.
و کانت وفاته فی شهر رجب، و له ثلاث و سبعون سنة.
قلت: و هو صاحب التاریخ المذکور المشهور، و قد استوعبنا من حاله نبذة جیّدة فی تاریخنا «المنهل الصافی و المستوفی بعد الوافی» انتهی.
و کان ولی قضاء دمشق مرتین: الاولی فی حدود الستین و ستمائة، و عزل، و قدم القاهرة، و ناب فی الحکم بها عن قاضی القضاة بدر الدین السنجاری، و أفتی بها و درس و دام بها نحو سبع سنین، ثم اعید الی قضاء دمشق بعد عز الدین بن الصائغ، و سر الناس بعوده، و مدحته الشعراء بعدة قصائد من ذلک ما أنشده الشیخ رشید الدین عمر بن اسماعیل الفارقی فقال:
أنت فی الشام مثل یوسف فی مصر و عندی أن الکرام جناس
لکل سبع شداد و بعد السبع عام فیه یغاث الناس
و قال فیه أیضا نور الدین علی بن مصعب:
رأیت أهل الشام طرا ما فیهم غیر راض
أتاهم الخیر بعد شر فالوقت بسط بلا انقباض
و عوّضوا فرحة بحزن قد أنصف الدهر فی التقاضی
و سرّهم بعد طول غم قدوم قاض و عزل قاض
فکلهم شاکر و شاک الحال مستقبل و ماض(1)
ترجمه ابن خلکان بنوشته سیوطی در حسن المحاضرة
«و أبو الفضل عبدالرحمن بن الکمال أبی بکر بن محمد السیوطی در «حسن المحاضرة» گفته» :
ابن خلکان قاضی القضاة شمس الدین أبو العباس أحمد بن محمد بن ابراهیم ابن أبی بکر الاربلی الشافعی صاحب « وفیات الأعیان» .
ولد سنة ثلاثمائة، و أجاز له المؤید الطوسی، و تفقّه با بن یونس، و ابن شداد، و لقی کبار العلماء، و سکن مصر مدة، و ناب فی القضاء بها، ثم ولی قضاء
1) النجوم الزاهرة ج 7 ص 353 - 354
الشام عشر سنین، ثم عزل، فأقام بمصر، ثم رد الی قضاء الشام.
قال فی العبر: کان سریا ذکیا أخباریا، عارفا بأیام الناس، مات فی رجب سنة احدی و ثمانین و ستمائة(1).
مدایح سید مرتضی علم الهدی از وفیات الأعیان
«در «وفیات الأعیان» گفته» :
الشریف المرتضی أبو القاسم علی بن الطاهر ذی المناقب أبی أحمد بن الحسین ابن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن علی زین العابدین بن الحسین بن علی بن أبی طالب رضی اللّه عنهم.
کان نقیب الطالبیین، و کان اماما فی علم الکلام، و الادب، و الشعر، و هو أخو الشریف الرضی، و سیأتی ذکره انشاء اللّه تعالی.
و له تصانیف علی مذهب الشیعة، و مقالة فی اصول الدین، و له دیوان شعر کبیر، و إذا وصف الطیف أجاد فیه، و قد استعمله فی کثیر من المواضع، و قد اختلف الناس فی کتاب «نهج البلاغة» المجموع من کلام الامام علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه، هل هو جمعه، أم جمع أخیه الرضی(2)؟ و قد قیل: انه لیس من کلام علی رضی اللّه عنه، و انّما الذی جمعه و نسبه إلیه هو الذی وضعه و اللّه أعلم.
1) حسن المحاضرة ج 1 ص 320
2) تابع ابن خلکان فی شکه هذا الصفدی فی الوافی بالوفیات ، و الیافعی فی المرآة و الذهبی فی المیزان ، و ابن حجر فی اللسان و غیر هم و نسجوا علی منواله اوهاما اوهن من بیت العنکبوت ، و قد تصدی جماعة من العلماء المحققین الی تفنید تلک المزاعم و محق تلک الافائک ، و من أراد التفصیل فلیرجع الی مصادر نهج البلاغة .
و له الکتاب الذی سماه «الغرر و الدرر» ، و هی مجالس أملاها تشتمل علی فنون من معانی الادب، تکلم فیها علی النحو و اللغة، و غیر ذلک و هو کتاب ممتع یدل علی فضل کثیر، و توسع فی الاطلاع علی العلوم.
و ذکره ابن بسّام فی أواخر کتاب الذخیرة، فقال: کان هذا الشریف امام ائمة العراق، بین الاختلاف و الاتفاق، إلیه فزع علمائها، و عنه أخذ عظماؤها، صاحب مدارسها، و جامع شاردها و آنسها، ممن سارت أخباره، و عرفت به أشعاره، و حمدت فی ذات اللّه مآثره و آثاره، الی تألیفه فی الدین و تصانیفه فی أحکام المسلمین، ممّا یشهد أنّه فرع تلک الاصول، و من أهل ذلک البیت الجلیل.
الی أن قال ابن خلّکان: و ملح الشریف المرتضی و فضائله کثیرة، و کانت ولادته فی سنة خمس و خمسین و ثلاثمائة، و توفی یوم الاحد الخامس و العشرین من شهر ربیع الاول سنة ست و ثلاثین و أربعمائة ببغداد، و دفن فی داره عشیّة ذلک النهار رحمه اللّه تعالی (1).
گفتار ابن خلکان سید مرتضی در شعر و کلام و ادب امام بوده
«از این عبارت ظاهر است که ابن خلکان تصریح کرده: بآنکه جناب سید مرتضی امام بود در علم کلام و ادب و شعر، و نیز کتاب «غرر و درر» آنجناب را بمدح عظیم وصف کرده، یعنی گفته: که آن کتابی است ممتّع که دلالت می کند بر فضل کثیر، و توسع در اطلاع بر علوم.
و نیز از آن ظاهر است که ابن بسام جناب سید مرتضی را در آخر کتاب «ذخیره» ذکر کرده و بمدح و ثناء آن جناب ذخیره شرف اندوخته، و گفته آنچه حاصلش این است: که این شریف امام ائمه عراق است در اختلاف و اتفاق، و بسوی آن جناب پناه آورده اند علماء عراق و نیز از
1) وفیات الأعیان ج 3 ص 3 ط مکتبة السعادة بمصر المؤرخ 1368
آن جناب اخذ کرده اند عظماء عراق، و آن جناب صاحب مدارس عراق است، و جامع شارد و آنس آنست، و اخبار آن جناب دائر و سائر، و اشعارش معروف و مشهور، و مآثر و آثار آن جناب در راه خدا محمود و تألیف آن جناب در دین، و تصانیفش در احکام مسلمین از آن قبیل است که شهادت می دهد بر آنکه آن جناب فرع این اصول، و از اهل این بیت جلیل است.
یافعی نیز سید مرتضی را با عظمت یاد کرده
و عبد اللّه بن اسعد الیمنی الیافعی که فضائل فاخره و مناقب زاهره او از کتب اساطین قوم ظاهر است، نیز مثل ابن خلّکان در تعظیم و تبجیل و مدح و مدح و ثناء سید مرتضی طاب ثراه کوشیده است، و اولا بعض فضائل یافعی باید شنید، بعد از آن بعبارتش باید رسید:
ترجمه یافعی بگفتار اسنوی در طبقات شافعیه
جمال الدین عبدالرحیم بن الحسن بن علی الاسنوی الشافعی در «طبقات فقهاء شافعیه» گفته» :
عبداللّه أسعد الیمنیّ ثم المکی الملقّب عفیف الدین المشهور بالیافعیّ «بیاء نقطتین من تحت، و بالفاء و العین المهملة» و یافع قبیلة بالیمن من قبائل حمیر.
کان اماما یسترشد بعلومه و یقتدی، و علما یستضاء بأنواره و یهتدی، ولد قبل السبعمائة، و بلغ بالاحتلام سنة احدی عشرة، و کان فی ذلک السن ملازما لبیته، تارکا لما یشتغل الاطفال به من اللعب، فلمّا رأی والده آثار الفلاح علیه ظاهرة، بعث به الی عدن، فقرأ القراءة، و اشتغل بالعلم، و حج الفرض سنة اثنتی عشرة و عاد الی بلده، و حبب اللّه إلیه الخلوة و الانقطاع السیاحة فی الجبال، و صحب شیخه الشیخ علی المعروف بالطواشی، و هو الذی سلکه الطریق قال: و تردّدت هل أنقطع الی العلم أو العبادة، و حصل لی بسبب ذلک
همّ کبیر، و فکر شدید، ففتحت کتابا علی قصد التبرّک و التفأل ممّا یطلع لی، فرأیت فیه ورقة لم أرها فیه قبل ذلک، مع کثرة نظری فیه، و فیها هذه الابیات:
کن عن همومک معرضا و کل الامور الی القضاء
فلربما اتسع المضیق و ربما ضاق الفضاء
و لرب امر متعب لک فی عواقبه الرضا
اللّه یفعل ما یشاء فلا تکن متعرضا
قال: فسکن ما عندی، و شرح اللّه صدری لملازمة العلم، ثم عاد الی مکة سنة ثمان عشرة، و جاور بها، و تزوج، و قرأ «الحاوی الصغیر» علی القاضی نجم الدین الطبری، و اقام بها مدة ملازما للعلم، ثم ترک التزوج، و تجرد نحو عشر سنین، و تردد فی تلک المدة بین الحرمین الشریفین، و رحل الی الشام سنة اثنتین و ثلثین، و زار المقدس، و الخلیل، و اقام بالخلیل نحو مائة یوم، ثم قصد الدیار المصریة فی تلک السنة مخفیا أمره، فزار الامام الشافعی و غیره من المشاهیر، و کان اکثر اقامته بالقرافة فی مشهد ذی النون المصری، ثم حضر عند الشیخ حسین الحاکی فی مجلس وعظه، و هو الجامع الذی یخطب فیه بظاهر القاهرة بالحکم، و عند الشیخ عبد اللّه المتوفی المالکی بالمدرسة الصالحیة، و عند الحویزاوی بسعید و السعداء، و کان إذ ذاک شیخا، و اشتهر فی تلک الایام قدومه القاهرة، الا ان اللّه تعالی حقق قصده، فلم یعثر علیه احد ممن یظهر أمره، ثم سافر الی الوجه البحری من اعمال الدیار المصریة، و زار الشیخ محمد المرشدی بمینة، و بشره بأمور، ثم قصد وجه الوجه القبلی فسافر الی الصعید الاعلی، ثم عاد الی الحجاز، و جاور بالمدینة و التربة مدة، ثم عاد الی مکة شرفها اللّه تعالی، زما للعلم و العمل، و تزوج، و اولد عدة، ثم سافر الی الیمن سنة ثمان و ثلاثین
لزیارة شیخه اولا المعروف بالطواشی، فانه إذ ذاک حیا، و زار أیضا غیره من العلماء و الصلحاء، و مع هذه الاسفار لم تفته حجة فی هذه السنین، ثم سافر الی مکة شرفها اللّه تعالی، و انشد لسان الحال:
و القت عصاها و استقر بها النوی کما قر عینا بالایاب المسافر
و عکف علی التصنیف و الاقراء و الاسماع، و صنف تصانیف کثیرة فی انواع من العلوم، الا ان غالبها صغیر الحجم، معقود لمسائل مفردة، و من تصانیفه قصیدة تشتمل علی قریب من عشرین علما علی ما ذکر، الا ان بعضها متداخل، کالتصریف مع النحو، و القوافی مع العروض، و نحو ذلک، و کان یصرف اوقاته فی وجوه البر، و اغلبها فی العلم و الصدقة مع الاحتیاج، متواضعا مع الفقراء، مترفعا علی اغنیاء الدنیا، معرضا عما فی ایدیهم، نحیفا ربعة من الرجال، مربیا للطلبة و المریدین، فنعق بهم غراب التفریق، و شتت شمل سالکی الطریق، فتنکرت طباعه، و بدت أوجاعه، فشکی رأسه الما، و جسمه سقما، و اقام ایاما قلائلا، و توفی و هو إذ ذلک فضیل مکة و افضلها، و عالم الاباطح و عاملها الخ،(1)
ترجمه یافعی بنوشته ابن حجر در درر کامنه
و احمد بن علی المعروف بابن حجر العسقلانی در «درر کامنة فی اعیان المائة الثامنة» گفته:
عبد اللّه بن علی بن سلیمان بن فلاح الیافعی الشافعی الیمنی ثم المکی عفیف الدین ابو السعادة و ابو عبد الرحمن.
ولد قبل السبعمائة بسنتین أو ثلاث، و ذکر انه بلغ الحلم سنة احدی عشرة، و اخذ عن العلامة ابی عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی المعروف بالبصال، و عن شرف الدین احمد بن علی الحراری، قاضی عدن و مفتیها، و نشأ علی خیر و صلاح و انقطاع. و لم یکن فی صباه یشتغل بشیء غیر القرآن و العلم، و حج سنة اثنتی
1) طبقات شافعیه اسنوی ج 2 ص 579 - 583 .
عشرة، و صحب الشیخ علیا الطواشی، فسلکه و حفظ «الحاوی» ، و «الجمل» ، ثم جاور بمکة من سنة ثمان عشرة، و تزوج بها، و لازم مشایخ العلم، و من شیوخه نجم الدین الطبری، قرأ علیه «الحاوی» ، و سمع الحدیث من الرضی الطبری، ثم فارق ذلک، و تجرد عشر سنین، یتردد فیها بین الحرمین، و رحل الی القدس سنة 34، و دخل دمشق، ثم دخل مصر، و زار الشافعی، و اقام بالقرافة عند حسین الحاکی، و الشیخ عبد اللّه المتوفی، و زار الشیخ محمد المرشدی، و ذکر انه بشره بأمور، ثم رجع الی الحجاز، و جاور بالمدینة، ثم رجع الی مکة، و تزوج و دخل الیمن سنة ثمان و ثلثین لزیارة شیخه الشیخ علی الطواشی، ثم رجع الی مکة، و اقام بها مع انه فی طول المدة التی قبل هذا لم یفته الحج.
اثنی علیه الاسنوی فی الطبقات و قال: کان کثیر التصانیف، و له قصیدة تشتمل علی عشرین علما و ازید، و کان کثیر الایثار للفقراء، کثیر التواضع، مترفعا علی الاغنیاء، معرضا عما بایدیهم،» نحیفا ربعة، کثیر الاحسان للطلبة الی ان مات.
و قال ابن رافع: اشتهر ذکره، و بعد صیته، و صنف فی التصوف و فی اصول الدین، و کان یتعصب للاشعری، و له کلام فی ذم ابن تیمیة، و لذلک غمزه بعض من یتعصب لابن تیمیة من الحنابلة و غیرهم و ممن حط علیه أیضا الحموی بقوله فی قصیدة له:
و یا لیلة فیها السعادة و المنی لقد صغرت فی جنبها لیلة القدر
ککلمات اخری، و تأول طائفة کلامه، و کان منقطع القرین فی الزهد.
اخبرنی شیخی ابو الفضل العراقی انه قال لهم فی کلام ذکر فیه الخضر:
ان لم تقولوا انه حی و الا غضبت علیکم، و حفظ عنه تعظیم ابن العربی، و المبالغة فی ذلک، و کانت وفاته فی العشرین من جمادی الآخرة سنة 768(1).
1) الدر الکامنة ج 2 ص 352
ترجمه یافعی بگفتار اسدی در طبقات شافعیه
«و تقی الدین ابو بکر بن محمد بن عمر بن محمد الدمشقی الاسدی در «طبقات شافعیة» گفته» :
عبد اللّه بن اسعد بن علی بن سلیمان بن فلاح الشیخ الامام القدرة العارف الفقیه العالم، شیخ الحجاز، عفیف الدین، ابو محمد الیافعی الیمینی، ثم المکی، ولد قبل السبعمائة بقلیل، و کان من صغره ملازما لبیته، تارکا لما تشتغل به الاطفال من اللعب، فلما رأی والده آثار الفلاح علیه ظاهرة بعث به الی عدن، فاشتغل بالعلم، اخذ عن العلامة بن عبد اللّه البصال، و شریف الدین الحراری قاضی عدن و مفتیها، و عاد إلی مکة، و حبب إلیه الخلوة و الانقطاع و السیاحة فی الجبال، و صحب شیخه الشیخ علی المعروف بالطواشی، و هو الذی سلکه الطریق، ثم لازم العلم و حفظ «الحاوی الصغیر» و «الجمل» للزجاجی، ثم جاور بمکة، و تزوج بها، و قرأ «الحاوی» علی قاضیها القاضی نجم الدین الطبری، و سمع الحدیث، و له سیاحات و اشعار.
ذکره الاسنوی فی طبقاته، و ختم به کتابه، و ذکر له ترجمة طویلة، و قال: کان اماما، یسترشد بعلومه، و یقتدی، و علما یستضاء بانواره و یهتدی، صنف التصانیف الکثیرة فی انواع العلوم، الا ان غالبها صغیر الحجم، معقود لمسائل مفردة، و کثیر من تصانیفه نظم، فانه کان یقول الشعر الحسن الکثیر بغیر کلفة و من تصانیفه قصیدة مشتملة علی قریب من عشرین علما علی ما ذکر، الا ان بعضها متداخل کالتصریف مع النحو، و القوافی مع العروض، و نحو ذلک.
و قال ابن رافع: اشتهر ذکره، و بعد صیته، و صنف فی التصوف، و فی اصول الدین، و کان یتعصب للاشعری، و له کلام فی ذم ابن تیمیة، و لذلک غمزه بعض من یتعصب لابن تیمیة من الحنابلة، و غیرهم، توفی بمکة فی جمادی الآخرة سنة ثمان و ستین و سبعمائة، و دفن بمقبرة باب المعلی جوار الفضیل بن عیاض، و الیافعی
نسبة الی قبیلة من قبائل الیمن من حمیر(1).
ترجمه یافعی بنوشته بدر الدین تهامی در طبقات الخواص
«و بدر الدین احمد(2)
ولد فی سنة احدی عشرة و ثمانمائة ، و قال حمزة الناشری : سنة اثنتی عشرة ، و هو الصحیح کما سمع من لفظه ، و انه فی لیلة الجمعة ثانی عشر رمضان بزبید ، و مات ابوه و هو حمل ، فلذا سمی باسمه ، و المسمی له هو الشیخ احمد بن أبی بکر ، و ابوه و جده ممن اخذ عن شیخنا کما سیأتی فی ترجمتیهما ، و لهذا نظم و نثر و تألیف ، و هو الذی جمع ما وقف علیه من نظم ابن المقری فی مجلدین ، بل له ایضا « طبقات الخواص الصلحاء » من اهل الیمن خاصة ، و سمع اتفاقا مع اخیه علی النفیس العلوی ، و التقی الفاسی ، و بنفسه علی ابن الجوزی ، سمع علیه النّسائی ، و ابن ماجه ، و مسند الشافعی ، و العدة ، و الحصن ، کلاهما له ، و التیسیر ، علی أبی الفتح المراغی ، و کذا سمع علی الزین البرشکی و صوله صحبة ابن الجزری الیمن فی سنة تسع و عشرین « الشفاء » و « الموطأ » و « العمدة » و تصنیفه ، « طرد المکافحة عن سند المصافحة » .
اخذ عنه بعض الطلبة بزبید فی سنة سبع و ثمانین و ثمانی مائة .
و قال العفیف الناشری انه صحب الفقیه الصالح الشرف أبا القاسم ابن أبی بکر العسلقی ، بضم اوله و ثالثه بینهما مهملة ساکنة نسبة الی قبیلة یقال لها العسالق من الیمن ، و حجا و زارا فی سنة خمس و ثلاثین : و ثمانی مائة و بصحبته انتفع .
و قال حمزة الناشری : انه سمع من سلیمان العلوی ، و غیره ، و تفقه فی مذهبه ، و کان ادیبا ، شاعرا ، محدثا ، له « طبقات الخواص » و « مختصر صحیح البخاری » ، و « نزهة الادباء » یتضمن اشیاء کثیرة من اشعار و نوادر ، و هو کتاب یشتمل علی مائة فائدة و غیر ذلک ، توفی فی عاشر أو حادی عشر ربیع الثانی سنة .
بن احمد بن عبد اللطیف الشرجی الیمانی التهامی در «طبقات الخواص من اهل الصدق و الاخلاص» گفته» :ابو محمد عبد اللّه بن اسعد الیافعی، نزیل الحرمین الشریفین، الذی کان یقتدی
بآثاره، و یهتدی بانواره، شهرته تغنی عن اقامة البرهان، کالشمس لا یحتاج واصفها الی بیان، شیخ الطریقین، و امام الفریقین، کان مولده بمدینة عدن، و نشأ بها، و اشتغل بالعلم حتی برع فیه، ثم حج، و رجع الی الیمن، فحبب اللّه إلیه الخلوة و الانقطاع عن الناس، ثم صحب الشیخ علی الطواشی صاحب حلی الاتی ذکره انشاء اللّه تعالی، و لازمه، و هو شیخه الذی انتفع به فی سلوک الطریق.
قال رحمه اللّه تعالی: حصل لی فی بعض الایام فکر و تردد، هل انقطع الی اللّه تعالی، او الی العلم، أو الی العبادة، و دخل علیّ بسبب ذلک هم کثیر، فبینما انا کذلک، إذ فتشت کتابا لانظر فیه علی قصد التبرک و التفأل، فوجدت فیه و رقة، لم اکن اراها قبل ذلک مع کثرة اشتغالی به، و نظری إلیه، و إذا مکتوب فیها هذه الابیات:
کن عن همومک معرضا و کل الامور الی القضاء
فلربما اتسع المضیق و لربما ضاق الفضاء
و لرب امر متعب لک فی عواقبه الرضا
اللّه یفعل ما یشاء فلا تکن متعرضا
قال: فسکن ما کان عندی، ثم شرح اللّه صدری لملازمة العلم الشریف.
فارتحل الی مکة بسبب ذلک، و اشتغل بها بالعلم مدة، ثم خرج و تجرد بعد ذلک عن الاشتغال جمیعها نحو عشرین سنة، و هو مع ذلک یتردد من مکة الی المدینة، یقیم فی هذه مدة، و فی هذه مدة، ثم ارتحل الی الشام، و زار بیت المقدس، و قبل الخلیل علیه السلام، و قصد مصر لزیارة من بها من الصالحین، و کان مقامه فی مشهد الشیخ ذی النون المصری، و مخفیا اموره، مؤثرا للخمول ثم رجع الی الحجاز، و أقام بالمدینة مدة، ثم عاد الی مکة، و لازم المجاورة
و الاشتغال بالعلم و العبادة، و تزوج بها، و أولد فی هذه المدة، ثم قصد الیمن لمشایخها، و لشیخه علی الطواشی، و غیره من الصالحین، و مع هذه الاسفار لم تفته حجة واحدة.
حکی عنه أنه لما قصد زیارة النبی صلی اللّه علیه و سلم قال: لا ادخل المدینة حتی یأذن النبی صلی اللّه علیه و سلم، قال فوقفت علی باب المدینة اربعة عشر یوما، فرأیت النبی صلی اللّه علیه و سلم فی المنام فقال لی: یا عبد اللّه انا فی الدنیا نبیک، و فی الآخرة شفیعک، و فی الجنة رفیقک، و اعلم أن فی الیمن عشرة أنفس فمن زارهم فقد زارنی، و من جفاهم فقد جفانی، فقلت: و من هم یا رسول اللّه؟ فقال: خمسة من الاحیاء و خمسة من الاموات، فقلت: من الاحیاء؟ فقال:
الشیخ علی الطواشی صاحب حلی، و الشیخ منصور بن جعدار صاحب عرض، و ابن المؤذن صاحب «مقصورة المهجم» ، و الفقیه عمر بن علی الزیلعی صاحب السلامة، و الشیخ محمد بن عمر النهاری، و الاموات: أبو الغیث، و أما أبو الغیث و الفقیه الاسماعیل الحضرمی، و الفقیه أحمد بن موسی بن عجیل، و الشیخ محمد بن أبی بکر الحکمی، و الفقیه محمد بن حسین البجلی.
قال فخرجت فی طلب القوم و لیس الخبر کالعیان، و من شک فقد أشرک، فأتیت الاحیاء فحدثونی، و أتیت الاموات فحدثونی، فلما اتیت الشیخ محمد ابن عمر النهاری، قال مرحبا برسول رسول اللّه، فقلت بم نلت هذا؟ فقال: قال اللّه سبحانه و تعالی: «اِتَّقُوا اَللّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اَللّهُ»(1)فأقمت عنده ثلاثة ایّام، ثم انصرفت الی المدینة، فأقمت عند باب المدینة أربعة عشر یوما، و قلت لا ادخل حتی یأذن لی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم، فرأیت النبی صلی اللّه علیه و سلم، فقال لی زرت العشرة؟ فقلت: نعم، الا انک أثنیت علی أبی الغیث، فتبسم علیه
1) البقرة 282
الصلوة و السلام، و قال: أبو الغیث غدا أهل من لا اهل له یوم القیامة، فقلت:
أ تأذن لی بالدخول؟ فقال: ادخل انک من الآمنین انتهی.
و هؤلاء العشرة کلهم مذکورون فی هذا الکتاب کل واحد فی موضعه، و الحمد للّه نفعنا اللّه بهم أجمعین، ثم عاد الی مکة و عکف علی التصنیف، فصنف عدة کتب مصنفات مفیدات فی انواع شتی، و شهرتها تغنی عن ذکرها، و کان رحمه اللّه یقول شعرا جیدا حسنا غالبه فی مدح النبی صلی اللّه علیه و سلم، و مدح الاولیاء و فی ذم الدنیا و الحث علی الزهد فیها فمن ذلک قوله فی مدح النبی صلی اللّه علیه و سلم:
علیک صلاة اللّه یا ملجأ الوری إذا أقبلت یوم الحساب جهنم
و راموا شفیعا یستغاث بجاهه له شرف العلیاء وجیه مکرّم
و قالوا لاهل العزم فی الرسل من لها فلیس سواکم یا اولی العزم یعزم
ففیها خلیل و الکلیم تأخروا و عیسی و قبل القوم نوح و آدم
فحین الکرام الرسل عنها تأخروا أتیت إلیها بالفخار تقدم
أغثت جمیع الخلق إذ کنت رحمة تغیث لکل العالمین و ترحم
و له فی مدح النبی صلی اللّه علیه و سلم القصائد المعضات المطولات موجودة فی دیوانه.
و من ذلک قوله فی مدح الصالحین نفع اللّه بهم:
ملوک علی التحقیق لیس لغیرهم من الملک الا اثمه و عقابه
اولئک هم أهل الولایة نالهم من اللّه فیها فضله و ثوابه
و قرب و انس و اجتلاء معارف و وارد تکلیم لذیذ خطابه
و أسرار غیب عندهم علم کشفها و قد سکروا فیما یطیب شرابه
و من ذلک قوله فی ذم الدنیا و مدح الفقر:
و قائلة ما المجد و الفخر للمرء فقلت لها شیء لبیض العلاء مهر
و أما بنو الدنیا ففخرهم الغناء کزهر نضیر فی غد ییبس الزهر
و أما بنو الاخری ففی الفقر فخرهم نضارته تزداد ما بقی الدهر
و أشعاره کلها فی هذا المعنی، و کانت أوقاته کلها مشحونة بأعمال البر، من الاشتغال بالعلم، و الصیام، و القیام، و الذکر، و التلاوة، الی غیر ذلک، و کان مؤثرا للفقر، محبا للفقراء، یؤثرهم علی نفسه مع فقره، مترفعا عن أبناء الدنیا و کانت له منامات صالحة، کثیرا ما یری النبی صلی اللّه علیه و سلم، و حصل له بشارات کثیرة تدل علی ولایته، و کذلک بشره جماعة من الاولیاء الاکابر بما یدل علی ولایته أیضا.
یروی أن بعض الصالحین من المجاورین بمکة المشرفة، رأی النبی صلی اللّه علیه و سلم فی المنام، و هو داخل من باب بنی شیبة، و بنی یدیه الشیخ عبد اللّه ابن أسعد الیافعی، و الشیخ أحمد بن الجعد المقدم ذکره، و بید کل واحد منهما علم یحمل، قال: فمشیت خلفهم، حتی و صلوا الی الکعبة، و صلی بنا النبی صلی اللّه علیه و سلم، و صلینا بعده.
و کذلک رأی بعض الصالحین النبی صلی اللّه علیه و سلم فی المنام، و هو یلقم الشیخ عبد اللّه بن أسعد رطبا، و عنده أبو بکر و عمر و هو یلقمهما تمرا مزجورا، و کان ذلک فی حیاة الامام الیافعی، فلما أصبح الرائی أتی إلیه و أخبره بالمنام، و عنده جماعة، فاعتقد بعض الحاضرین ان الشیخ عبد اللّه میز بالرطب، فقام رجل غریب من المجاورین، فقال یا عبد اللّه لما کنت بین الخوف و الرجاء أعطاک النبی صلی اللّه علیه و سلم رطبا، و لما قوی ایمان أبی بکر و عمر أعطاهم النبی صلی اللّه علیه و سلم التمر الکامل، قال بعض أهل العلم: هذا تأویل أهل الکشف.
و کذلک رأت بعض النساء الصالحات المجاورات بمکة النبی صلی اللّه علیه و سلم فی المنام، و هو واقف علی باب دار الشیخ عبد اللّه بن أسعد، و هو یقول بأعلی صوته ضمنت لک علی اللّه الجنة یا یافعی، بأبک کأحد العمرین، قالها
ثلاثا، ثم قال ذلک بعملک هذا، و أشار بیده الکریمة الی جماعة من الفقراء، کانوا عند داره یسألونه طعاما، قالت: و رأیت شعر النبی صلی اللّه علیه و سلم الی شحمة اذنه، کما وصف، و هو یقطر ماء، یسئلونه و علیه رداء أحمر.
قال الشیخ الامام قاضی القضاة مجد الدین الشیرازی: رأیت فی المنام، و أنا بمکة المشرفة، کان معی أجزاء من کتب الحدیث، و أنا افکر فی نفسی الی أین اذهب بها للسماع علیه، و کان إذ ذاک بمکة من الشیوخ عدة جماعة، معظمین من المسندین، یقدمون فی أکثر النفوس علی الامام الیافعی، فسمعت صوتا من جمیع جهاتی و هو یقول: لیس عند اللّه أعظم قدرا من الیافعی، فقلت فی نفسی هذه رؤیا منام، و لا بد لها من تعبیر فمضیت أسیر، فما خطوت خطوات الا رأیت شخصا واقفا علی طریقی، غلب علی ظنی میکائیل أو ابراهیم الخلیل علیهما السلام، لم أشک أنه أحدهما، فسلمت علیه، و ذکرت له رؤیای، فقال: تعبیره انه یشتهر حتی یصیر مثل الشمس، ثم یموت، فاستیقظت، و کتبت ذلک فی ورقة لئلا أنسی منه شیئا.
قال: و لم أزل مترددا فی معنی الکلام، حتی اجتمعت ببعض الصالحین فی بیت المقدس بعد سنین، و هو الشیخ محمد القرنی قال لی اخبرک ان بعض الصالحین بالمسجد الاقصی شرفه اللّه تعالی، أخبرنی أن الیافعی قطب البارحة فأثبت تاریخ هذا القول عندی و ذکرت رؤیای، فلما رجعت الی مکة، وجدت الشیخ عبد اللّه قد مات، و انتقل الی رحمة اللّه تعالی، فنظرت فاذا یوم وفاته بعد سبعة أیام من الیوم الذی قطب فیها، و هی المدة التی صار فیها مثل الشمس، و قد تقدم فی ترجمة الشیخ طلحة الهتار ما یؤید ذلک، و بالجملة فمناقبه مشهورة و آثاره مذکورة، ذکره الشیخ جمال الدین الاسنوی فی طبقاته، و أثنی علیه ثناءا کثیرا.
و قال: توفی سنة ثمان و ستین و سبعمائة و هو إذ ذاک فضیل مکة و فاضلها، و عالم الاباطح و عاملها، و دفن بباب المعلی جنب الفضیل بن عیاض نفعنا اللّه بهما، قال: و بیعت أشیاء حقیرة من ترکته بالاثمان الغالیة، حتی بیع له مئزر عتیق، بثلاثمائة درهم، و طاقة بمائة درهم الی غیر ذلک نفع اللّه به
ترجمه یافعی بگفتار جامی در نفحات الانس
«و عبد الرحمن بن احمد الجامی در کتاب «نفحات الانس من حضرات القدس» گفته» :
امام عبد اللّه الیافعی الیمنی «قدس اللّه سره هو ابو السعادات عفیف الدین عبد اللّه بن اسعد الیافعی الیمنی نزیل الحرمین الشریفین زادهما اللّه تشریفا و رضی اللّه عنه» از کبار مشایخ وقت خود بوده است، عالم بوده بعلوم ظاهری و باطنی، و ویرا تصنیفات است، از آن جمله است تاریخ «مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة حوادث الزمان» و کتاب «روض الریاحین فی حکایات الصالحین» و کتاب «در النظیم فی فضائل القرآن العظیم» و ورای آن تصانیف دیگر دارد، و اشعار نیکو نیز گفته است.
وی گفته است: که شیخ علاء الدین خوارزمی رحمه اللّه گفته است: که شبی در بعضی از بلاد شام، در خلوت خود بعد از نماز خفتن نشسته بودم، و در خلوت از درون بسته، دو مرد دیدم با خود، که گفتند، که یا شیخ بچه مشغولی در خلوت؟ و ندانستم که از کجا در آمدند، و ساعتی با من سخن گفتند، و با یکدیگر احوال فقرا بیان کردیم، ذکر مردی از شام کردند، و بروی ثنا گفتند، و گفتند: که نیکو مردی است، اگر بدانستی که از کجا می خورد، و بعد از آن گفتند: سلام ما بصاحب خود عبد اللّه یافعی برسان، گفتم او را از کجا می شناسید که وی در حجاز است؟
گفتند: بر ما پوشیده نیست، و برخواستند و پیش رفتند سوی محراب، پنداشتم که نماز خواهند گذارد، و از دیوار بیرون رفتند.
و هم وی گفته است: که شیخ مذکور گفت: در بعضی از ساحلهای شام در ماه رجب سنة اثنتین و اربعین و سبعمائة، هر دو پیر در خلوت من در آمدند، و بعد از نماز پیشین پیش رفتند سوی محراب، ندانستم که از کجا در آمدند و از کدام بلد آمدند؟ چون بر من سلام کردند، و مصافحه کردند، با ایشان انس گرفتم، گفتم از کجا آمدید؟ گفتند: سبحان اللّه همچون توئی از این حال سؤال می کند! بعد از آن خشک پاره نان جوین داشتم، پیش ایشان بنهادم، گفتند: نه از بهر این آمده ایم، گفتم پس از بهر چه آمده اید؟ گفتند: آمده ایم که تو را وصیت می کنم برسانیدن سلام بعبد اللّه یافعی، و گفتند: که بگو بشارت باد ترا، گفتم ویرا از کجا می شناسید؟ گفتند: ما بوی رسیده ایم، و وی بما رسیده است، گفتم: شما را در این بشارت رسانیدن رخصت است؟ گفتند آری، و چنان ذکر کردند که از پیش برادرانی می آیند که ایشان را هستند در مشرق، و فی الحال غائب شدند.
و هم وی گفته است: که در اوائل حال منزوی بودم، که بطلب علم مشغول باشم، که موجب فضیلت و کمال است، یا بعبادت، که مثمر حلاوت و سلامت از آفات قیل و قال است؟ و در این کشاکش و اضطراب، مرا نه خواب بود نه قرار، کتابی داشتم که روز و شب در مطالعه اش می گذرانیدم در این بی قراری آن را بگشادم، در وی ورقی دیدم که هرگز ندیده بودم، و در وی بیتی چند نوشته، که از کسی نشنیده بودم، و آن این ابیات است:
کن عن همومک معرضا و کل الامور الی القضاء
فلربما اتسع المضیق و لربما ضاق الفضاء
و لرب امر متعب لک فی عواقبه الرضا
اللّه یفعل ما یشاء فلا تکن متعرضا
«چون این ابیات را خواندم، گویا آبی بر آتش من زدند، و شدت حرارت قلق مرا نشاندند، و وی بنای کتاب «مرآة الجنان» را که در تاریخ نوشته، بر سال نهاده و تا سنه خمسین و سبعمائة بیان حوادث کرده معلوم نیست که بعد از آن چند گاه دیگر بوده است رضی اللّه عنه و نفعنا به»(1)
ترجمه سید مرتضی بگفتار یافعی در مرآت الجنان
«و هر گاه این همه دانستی، پس باید دانست که همین یافعی در کتاب «مرآة الجنان» گفته» :
سنة ست و ثلاثین و أربعمائة توفی فیها الشریف المرتضی أبو القاسم علی بن الحسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن علی زین العابدین بن الحسین بن علی بن أبی طالب رضی اللّه عنهم.
کان نقیب الطالبیین، و کان اماما فی علم الکلام، و الادب، و الشعر، و هو أخو الشریف الرضی المقدم ذکره فی سنة ست و أربعمائة، بین موتهما ثلثون سنة، و للمرتضی تصانیف علی مذهب الشیعة، و مقالة فی اصول الدین، و له دیوان شعر کبیر، و قد اختلف الناس فی نهج البلاغة المجموع من کلام علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه هل هو جمعه أو جمع أخیه الرضی؟ و قد قیل: انه لیس من کلام
1) نفحات الانس ص 585 ط طهران سنة 1337 شمسی بتصحیح مهدی توحیدی پور .
علی و انما احدهما هو الذی وضعه و نسبه(1)إلیه، و اللّه تعالی أعلم، و له الکتاب الذی سماه «الغرر و الدرر» و هی مجالس املائه المشتمل علی فنون من معانی الادب، تکلم فیها علی النحو و اللغة و غیر ذلک، و هو کتاب یدل علی فضل کبیر و توسع فی الاطلاع علی العلوم.
و ذکره ابن بسام الاندلسی فی اواخر کتاب «الذخیرة» فقال: هذا الشریف امام أئمة العراق، بین الاختلاف و الافتراق، إلیه فزع علمائها، و أخذ عنه عظماؤها صاحب مدارسها، و جامع شاردها و آنسها، ممن سارت أخباره، و عرفت به أشعاره، و حمدت فی ذات اللّه مآثره و آثاره، و تآلیفه فی الدین، و تصانیفه فی احکام المسلمین، مما یشهد أنه فرع تلک الاصول، و أهل ذلک البیت الجلیل، و أورد له عدة مقاطیع فمن ذلک قوله:
و لمّا تفرّقنا کما شاءت النوی تبیّن ودّ خالص و تودّد
کأنی و قد سار الخلیط عشیّة أخو جنّة مما أقوم و أقعد
و قیل: معنی البیت الاول من هذین البیتین مأخوذ من قول المتنبی:
إذا اشتبکت دموع فی خدود تبیّن من بکی ممن تباکی
و مما نسب الی المرتضی أیضا رضی اللّه تعالی عنه:
مولای یا بدر کل داجیة خذ بیدی قد وقعت فی اللجج
حسنک ما تنقضی عجائبه کالبحر جد عنه بلا حرج
بحق من خطّ عارضیک و من سلّط سلطانها علی المهج
مد یدیک الکریمتین معا ثم ادع لی من هواک بالفرج
1) قد مر ان نسبة نهج البلاغة الی الوضع فریة بلا مریة و لا شک ان هذا الکتاب الجلیل من تألیفات الرضی قدس سره و مجموعة منتخبة من کلمات المرتضی علیه السلام و علی طالب التفضیل ان یرجع الی مصادر نهج البلاغة
و حکی الخطیب أبو زکریا یحیی بن علی التبریزی اللغوی: أن أبا الحسن علی بن أحمد الفالی الادیب کانت له نسخة من کتاب «الجمهرة» لابن درید فی غایة الجودة، ودعته الحاجة الی بیعها، فباعها و اشتراها الشریف المرتضی بستین دینارا، و تصفحها فوجد فیها أبیاتا بخط بایعها أبی الحسن الفالی:
أنست بها عشرین حولا و بعتها لقد طال وجدی بعدها و حنینی
و ما کان ظنی أننی سأبیعها و لو خلدتنی فی السجون دیونی
و لکن لضعف و افتقار و صبیة صغار علیهم تستهل شئونی
و قد تخرج الحاجات یا أم مالک کرائم من رب بهن ضنین
فأرسل إلیه الکتاب، و وهب له الثمن و هذا الفالی منسوب الی فالة بالفاء و هی بلدة بخوزستان، و ملح الشریف المرتضی و فضائله کثیرة، و کانت ولادته فی سنة خمس و خمسین و ثلاثمائة(1)
جلالت سید مرتضی بگفتار باخرزی در دمیة القصر
«و ابو الحسن علی بن الحسن الباخرزی در کتاب «دمیة القصر» بعد ذکر سید رضی طاب ثراه گفته» :
أخوه المرتضی أبو القاسم علی بن الحسین بن موسی الموسوی الملقب بعلم الهدی ذی المجدین، هو و أخوه فی دوحة السیادة ثمران، و فی فلک الریاسة قمران، و أدب الرضی إذا قرن بعلم المرتضی، کان الفرند فی متن الصارم المنتضی فمن محاسن أشعاره و محامد آثاره قوله:
ألا یا نسیم الریح من أرض بابل تحمل الی أهل الخیام سلامی
و قل لحبیب فیک بعض نسیمه أما آن أن تسطیع رجع کلامی
1) مرآت الجنان ط حیدرآباد الدکن ج 3 ص 55
رضیت و لو لا ما علمتم من الجوی لما کنت أرضی منکم بلمام
الی آخر ما ذکر(1).
«از این عبارت ظاهر است که سید مرتضی ثمره دوحه سیادت، و قمر فلک ریاست است، و علم آن جناب مثل سیف منتضی است، و برای آن جناب محاسن اشعار و محامد آثار است» .
عظمت سید مرتضی بگفتار سیوطی در بغیة الوعاة
«و جلال الدین عبد الرحمن بن کمال الدین سیوطی در کتاب «بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة» گفته» :
علی بن الحسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السلام، نقیب العلویین أبو القاسم الملقب بالمرتضی علم الهدی، أخو الرضی.
قال یاقوت: قال أبو جعفر الطوسی: مجمع علی فضله، توحد فی علوم کثیرة مثل الکلام، و الفقه، و اصول الفقه، و الادب، من النحو، و الشعر، و معانیه و اللغة، و غیر ذلک.
و له تصانیف منها «الغرر» و «الذخیرة فی الاصول» ، و «الذریعة فی اصول الفقه» ، و «کتاب الشیب و الشباب» و کتاب «تتبع أبیات المعانی» التی تکلم علیها ابن جنی و کتاب «النقض علی ابن جنی» فی الحکایة و المحکی، و کتاب «البرق» ، و کتاب «طیف الخیال» ، و «دیوان شعره» ، و غیر ذلک، ولد سنة خمس و خمسین و ثلاثمائة، و مات سنة ست و ثلاثین و أربعمائة(2).
«از این عبارت ظاهر است که یاقوت حموی، مدح عظیم و ثناء جلیل جناب سید مرتضی نقل کرده، که از آن ظاهر است که آن جناب متوحد بود در علوم کثیرة، و اجماع بر فضل آن جناب واقع شده» .
ترجمه سید مرتضی بگفتار ذهبی در العبر
«و شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی در کتاب «العبر فی خبر من غبر» در سنه ست و ثلاثین و أربعمائة گفته» :
أبو القاسم الشریق المرتضی، بقیة الطالبیین، و شیخ الشیعة، و رئیسهم بالعراق، أبو طالب علی بن الحسین بن موسی الحسینی الموسوی و له احدی و ثمانون سنة، و کان اماما فی الکلام، و الشعر، و البلاغة، کثیر التصانیف متبحرا فی فنون العلم، أخذ عن الشیخ المفید الخ (1) .
«از این عبارت ظاهر است که ذهبی تصریح کرده: بآنکه جناب سید مرتضی امام بود در کلام و شعر و بلاغت، و کثیر التصانیف و متبحر بود در فنون علم.
ترجمه ابن حجر مادح سید مرتضی بگفتار سخاوی در ضوء لامع
و علامه شهاب الدین احمد بن علی المعروف بابن حجر العسقلانی که محمد بن عبد الرحمن السخاوی الشافعی بترجمه او در کتاب «ضوء لامع لاهل القرن التاسع» که نسخه آن مزین باجازه مصنف و محشی بخط او نزد فقیر حاضر است گفته» :
أحمد بن علی بن محمد بن علی بن أحمد، شیخی الاستاذ، امام الائمة الشهاب أبو الفضل الکنانی، العسقلانی المصری ثم القاهری الشافعی، و یعرف بابن حجر، و هو لقب لبعض آبائه.
ولد فی ثانی عشر شعبان سنة ثلاث و سبعین و سبعمائة بمصر العتیقة، و نشأ
بها، یتیما فی کنف أحد أوصیائه الزکی الحزوبی، فحفظ القرآن و هو ابن تسع، عند الصدر السقطی، شارح «مختصر التبریزی» و صلی به علی العادة بمکة، حیث کان مع وصیه بها، و حفظ «العمدة» ، و «الحاوی الصغیر» ، و «مختصر ابن الحاجب» و «الملحة» ، و «الفیّة ابن مالک» و غیرها، و بحث فی صغره و هو بمکة فی «العمدة» علی الجمال ابن ظهیرة.
ثم قرء علی الصدر الابسیطی بالقاهرة شیئا من العلم، و بعد بلوغه لازم أحد أوصیائه الشمس بن القطان، فی الفقه، و العربیة، و الحساب، و غیرها، و قرأ علیه جانبا کبیرا من «الحاوی» .
و کذا لازم فی الفقه و العربیة النور الادمی، و تفقه بالابناسی، بحث علیه فی «المنهاج» و غیره، و أکثر من ملازمته أیضا، لاختصاصه بأبیه، و بالبلقینی، لازمه مدة و حضر دروسه الفقهیة، و قرأ علیه الکثیر من «الروضة» و من کلامه علی حواشیها، و سمع علیه بقراءة الشمس البرماوی، فی «مختصر المزنی» و بابن الملقن، قرأ علیه قطعة کبیرة من شرحه الکبیر علی «المنهاج» .
و لازم العز بن جماعة فی غالب العلوم التی کان یقریها دهرا، و مما أخذه عنه فی شرح «المنهاج الاصلی» و فی «جمع الجوامع» ، و شرحه للعز، و فی «المختصر الاصلی» ، و النصف الاول من «شرح العضد» و فی «المطول» و علق عنه بخطه أکثر شرح «جمع الجوامع» ، و حضر درس الهمام الخوارزمی و من قبله دروس قنبر العجمی، و أخذ أیضا عن البدر بن الطنبدی، و ابن الصاحب و الشهاب أحمد بن عبد اللّه البوصیری، و عن الجمال الماردانی الموقت الحاسب و اللغة عن المجد صاحب «القاموس» ، و العربیة عن الغماری، و المحب بن هشام، و الادب و العروض و نحوهما عن البدری البشنکی، و الکتابة عن أبی علی الرفتاوی، و النور البدماصی، و القراءات عن التنوخی، قرأ علیه بالسبع
الی المفلحون، وجوده قبل ذلک علی غیره.
و جد فی الفنون حتی بلغ الغایة، و حبب اللّه إلیه الحدیث، و أقبل علیه بکلیته، و طلبه من سنة ثلث و تسعین و هلم جرا، لکنه لم یلزم الطلب الا من سنة ست و تسعین، فعکف علی الزین العراقی، و تخرج به، و انتفع بملازمته، و قرأ علیه الفیته و شرحها، و نکته علی بن الصلاح، درایة و تحقیقا، و الکثیر من الکتب الکبار و الاجزاء القصار، و حمل عنه من أمالیه جملة، و استملی علیه بعضها، و تحویل الی القاهرة، فسکنها قبیل القرن، و ارتحل الی البلاد الشامیة، و المصریة، و الحجازیة و اکثر جدا من المسموع و الشیوخ، فسمع العالی و النازل، و أخذ عن الشیوخ و الاقران، فمن دونهم، و اجتمع له من الشیوخ المشار إلیهم و المعول فی المشکلات علیهم ما لم یجتمع لاحد من أهل عصره، لان کل واحد منهم کان متبحرا و رأسا فی فنه الذی اشتهر به لا یلحق فیه، فالتنوخی فی معرفة القراءات و علو سنده فیها، و العراقی فی معرفة علوم الحدیث و متعلقاته و الهیثمی فی حفظ المتون و استحضارها، و البلقینی فی سعة الحفظ و کثرة الاطلاع، و ابن الملقن فی کثرة التصانیف.
و المجد الفیروزآبادی فی حفظ اللغة و اطلاعه علیها، و الغماری فی معرفة العربیة و متعلقاتها، و کذا المحب بن هشام کان حسن التصرف فیها لوفور ذکائه و کان الغماری فائقا فی حفظها.
و العز بن جماعة فی تفننه فی علوم کثیرة، بحیث انه کان یقول أنا أقرأ فی خمسة عشر علما لا یعرف علماء عصری أسماءها، و أذن له جلهم أو جمیعهم، کالبلقینی، و العراقی، فی الفتاوی و التدریس، و تصدی لنشر الحدیث، و قصر نفسه علیه، مطالعة و قراءة و إقراء و تصنیفا، و افتاءا.
و شهد له أعیان شیوخه بالحفظ، و زادت تصانیفه التی معظمها فی فنون
الحدیث، و فیها من فنون الادب و الفقه و الاصلین و غیر ذلک علی مائة و خمسین تصنیفا، و رزق فیها من السعد و القبول خصوصا «فتح الباری بشرح البخاری» الذی لم یسبق لنظیره أمرا عجبا، بحیث استدعی طلبه ملوک الاطراف، بسؤال علمائهم لهم فی طلبه، و بیع بنحو ثلاثمائة دینار، و انتشر فی الآفاق، و لما تم لم یتخلف عن ولیمة ختمه فی التاج و السبع وجوه من سائر المسلمین الا النادر و کان مصروف ذلک المهم نحو خمسمائة دینار و اعتنی بتحصیل تصانیفه کثیر من شیوخه و أقرانه، فمن دونهم، و کتبها الاکابر، و انتشرت فی حیاته، و اقرأ الکثیر منها، و حفظ غیر واحد من الابناء عدة منها، و عرضوها علی جاری العادة علی مشایخ العصر، و أنشد من نظمه فی المحافل، و خطب من دیوانیه علی المنابر لبلیغ نظمه و نثره، و کان مصمما علی عدم دخوله فی القضاء، حتی انه لم یوافق الصدر المناوی، لما عرض علیه قبل القرن النیابة عنه علیها.
ثم قدر أن المؤید ولاه الحکم فی بعض القضایا، و الزم من ذلک النیابة، و لکنه لم یتوجه إلیها، و لا انتدب لها الی أن عرض علیه الاستقلال به، و الزم من أحبائه بقبوله فقبل و استقر فی المحرم سنة سبع و عشرین بعد أن کان عرض علیه فی أیام المؤید فمن دونه، و هو یأبی و تزاید ندمه علی القبول، لعدم فرق أرباب الدولة بین العلماء و غیرهم و مبالغتهم فی اللوم لرد اشاراتهم، و ان لم تکن علی وفق الحق بل یعادون علی ذلک، و احتیاجه لمداراة کبیرهم و صغیرهم بحیث لا یمکنه مع ذلک القیام بکل ما یرومونه علی وجه العدل، و صرح بأنه جنی علی نفسه بتقلید أمرهم، و أن بعضهم ارتحل للقائه و بلغه فی أثناء توجهه تلبسه بوظیفة القضاء فرجع، و لم یلبث أن صرف ثم أعید، و لا زال کذلک الی أن أخلص فی الاقلاع عنه عقب صرفه فی جمادی الثانیة سنة اثنتین و خمسین بعد زیادة مدد
قضائه علی أحد و عشرین سنة، و زهد فی القضاء زهدا تاما لکثرة ما توالی علیه من الانکاد و المحن بسببه.
و صرح بأنه لم تبق فی بدنه شعرة تقبل اسمه، و درس فی أماکن کالتفسیر الحسنیة و المنصوریة، و الحدیث بالبیبرسیة، و الجمالیة المستجدیة، و الحسینیة و الزینبیة، و الشیخونیة، و جامع طولون، و القبة المنصوریة، و الاسماع بالمحمودیة، و الفقه بالحزوبیة البدریة بمصر، و الشریفیة الفخریة، و الشیخونیة و الصالحیة النجمیة، و الصلاحیة المجاورة للشافعی و المؤیدیة.
ولی مشیخة البیبرسیة، و نظرها و الافتاء بدار العدل، و الخطابة بجامع الازهر، ثم بجامع عمرو، و خزن الکتب بالمحمودیة، و أشیاء غیر ذلک مما لم یجتمع له فی آن واحد.
و أملی ما ینیف علی ألف مجلس من حفظه، و اشتهر ذکره، و بعد صیته، و ارتحل الائمة إلیه، و تبجح الأعیان بالوفود علیه، و کثرت طلبته، حتی کان رؤس العلماء من کل مذهب من تلامذته، و أخذ الناس عنه طبقة بعد اخری، و الحق الابناء بالآباء، و الاحفاد بل و أبنائهم بالاجداد، و لم یجتمع عند أحد مجموعهم و قهرهم بذکائه و شفوف نظره، و سرعة ادراکه، و اتساع نظره، و وفور آدابه، و امتدحه الکبار، و تبجح فحول الشعراء بمطارحته، و طارت فتاواه التی لا یمکن دخولها تحت الحصر فی الآفاق، و حدث باکثر مرویاته خصوصا المطولات منها کل ذلک مع شدة تواضعه، و حلمه، و بهائه، و تحریه فی مأکله، و مشربه، و ملبسه، و صیامه، و قیامه، و بذله، و حسن عشرته، و مزید مداراته، و لذیذ محاضراته، و رضی أخلاقه، و میله لاهل الفضائل، و انصافه فی البحث، و رجوعه الی الحق و خصاله التی لم تجتمع لاحد من أهل عصره، و قد شهد له القدماء لحفظه، و الثقة، و الامانة، و المعرفة التامة، و الذهن الوقاد، و الذکاء المفرط، و سعة
العلم فی فنون شتی، و شهد له شیخه العراقی بأنه أعلم أصحابه بالحدیث.
و قال کل من التقی الفاسی و البرهان الحلبی ما رأینا مثله، و سأل الفاضل تغری یرمش الفقیه أ رأیت مثل نفسک؟ فقال: قال اللّه: فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ(1)، و محاسنه جمة، و ما عسی أن أقول فی هذا المختصر، أو من أنا حتی یعرف بمثله، خصوصا.
و قد ترجمه من الأعیان فی التصانیف المتداولة بالایدی: النقی الفارسی فی «ذیل التقیید» ، و البدر البشنکی فی «طبقاته للشعراء» و التقی المقریزی فی کتاب «العقود الفریدة» ، و العلاء ابن خطیب الناصریة فی «ذیل تاریخ حلب» ، و الشمس بن ناصر الدین فی «توضیح المشتبه» ، و التقی بن قاضی شهبة فی «تاریخه» ، و البرهان الحلبی فی «بعض مجامیعه» ، و التقی بن فهد المکی فی «ذیل طبقات الحفاظ» ، و القطب الخیضری فی «طبقات الشافعیة» ، و جماعة من أصحابنا، کابن فهد النجم فی معاجیمهم، و غیر واحد فی الوفیات، و هو نفسه فی «رفع الاصر» و کفی بذلک فخرا، و تجاسرت فأوردته فی «معجمی» و «الوفیات» و «ذیل القضاة» ، بل و افردت له ترجمة حافلة، لا تفی ببعض أحواله فی مجلد ضخم أو مجلدین کتبها الائمة عنی، و انتشرت نسخها و حدثت بها الاکابر غیر مرة بکل من مکة و القاهرة، و أرجو کما شهد به غیر واحد أن تکون غایة فی بابها سمیتها «الجواهر و الدرر» .
و قد قرأت علیه الکثیر جدا من تصانیفه و مرویاته، بحیث لا أعلم من شارکنی فی مجموعها، و کان رحمه اللّه یودنی کثیرا، و ینوه بذکری فی غیبتی مع صغر سنی، حتی قال لیس فی جماعتی مثله، و کتب لی علی عدة من تصانیفی، و أذن
1) النجم 32
لی فی الاقراء و الافادة بخطه، و أمرنی بتخریج حدیث ثم أملاه.
و لم یزل علی جلالته و عظمته فی النفوس، و مداومته علی أنواع الخیرات الی أن توفی فی أواخر ذی الحجة سنة اثنتین و خمسین، و کان له مشهد لم یر من حضره من الشیوخ فضلا عمن دونهم مثله، و شهد أمیر المؤمنین و السلطان فمن دونهما الصلوة علیه، و قدّم السلطان الخلیفة للصلوة، و دفن تجاه تربة الدیلمی بالقرافة، و تزاحم الامراء و الاکابر علی حمل نعشه، و مشی الی تربته من لم یمش نصف مسافتها قط، و لم یخلف بعده فی مجموعه مثله، و رثاه غیر واحد بما مقامه أجلّ منه رحمه اللّه و إیانا(1).
ترجمه ابن حجر بنوشته سیوطی در طبقات الحفاظ
«و علامه جلال الدین عبد الرحمن بن کمال الدین السیوطی در «طبقات الحفاظ» گفته» :
ابن حجر شیخ الاسلام، و امام الحفاظ فی زمانه، و حافظ الدیار المصریة بل حافظ الدنیا مطلقا، قاضی القضاة شهاب الدین أبو الفضل أحمد بن علی بن محمد بن محمد بن علی الکنانی العسقلانی ثم المصری.
ولد سنة 773، و عانی أولا الادب، و نظم الشعر، فبلغ فیه الغایة، ثم طلب الحدیث من سنة 794، فسمع الکثیر، و رحل، و لازم الحافظ أبا الفضل العراقی و برع فی الحدیث، و تقدم فی جمیع فنونه.
حکی أنه شرب ماء زمزم لیصل الی رتبة الذهبی، فبلغها و زاد، و لما حضرت العراقی الوفاة، قیل له: من تخلف بعدک؟ قال: ابن حجر، ثم ابنی أبا زرعة ثم الهیثمی.
و صنف التصانیف التی عم النفع بها، «کشرح البخاری» الذی لم یصنف أحد فی الاولین و لا فی الآخرین مثله، و «تعلیق التعلیق» و «التشویق الی وصل
1) الضوء اللامع لاهل القرن التاسع ج 2 ص 36
التعلیق» و «التوفیق» فیه أیضا، و «تهذیب التهذیب» و «لسان المیزان» و «الاصابة فی الصحابة» و «نکت ابن الصلاح» ، و «أسباب النزول» و «تعجیل المنفعة» و «رجال الاربعة» و «المدرج» و «المقترب فی المضطرب» و أشیاء کثیرة جدا تزید علی المائة.
و أملی أکثر من ألف مجلس، و ولی القضاء بالدیار المصریة، و التدریس بعدة أماکن، و خرّج أحادیث الرافعی، و الهدایة، و الکشاف، و الفردوس، و عمل أطراف الکتب العشرة و المسند الحنبلی، و عمل زوائد المسانید الیمانیة و له تعالیق و تخاریج ما الحفاظ و المحدثون لها الا محاویج.
توفی فی ذی الحجة سنة اثنتین و خمسین و ثمانمائة، ولی منه إجازة عامة و لا استبعد أن یکون لی منه إجازة خاصة، فان والدی کان یتردد إلیه، و ینوب فی الحکم عنه، و ان یکن فاتنی حضور مجالسه و الفوز بسماع کلامه و الاخذ عنه، فقد انتفعت بالفوز بتصانیفه، و استفدت منها الکثیر، و قد غلق بعده الباب و ختم به هذا الشأن.
أخبرنی الشهاب المنصوری انه شهد جنازته، فلما وصل الی المصلی، مطرت السماء علی نعشه فانشد فی ذلک:
قد بکت السحب علی قاضی القضاة بالمطر
و انهدم الرکن الذی کان مشیدا بالحجر(1)
و نیز جلال الدین سیوطی در کتاب «نظم العقیان فی اعیان الأعیان» علی ما نقل عنه گفته:
احمد بن علی بن محمد بن محمد بن علی بن محمود بن احمد بن حجر ابن أحمد الکنانی العسقلانی الاصل ثم المعیدی الشافعی قاضی القضاة، شیخ
1) طبقات الحفاظ للسیوطی ص 547
الاسلام، امام الحفاظ، شهاب الدین أبو الفضل بن نور الدین بن قطب الدین ابن ناصر الدین بن جلال الدین، فرید زمانه، و حامل لواء السنة فی أوانه، ذهبی هذا العصر و نضاره، و جوهره الذی ثبت به علی کثیر من الاعصار فخاره، امام هذا الفن للمقتدین، و مقدم عساکر المحدثین، و عمدة الوجود فی التوهین و التصحیح، و أعظم الحکام و الشهود فی بابی التعدیل و التجریح، شهد له بالانفراد، خصوصا فی «شرح البخاری» کل مسلم، و قضی له کل حاکم، بانه العلم المعلم، له الحفظ الواسع الذی إذا وصفته، فحدث عن البحر بن حجر و لا حرج، و النقد الذی ضاهی به ابن معین، فلا یمشی علیه بهرج هرج، و التصانیف التی ما شبهتها الا بالکنوز و المطالب، فمن ثم قضی لها موانع تحول بینها و بین کل طالب جمل اللّه به هذا الزمان الاخیر، و أحیا به و شیخه سنة الاملاء بعد انقطاعه من دهر کبیر، ولد فی ثانی عشری شعبان سنة ثلاث و سبعین و سبعمائة، و عنی اوّلا بالادب و الشعر حتی برع فیهما، و نظم الکثیر فاجاد، و هو ثانی السبعة الشهب من الشعراء، و کتب الخطب المنسوب، ثم حبب إلیه فن الحدیث فأقبل علیه سماعا، و کتابة، و تخریجا، و تعلیقا و تصنیفا، و لازم حافظ عهده زین الدین العراقی، حتی تخرج به، و اکب علیه اکبابا لا مزید علیه حتی رأس فیه فی حیاة شیوخه، حتی شهدوا له بالحفظ، و تفقه علی الشیخ سراج الدین البلقینی و الشیخ سراج الدین بن الملقن، و الشیخ برهان الدین الانباسی، و اخذ الاصول و غیره عن العلامة عز الدین بن جماعة، و لازمه طویلا، و رحل الی الشام، و الحجاز و دخل الیمن، فاجتمع بالعلامة مجد الدین الشیرازی صاحب القاموس، ثم رجع فاقبل بکلیته علی الحدیث، و صنف فیه التصانیف الباهرة، و ولی وظائف سنیة لتدریس الحدیث بالشیخونیة، و مجامع القلعة، و بالجمالیة، و بالبیبرسیة، و مسجد الصلاحیة بجوار مشهد الامام الشافعی رضی اللّه عنه،
و ولی قضاء القضاة بالدیار المصریة، و أول ما ولیه سنة سبع و عشرین الخ(1).
ترجمه ابن حجر عسقلانی بگفتار سیوطی در حسن المحاضرة
«و نیز سیوطی در «حسن المحاضرة فی اخبار المصر و القاهرة» گفته» :
ابن حجر، امام الحفاظ فی زمانه، قاضی القضاة شهاب الدین، أبو الفضل أحمد بن علی بن محمد بن محمد بن علی الکنانی العسقلانی ثم المصری، ولد سنة ثلاث و سبعین و سبعمائة، و عانی أولا الادب، و نظم الشعر، فبلغ فیه الغایة، ثم طلب الحدیث، فسمع الکثیر، و رحل، و تخرج بالحافظ أبی الفضل العراقی، و برع فیه، و تقدم فی جمیع فنونه، و انتهت إلیه الرحلة و الرئاسة فی الحدیث فی الدنیا باسرها، فلم یکن فی عصره حافظ سواه، و ألف کتبا کثیرة «کشرح البخاری» ، و «تعلیق التعلیق» ، و «تهذیب التهذیب» ، و «لسان المیزان» و «الاصابة فی الصحابة» ، و «نکت ابن الصلاح» ، و «رجال الاربعة» ، و «النخبة» و شرحها، «و الالقاب» ، و «تبصیر المنتبه بتحریر المشتبه» ، و «تقریب المنهج بترتیب المدرج» و أملی أکثر من الف مجلس، توفی فی ذی الحجة اثنتین و خمسین و ثمانمائة، و ختم به الفن، حدثنی الشهاب المنصوری شاعر العصر أنه حضر جنازته، فأمطرت السماء علی نعشه، و قد قرب الی المصلی، و لم یکن زمان مطر، قال فأنشدت فی ذلک الوقت:
قد بکت السحب علی قاضی القضاة بالمطر
و انهدم الرکن الذی کان مشیدا من حجر
و قال شیخنا الادیب شهاب الدین الحجازی یرثیه:
کل البریة للمنیة صائرة و قفولها شیئا فشیئا سائرة
و النفس ان رضیت بذا ربحت و ان لم ترض کانت عند ذلک خاسرة
1) نظم العقیان ص 45 - 53 ط المطبعة السوریة الامریکیة فی نیویرک .
و انا الذی راض باحکام مضت عن ربنا البر المهیمن صادرة
لکن سئمت العیش من بعد الذی قد خلف الافکار منا حائرة
هو شیخ الاسلام المعظم قدره من کان اوحد عصره و النادرة
قاضی القضاة العسقلانی الذی لم ترفع الدنیا خصیما ناظره
و شهاب دین اللّه ذی الفضل الذی اربی علی عدد النجوم مکاثرة
لا تعجبوا لعلوه فأبوه من قبل علی فی الدنیا و الآخرة
هو کیمیاء العلم کم من طالب بالکسر جاء له فاضحی جابرة
لا بدع ان عادت علوم الکیمیا من بعد ذا الحجر الکریم بائرة
لهفی علی من اورثتنی حسرة درس الدروس علیه إذ هی خاسرة
لهفی المدح استحالت للرثا و قصور ابیاتی غدت متقاصرة
لهفی علیه عالما بوفاته درست دروس و المدارس دائرة
لهفی علی الاملاء عطل بعده و معاهد الاسماع إذ هی شاعرة
لهفی علیه حافظ العصر الذی قد کان معدودا لکل مناظرة
لهفی علی الفقه المهذب و المحر رحاوی المقصود عند محاضره
لهفی علی النحو الذی تسهیله مغنی اللبیب مساعدا لمذاکرة
لهفی علی اللغة العربیة کم أرا نا معربا بصحاحها المتظاهرة
لهفی علی علم العروض تقطعت اسبابه بفواصل متغائرة
لهفی علیه خزانة العلم التی کانت بها کل الافاضل ماهرة
لهفی علی شیخی الذی سعدت به صحب و اوجه ناظریه ناضرة
لهفی علی التقصیر منی حیث لم املا النواحی بالنواح مبادرة
لهفی علی عذری عن استیفاء ما یحوی و عجزی ان اعد ماثره
لهفی علی الهفی و هل ذا مسعدی أو کان ینفعنی شدید محاذره
لهفی علی من کل عام للهنا تأتی الوفود الی حماه مبادرة
و الان ذا العام جاءوا للعزا فیه و عادوا بالدموع الهامرة
قد خلف الدنیا خرابا بعده لکنما الاخری لدیه عامرة
و بموته شغر الفوائد و اعلم العین انثنت فی حالتیها شاغرة
ولی المحاجر طابقت إذ للرثا انا ناظم و هی المدامع ناثرة
فکأنه فی قبره سر غدا فی الصدر و الافهام عنه قاصرة
و کأنه فی اللحد منه ذخیرة اعظم بها درر العلوم الفاخرة
و کأنه فی رمسه سیف ثوی فی الغمد مخبوءا لیوم مثائرة
قهرتنی الایام فیه فلیتنی فی مصر متّ و ما رأیت القاهرة
هجرتنی الایام بعدک سیدی و احر قلبی قد رمی بالهاجرة
من شاء بعدک فلیمت انت الذی کانت علیک النفس قدما حاذرة
و سهرت مذ صدح النعی بزجرة فإذا هم من مقلتی بالساهرة
و رزئت فیه فلیت انی لم اکن أولیت انی قد سکنت مقابره
رزء جمیع الناس فیه واحد طوبی لنفس عند ذلک صابرة
یا نوم عنی لا تلمّ بمقلتی فالنوم لا یأوی لعین ساهرة
یا دمع اسقی تربة و لو أنها بعلومه جرت البحار الزاخرة
یا صبری ارحل لیس قلبی فارغا سکنته احزان غدت متکاثرة
یا نار شوقی بالعراق تأججی یا ادمعی بالمزن کونی ساخرة
یا قبر طب قد صرت بیت العلم أو عینا به انسان قطب الدائرة
یا موت انک قد نزلت بذی الندا و مذ استضفت حباک نفسا حاضرة
یا رب فارحمه و اسق ضریحه بسحائب من فیض فضلک غامرة
یا نفس صبرا فالتأسی لائق بوفاة اعظم شافع فی الآخرة
المصطفی زین النبیین الذی حاز العلی و المعجزات الباهرة
صلی علیه اللّه ما جال الردی فینا و جرد للبریة باترة
و علی عشیرته الکرام و آله و علی صحابته النجوم الزاهرة(1)
ترجمه سید مرتضی بنوشته ابن حجر عسقلانی در لسان المیزان
در «لسان المیزان» بترجمه سید مرتضی طاب ثراه گفته:
و کان مولده فی رجب سنة 355.
قال ابن أبی(2)طی: هو اول من جعل داره دار العلم، و قررها للمناظرة، و یقال: انه افتی و لم یبلغ العشرین، و کان قد حصل علی ریاسة الدنیا و العلم، مع العمل الکثیر فی السر و المواظبة علی تلاوة القرآن، و قیام اللیل، و افادة العلم، و کان لا یؤثر علی العلم شیئا، مع البلاغة و فصاحة اللهجة، و کان أخذ العلوم عن الشیخ المفید، و زعم انه رأی فاطمة الزهراء لیلة ناولته صبیین، فقالت:
خذ ابنی هذین فعلمهما فلما استیقظ، وافاه الشریف أبو أحمد و معه ولداه الرضی و المرتضی، فقال له: خذهما إلیک و علمهما، فبکی و ذکر القصة.
و ذکر أبو جعفر الطوسی له من التصانیف «الشافی فی الامامة» خمس مجلدات «الملخص و الموجز» فی الاصول، «و تنزیه الانبیاء» ، و «الدرر و الغرر» «و مسائل الخلاف» ، «و الانتصار» لما انفردت به الامامیة، و کتاب «المسائل» کبیر جدا، و کتاب «الرد علی ابن جنی فی شرح دیوان المتنبی» ، و سرد أشیاء کثیرة.
یقال: ان الشیخ ابا اسحاق الشیرازی کان یصفه بالفضل حتی نقل عنه انه قال: کان الشریف المرتضی ثابت الجاش، ینطق بلسان المعرفة، و یورد الکلمة
المسددة فتمرق مروق السهم فی الرمیة ما اصاب أصمی(1)، و ما اخطأ أشوی.(2)إذا شرع الناس الکلام رأیته له جانب و منه للناس جانب
ذکر بعض الامامیة أن المرتضی أول من بسط کلام الامامیّة فی الفقه، و ناظر الخصوم، و استخرج الغوامض، و قید المسائل، و هو القائل فی ذلک:
کان لولای عائصا مکرع الفقه سحیق المدی بحر الکلام
و معان شحطن لطفا عن الافهام قربتها من الافهام
و دقیق ألحقته بجلیل و حلال خلّصته من حرام
و حکی ابن برهان النحوی أنه دخل علیه و هو مضطجع و وجهه الی الحائط و هو یخاطب نفسه و یقول أبو بکر و عمر ولیا فعدلا، و استرحما فرحما، و أما أنا فأقول: ارتدا(3)«از ملاحظه این عبارت ظاهر است که جناب سید مرتضی أول کسی است که دار خود را دار علم گردانیده، و برای مناظره آنرا مقرر ساخته، و فتوی داده قبل از آنکه بسن بیست سال رسد، و حاصل بود برای آن جناب ریاست دنیا و علم، با عمل کثیر در سر، و مواظبت تلاوت قرآن شریف و قیام لیل، و افاده علم، و شوق و محبت علم بمرتبه داشت که بر علم چیزی را اختیار نمی ساخت، و علم بلاغت و فصاحت لهجه می افراشت و شیخ ابو اسحاق شیرازی، بکمال مدح و ثنا و تبجیل و تعظیم، جناب سید مرتضی را وصف کرده، یعنی گفته آنچه حاصلش این است: که شریف مرتضی ثابت الجأش بود، و کلام می کرد بزبان معرفت، و وارد
می کرد کلمه مسدده را، پس می گذشت مثل گذشتن تیر در نشانه، و هر گاه شروع می کردند مردم کلام را، آن جناب در یک جانب می بود، و مردم دیگر در جانب دیگر، حاصل آنکه آن جناب تنها مقابل و مزاحم سائر علماء و فضلاء می شد، و دیگر اکابر و اجله بمرتبه او نمی رسیدند.
و محتجب نماند که شیخ ابو اسحاق از اکابر ائمه حذاق، و اجله مشایخ مشهورترین فی الآفاق، و افاخم اساطین اهل شقاق است، و فضائل و مناقب او بالاتر از آنست که احصاء توان کرد، نبذی از آن بر زبان محققین قوم باید شنید:
ترجمه ابو اسحاق شیرازی بنوشته ابن خلکان در وفیات
شمس الدین احمد بن محمد بن ابراهیم بن أبی بکر بن خلکان در «وفیات الأعیان» گفته» :
الشیخ أبو اسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف، الشیرازی الفیروزآبادی، الملقب جمال الدین، سکن بغداد، و تفقه علی جماعة من الأعیان، و صحب القاضی أبا الطیّب الطبری کثیرا، و انتفع به و ناب عنه فی مجلسه، و رتبه معیدا فی حلقته، و صار امام وقته ببغداد، و لما بنی نظام الملک مدرسة ببغداد، سأله أن یتولاها فلم یفعل، فولاها، لابی نصر بن الصباغ صاحب الشامل(1)مدة کثیرة ثم أجاب الی ذلک، فتولاها، فلم یزل بها الی أن مات، و قد بسطت القول فی ذلک فی ترجمة الشیخ أبی نصر عبد السید بن الصباغ فیطلب منه، و صنّف التصانیف المبارکة المفیدة، منها «المهذب فی المذهب» ، و «التنبیه» فی الفقه، و «اللمع» و شرحها فی الاصول و «النکت» فی الخلاف و «التبصرة» ، و «المعونة» ، و «التلخیص فی الجدل» و غیر ذلک فانتفع به خلق کثیر، و له شعر حسن فمن ذلک قوله:
1) الشامل کتاب فی فروع الفقه علی مذهب الشافعی و مصنفه المذکور أبو نصر عبد السید المتوفی 477 و له شروح کثیرة اجلها شرح أبی بکر الشاشی البغدادی المتوفی 707 یقع فی عشرین مجلدا
سألت الناس عن خل وفی فقالوا ما الی هذا سبیل
تمسک ان ظفرت بذیل حر فان الحر فی الدنیا قلیل
و قال الشیخ أبو بکر محمد بن الولید الطرطوسی الاتی ذکره انشاء اللّه تعالی:
کان ببغداد شاعر مفلق یقال له عاصم، فقال یمدح الشیخ أبا اسحاق قدس اللّه سره:
تراه من الذکاء نحیف جسم علیه من توقده دلیل
إذا کان الفتی ضخم المعالی فلیس یضره الجسم النحیل
و کان فی غایة الورع و التشدد فی الدین، و محاسنه أکثر من أن تحصر، و کانت ولادته فی سنة ثلث و تسعین و ثلاثمائة بفیروزآباد، و توفی لیلة الاحد الحادی و العشرین من جمادی الآخرة، قاله السمعانی فی الذیل، و قیل: فی جمادی الاولی سنة ست و سبعین و أربعمائة ببغداد، و دفن من الغد بباب ابزر رحمه اللّه، و رثاه ابو القاسم بن ناقیا و اسمه عبد اللّه، و سیأتی ذکره انشاء اللّه، بقوله:
اجری المدامع بالدم المهراق خطب اقام قیامة الآماق
ما للیالی لا تؤلف شملها بعد ابن بجدتها(1)ابی اسحاق
ان قیل مات فلم یمت من ذکره حی علی مر اللیالی باق
و ذکره محب الدین بن النجار فی «تاریخ بغداد» فقال فی حقه: امام اصحاب الشافعی و من انتشر فضله فی البلاد، و فاق اهل زمانه بالعلم و الزهد، و اکثر علماء الامصار من تلامذته، ولد بفیروزآباد بلدة بفارس، و نشأ بها، و دخل شیراز و قرأ بها الفقه علی أبی عبد اللّه البیضاوی، و علی أبی احمد عبد الوهاب بن رامین، ثم دخل البصرة، و قرأ علی الجزری، و دخل بغداد فی شوال سنة 415، و قرأ علی أبی الطیب الطبری، و مولده فی سنة ثلث و تسعین و ثلاثمائة.
و قال أبو عبید اللّه الحمیدی: سألته عن مولده فذکر دلائل دلت علی سنة
1) البجدة بفتح الباء و سکون الجیم - باطن الامر و داخله ، یقال ، ( فلان عالم ببجدة امره ) إذا کان مطلقا علی بواطنه و اسراره
ست و تسعین، قال: و رحلت فی طلب العلم الی شیراز سنة عشر و اربعمائة، و قیل ان مولده خمس و تسعون و اللّه اعلم، و جلس اصحابه للعزاء بالمدرسة النظامیة، و لما انقضی العزاء رتب مؤید الملک بن نظام الملک ابا سعد المتولی مکانه، و لما بلغ الخبر نظام الملک کتب بانکار ذلک، و قال کان من الواجب ان تغلق المدرسة سنة لاجله، وزری علی من تولی موضعه، و امر أن یدرس الشیخ ابو نصر عبد السید ابن الصباغ مکانه(1).
ترجمه ابو اسحاق شیرازی بگفتار ذهبی در سیر النبلاء
«و شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن عثمان الذهبی در «سیر النبلاء» گفته» :
ابو اسحاق الشیرازی، الشیخ الامام القدوة المجتهد، شیخ الاسلام ابو اسحاق ابراهیم ابن علی بن یوسف، الفیروزآبادی الشیرازی الشافعی نزیل بغداد، قیل: لقبه جمال الدین.
مولده فی سنة ثلاث و تسعین و ثلاثمائة، تفقه علی أبی عبد اللّه البیضاوی، و عبد الوهاب بن رامین بشیراز، و اخذ بالبصرة عن الجزری، و قدم بغداد سنة خمس عشرة و اربعمائة، فلزم أبا الطیب و برع و صار معیده، و کان یضرب المثل بفصاحته و قوة مناظرته، و سمع من ابی علی بن شاذان، و ابی بکر البرقانی، و محمد بن عبد اللّه الخرجوشی.
حدث عنه الخطیب، و ابو الولید الساجی، و الحمیدی، و اسماعیل بن السمرقندی، و ابو البدر الکرخی، و الزاهد یوسف بن ایوب، و ابو نصر احمد ابن محمد الطوسی، و ابو الحسن بن عبد السلام، و احمد بن نصر بن حمان الهمدانی، خاتمة من روی عنه.
1) وفیات الأعیان ج 1 ص 9 ط مصر
قال السمعانی: هو امام الشافعیة و مدرس النظامیة، و شیخ العصر، رحل الناس إلیه من البلاد و قصدوه، و تفرد بالعلم الوافر مع السیرة الجمیلة، و الطریقة المرضیة، جائته الدنیا صاغرة فاباها، و اقتصر علی خشونة العیش ایام حیاته، صنف فی الاصول و الفروع و الخلاف و المذهب، و کان زاهدا، ورعا، متواضعا ظریفا، کریما، جوادا، طلق الوجه، دائم البشر، ملیح المحاورة، اخذ عنه جماعة کثیرة.
حکی عنه قال: کنت نائما ببغداد، فرأیت النبی صلی اللّه علیه و سلم و معه ابو بکر و عمر، فقلت: یا رسول اللّه بلغنی عنک احادیث کثیرة عن ناقلی الاخبار فارید أن اسمع منک حدیثا اتشرف به فی الدنیا و اجعله ذخر الآخرة، فقال: قال لی: یا شیخ (و سمانی شیخا و خاطبنی به) و کان یفرح به: قل عنی من أراد السلامة فلیطلبها فی سلامة غیره.
قال السمعانی: سمعت هذا بمرو من ابی القاسم حیدر بن محمود الشیرازی انه سمع ذلک من ابی اسحاق.
و عن ابی اسحاق ان رجلا خسأ کلبا فقال: مه الطریق بینک و بینه.
و عنه کنت اشتهی ثریدا بماء باقلاء قال فما صح لی اکله لاشتغالی بالدرس و اخذی النوبة.
قال السمعانی: قال اصحابنا ببغداد: کان الشیخ ابو اسحاق إذا بقی مدة لا یأکل شیئا صعد إلیه النصریة و له بها صدیق، فکان یثرد(1)له رغیفا، و یشربه بماء الباقلاء، فربما صعد إلیه و قد فزع، فیقول ابو اسحاق: «تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خاسِرَةٌ»(2).
قال ابو بکر الشاشی: ابو اسحاق حجة اللّه علی ائمة العصر.
و قال المرفق الحنفی: ابو اسحاق امیر المؤمنین فی الفقهاء قال القاضی بن هانی: امامان ما اتفق لهما الحج: ابو اسحاق، و قاضی القضاة ابو عبد اللّه الدامغانی، اما ابو اسحاق فکان فقیرا، و لو اراده لحملوه علی الاعناق، و الآخر لو أراد الحج لامکنه علی السندس و الاستبرق.
السمعانی سمعت أبا بکر محمد بن القاسم الشهرزوری بالموصل یقول: کان شیخنا أبو اسحاق إذا اخطا أحد بین یدیه قال أی سکتة نابتک؟ ، قال: و کان یتوسوس یعنی فی الماء، و سمعت عبد الوهاب الانماطی یقول: کان أبو اسحاق یتوضأ فی الشط، و شک فی غسل وجهه حتی غسله مرات، فقال له رجل: یا شیخ ما هذا؟ قال: لو صحت لی الثلث ما زدت علیها.
قال السمعانی: دخل أبو اسحاق یوما مسجد السعدی، فنسی دینارا ثم ذکر فرجع و وجده ففکر، و قال: لعله من غیری فترکه.
قیل: ان طاهر النیسابوریّ خرج لابی اسحاق جزءا فقال: انبانا أبو علی بن شاذان، و مرة انبأنا الحسن بن أحمد البزار، و مرة أخبرنا الحسن بن أبی بکر الفارسی، فقال من ذا؟ قال: هو ابن شاذان فقال: ما ارید هذا الجزء، التدلیس اخو الکذب.
قال القاضی أبو بکر الانصاری: اتیت أبا اسحاق بفتیا فی الطریق، فأخذ قلم خباز فکتب، ثم مسح القلم فی ثوبه.
قال السمعانی: سمعت جماعة یقولون: لما قدم أبو اسحاق نیسابور رسولا تلقوه، و حمل إمام الحرمین غاشیته، و مشی بین یدیه، و قال أفتخر بهذا، و کان عامة المدرسین بالعراق و الجبال تلامذته و أتباعه، و کفاهم بذلک فخرا، و کان ینشد الاشعار الملیحة، و یوردها، و یحفظ منها الکثیر و عنه قال: العلم الذی لا ینتفع به صاحبه أن یکون الرجل عالما و لا یکون عاملا، و قال: الجاهل بالعالم
یقتدی، فاذا کان العالم لا یعمل، فالجاهل ما یرجو من نفسه و اللّه و اللّه یا أولادی نعوذ باللّه من علم یصیر حجة علینا.
قیل: ان عبد الرحیم القشیری جلس بجنب الشیخ أبی اسحاق، فأحس بثقل فی کمه، فقال: ما هذا یا سیدنا؟ قال: قرض الملاّح، و کان یحملها فی کمه طرحا للتکلف.
قال السمعانی: رأیت بخط أبی اسحاق رقعة فیها نسخة ما رواه أبو محمد المریدی: رأیت فی سنة ثمان و ستین لیلة الجمعة أبا اسحاق الفیروزآبادی فی منامی، یطیر مع أصحابه فی السماء الثالثة أو الرابعة، فتحیرت، و قلت فی نفسی هذا الشیخ الامام مع أصحابه یطیر و أنا معهم، و کنت فی هذه الفکرة إذ تلقّی الشیخ ملک، و سلم علیه عن الرب تعالی، و قال ان اللّه یقرأ علیک السلام و یقول ما تدرس بأصحابک؟ قال أدرس ما نقل عن صاحب الشرع، قال له الملک فاقرأ علی شیئا أسمعه، فقرأ علیه الشیخ مسئلة لا أذکرها، ثم رجع الملک بعد ساعة الی الشیخ و قال: ان اللّه تعالی یقول: ألحق ما أنت علیه و أصحابک و ادخل الجنة معهم.
قال الشیخ أبو اسحاق: کنت اعید کل قیاس ألف مرة، فاذا فرغت أخذت قیاسا آخر علی هذا، و کنت اعید کل درس ألف مرة، فاذا کان فی المسئلة بیت یستشهد به حفظت القصیدة التی فیها البیت.
و کان الوزیر بن جهیر کثیرا ما یقول: الامام أبو اسحاق، وحید عصره و فرید دهره، و مستجاب الدعوة.
قال السمعانی: لما خرج أبو اسحاق الی نیسابور، خرج معه جماعة من تلامذته، کأبی بکر الشاشی، و أبی عبد اللّه الطبری، و أبی معاذ الاندلسی، و القاضی علی المنائحی، و قاضی البصرة ابن فسان، و أبی الحسن الآمدی، و أبی القاسم
الریحانی، و أبی علی الفارقی، و أبی العباس بن الرطبی.
قال ابن النجار: ولد أبو اسحاق بفیروزآباد بلیدة بفارس، و نشأ بها، و قرأ الفقه بشیراز علی أصحاب أبی القاسم الدارکی، و علی أبی الطیب الطبری صاحب الماسرخسی، و علی الزجاجی، صاحب ابن القاص، و قرأ الکلام علی أبی حاتم القزوینی، صاحب ابن الباقلانی، و خطه فی غایة الردائة.
قال أبو القاسم الجرجانی القاضی: کان أبو اسحاق لا یملک شیئا، بلغ به الفقر حتی لا یجد قوتا و لا ملبسا، کنا نأتیه و هو ساکن فی القطیعة، فیقوم لنا نصف قومة کی لا یظهر منه شیء من العری، و کنت أمشی معه، فتعلّق به باقلائی، و قال یا شیخ کسرتنی و أفقرتنی، فقلنا: و کم لک عنده؟ قال حبتین من ذهب أو حبتین و نصف.
و قال ابن الحاضنة: کان ابن أبی عقیل یبعث منصور الی الشیخ أبی اسحاق البذلة و العمامة المثمنة، فکان لا یلبس العمامة حتّی یغسلها فی دجلة یقصد طهارتها.
و قیل: ان أبا اسحاق نزع عمامته و کانت بعشرین دینارا، و توضأ فی دجلة فجاء لص فأخذها، و ترک عمامة ردیة بدلها، فطلع الشیخ فلبسها، و ما یشعر حتی سألوه و هو یدرّس، فقال: لعل الذی أخذها محتاج.
قال أبو بکر بن الحاضنة: سمعت بعض أصحاب أبی اسحاق یقول: رأیت الشیخ کان یصلی رکعتین عند فراغ کل فصل من المهذب.
قال نظام الملک و اثنی علی أبی اسحاق و قال: کیف حالی مع رجل لا یفرق بینی و بین بهروز الفراش فی المخاطبة، قال لی: بارک اللّه فیک و قال له لما صب علیه: کذلک.
قال محمد بن عبد الملک الهمدانی: حکی أبی قال حضرت مع قاضی القضاة
أبی الحسن الماوردی عزا، فتکلم الشیخ أبو اسحاق و أجاد، فلما خرجنا قال الماوردی: ما رأیت کابی اسحاق لو رآه الشافعی لتجمل به.
أخبرنی الحسن بن علی، أخبرنا جعفر الهمدانی، أخبرنا السلفی، سألت شجاعا الذهلی عن أبی اسحاق، فقال: امام أصحاب الشافعی، و المقدم علیهم فی وقته ببغداد، کان ثقة، ورعا، صالحا، عالما بالخلاف، لا یشارکه فیه أحد.
قال محمد بن عبد الملک الهمدانی، ندب المقتدی أبا اسحاق المرسلیة الی المعسکر، فتوجه فی آخر سنة خمس و سبعین، فکان یخرج إلیه أهل البلد بنسائهم و أولادهم، یمسحون اردانه، و یأخذون تراب نعلیه، یستشفون به، و خرج الخبازون و نثروا الخبز، و هو ینهاهم و لا ینتهون، و خرج أصحاب الفاکهة و الحلوی، و نصروا حتی الاساکفة، عملوا مداسات صغارا و نثروها، و هی تقع علی رؤس الناس و الشیخ یعجب، و قال لنا: رأیتم النثار ما وصل إلیکم منه، فقالوا یا سیدی و أنت أی شیء کان حظک منه؟ قال لنا غطیت نفسی بالمحفة.
قال شیرویه الدیلمی فی تاریخ همدان: الشیخ أبو اسحاق امام عصره، قدم علینا رسولا الی السلطان ملکشاه، سمعت منه، و کان ثقة، فقیها، زاهدا فی الدنیا، علی التحقیق اوحد زمانه.
قال خطیب الموصل أبو الفضل حدثنی أبی، قال: توجهت من الموصل سنة 459 الی أبی اسحاق فلما حضرت عنده رحب بی، و قال من أین أنت؟ قلت: من الموصل، قال: مرحبا أنت من بلدتی، قلت: یا سیدنا أنت من فیروزآباد، قال أما جمعنا سفینة نوح، فشاهدت من حسن اخلاقه، و لطافته، و زهده، ما حبب الی لزومه فصحبته الی أن مات.
توفی لیلة الحادی و العشرین، من جمادی الاخری، سنة ست و سبعین و أربعمائة ببغداد، و أحضر الی دار أمیر المؤمنین المقتدی باللّه، فصلی علیه، و دفن بمقبرة
باب ابرز، و عمل العزاء بالنظامیة، و صلی علیه صاحبه أبو عبد اللّه الطبری، ثم رتب المؤید بن نظام الملک بعده فی تدریس النظامیة أبا سعد المتولی، فلما بلغ ذلک النظام کتب بانکار ذلک و قال: کان الواجب أن یغلق المدرسة سنة من أجل الشیخ، و عاب علی من تولی، و أمر أن یدرس الامام أبو نصر عبد السید ابن الصباغ بها.
قلت درس بها الشیخ أبو اسحاق بعد تمنع، و لم یتناول جامکیة(1)اصلا، و کان یقتصر علی عمامة صغیرة و ثوب قطنی، و یقنع بالقوت، و کان الفقیه رافع الحمال رفیقه فی الاشتغال، فیحمل شطر نهاره بالاجرة، و ینفق علی نفسه و علی ابن اسحاق، ثم ان رافعا حج، و جاور، و صار فقیه الحرم فی حدود الاربعین و اربعمائة، و مات أبو اسحاق و لم یخلف درهما، و لا علیه درهم، و کذا فلیکن الزاهد، و ما تزوج فیما أعلم، و بحسن نیته فی العلم اشتهرت تصانیفه فی الدنیا، «کالمهذب» ، «و التنبیه» «و اللمع» فی أصول الفقه، «و شرح اللمع» ، «و المعونة فی الجدل» «و الملخص فی أصول الفقه» ، و غیر ذلک.(2)
ترجمه ابو اسحاق شیرازی بنوشته یافعی در مرآة الجنان
«و أبو محمد عبد اللّه بن اسعد بن علی الیافعی در «مرآة الجنان» در سنه ست و سبعین و اربعمائة گفته» :
و فیها توفی الشیخ الامام، المتفق علی جلالته، و براعته، فی الفقه و الاصول، و زهادته، و ورعه، و عبادته، و صلاحه، و جمیل صفاته، السید جلیل أبو اسحاق، المشهور فضله فی الآفاق، جمال الدین ابراهیم بن علی بن یوسف الشیرازی الفیروزآبادی، و عمره ثلاث و ثمانون سنة، دخل شیراز، و قرأ بها الفقه علی
أبی عبد اللّه البیضاوی، و علی عبد الوهاب بن رامین.
ثم دخل البصرة، و قرأ فیها علی بعض علمائها، و دخل بغداد، سنة خمس عشرة و اربعمائة، و تفقه علی جماعة من الأعیان، و صحب القاضی ابا لطیب الطبری، و لازمه کثیرا، و انتفع به، و ظهر فضله، و تمیز علی أصحابه، و ناب عنه فی مجلسه، و رتبه معیدا فی حلقته، و صنف التصانیف المبارکة المفیدة المشهورة السعیدة، منها: «التنبیه» ، «و المهذب» فی الفقه، «و اللمع» ، «و شرحه» فی أصول الفقه، «و النکت» فی الخلاف «و المعونة» فی الجدل، و له شعر حسن و منه قوله:
سألت الناس من خل وفی فقالوا ما الی هذا سبیل
تمسک ان ظفرت بود حر فان الحر فی الدنیا قلیل
و قوله ایضا فیما نقله بعضهم:
احب الکأس من غیر المدام و اهوی للحسان بلا حرام
و ما حبّی بفاحشة و لکن رأیت الحبّ اخلاق الکرام
و قوله ایضا فیما عزی إلیه:
حکیم یری انّ النجوم جقیقة و یذهب فی احکامها کل مذهب
یخبّر عن افلاکها و بروجها و ما عنده علم بما فی المغیّب
و سیأتی ذکر شیء مما قیل فیه و فی کتبه.
و ذکر الحافظ ابن عساکر: انّه کان انظر اهل زمانه، و افصحهم، و أورعهم، و اکثرهم تواضعا و بشرا، انتهت إلیه ریاسة المذهب، و رحل إلیه الفقهاء من الاقطار، و تخرج به ائمة کبار، و لم یحج و لا وجب علیه حج، لانه کان فقیرا متعففا، فقانعا بالیسیر، سمع الحدیث من أبی علی بن شاذان، و أبی بکر البرقانی، و غیرهما، و تفقه علی جماعة فی شیراز و البصرة و بغداد.
قلت: و قد ذکر الشیخ ابو اسحاق المذکور فی «طبقات الفقهاء» قریب
عشرة من شیوخه، منهم من انتسب إلیه، و اشهرهم فی الانتساب إلیه، و اشتغال علیه، و الملازم له، و الاخذ عنه، الامام القاضی ابو الطیب الطبری.
قال الحافظ ابن عساکر: و کان یظن من لا یفهم انه مخالف للاشعری، لقوله فی کتابه فی اصول الفقه: و قالت الاشعریة: الامر لا صیغة له، قال و لیس ذلک لانه لا یعتقد اعتقاده، و انما قال ذلک، لانه خالفه فی هذه المسئلة التی هی مما تفرد بها ابو الحسن.
قال و قد ذکرنا فتواه فیمن خالف الاشعریة، و اعتقد بتبدیعهم، و ذلک اوفی دلیل علی انه منهم، انتهی کلام الحافظ ابن عساکر.
قلت: و الفتوی المذکورة عن الشیخ أبی اسحاق فی هذه الالفاظ التی نقلها الامام ابن عساکر الجواب و باللّه التوفیق: ان الاشعریة هم الأعیان أهل السنة، و أنصار الشریعة، انتصبوا للرد علی المبتدعین القدریة و الروافض و غیر هم فمن طعن فیهم فقد طعن علی أهل السنة، و إذا رفع أمر من یفعل ذلک الی الناظر فی أمر المسلمین وجب علیه تأدیبه بما یرتدع کل أحد، و کتب ابراهیم بن علی الفیروزآبادی و بعده جوابی مثله، و کتب محمد بن أحمد الشاشی، و ذکر الحافظ ابن عساکر أیضا أجوبة اخری لقاضی القضاة الدامغانی و أصحاب الحدیث و لا نطول بذکر ذلک.
و قال الحافظ محب الدین ابن النجار: فاق أهل زمانه فی العلم و الزهد، و انتشر فضله فی القرب و البعد، أو قال فی البلاد، و أکثر علماء الامصار من تلامذته.
و روی عنه الامام الحافظ السمعانی بسنده فی «تذییله علی تاریخ بغداد» أنه قال: کنت نائما فرأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم، و معه أبو بکر و عمر رضی اللّه تعالی عنهما، فقلت یا رسول اللّه بلغنی عنک أحادیث کثیرة و ارید
أن أسمع منک حدیثا بغیر واسطة، و روی بعضهم: أتشرف به فی الدنیا، و أجعله ذخرا فی الآخرة، فقال صلی اللّه علیه و آله و سلم: یا شیخ من أراد السلامة فلیطلبها فی سلامة غیره منه، و کان یفرح و یقول: سمانی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم شیخا قال الامام السمعانی: و سمعت جماعة یقولون لما قدم أبو اسحاق رسولا الی نیسابور، یعنی رسول الخلیفة أمیر المؤمنین المقتدی بأمر اللّه، تلقاه الناس و حمل الامام أبو المعالی الجوینی غاشیة، و مشی بین یدیه، یعنی بذلک امام الحرمین.
قلت و سیأتی فی ترجمة امام الحرمین أن الشیخ أبا اسحاق عظمه أیضا فقال:
تمتعوا بهذا الامام، فانه نزهة هذا الزمان، مشیرا الی امام الحرمین رواه السمعانی و ذکر بعض أهل الطبقات کلاما معناه: أنه حکی أن الشیخ أبا اسحاق یناظر هو و امام الحرمین فغلبه أبو اسحاق بقوة معرفته بطریق الجدل.
قلت و قد سمعت من بعض المشتغلین بالعلم نحوا من هذا، و ان امام الحرمین قال له: و اللّه اعلم ما غلبتنی بفقهک و لکن بصلاحک، هکذا حکی و اللّه أعلم.
و ذکروا أنه لما شافهه أمیر المؤمنین بالرسالة قال: و ما یدرینی أنک أمیر المؤمنین و لم أرک قبل هذا قط، فتبسم الخلیفة من ذلک و أعجبه، فأحضر له من عرفه به.
و ذکروا أیضا أنه کان فی طریق فمر کلب، فزجره بعض أصحابه، فقال له أبو اسحاق: أ ما علمت أن الطریق مشترکة بیننا و بینه، و له فی الورع حکایات مشهورة.
و من تواضعه أنه کان، مع جلالته و علوّ منزلته، یحضر مجلس بعض تلامذة امام الحرمین، أعنی مجلس وعظه، و هو الشیخ الامام البارع، جامع المحاسن
و الفضائل بلا منازع، أبو نصر عبد الرحیم ابن الامام أبی القاسم القشیری کما سیأتی.
و ذکر الحافظ ابن النجّار: انّه لمّا ورد بلاد العجم کان یخرج إلیه أهلها بنسائهم فیمسحون أردانهم یعنی به، أو قال أردانهم به، و یأخذون نعله فیستشفون به.
و ذکر علماء التاریخ أنه لما فرغ نظام الملک من بناء المدرسة النظامیة التی فی بغداد سنة تسع و خمسین و أربعمائة، قرر لتدریسها الشیخ أبا اسحاق، و اجتمع الناس من سائر أعیان البلد و وجوه الناس علی اختلاف طبقاتهم، فلم یحضر الشیخ أبو اسحاق، و سبب ذلک أنه لقیه صبی فقال له: کیف تدرس فی مکان مغصوب فرجع و اختفی. . . الی أن قال:
أخبرنی بعض الفقهاء الصلحاء أفضل أهل الصنعاء ممن یرد علیه أحوال الفقراء قال: کنا جماعة نتدارس «التنبیه» کما یتدارس القرآن، فبینا نحن فی بعض الایّام نتدارسه إذ کشف لی عن الشیخ أبی اسحاق حاضرا معنا فی المجلس، و إذا به یقول: ما معناه: حسبت فی کتابی ما حسبته من خیر الآمال، و ما حسبت قطّ أنه یبلغ الی هذا الحال أو نحو ذلک من المقال یعنی أنه یتدارس کما یتدارس القرآن.
و قال القاضی محمد بن محمد الماهانی: امامان ما اتفق لهما الحج: الشیخ أبو اسحاق، و القاضی أبو عبد اللّه الدامغانی، أمّا أبو اسحاق فکان فقیرا، و لکن لو أراده لحمل علی الاعناق، و أمّا الدامغانی فلو أراد الحج علی السندس و الاستبرق لامکنه.
و قال الفقیه أبو الحسن محمد بن عبد الملک الهمدانی: حکی أبی قال:
حضرت مع قاضی القضاة أبی الحسن الماوردی سنة أربعین و أربعمائة فی عزاء
انسان سماه، فتکلم الشیخ أبو اسحاق فلما خرجنا قال الماوردی: ما رأیت کأبی اسحاق لو رآه الشافعی لتجمل به أو قال لا عجب به و قال الامام أبو بکر الشاشی مصنف المستظهری(1): شیخنا أبو اسحاق حجة علی أئمة العصر.
و قال الموفق الحنفی: الشیخ أبو اسحاق أمیر المؤمنین فیما بین الفقهاء. . .
. . . الی أن قال الیافعی: و من ذلک أیضا ما ذکر بعضهم: أنه رأی الشیخ الامام أبا اسحاق المذکور بعد وفاته، و علیه ثیاب بیض، و علی رأسه تاج، فقیل له:
ما هذا البیاض؟ فقال: شرف الطاعة، قال: و التاج؟ قال: عز العلم.
و فیه قال عاصم بن الحسن:
تراه من الذکاء نحیف جسم علیه من توقّده دلیل
إذا کان الفتی ضخم المعانی فلیس یضرّه الجسم النحیل
و قال البندار العقیلی:
کفانی إذا عزّ الحوادث صارم ینیلنی المأمول فی الاثر و الاثر
تقدّ و یفری فی اللقاء کأنّه لسان أبی اسحاق فی مجلس النظر
و مما قیل فیه: و کان قد استقر اجماع أهل بغداد بعد موت الخلیفة علی أن یعقد الخلافة لمن اختاره الشیخ أبو اسحاق، فاختار المقتدی بأمر اللّه فی ما حکاه الامام طاهر بن الامام العلامة یحیی بن أبی الخیر العمرانی فیما یغلب علی ظنه:
و لقد رضیت عن الزمان و ان رمی قومی بخطب ضعضع الارکانا
لمّا أرانی طلعة الحبر الذی أحیا الاله بعلمه الادیانا
أزکی الوری دینا و أکرم شیمة و أمد فی طلق العلوم عنانا
1) فی کشف الظنون : « حلیة العلماء فی مذاهب الفقهاء » للشیخ الامام أبی بکر محمد بن احمد بن القفال الشاشی الشافعی المعروف بالمستظهری المتوفی سنة سبع و خمس مائة 507 .
و أقلّ فی الدنیا القصیرة رغبة و لطالما قد انضت الرهبانا
للّه ابراهیم أی محقّق صلب إذا ربّ البصیرة لانا
فتخاله من زهده و مخافة للّه قد نظر المعاد عیانا
و مما قیل فیه و فی کتاب «التنبیه» ما رواه الحافظ ابن عساکر:
سقیا لمن صنّف التنبیه مختصرا ألفاظه الغرّ و استقصی معانیه
انّ الامام أبا اسحاق صنّفه للّه و الدین لا للکبر و التیه
رأی علوما عن الافهام شاردة فحازها ابن علی کلّها فیه
لا زلت للشرع ابراهیم منتصرا تذبّ عنه أعادیه و تحمیه
قلت: و فیه و فی کتاب «المهذب» و ما اشتمل علیه من الفقه و المسائل النفیسات نظمت قصیدة من جملتها هذه الابیات، بعد ما طعن فیه بعض المتعصبین و زعم أنه لیس فیه شیء من المسائل الفقهیات، و حلف علی ذلک بعض الایمان الغلیظات، فأرسل الی من بعض البلاد البعیدة فی السؤال عن ذلک، و عن الیمین المذکورة، فأجبت بجواب مشتمل علی التعنیف و الانکار الشدید علی الطاعن فی محاسنه المشهورة، و ضممت الجواب بهذه الابیات التی هی الی فضائله مشیرات:
إذ الغر عن غرّ المسائل سائل و قال افتنی این استقرت فجوّب
و قل غرّها عن درّ فقه تبسّمت ملاح الحلی حلّت کتاب المهذب
عذاری المعانی قد زهت عن خدورها علی غیر کفو لازمات التحجّب
ذراری أبی اسحاق أکرم بسیّد امام نجیب للبعید مقرّب
بمدح علاه لا أقوم و انّما أذبّ مقال الطاعن المتعصّب
قبولا و اقبالا حظته سعادة و أضحی لطلاب کیاقوت مطلب
تصانیفه کم من امام و طالب بها انتفعا فی شرق أرض و مغرب
و ما ذاک الا عن عطاء عنایة و تخصیص فضل لا ینال بمکسب
و لما مات الشیخ أبو اسحاق رثاه أبو القاسم بن نافیا (بالنون بعد الالف فاء(1)ثم المثناة من تحت) هکذا فی الاصل المنقول منه حیث قال:
أجری المدامع بالدم المهراق خطب أقام قیامة الآماق
ما للیالی لا تؤلف شملها بعد ابن بجدتها أبی اسحاق
ان قیل مات فلم یمت من ذکره حی علی مر اللیالی باق
ثم درس بعده فی النظامیة أبو سعد المتولی مدة، ثم صرف بالامام ابن الصباغ، ثم صرف ابن الصباغ أیضا بأبی سعید المذکور علی ما نقل بعضهم، و ذکر بعضهم انه لما توفی الشیخ أبو اسحاق، جلس أصحابه للعزاء بالمدرسة النظامیة، فلما انقضی العزاء رتب مؤید الملک بن نظام الملک أبا سعد المتولی، و لما بلغ الخبر نظام الملک کتب بانکار ذلک، و قال کان من الواجب أن تغلق المدرسة سنة لاجله، و أمر أن یدرس الشیخ أبو نصر بن صباغ.
قلت: و ممن درس فی النظامیة من الائمة الکبار أبو حامد الغزالی، و أبو بکر الشاشی، صاحب المستظهری، و أبو النجیب السهروردی، و جماعة کبار مترتبون علی تعاقب الاعصار، و قد یتعجب من عدم ذکر التدریس بها لامام الحرمین، و لیس بعجب فان امام الحرمین کانت اقامته بنیسابور، و کان مدرسا هنالک بالمدرسة النظامیة.
قلت: و هذا ما اقتصرت علیه من ذکر مناقب الشیخ أبی اسحاق، و له فضائل جلیلة، و محاسن جمیله، و سیرة حمیدة طویلة، فی آدابه، و زهادته، و ورعه، و عبادته، و فضائله، و براعته، و تواضعه، و قناعته، و صلاحه، و کرامته، و غیر
1) و الصحیح بالنون و القاف أی : ابن ناقیا و هو ابو القاسم عبد اللَّه بن محمد بن الحسین البغدادی الادیب الشاعر المتوفی 485 .
ذلک من مشهود المناقب، و مشهور المواهب، التی لا یحصرها عد حاسب الخ(1).
ترجمه ابو اسحاق شیرازی بگفتار اسنوی در طبقات
«و عبد الرحیم بن حسن الاسنوی در «طبقات فقهاء شافعیه» گفته» :
الشیخ أبو اسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف الشیرازی، شیخ الاسلام علما و عملا، و ورعا و زهدا، و تصنیفا و املاء، و تلامیذ و اشتغالا، کانت الطلبة ترحل من الشرق و الغرب إلیه، و الفتاوی تحمل من البر و البحر الی بین یدیه.
قال رحمه اللّه: لما خرجت فی رسالة الخلیفة الی خراسان لم أدخل بلدا و لا قریة الا وجدت قاضیها أو خطیبها أو مفتیها من تلامیذی، و مع هذا فکان لا یملک شیئا من الدنیا، بلغ به الفقر حتی کان لا یجد فی بعض الاوقات قوتا و لا لباسا، و لم یحج بسبب ذلک، هذا و الامراء و الوزراء بین یدیه، و لو أراد الحج لحملوه علی الاعناق، و کان طلق الوجه، دائم البشر، کثیر البسط، حسن المجالسة، یحفظ کثیرا من الحکایات الحسنة و الاشعار، و له شعر حسن، و منه:
سألت الناس من خل وفی فقالوا ما الی هذا سبیل
تمسک ان قدرت(2)بود حر فان الحر فی الدنیا قلیل
ولد رحمه اللّه تعالی بفیروزآباد بکسر الفاء، و قیل بفتحها، حکاه الفزاری فی الإفلیل(3)، و هی قریة من قری شیراز فی سنة ثلث و تسعین و ثلاثمائة و قیل فی سنة خمس و قیل ست و نشأ بها، ثم دخل شیراز سنة عشر، و قرأ الفقه علی أبی عبد اللّه البیضاوی، و علی ابن رامین تلمیذی الدارکی، ثم دخل البصرة و قرأ علی الخرزی، ثم دخل بغداد فی شوال سنة خمس عشرة و أربعمائة، فقرأ الاصول علی أبی حاتم القزوینی، و الفقه علی جماعة منهم:
أبو علی الزجاجی، و القاضی أبو الطیب، الی أن استخلفه فی حلقته کما سبق فی ترجمته.
و هو أول من درّس بنظامیة بغداد کما ستعرفه فی ترجمة ابن الصباغ، و صنف التصانیف النافعة المشهورة منها: (المهذب) و (التنبیه) و (اللمع) و (شرحها) فی اصول الفقه و (النکت) فی الخلاف و (المعونة) فی الجدل، بدأ فی تصنیف (التنبیه) فی أوائل رمضان سنة اثنتین و خمسین و أربعمائة، و فرغ منه فی شعبان من السنة التی تلیها و هی سنة ثلث، و بدأ فی تصنیف (المهذب) سنة خمس و خمسین و فرغ منه یوم الاحد سنة تسع و ستین.
توفی رحمه اللّه یوم الاحد، و قیل: لیلة الاحد حادی عشر جمادی الآخرة و قیل:
الاولی سنة ست و سبعین و أربعمائة، و دفن من الغد بمقبرة باب أبرز(1)قاله النووی فی (تهذیبه) و کان موته فی دار المظفر ابن رئیس الرؤساء فی دار الخلافة، و أول من صلی علیه المقتدی باللّه امیر المؤمنین، و رثاه أبو القاسم بن ناقیا(2)بقوله:
أجری المدامع بالدم المهراق خطب اقام قیامة الآماق
ما للیالی لا انتظام لشملها بعد ابن بجدتها أبی اسحاق
ان قیل مات فلم یمت من ذکره حی علی مر اللیالی باق(3)
ترجمه ابو اسحاق بنوشته اسدی در طبقات الشافعیة
«و تقی الدین أبو بکر بن احمد اسدی در «طبقات شافعیة» گفته» :
ابراهیم بن علی بن یوسف ابن عبد اللّه الشیخ أبو اسحاق الشیرازی، شیخ الاسلام علما و عملا و ورعا و زهدا، و تصنیفا و اشتغالا و تلامذة.
ولد بفیروزآباد، قریة من قری شیراز، فی سنة ثلاث و تسعین و ثلاثمائة، و قیل:
فی سنة خمس، و قیل: سنة ست، و نشأ بها، ثم دخل شیراز سنة عشر، و قرأ الفقه علی أبی عبد اللّه البیضاوی، و علی ابن رامین تلمیذی الدارکی، ثم دخل بصرة، و قرأ بها علی الجزری، ثم دخل بغداد فی شوال، سنة خمس عشرة و أربعمائة، و قرأ الاصول علی أبی حاتم القزوینی، و الفقه علی جماعة، منهم أبو علی الزجاجی، و القاضی أبو الطیب، الی أن استخلفه فی حلقته، و اشتهر و ارتفع ذکره، و کانت الطلبة ترحل من المشرق و المغرب إلیه، و الفتاوی تحمل من البر و البحر الی بین یدیه.
قال رحمة اللّه لما خرجت فی رسالة الخلیفة الی خراسان لم أدخل بلدا و لا قریة الا وجدت قاضیها أو خطیبها أو مفتیها تلامیذی، و ینسب له البسطامیة، درّس بها الی حین وفاته، و مع هذا کان لا یملک شیئا من الدنیا، بلغ به الفقر حتی کان لا یجد فی بعض الاوقات قوتا و لا لباسا، و لم یحج بسبب ذلک، و کان طلق الوجه، دائم البشر، کثیر البسط، حسن المجالسة، یحفظ کثیرا من الحکایات الحسنة و الاشعار، و له شعر حسن.
توفی فی جمادی الآخرة، و قیل: الاولی، سنة ست و سبعین و أربعمائة، و دفن بباب ابرز و تصانیفه «التنبیه» بدأ فیه من أوائل رمضان، سنة اثنتین و خمسین و أربعمائة، و فرغ منه فی شعبان من السنة الآتیة، أخذه من تعلیق أبی حامد، و بدأ فی «المهذب» سنة خمس و خمسین، و فرغ منه سنة تسع و ستین، أخذه من تعلیق شیخه أبی الطیب، و «اللمع» و «التبصرة» شرحها، و له کتاب کبیر فی الاختلاف اسمه «تذکرة المسئولین» ، و آخر دونه سماه «النکت و العیون» و «المعونة فی الجدل» ، و کتاب «طبقات الفقهاء»(1).
ترجمه ابو اسحاق بگفتار ذهبی در عبر فی خبر من غبر
«و شمس الدین أبو عبد اللّه محمد بن أحمد الذهبی در عبر فی خبر من غبر در سنه ست و سبعین و اربعمائة گفته» :
1) طبقات الشافعیة للاسدی ص 35 الطبعة الحادیة عشرة - مخطوط فی مکتبة المؤلف بلکهنو
و فیها توفی الشیخ أبو اسحاق الشیرازی ابراهیم بن یوسف، الفیروزآبادی، الشافعی، جمال الدین، أحد الاعلام، و له ثلاث و ثمانون سنة، تفقه بشیراز، و قدم بغداد و له اثنان و عشرون سنة، و فاستوطنها، و لزم القاضی أبا الطیب، الی أن صار معیده فی حلقته، و کان أنظر أهل زمانه، و أفصحهم، و أورعهم، و أکثرهم تواضعا و بشرا، و انتهت إلیه ریاسة المذهب فی الدنیا روی عن أبی علی بن شاذان، و البرقانی، و رحل إلیه الفقهاء من الاقطار، و تخرج به أئمة کبار، و لم یحج، و لا وجب علیه، لانه کان فقیرا، متعففا، قانعا بالیسیر، درّس بالنظامیة، و له شعر حسن، توفی فی الحادی و العشرین من جمادی الآخرة(1).
«و عمر بن مظفر المعروف بابن الوردی در «تتمة المختصر» گفته» :
ثم دخلت سنة ست و سبعین و أربعمائة، فیها فی جمادی الآخرة توفی الشیخ أبو اسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف الفیروزآبادی بشیراز، و فیروزآباد بلدة بفارس، و قیل: هی مدینة جور، و مولده سنة ثلث و تسعین و ثلاثمائة، و قیل:
سنة ست و تسعین.
کان أوحد عصره، علما، و زهدا، و عبادة، ولد بفیروزآباد، و بها نشأ، و دخل شیراز، و تفقه، ثم قدم البصرة، ثم ببغداد سنة خمس عشرة و أربعمائة، کان اماما فی المذهب، و الخلاف، و الاصول، له «المهذب» و «التلخیص» و «النکت» و «التبصرة» و «اللمع» ، و «رؤس المسائل» ، و کان فصیحا ینظم حسنا فمنه:
سألت الناس عن خل وفی فقالوا ما الی هذا سبیل
تمسک ان ظفرت بود حر فان الحر فی الدنیا قلیل
قلت: و هذا قریب من قول بعض الناس:
1) عبر فی خبر من غبر للذهبی ص 233 مخلوط فی مکتبة المؤلف بلکهنو .
أکثر و طی الناس من شبهة أو من زنا و الحل جدا قلیل
فابن حلال نادر نادر و النادر النادر کالمستحیل
و اللّه أعلم، و للشیخ أیضا:
جاء الربیع و حسن ورده و مضی الشتاء و قبح برده
فاشرب علی وجه الحبیب و وجنتیه و حسن خده
و کان مستجاب الدعوة، مطرح التکلف، و لما توجه رسولا من الخلیفة الی خراسان قال: ما دخلت بلدة و لا قریة الا و خطیبها و فاضلها تلمیذی و من جملة أصحابی(1).
عظمت سید مرتضی مورد اعتراف اکابر اعلام است
«از اشعه انوار این بیان منیع الارکان، و بوارق شوارق اضواء این فصل رزین البنیان، بر کسی که ادراک سلیم او بآفت غیر موصوم، و عقل صافی او بخرافت غیر موسوم باشد، واضح و ظاهر گردید: که علوّ مرتبت، و سموّ منزلت، و کمال براعت، و فضل و زکاء مجد، و طیب اصل، و نهایت عظمت، و نبالت، و غایت رفعت و جلالت سید مرتضی، بغایت قصوی رسیده است، که اکابر ائمه محققین، و اجلّه منقدین، و افاخم مهره حذاق، و اماثل مشهورین فی الآفاق، و جهابذه اعلام، و مدققین عظام سنیه بآن اعتراف دارند.
بر خلاف اعاظم اهل سنت شاهصاحب بسید مرتضی توهین کرده
لکن از غرائب دهور، و عجائب امور، این است که شاه صاحب، بهره از اطلاع، بر افادات این حضرات، که در مدح و ثناء جناب سید مرتضی طاب ثراه اهتمام تمام دارند، بر نداشته، در تهجین و توهین، و ازراء
1) تتمة المختصر ج 1 ص 381 چاپ مصر
و اساءت ادب آن جناب کوشیده، نهایت حسن ادب خود، و غایت معرفت و حق شناسی، و اطلاع بر کتب رجال ظاهر ساخته اند، چنانچه در باب پنجم بعد ایراد و اعتراض بر کلام سید مرتضی، که وهن و رکاکت و شناعت آن بر ناظر متدبر و منصف متأمل ظاهر است، گفته: و هر چند این کلام مرتضی را در اینجا نقل کردن، و بر آن رد و قدح نمودن، بظاهر فضولی می نماید.
لیکن غرض تنبیه است بر قوّت دانشمندی این بزرگان، و دقیقه فهمی این بزرگواران، که در معنی یک شعر از اشعار شاعر بدوی، چه قسم دست بر سر، و پای در گل مانده، و با وصف این تقریرات، که مضحک ثکلان، و ملعبه صبیان است، او را جمیع طائفه شیعه امامیّه، علم الهدی لقب داده اند، و بناء دین و ایمان خود، بر صوابدید او نهاده اند انتهی(1).
کمال عجب است، و نهایت حیرت، که جناب شاهصاحب، از افادات و تصریحات اکابر اماثل، و اساطین افاضل، خود حظی برنداشته، در وادی اغفال، و بوادی احتیال، بسبب کمال اختلال، و اعتلال، و اهمال عقل رزین، و استیلاء حب ترویج زیوف کاسده، و تخدیع همج رعاع، امعانی بالغ نموده، در ذم، و اهانت، و توهین، و تهوین، و لوم، و تهجین جناب سیّد مرتضی طاب ثراه، اطلاق لسان فرموده، جان نازنین انصاف را، زیر تیغ بیدریغ اعتساف کشیده اند، و ادعای ملازمان شاه صاحب، عجز سید مرتضی را از فهم معنای شعر ذو الرمة، از اعجب هفوات، و اشنع ترهات است، زیرا که کمال، و تبحر، و جلالت شأن
1) تحفه اثنا عشریه ص 239 ط لکهنو 1302
جنابش، در علوم ادبیه، از نهایت ظهور و اشتهار، کالشمس فی رابعة النهار است، نسبت عجز از فهم شعری از اشعار عربیة بآنجناب نمودن، ضحکه ثکلان، و لعبه صبیان است، و مثل آنست که کسی بگوید که سیبویه خبری از نحو نداشت، و اصمعی را در لغت منزلتی نبود، مگر نشنیدی که ابو العلاء معری، که علو مرتبت او در علوم عربیه دریافتی، و شنیدی که در علم ادب کتابی تصنیف کرده، که زیاده از یکصد جلد است و قاضی ابو الطیب طبری نظیر او را در جمیع مردم عزیز دانسته، و او را سابق الفضل و مکمل گفته، و ارشاد کرده که قلب او کتب جمیع علوم است و خاطر او در حدت نار مشعل است، و متساوی است برای او سر معانی و جهر آن، و معضل معانی ظاهر است نزد او و مفصل است.
ابو العلاء معری سید مرتضی و سید رضی را بجلالت ستوده است
و نیز از ارشاد او ظاهر است که ابو العلاء نظم در باسراع و تعجیل نموده و بلندی مرتبه این در بمثابه ایست که کواکب هم پست تر است از آن، الی غیر ذلک مما سمعت، رضیین کریمین را، بمالکی سرح القریض وصف نموده، جلالت شأن و تقدم و تبریز ایشان در فن شعر ظاهر ساخته و قصیده بدیعیه خود را، که ابن خلکان نهایت مدح آن نموده، و صفدی هم بعض اشعار آنرا بکمال مرتبه استحسان کرده، کمترین بهاره از روی حسن، که اهداء کرده شود، بسوی احسن روضه مونفه که با وصف حسن اورعی نکرده شود وانموده.
و نیز مدح این هر دو جناب را سبب تشرف خود دانسته.
و نیز از مدح او با ملاحظه عبارت شرح ظاهر است: که این هر دو جناب در رفعت مکان، و شهرت فضائل، مثل دو کوکبند که مخفی نمی شود ضوء آن، بلکه آن هر دو روشنند، در ظلمت لیل و بیاض صبح و مرتقی نمی شود
بسوی ایشان حوادث دهر، پس اخفایشان بکند.
و نیز از آن ظاهر است که ایشان متأنقند و مرتع در ریاض مکارم، و متألفند بسؤدد و عفاف، و مثل قمرند در ظلمات، و فصاحت کلام ایشان بمرتبه ایست که، هر گاه گویا می شوند اهل نجد نزدشان مثل نبطند در رکاکت وعی، و نیز از آن هویدا است که سید مرتضی و سید رضی هر دو متساویند در فضل، و قسمت کرده اند در میان خود مکارم را بتناصف و تصافی.
و نیز از آن روشن است که سید مرتضی و سید رضی سبقت کرده اند در حلبه مکارم وجود، و اطهر خلف افخر جناب سید مرتضی تالی ایشان است، و تبریز این هر سه بزرگان در فضائل، بمثابه ایست که حکم کرده مردم را بآنکه قضاء عجب کنند از این احلاف ندی وجود، که معاهده آن کردند، و وفا بمقتضای آن نمودند.
و نیز ابو العلاء بخطاب اینها گفته که شما صاحبان نسب قصیر هستید، پس شرف شما ظاهر است بر کبراء و اشراف.
و نیز کمال جلالت بیت رفیع ایشان بقول خود: «ما زاغ الخ» ظاهر ساخته و از قول او: «و الشمس دائمة البقاء» واضح است که شرف بیت ایشان مثل شرف شمس دائم و غیر زائل است، و از قول او: «سطعت الخ» واضح است که نار قری که آن را، رضیّین کریمین و سید اطهر روشن کرده، عظیم و مرتفع است که زحل هم اطفاء آن نمی تواند کرد، و روشنی این نار روشنی نور حق است، که همیشه زیادت در سطوح دارد و منطقی نمی شود، و لطیف تر آنست که همین کتاب «غرر و درر» جناب سید مرتضی را که شاهصاحب از آن کلام جناب سید طاب ثراه نقل کرده
رد شنیع بر آن می نمایند، و آن را مثبت نهایت نقص، و حط مرتبت جناب سید مرتضی می پندارند.
قاضی القضاة ابن خلکان، که حسب افاده علامه سبکی، شافعی زمان خود از روی علم بود، و ادب او جانب خفاجی را خفیف ساخته، و ولید را طفل صغیر وانموده، و ذکر طائی را طی نموده(1).
و بتصریح علامه صفدی، فاضل بارع، و متفقه عارف بالمذهب، و حسن الفتاوی، جید القریحة، بصیر بالعربیة، و علامه بادب و شعر و ایام ناس، کثیر الاطلاع، حلو المذاکرة، وافر الحرمة بود(2).
و حسب افاده تاج الدین فزاری(3)، جامع فصاحت منطق، و غزارت فضل، و ثبات جأش، و نزاهت نفس.
و بتصریح قطب الدین، امام، و ادیب، و بارع، و حاکم عادل، و مؤرخ جامع، و برای او باع طویل است در فقه و نحو و ادب، و غزیر الفضل و کامل العقل بوده، و هفده دیوان شعر را حافظ بوده.
و بنا بر ارشاد برزالی(4)، یکی از علماء مشهورین، و سید ادباء دهر مذکورین بوده، و جمع کرده در میان علوم کثیره، مثل فقه و عربیّت و تاریخ و لغت و غیر آن، و جمع کرده تاریخی نفیس، و برای او ید طولی بود در علم لغت، و دیده نشد در وقت او کسی که شناسد دیوان متنبّی را
مثل شناختن او، و مجلس او کثیر الفوائد، و التحقیق و البحث بود(1).
و ذهبی فرموده که او امام فاضل، و بارع متقن، عارف بالمذهب، حسن الفتاوی، جید القریحة، بصیر بالعربیة، و علامه در أدب و شعر و أیام ناس، کثیر الاطلاع، حلو المذاکرة، وافر الحرمة بود(2).
و از نجوم زاهره ظاهر است، که او امام عالم، و فقیه ادیب، و شاعر مفنّن بود، و فضائل در او جمع شده، و معدوم النظیر بود در علوم شتی و حجت بود در آنچه نقل می کرد، و تحقیق می کرد چیزی را که وارد می کرد، و منفرد بود در علم و ادب(3)و حسب افاده یافعی عالم بارع، و عارف بمذهب و فنون آن، و سدید الفتاوی، جید القریحة، وقور رئیس، حسن المذاکرة، حلو المحاضره و بصیر بشعر، جمیل الاخلاق، سری ذکی و اخباری، عارف بایام ناس بوده، و کتاب وفیات الأعیان او از احسن تصانیف این فن است و کسی که مطالعه کند تاریخ او را مطلع می شود بر کثرت فضائل او(4)الی غیر ذلک مما سمعت.
بنهایت مرتبه مدح و ثنا نموده، یعنی تصریح کرده که آن کتاب ممتّع یعنی نافع است، و دلالت می کند بر فضل کثیر، و توسع در اطلاع بر علوم.
و علامه یافعی، که نبذی از فضائل فاخره، و محامد باهره او هم شنیدی،
و دریافتی که او علاوه بر کمالات علمیه، بمرتبه عالیه ولایت و کرامتهم، حسب افاده این حضرات فائز بوده، و جلالت و عظمت شأنش بمرتبه رسیده، که دخول مدینه منوّره، علی حسب ما سمعت سابقا، بغیر اذن صریح جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم نه پسندیده، و چهارده روز بر باب مدینه اقامت کرده تا آنکه (دروغ بر گردن راوی) جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم او را بمژده شفاعت خود در آخرت و رفاقت او با آن حضرت در جنت مبشر ساخت، و حث و ترغیب بر زیارت عشره مبشره اهل یمن، که پنج کس از ایشان زنده بودند، و پنج کس مرده فرمود.
و یافعی نزد احیا آمد، و ایشان او را حدیث کردند، و نزد اموات آمد و ایشان هم تحدیث او کردند، و یافعی شک را در این باب عین شرک می داند.
و محمد بن عمر نهاری که یکی از این عشره مبشره بود، کرامت خود و صدق منام یافعی هم ظاهر ساخت، که بوقت رسیدن یافعی بخدمتش گفته: که مرحبا برسول رسول اللّه، و بعد امتثال امر نبوی در زیارت این عشره، باز یافعی بسوی مدینه آمد، و بر باب مدینه چارده روز رحل اقامت انداخت، و اکتفا بر منام اول نکرد، و طالب اذن صریح شد، تا آنکه جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم در منام ثانی اذن صریح بدخول مدینه منوره داد، یعنی ارشاد فرمود: که داخل شو بدرستی که تو از آمنین هستی.
همچون ولی جلیل الشأن هم، این کتاب «غرر و درر» را مدح نموده، و گفته است: که آن کتابی است که دلالت می کند بر فضل کبیر، و توسع در اطلاع بر علوم» .
شاهصاحب سید مرتضی را تحقیر کرده
پس مقام نهایت شرم و آزرم، و حیا و خجالت است، که چنین دو عالم جلیل و محقق نبیل سنّیان، کتاب «غرر و درر» را باین مدح عظیم و ثناء جلیل یاد سازند، و جناب شاهصاحب بر رغمشان بعض افادات همین کتاب را، سبب غایب عیب و ازراء، و تحقیر و تعبیر جناب سید مرتضی طاب ثراه گردانند، و از تفضیح و تقبیح خود نهراسند.
و کرامت جناب سید مرتضی آنست که، چون جناب شاهصاحب در این مقام، در صدد توهین و تهجین آن جناب افتاده، و زبان بتغلیط در فهم شعر ذو الرمّة، و حط منزلت ملازمانش در علم عربیّت گشاده ببلاء تحریف و تصحیف کلام ذو الرمّه مبتلا شده، و از فهم کلام منثور او، فضلا عن المنظوم، بمراحل شاسعه دور افتاده، کمال علوّ منزلت خود در علم عربیّت ثابت ساخته.
بیانش آنکه در صدر این تشنیع شنیع گفته:
و عجب است از علماء امامیّه که آیات صریحه قرآن را گذاشته، و اخبار صحیحه ائمّه را پس پشت انداخته، بقول شاعری جاهل، تمسّک نموده اند در این اعتقاد خود و مصداق آیه «وَ اَلشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ اَلْغاوُونَ»(1)گشته اند» .
روی الشریف المرتضی فی «الغرر و الدرر» عن الثوری، عن أبی عبیدة قال: اختصم رؤبة و ذو الرمّة عند بلال بن أبی بردة، فقال رؤیة: و اللّه ما فحص
1) الشعراء : 224 .
طائر افحوصا(1)، و لا تقرمص سبع قرموصا(2)، الا بقضاء من اللّه و قدره، فقال له ذو الرمّة: و اللّه ما قدّر اللّه علی الذئب، أن یأکل حلوبة عیایل جیرانک، قال رؤبة: أ فبقدرته أکلها؟ هذا کذب علی الذئب، فقال ذو الرمّة: الکذب علی الذئب خیر من الکذب علی رب الذئب.
قال المرتضی هذا الخبر صریح فی قوله بالعدل، و احتجاجه علیه، و نصره له انتهی(3).
«در این عبارت لفظ «ضرائک» را که بعد لفظ عیایل در اصل «غرر و درر» مذکور است، بسبب ازدحام و هم، و مجاورت سوء فهم، بلفظ جیرانک محرف ساخته، و «ضرائک» جمع ضریک بمعنی فقیر است، پس بجای آن لفظ جیرانک که جمع جار مضاف بکاف خطاب است آوردن، داد تبحّر و کمال عربیّت دادن است، و تحقیق و تدقیق را بپایه قصوی رسانیدن «ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ اَلْعِلْمِ»(4)و هیچ ظاهر نمی شود که برای لفظ جیرانک چه معنی ایجاد کرده، و در ترکیب چه محل برای آن قرار داده.
و جناب سید مرتضی «قدس اللّه نفسه الزکیة و أفاض شآبیب الرحمة علی تربته السنیة» خود تفسیر لفظ ضرائک فرموده است، لکن چون کابلی این تفسیر را نقل نکرده، و شاهصاحب اصل «غرر و درر» را در خواب هم ندیده بودند، نتوانستند که معنای این لفظ از ارشاد خود
جناب سید مرتضی دریابند، فضلا از اینکه بقوّت علمیّه خود آن را ادراک کنند، و از تحریف قبیح و تصحیف شنیع بازمانند و تمام عبارت جناب سید مرتضی، که اول ان را هم کابلی نقل کرده که از آن مثل آخر آن، بطلان دعوی شاهصاحب: (که اهل حقّ در این اعتقاد بقول شاعری جاهل تمسک کرده اند) واضح است، و آخر آن مشتمل است بر تفسیر لفظ ضرائک این است» :
و ممن کان من مشهوری الشعراء و متقدمیهم علی مذهب أهل العدل ذو الرمة و اسمه غیلان بن عقبة، و کنیته أبو الحرث، و ذو الرمة لقب لقّب به لبیت قاله، و هو فی صفة الوتد:
أشعث باقی رمة التقلید و الرمة القطعة البالیة من الحبل و یقال: حبل ارمام إذا کان ضعیفا بالیاء.
و قیل: انه انما لقب بذی الرمّة، لانه کان و هو غلام یتفزع، فجاءته امه بمن کتب له کتابا، و علقته علیه برمة من حبل، فسمی ذا الرمة، و یشهد بمذهبه فی العدل ما اخبرنا به أبو عبید اللّه محمد بن عمران المرزبانی، قال حدثنا ابن درید، قال حدثنا أبو عثمان الاشناندانی عن التوزی، عن أبی عبیدة، قال اختصم رؤبة و ذو الرمة، عند بلال بن أبی بردة، فقال له روبة: و اللّه ما فحص طائر افحوصا و لا تقرمص سبع قرموصا، الا بقضاء من اللّه و قدر، فقال له ذو الرمة: و اللّه ما قدّر اللّه علی الذئب أن یأکل حلوبة(1)عیائل ضرائک قال رؤبة: أ فبقدرته أکلها؟ هذا کذب علی الذئب، فقال ذو الرمة: الکذب علی الذئب خیر من الکذب علی رب الذئب.
و هذا الخبر صریح فی قوله بالعدل و احتجاجه علیه و بصیرته فیه، فأما العیایل
1) الحلوبة : الحیوان التی لها لبن
فهو جمع عیّل و هو ذو العیال، و الضرائک جمع ضریک و هو الفقیر(1).
«از آخر این عبارت ظاهر است، که جناب سید مرتضی طاب ثراه، اولا معنای لفظ عیایل بیان کرده، و بعد آن لفظ ضرائک را تفسیر فرموده، و تصریح نموده بآنکه آن جمع ضریک است، و ضریک بمعنی فقیر است، و از صدر این عبارت اعنی: «و ممن کان من مشهوری الشعراء و متقدمیهم علی مذهب العدل ذو الرمة» و جمله: «و یشهد بمذهبه فی العدل» الخ صراحت واضح است که غرض آن جناب، نه آنست که استدلال و احتجاج کند بقول ذو الرمة بر صحت اصل عقیده، بلکه غرض آن جناب استدلال است باین حکایت، بر آنکه ذو الرمة معتقد عدل بود، چنانچه آخر عبارت اعنی: «و هذا الخبر صریح فی قوله بالعدل و احتجاجه علیه و بصیرته فیه» . نیز صریح است در آن.
و ابن اثیر در «نهایة» گفته» :
و فی قصة ذی الرمة، و رؤبة عالة ضرائک، الضرائک جمع ضریک و هو الفقیر السیئ الحال-و قیل: الضریک: الاحمق، الضریر، الزمن (2).
«پس شاهصاحب «نهایه» را هم، که نهایت مشهور است، ملاحظه نکردند، که در این مبتلا نشوند.
و طریفتر آنست که، جناب شاهصاحب بر محض تحریف لفظ ضرائک اکتفا نکرده، تغییرات دیگر هم بکار برده اند، کما هو ظاهر.
و نیز در عبارت دیگر، که جناب سید مرتضی بعد این مناظره از ذو الرمة نقل فرموده، نیز تحریف پس شنیع، و تغییر پس فظیع بکار برده ، چنانچه بعد طعن و تشنیع بلیغ، بعد نقل عبارت سابقه «غرر و درر» که شناعت و فضاعت آن از تصریحات عدیده جناب سید مرتضی، که
ذکر آن کردم، ظاهر است گفته اند» :
ثم روی الشریف المرتضی، عن الاصمعی، عن اسحاق بن سوید، قال أنشدنی ذو الرمة:
و عینان قال اللّه کونا فکانتا فعولان بالالباب ما یفعل الخمر
فقلت: فعولین خبر الکون، فقال: لو شخت لو بخت، انما قلت عینان فعولان فوصفتهما بذلک، قال المرتضی: انما تحرز ذو الرمة بهذا الکلام من القول بخلاف العدل انتهی کلامه(1).
«در این عبارت لفظ سبّحت را، که فعل مخاطب از تسبیح است، بلفظ شخت، که مأخوذ از شاخ یشیخ است، تبدیل کرده، شیخوخت خود در علم و کمال، و صدق قول ذو الجلال «و من نعمّره ننکّسه فی الخلق»(2)بر خود ظاهر ساخته، و لفظ ربحت را، که فعل مخاطب است از ربح یربح، بلفظ لوبّخت، که مأخوذ است از وبّخه توبیخا، مبدل ساخته، مستحق انواع توبیخ و تعییر، و اقسام تفضیح و تحقیر گردیده کمال حیرت است که شاهصاحب بمزعومات لا طائل، قوت دانشمندی و دقیقه فهمی سید مرتضی، و دیگر علماء اهل حق، ثابت کردن می خواهند، و افاده متینه جناب سید مرتضی را مضحک ثکلان، و ملعبه صبیان وا می نمایند، و این تحریفات فضیح، و تصحیفات قبیح را، که ادانی طلبه علوم، استهزا و ستم ظریفی، بر آن می نمایند، و آن را در اقصی مراتب شناعت و فظاعت می دانند، اصلا مثبت قوت دانشمندی، و مظهر دقیقه فهمی ملازمان خود نمی دانند.
و اصل عبارت جناب سید مرتضی این است» :
و أخبرنا أبو عبید اللّه المرزبانی، قال حدثنا أحمد بن محمد المکی، عن أبی العیناء، عن الاصمعی عن اسحاق بن سوید، قال أنشدنی ذو الرمة:
عینان قال اللّه کونا فکانتا فعولان بالالباب ما تفعل الخمر
فقلت له: فعولین خبر الکون، فقال: لو سبحت ربحت، و انّما قلت:
عینان فعولان فوصفتهما بذلک، و انما تحرز ذو الرمة بهذا الکلام من القول بخلاف العدل(1).
«از ملاحظه این عبارت ظاهر است که شاهصاحب قطعا و حتما در فقره «لو سبحت ربحت» تحریف کرده، اتباع تصحیف مشهور را، که شخصی «خَرَّ مُوسی» را(2)بخر عیسی محرف نموده، پیش نظر نهاده اند، فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً(3).
کمال عجب است که با وصف انهماک در چنین تحریفات قبیحه، و ارتباک در این تصحیفات شنیعه، زبان گهرفشان را به تشنیع و طعن، و ازراء و تحقیر، در حق جناب سید مرتضی طاب ثراه، که بکمال جلالت شأن جنابش اکابر ائمه او معترفند، می گشاید، و علاوه بر این تحریفات فضیحه، و تصحیفات مستبشعه، و اغلاط فاحشه، و تعییرات مستشنعه، و سمیّکه در رد افاده جناب سید مرتضی پخته، نیز موجب حیرت عقول و مایه استهزاء منفّدین فحول است.
قال بعد عبارة «الغرر» الماضیة التی حرّف فیها «لو سبّحت ربحت»
بفقره «لو شخت لو بخت» :
و عجب است از شریف مرتضی، که از این کلام ذو الرّمة این عقیده را فهمیده، حال آنکه غرض ذو الرمّة آنست که اگر لفظ فعولین را خبر کان می گردانیدم، سوق کلام برای آن می شد، که حق تعالی دو چشم معشوق را فتّان، و جادوگر، و عقل ربای عاشقان آفرید، و این معنی مقصود من نیست، و در صورتی که کان را تامّه آوردم، و فعولان را صفت عینان ساختم، سوق کلام بالاصالة برای اثبات فتانی و ساحری، و عقل ربائی دو چشم معشوق شد، و این معنی مقصود من است و رتبه عالی دارد.
و نیز ثابت شد که هر دو چشم معشوق از آن جنس است که حق تعالی آنها را بقدرت خاص خود و بامر تکوین خود آفرید، موادّ را استعداد پذیرفتن این صورت نبود، و مصوره قدرت القاء این نقش نداشت، حالا باید دید که شریف مرتضی، در کدام وادی افتاده است، از اینجا شعر فهمی عالم بالا معلوم می شود انتهی(1).
فقیر می گویم: این بلاغت بیانی، و سحر زبانی، و فنانی شاهصاحب، که مبنی بر محض وساوس نفسانی، و هواجس ظلمانی است، نهایت واهی و بی سر و پا و مخدوش است بوجوه عدیده:
تحقیق مفاد شعر ذو الرمة پرده از نظر ادب و اعتقاد
اول آنکه دعوی این معنی، که غرض ذو الرمة آنست که، اگر لفظ فعولین را خبر کان می گردانیدم، سوق کلام برای آن می شد، که حق تعالی دو چشم معشوق را فتان، و جادوگر، و عقل ربای عاشقان آفرید، و این معنی مقصود من نیست، دعوائی است، که اصلا شاهدی، و برهانی،
1) تحفه اثنا عشریه ص 238
و قرینه، و بیانی ندارد، و اکتفا بر محض دعوی در همچو مقامات، از غرائب تحکمات، و عجائب تعسفات است.
دوم آنکه پر ظاهر است که اگر مقصود ذو الرمّة این باشد، که حق تعالی دو چشم معشوق را فتان، و جادوگر، و عقل ربای عاشقان آفرید، اصلا رکاکتی حسب ذوق شعری لازم نمی آید، و برای این دعوی دلیلی در این وجه ذکر نمی کنیم، بلکه مقابله دعوی بدعوی می نمائیم، و آخر بیان باید کرد، که کدام بی ربطی در این معنی لازم می آید، که شاهصاحب نفی قصد آن حتما می نمایند، آری اگر شناعتی در این معنی است همین است که آن خلاف عدل است، پس نفی قصد ذو الرمة این معنی را بغیر وجه تحرز از خلاف عدل، عین جزاف و هزل است.
سوم آنکه دعوی این معنی، که در صورت جعل فعولان صفت عینان سوق کلام بالاصالة برای اثبات فنانی، و ساحری، و عقل ربائی دو چشم معشوق می شود، و این معنی مقصود ذو الرمة است، و رتبه عالی دارد، نیز خالی از دلیل و شاهد است.
چهارم آنکه دأب عرب است، که اشیاء مستحسنه را در مقام مدح و ثنای آن، نسبت بحق تعالی می نمایند کما یقال: «للّه درّه، و للّه أبوه» .
عبد الرحمن بن محمود اسفراینی در «حاشیه فوائد ضیائیّه» شرح «کافیه» نحو ابن الحاجب در شرح قول شارح: «و للّه درّ المصنّف» گفته» :
الدرّ فی اللغة اللبن، و فیه خیر کثیر عند العرب، فارید به الخیر مجازا فان العرب إذا عظّموا شیئا نسبوه الی اللّه تعالی قصدا الی أن غیره لا یقدر
علیه انتهی(1).
«و ابو البقاء عبد اللّه بن الحسین العکبری البغدادی در «تبیان» شرح «دیوان متنبی» در شرح شعر «درّ درّ الصباء أیام تجریر ذیولی بدار اثلة عودی» گفته» :
أصل الدر فی اللبن و هو مسمی بالمصدر، لانه یقال: در الضرع درا، ثم کثر حتی قالوا لمن یحمدونه: للّه دره، أی للّه اللبن الذی أرضعه، و قالوا لمن ذمّوه لا در دره، و للّه در زید فیه معنی التعجب.
«و ابن اثیر در «نهایه» گفته» :
و فی الحدیث: للّه أبوک ، إذا اضیف الشیء الی عظیم شریف اکتسی عظما و شرفا، کما قیل: بیت اللّه، و ناقة اللّه، فاذا وجد من الولد ما یحسن موقعه و یحمد، قیل: للّه أبوک فی معرض المدح و التعجب، أی أبوک للّه خالصا حیث أنجب بک و أتی بمثلک(2).
«و آنفا شنیدی که یافعی در مدح ابو اسحاق شیرازی ابیاتی نقل کرده که از جمله آن این شعر است» :
للّه ابراهیم أیّ محقّق صلب إذا رب البصیرة لانا(3)
«و ابن ابی الحدید در قصیده رابعة از قصائد سبعة که در مدح جناب امیر المؤمنین علیه السلام گفته می گوید» :
للّه أیّام الشباب و حبّذا تلک الخلس
«ابو علی احمد بن محمد المروزی در «شرح دیوان حماسه» در
شعر» :
فللّه دری أی نظرة ذی هوی. .
«گفته» :
قوله: للّه دری، یجری مجری للّه خیری، و من عادتهم أن ینتسبوا ما یعجبهم الی اللّه تعالی ذکره، و ان کانت الاشیاء کلها فی الحقیقة له (1).
«و ابو نصر اسماعیل بن حماد جوهری در «صحاح» گفته» :
الدر اللبن یقال فی الذم: لا در دره أی لاکثر خیره، و یقال فی المدح:
للّه دره أی عمله، و للّه درک من رجل(2).
«و احمد بن محمد الفیومی در کتاب «مصباح منیر فی غریب الشرح الکبیر» گفته» :
و الدر اللبن تسمیة بالمصدر، و منه قیل: للّه دره فارسا.
«پس اگر مخالفت عدل لازم نمی آمد، نسبت ساحری و فتانی هر دو چشم معشوق بحق تعالی أبلغ و أعجب بود، و رتبه عالی داشت، بنسبت اثبات محض ساحری و فتانی هر دو چشم بلا نسبت آن بخدای تعالی، پس عجب که جناب شاهصاحب قلب موضوع کرده، نسبت را بحق تعالی سبب انحطاط کلام از رتبه عالی می گردانند.
پنجم آنکه از افاده خود شاهصاحب هم ظاهر است که نسبت خلقی بحق تعالی مفید مدح و ثناء آنست، چنانچه گفته اند: و نیز ثابت شد که حق تعالی آنها را بقدرت خاص خود و بأمر تکوین خود آفرید الخ.
چه از این کلام ظاهر است که بیان کون این هر دو چشم بحکم باری
تعالی، مفید جلالت و عظمت و مدح و ثناء آنها است، و اگر محض کون ایشان بیان می کرد این فائده حاصل نمی شد، پس اثبات کون هر دو چشم معشوق بأمر باری تعالی، مفید مدح و ثنا و جلالت و عظمت آنها است، و هم چنین اگر مخالفت عدل لازم نمی آمد، اثبات ساحری و فتانی آنها بأمر و خلق باری تعالی، مفید مزید جلالت و عظمت شأنشان می شد، و کلام ابلغ و انصع و أعجب می شود، پس تحرز ذو الرمّة از نسبت ساحری بحقتعالی، با وصف نسبت کون هر دو چشم بحق تعالی، دلیل صریح است بر تحرز او از مخالفت عدل.
ششم آنکه پر ظاهر است که اگر فعولین خبر کانتا باشد، در این صورت برای عینان یک صفت خواهد بود که همین جمله قال اللّه کونا الخ می باشد، و عائد در جمله وصفیه محذوف است، و تقدیرش چنین است قال اللّه لهما کونا فکانتا، و جمله فکانتا متفرع است بر جمله اولی و معطوف بر آن است، و در صورت رفع دو صفت: یکی جمله قال اللّه کونا فکانتا، و دیگر فعولان، و هر گاه بنابر رفع فعولان دو صفت برای عینان متحقق شد، ظاهر گردید که فعولان صفت ثانیه است، و جمله قال اللّه کونا فکانتا صفت اولی.
پس صفت اولی بسبب تقدیم آن أولی و أحری است، بآنکه کلام مسوق برای آن باشد و لا اقل آنکه کلام مسوق برای اثبات هر دو صفت باشد.
هفتم آنکه از کلام خود شاهصاحب هم ظاهر است که از کلام ذو الرمة بر تقدیر رفع فعولان دو فائده حاصل می شود، یکی اثبات فتانی و ساحری و عقل ربائی هر دو چشم معشوق، دوم آنکه حق تعالی آنها را بقدرت
خاص خود و بأمر تکوین خود آفرید الخ، و پر ظاهر است که ثبوت فائده ثانیه از کلام ذو الرمّة قبل از ثبوت فائده اولی است از کلامش، چه این فائده اعنی حق تعالی آنها را بقدرت خاص خود و بأمر تکوین خود آفرید الخ.
از فقره قال اللّه کونا فکانتا ثابت می شود، و این مقدم است بر فعولان، و ثبوت فنّانی و ساحری و عقل ربای، که شاهصاحب ادعای سوق کلام بالاصاله برای آن کرده اند، متأخر است از فقره قال اللّه کونا فکانتا.
پس چرا شاهصاحب متقدم را متأخر کرده اند و متأخر را متقدم، وجه وجیه این تقدم و تأخیر و تبدیل و تغییر، که سبب اشتباه ناظر غیر بصیر می شود بیان باید کرد.
هشتم آنکه فعولین در صورت نصب خبر کانتا خواهد بود، و جمله فکانتا متفرع است بر جمله اولی، و ظاهر است که مقصود بالذات در هر دو جمله قال اللّه کونا فکانتا الخ بین جمله فکانتا الخ است، چنانچه در جمله جاءنی زید فأکرمته مقصود بالذات اثبات اکرام برای زید است.
پس در صورت نصب فعولین مقصود بالذات اثبات فعل برای عینان خواهد بود، نه مقصود بالعرض، آری قبل از اثبات فعل برای عینان، بطور تمهید و توطئه این هم ثابت شده، که حق تعالی بایشان خطاب کونا فرموده، و ثبوت این معنی ضرری بمقصود بالذات بودن اثبات فعل برای عینان نمی رساند.
نهم آنکه از ملاحظه عبارت اصل «غرر و درر» ظاهر است که ذو الرمة بجواب اسحاق ابن سوید از گردانیدن فعولین خبر کون باین وجه
استنکاف کرده، که آن را مخالف تسبیح و تنزیه باری تعالی دانسته، چنانچه فقره لو سبّحت ربحت بر آن دلالت صریحه دارد، چه از این کلام واضح است که اسحاق بن سوید بجعل فعولین خبر کون تسبیح باری تعالی نکرده، و اگر عینان را مرفوع و صفت عینان می گردانید تسبیح باری تعالی می کرد.
پس این کلام در صدق دعوی جناب سید مرتضی اعنی: (و انما تحرز ذو الرمّة بهذا الکلام من القول بخلاف العدل) صریح است، لکن چون جناب شاهصاحب معنای کلام ذو الرمّة ندریافتند، بلکه اصل الفاظ را نتوانستند که درست بخوانند، بلکه آن را تحریف و تصحیف نمودند، باین سبب در رد ارشاد باسداد جناب سید مرتضی طاب ثراه، دراز نفسی و هرزه سرای آغاز نهاده اند، و باین تقریر مهمل و مختل و تزویر بی مغز و معتل بر خود بالیده در پوست نمی گنجد، و گمان می برند که در تغلیط جناب سید مرتضی گوی مسابقت ربوده، داد تحقیق و امعان نظر داده اند.
شاهصاحب در فهم کلام سید مرتضی گرفتار تحریف شده
دهم آنکه این خبر را جناب سید مرتضی بوجهی دیگر در «غرر و درر» نقل فرموده، اگر شاه صاحب ملاحظه آن می کردند در تحریف لفظ سبّحت بلفظ شخت که سبب عدم فهم مراد گردیده مبتلا نمی شدند، لکن چون در تقلید کابلی و استراق خرافاتش انهماک تمام دارند، و رو بمراجعت اصول کتب نمی آرند پی باین وجه دیگر هم نبردند، جناب سید مرتضی طاب ثراه در «غرر و درر» بعد عبارت سابقه که در آن فقره لو سبحت ربحت مسطور است فرموده» :
و قد روی هذا الخبر علی خلاف هذا الوجه، أخبرنا أبو عبید اللّه المرزبانی
قال حدثنی أحمد بن خالد النخاس قال حدثنی محمد بن القاسم أبو العیناء، قال حدثنی الاصمعی قال: لما أنشد ذو الرمة قوله:
و عینان قال اللّه کونا فکانتا فعولین بالالباب ما تفعل الخمر
و هو یرید کونا فکانتا فعولین فعولین خبر کانتا، قال له عمرو بن عبید: ویحک قلت عظیما، فقل فعولان بالالباب فقال له ذو الرمة: ما ابالی قلت هذا أم سبحت، فلما علم ما ذهب إلیه عمرو بن عبید قال: یا سبحان اللّه لو عنیت ما ظننت کنت جاهلا(1).
«از ملاحظه این عبارت ظاهر است که ذو الرمة هر گاه فعولین بنصب خواند عمرو بن عبید بر آن رد و انکار کرد، یعنی گفت که وای بر تو گفتی قول عظیم را، یعنی در این کلام جسارت بزرگ کردی، که نسبت قبیح بحق تعالی از آن ظاهر می شود، پس بگو فعولان بالالباب و ذو الرمة بجواب عمرو بن عبید گفته: ما ابالی قلت هذا أم سبحت، یعنی باک نمی دارم از اینکه گفتم این قول را یا تسبیح کردم، پس اگر قاصر الباعی در روایت اولی بسبب سوء فهم، لو سبحت ربحت را بفقره لو شخت و بخت محرف سازد، و معنای رکیک برای آن بسبب کمال انهماک در اختراع و ابتداع تراشد، نمی تواند که در این روایت لفظ سبحت را محرف بلفظ شخت نماید، و چون شاهصاحب را اصلا بهره از تتبع و تفحص نیست، از اوشان چه شکایت عدم ملاحظه این روایت تواند کرد، لکن حیف آنست که، کابلی هم این روایت را با وصفی که متصل بروایت اولی مذکور است، ملاحظه نکرده، یا دیده و دانسته
1) الغرر و الدرر للسید المرتضی : ص 9 ط 1272
خود را بر وادی تجاهل و اغفال و ایضاع در مهامه(1)مکابره و مجادله صریح الاختلال زده، در رد افاده جناب سید مرتضی طاب ثراه کوشیده و مخفی نماند که هر چند این خبر حسب ظاهر مخالف خبر اول است که از این خبر ظاهر می شود که خود ذو الرمة فعولین را بنصب انشاد کرده، و از خبر اول واضح است که آن را برفع خوانده، لکن جمع در هر دو ممکن است، باین طریق که محتمل است که ذو الرمة اولا بلا تدبر و بلا تأمل فعولین را منصوب قرار داده باشد، و همان طور روبروی عمرو بن عبید خوانده، و هر گاه عمرو بن عبید تنبیه بر شناعت آن کرده عدول از نصب که مخالف عدل است نموده آن را مرفوع گردانیده، و روبروی اسحاق بن سوید برفع خوانده، و هر گاه اسحاق بن سوید آن را منصوب گمان کرد رد و ابطال آن نمود و شناعت آن ظاهر ساخت.
الحاصل مقام نهایت عجب است که شاهصاحب با وصف پی سپرشدن وادی پر خار ترهات دور از کار و اختیار عار هفوات رکیکه، که هر یک از آن «کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اُجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ اَلْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ»(2)است و بکمال وضوح از آن ظاهر که جنابشان از علم عربیت و فهم شعر ذو الرمة بمراحل قاصیه دورتر افتاده اند، مصداق «أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وادٍ یَهِیمُونَ»(3)گردیده می فرمایند:
که حالا باید دید که شریف مرتضی در کدام وادی افتاده است(4).
و نیز شاهصاحب بعد عبارت سابقه گفته اند:
و تحرز از خلاف عدل در صورتی که فعولین بنصب می آورد بحسب ظاهر نیز حاصل بود، زیرا که فتنه و ساحری را نسبت بحق تعالی نکرده بلکه بهر دو چشم معشوق نسبت کرده، ساحر و فتان را ساحر و فتان ساختن نزد هیچ کس خلاف عدل نیست، اگر خلاف عدل است سحر و فتنه کردن است، و اگر دقت نظر را کار فرمایند، در صورت رفع هم بحسب معنی خلاف عدل معتقد ایشان است، زیرا که هیچ کس از عقلا نمی گوید که خمر خالق اسکار است، و چشم معشوق خالق عشق و جنون در عاشق، و موافق فهم شریف مرتضی باید که خمر و چشم معشوق نیز خالق بعضی اعراض، که قسمی است از موجودات عالم، و شریک پروردگار باشند، حال آنکه امامیه نیز اشراکات در حیوانات می کنند، نه در جمادات، و کلام شاعر محض مبنی بر مبالغه است، نه اراده معنی حقیقی انتهی(1).
از صدر این عبارت ظاهر است که اگر فعولین بنصب می آورد تحرز از خلاف عدل در آن محض بحسب ظاهر حاصل می شد نه در واقع و ظاهر است که بحث از تحرز واقعی است، نه تحرز ظاهری و وهمی، پس ذکر این وجه که بطلانش از کلام خود شاهصاحب ظاهر است، عبث و لغو صرف است، و دلیلی که بر تحرز ظاهری وارد کرده مخالف آنست، چه اگر این دلیل تمام شود تحرز حاصل نمی شود، عجب که از مطابقت دعوی با دلیل در این عبارت مختصر که فاصله در آن در دعوی و دلیل نیست خبری بر نمی دارد، و باز
1) تحفه اثنا عشریه ص 238 .
این همه کبر و غرور در سر دارد، مگر نمی بینی که در دلیل گفته: و ساحر و فتان را ساحر و فتان ساختن نزد هیچ کس خلاف عدل نیست، اگر خلاف عدل است سحر و فتنه کردن است، در این کلام بقطع و حتم و یقین و بت و جزم ادعا کرده: که ساحر و فنان را ساختن نزد هیچ کس خلاف عدل نیست، پس بر محض نفی مخالفت عدل اکتفا نکرده، اجماع و اتفاق را هم بر آن مدعی شده، پس هر گاه نزد هیچ کس یعنی احدی از شیعه و سنی ساحر و فتان را ساحر و فتان ساختن خلاف عدل نباشد، تحرز از مخالفت عدل در صورت نصب فعولین قطعا و حتما و واقعا حاصل خواهد شد، نه محض بحسب ظاهر، و حق این است که این دلیلی که ذکر کرده سراسر واهی و باطل و مخدوش، و از مزید رکاکت و وهن کالعهن المنفوش است، چه اگر ساحر و فتان ساختن نزد هیچ کس خلاف عدل نباشد، لازم آید که کافر ساختن خلاف عدل نباشد، بلکه مخالفت عدل منحصر در ارتکاب کفر و ارتکاب دیگر شنایع باشد، حال آنکه پر ظاهر است که نزد عدلیه بلا ریب کافر ساختن یا زانی ساختن یا مرتکب دیگر شنایع ساختن خلاف عدل است، و اگر در این امور نزد هیچ کس مخالفت عدل نباشد، نزاع از میان عدلیه و منکرین عدل برخیزد، چه ارتکاب کفر و ارتکاب دیگر شنایع را منکرین عدل هم ظاهرا ادعا ندارند که نزاع در آن واقع شود، مگر آنکه شاهصاحب ثابت سازند، که اسلاف ایشان ارتکاب کفر و دیگر شنایع العیاذ باللّه ثابت می سازند و رد عدلیه بر همین اعتقاد صریح الفساد است، و دقت نظری را که کار فرما شده واهی تر از افاده ظاهری است، چه دعوی در این تدقیق و تحقیق و امعان
و تحدیق، که مبنی بر محض تزویر و تلفیق، و بحث تخدیع و تنمیق و تشدق و تشقیق است، این است که در صورت رفع فعولان هم، بحسب معنی خلاف عدل معتقد اهل حق است، و دلیل این است که هیچ کس از عقلاء نمی گوید که خمر خالق اسکار است، و چشم معشوق خالق عشق و جنون در عاشق الخ، و دلیل را با دعوی اصلا ارتباطی نیست، چه حاصل دلیل آنست که نسبت فتانی و ساحری که مدلول لفظ فعولان است بهر دو چشم بحسب حقیقت درست نیست، و مجازا و مبالغه نسبت فعل بهر دو چشم کرده، پس از این دلیل هرگز مخالفت عدل در صورت رفع فعولان لازم نمی آید، اگر از این دلیل ظاهر می شود همین قدر ظاهر می شود، که نسبت فعل بهر دو چشم نه بر سبیل حقیقت است، بلکه مجازا نسبت واقع شده، و هر گاه مجازا نسبت فعل بهر دو چشم واقع شود، از این مجازیت مخالفت عدل کجا لازم می آید، اندک سخن فهمیده باید گفت، و غلط و خبط را باید ترک کرد، مخالفت عدل در صورت رفع فعولان وقتی لازم می آمد، که از آن نسبت قبیحی بحق تعالی لازم می آمد، حال آنکه بدیهی است که در صورت رفع فعولان هرگز نسبت قبیحی بحق تعالی متوهم نمی شود.
شاهصاحب عجب ید طولی در مباهته و مکابره و قلب حقایق دارند، که امری را که مثبت اسناد قبیح بباری تعالی است موافق عدل وامی نمایند و امری را که در آن اصلا شائبه تو هم اسناد قبیحی بحق تعالی نیست مخالف عدل وامی نمایند، و بمزید جسارت و مکابره این را دقت نظر می پندارند.
و بالجمله بعد سماع بطلان، و وهن و رکاکت اعتراضات شاهصاحب
بر عبارت جناب سید مرتضی طاب ثراه، زیاده تر شناعت تشنیعات ایشان بر ارباب الباب منکشف گردیده، و هر گاه فاضل رشید محض مدح الزامی جاحظ را مانع از طعن و تشنیع بر او می گرداند، و آنرا برهان قاطع بر بطلان نسبت ناصبیت بجاحظ می داند، هم چنین افاده بودن تفتازانی از علماء عربیت را مانع از رد تأویل علیلش می پندارد، آن همه مدایح جلیله، و محامد عظیمه، و مناقب جمیله، و فضائل فخیمه، و مفاخر سنیه، و مأثر علیه، و مکارم رضیه، و معالی بهیه، و مزایای باهره، و محاسن فاخره، که اکابر ائمه سنیه جناب سید مرتضی را بآن ستوده اند، بصد اولویت مانع از تهجین و توهین جناب سید مرتضی، و حط منزلت آن جناب خواهد بود.
و للّه الحمد و المنة که فاضل رشید باین همه تمسخر، و تهور، و تبختر، و تکبر، و تجبر، و تغطرس، و تنطع، و تشدق، و تفهیق جناب شاه صاحب گول نخورده، و گوش تشنیعات و استهزاءات و نخوات و نفثات و همزات و لمزاتشان نداده» رغما لانفه، و احراقا لقلبه، و ابطالا لفخره، و نشرا لخزیه، و درءا فی نحره و دفعا فی صدره، و هدما لاساسه و بنیانه، و هصرا لعروقه و اغصانه، و جزا لاصوله و افنانه
فاضل رشید سید مرتضی را بعظمت یاد کرده
«در تعظیم و تبجیل جناب سید مرتضی طاب ثراه کوشیده، چنانچه در رساله، که آن را جواب رساله شریفه نفاق الشیخین قرار داده، و غرائب و عجائب آن سبب ضحک حزین کئیب، و محیر عقل هر متأمل لبیب است بعد ذکر آیه «هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها فَلَمّا تَغَشّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً»(1)الآیة و ذکر توجیه سید مرتضی علم الهدی برای این آیه کریمه گفته:
1) الاعراف 189
«در تعظیم و تبجیل جناب سید مرتضی طاب ثراه کوشیده، چنانچه در رساله، که آن را جواب رساله شریفه نفاق الشیخین قرار داده، و غرائب و عجائب آن سبب ضحک حزین کئیب، و محیر عقل هر متأمل لبیب است بعد ذکر آیه «هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها فَلَمّا تَغَشّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً»(1)الآیة و ذکر توجیه سید مرتضی علم الهدی برای این آیه کریمه گفته:
چون فقیر معتقد علم و فضل و بلاغت علم الهدی است، و مثل این توجیه دیگر علمای کبائر نیز ذکر کرده اند، لهذا مقدمات برای درستی این توجیه از مظان آن که علوم غریبه عربیه اند بهم می رساند، اگر خدا خواسته است مرتب خواهد شد، و بدون غایت مهارت در علوم عربیه و احادیث نبویه تصدی توجیه آن غیر وجیه انتهی(2).
از ملاحظه این عبارت ظاهر است که فاضل رشید جناب سید مرتضی طاب ثراه را بعلم الهدی ملقب می سازد، و قبل این عبارت در همین مبحث شش بار دیگر نیز اطلاق علم الهدی بر آن جناب نموده، و مع ذلک کله فاضل رشید بتصریح فرموده، که حضرت او معتقد علم و فضل و بلاغت علم الهدی است.
و نیز از این عبارت ظاهر است که فاضل رشید بسبب این حسن اعتقاد توجیه جناب علم الهدی را رد نمی کند، بلکه برای تشیید این توجیه مقدمات و مؤیدات آن از مظان علوم عربیه که آن را رسانیده غایت جد و جهد در تصویب آن جناب بکار می برد، پس بحمد اللّه و حسن توفیقه از این افاده متینه فاضل رشید هم، کمال شناعت تشنیع و تهجین و اسائت ادب جناب سید مرتضی که شاهصاحب بر آن جسارت کرده واضح و ظاهر شد.
ص:
مگر عجب تر آنست که صاحب «منتهی الکلام» که امام المتعصبین، و رئیس المتعنتین، و قدوة المستکبرین، و عمدة المتشدقین، و سلف المتنطعین او را توان گفت، بر نصح فاضل رشید، با وصف اظهار نهایت حسن عقیدت خود بخدمت حضرتش، گوش ننهاده، در سوراخ همان فظاظت و غلظت عمریه خزیده، بسبب کمال تهذیب، و حسن اخلاق، و طیب اعراق، که شهره اکناف و آفاق است، از شاهصاحب صدر القروم هم پا را فراتر نهاده، داد شتم ملوم، و مقاذعت(1)شوم، که قلوب اهل ایمان باستماع آن در اضطراب و التیاع(2)است داده، و از تلویث کتاب بنقل و ایراد آن خرافات منحوسه، و هفوات منجوسه، و تشنیعات معکوسه، و استهزاءات مرکوسه، و تلمیعات مدسوسه، و خزعبلات ملومه و کلمات مشومه، و فلتات قبیحه، و نزغات شنیعه، و خطرات قبیحه، و همسات فضیحه، اعراض کردیم.
و بعنایت ربانی و تایید یزدانی، از افادات ائمه و اساطین و اکابر مشایخ محققین سنیه، در مدح و ثناء جناب سید مرتضی، ظاهر و لائح می شود که آن همه تشنیعات مستهجنه، بعد زیادت آن باضعاف مضاعفه، متوجه بمنشی آن می شود، و در حق او و بال ابدی و نکال سرمدی می گردد، بلکه بحمد اللّه و حسن توفیقه کمال تفضیح، و تقبیح، و تجهیل، و تسفیه، و تکذیب این متعصب شدید، از افادات فاضل رشید که او را در «ازالة الغین»(3)
بنهایت تعظیم و تبجیل یاد می کند هم ظاهر شد وَ کَفَی اَللّهُ اَلْمُؤْمِنِینَ اَلْقِتالَ .
تشبث سید رضی بکلام جاحظ افحامی و الزامی است
«و هر گاه این همه دانستی، پس باید دانست که از کلام فاضل رشید در «ایضاح» که در صدد نقض آن هستیم ظاهر است، که جناب سید رضی بمحض ذکر جاحظ این خطبه را در کتاب «بیان و تبیین» منسوبا الی امیر المؤمنین علیه السلام تمسک کرده، حال آنکه سید رضی بمحض ذکر جاحظ این خطبه را در کتاب «بیان و تبیین» منسوبا الی امیر المؤمنین علیه السلام تمسک نکرده، بلکه آن جناب برای اسکات و افحام لئام، رد جاحظ بر ناسبین این خطبه بمعاویه هم ذکر کرده، که آن را فاضل رشید نقل نکرده، و بقیه عبارت سید رضی بعد لفظ فی معناها این است» :
جملته أنه قال: و هذا الکلام بکلام علی أشبه، و بمذهبه فی تصنیف الناس و فی الاخبار عما هم علیه، من القهر و الاذلال و من التقیة و الخوف ألیق ثم قال:
و متی وجدنا معاویة فی حال من الاحوال یسلک فی کلامه مسلک الزهاد و مذاهب العبّاد(1).
«اما آنچه گفته: پس شخصی را که در نقد کلام حضرت امیر المؤمنین مرضی رضی بل دلیل او باشد الخ(2).
مدفوع است بآنکه اگر غرض آنست که جاحظ شقی مرضی رضی در نقد کلام جناب أمیر المؤمنین علیه السلام، باین معنی است که هر حکمی که جاحظ در این باب نفیا و اثباتا کند رضی آن را پسند می کند،
فهو کذب غیر رضی و بهتان غیر وضی، چه این تعمیم غیر سلیم از هیچ لفظی از الفاظ سید رضی اللّه عنه مستفاد نمی شود، آری چون جاحظ در نقد و تحقیق این خطبه، ورد بر منکرین لئام و ناسبین آن بوالی شام، براه صواب رفته، سید رضی حکم او را پسندیده، برای افحام و الزام اغتام(1)تمسک بآن کرده.
و نیز مراد فاضل رشید از دلیل بودن جاحظ برای رضی در نقد کلام جناب أمیر المؤمنین علیه السلام، چنانچه کلمه بل، که برای ترقی است هم بر آن دلالت صریحة می کند، این است که جاحظ نه محض مرضی رضی در نقد کلام حضرت أمیر المؤمنین علیه السلام بود، بلکه جاحظ دلیل سید رضی در این باب بود، یعنی مطاع و مقتدای سید رضی بود در این باب، حال آنکه هرگز از تمسک الزامی و تشبث افحامی این معنی لازم نمی آید، و الا لازم آید که علمای یهود و نصاری، که اهل اسلام احتجاج و استدلال بکلماتشان می کنند، دلیل و مقتدای اهل اسلام باشند، الی غیر ذلک من المفاسد الظاهرة.
و اما آنچه فرموده که: و آنچه جناب قاضی نور اللّه شوشتری با وجود اعمال اغماض از رساله غراء او در مناقب سید الاولیاء(2).
پس مخدوش است بآنکه نسبت اعمال اغماض از رساله جاحظ عنید بسید وحید شهید، از فاضل رشید نهایت بعید، که کذب غیر سدید است چنانچه از ملاحظة «احقاق الحق» واضح است، بلکه طرفه این است که بطلان این دعوی از کلام رشید ظاهر و باهر است.
جاحظ از دشمنان امیر المؤمنین علیه السلام است
92 اما بیان امر اول پس بدانکه در «احقاق الحق» بجواب کلام ابن روزبهان که سابقا مذکور شده مسطور است:
قد علم عداوة الجاحظ من کلماته الأخر، و من بعض عقائده الدالة علی ان صدور تلک المدائح منه من قبیل ما أشار إلیه تعالی بقوله: «یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ(1)» و بقوله تعالی: «وَ مِنَ اَلنّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی اَلْحَیاةِ اَلدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اَللّهَ عَلی ما فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ اَلْخِصامِ»(2).
و أقل ما صدر عن الجاحظ مما یدل علی عداوته لامیر المؤمنین و مخالفته لاجماع المسلمین، أنه أظهر فی سنة عشر و مائتین من الهجرة القول بأن الامامة بالمیراث، و أن وارث النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم هو عمه العباس دون علی علیه السلام، و کان ذلک منه تقربا الی الخلیفة مأمون العباسی فباع دینه بدنیاه.
و نظیر ذلک أن معاویة کان یصف علیا علیه السلام عند خواص أصحابه، و یحاربه و یأمر بسبه علی رؤس المنابر، و الشیطان یسبّح اللّه و یقدسه، بل یزعم فی دعوی اخلاصه أن سجدة آدم علیه السلام شرک مع اللّه، و صار لمخالفة الامر بها عدوا للّه ملعونا مطرودا.
رساله غراء جاحظ در فضائل امیر المؤمنین علیه السلام دلیل محبت او نیست
و بهذا یعلم بطلان استدلاله المذکور علی المحبة، و یفهم أنه لم یذق طعم المحبة، و بالجملة قد علم أن الجاحظ و هو أبو عثمان عمرو بن بحر کان عثمانیا مروانیا، و مع هذا قد اعترف بفضل بنی هاشم و أهل بیت النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم و تقدیمهم و فضل علی علیه السلام و تقدیمه فی بعض رسائله، فان کان هذا مذهبه فذاک، و الا فقد أنطقه اللّه تعالی بالحق و اجری لسانه بالصدق، و قال ما یکون حجة علیه فی الدنیا و الآخرة، و نطق بما لو اعتقد غیره لکان خصیمه فی
محشره، فان اللّه تعالی عند لسان کل قائل، فلینظر قائل ما یقول، و أصعب الامور و أشقها أن یذکر الانسان شیئا یستحق به الجنة، ثم یکون ذلک موجبا لدخول النار نعوذ باللّه من ذلک(1).
قاضی شوشتری از رساله غراء جاحظ غافل نبوده
«از ملاحظه این عبارت ظاهر است که صاحب «احقاق الحق» هرگز اعمال اغماض از رساله جاحظ نکرده، بلکه دفع تشبث ابن روزبهان باین رساله برای دفع ناصبیت جاحظ بوجوه عدیده بسطا و توضیحا، فرموده، و با وجود این تأکید و مبالغه آن جناب در دفع تمسک ابن روزبهان باین رساله، ادعای اعمال اغماض صریح عجب صدق صحیح است.
امّا ظهور بطلان دعوی اعمال اغماض از رساله جاحظ از قول خود رشید، پس بیانش آن است که خود فاضل رشید بلا فاصله از این دعوی عاطفا علیها گفته: و حمل آن بر محمل مستغرب نزد اذکیا و اغبیا(2).
و از این قول ظاهر و واضح است که صاحب «احقاق الحق» این رساله را بر محمل مستغرب فرموده، پس دعوی اعمال اغماض از آن صریح البطلان است، و دعوی استغراب این محمل نزد اذکیا و اغبیا طرفه ماجرا است، و در حقیقت تسفیه و تحمیق جناب شاهصاحب است، چه از این قول فاضل رشید ظاهر است، که حمل این رساله بر این محمل نزد اذکیا مستغرب است، و اذکیا را چه ذکر، اغبیا هم آن را مستغرب می دانند، و پر ظاهر است که هر گاه نزد شاهصاحب ناصبیت جاحظ قطعا
و حتما ثابت است، و تصنیف جاحظ کتابی را در ایراد مطاعن بر جناب امیر المؤمنین علیه السلام هم نزدشان متحقق.
پس لابد است که جناب شاهصاحب هم این رساله جاحظ را بر همین محمل محمول خواهند کرد، که چاره از آن نیست، پس لازم خواهد آمد که مخاطب وحید نزد فاضل رشید خارج از جمله اذکیا، بلکه داخل اغبیا، بلکه بدتر از اغبیا باشد.
جاحظ خلافت را بر مبنای میراث قرار داده
از اطراف طرائف این است که فاضل رشید استدلال صاحب «احقاق الحق» را بر عداوت جاحظ با امیر المؤمنین علیه السلام، و مخالفت اجماع اهل اسلام باظهار او قول را به اینکه امامت بمیراث است و وارث جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم عباس است نه جناب امیر المؤمنین علیه السلام، عجب تر از ادعای علاّمه حلی وانموده است، حال آنکه پر ظاهر است که از نتائج این مذهب فاسد که خلاف اجماع اهل اسلام است، و شیعه و سنی هر دو منکر آنند، و آنرا ضلال صریح و عناد قبیح، و مخالف ارشادات نبویه، و دلالت آیات الهیه می دانند، آنست که معاذ اللّه جناب امیر المؤمنین علیه السلام در مرتبه رابعه هم خلیفه و امام نبوده، و پناه بخدا تسلط آن حضرت در مرتبه رابعه هم ناحق و خلاف صواب بود، و جمیع تصرّفات آن حضرت در اموال و دماء مسلمین بروجه ناجائز بوده، و اگر این معنی هم نزد فاضل رشید عداوت و ناصبیت نیست.
پس بیان بفرمایند که نزدشان مصداق عداوت و ناصبیّت چیست؟ و مستحق اطلاق آن کیست؟ و تشکیک فاضل رشید در صدور این قول از جاحظ بقول خود: بر تقدیر تسلیم وجود این زعم از آن معتزلی، دلیل
کمال طول باع، و مزید اطلاع، و نهایت انصاف و رشاد است، زیرا که صدور این قول از جاحظ در غایت اشتهار، و ثبوت آن کالشمس فی رابعة النهار است، چه جاحظ در این باب کتابی خاص تصنیف کرده، ضلال خود را در اکناف عالم مشتهر ساخته است، و جناب سید مرتضی طاب ثراه، که فضائل و مناقب آن جناب بر زبان ائمّه و اساطین قوم شنیدی، و فاضل رشید خود را معتقد علم و فضل و بلاغت آن جناب وامی نماید ، ذکر این کتاب جاحظ در «شافعی» فرموده است، چنانچه جائی که قاضی القضاة در کتاب «مغنی» گفته» :
و بعد فان جاز حصول النص علی هذه الطریقة، و یختص بمعرفته قوم دون قوم علی بعض الوجوه، لیجوزن ادعاء النص علی العباس و غیره، و اختص بمعرفته قوم دون قوم، ثم انقطع النقل، لانه ان جاز انقطاع النقل فیما یعم تکلیفه عن بعض دون بعض، جاز انقطاعه عن المکلفین کذلک، لان ما اوجب ازاحة العلة فی کلهم یوجب إزاحة العلة فی بعضهم(1).
«جناب سید مرتضی طاب ثراه بجواب آن در «شافی» فرموده» :
یقال له ان المعارضة بما یدّعی من النص علی العباس أبعد عن الصواب من المعارضة بالنص علی أبی بکر، و الذی یبین بطلان هذه المقالة و الفرق بینهما و بین ما یذهب إلیه الشیعة فی النص علی امیر المؤمنین علیه السلام وجوه:
منها أنّا لا نسمع بهذه المقالة الا حکایة، و ما شاهدنا قط و لا شاهد من أخبرنا ممن لقیناه قوما یدینون بها، و الحال-فی شذوذ أهلها-أظهر من الحال فی شذوذ البکریة، فان البکریة، و ان کنا لم نلق منهم الا آحادا لا یقوم الحجة بمثلهم، فقد وجدوا علی حال، و عرف، فی جملة الناس، من یذهب الی المقالة المرویة عنهم،
1) المعنی ج 20 القسم الاول فی الامامة ص 119 ط مصر .
و لیس هذا فی العباسیة، و لو لا أن الجاحظ صنّف کتابا حکی فیه مقالتهم، و أورد فیه ضربا من الحجاج نسبه إلیهم، لما عرفت لهم شبهة، و لا طریقة تعتمد فی نصرة قولهم.
و الظاهر أن قوما ممن أراد التسوق و التوصل الی منافع الدنیا تقرب الی خلفاء ولد العباس، بذکر هذا المذهب و اظهار اعتقاده، ثم انقرض أهله، و انقطع نظام القائلین به، لانقطاع الاسباب و الدواعی لهم الی اظهاره، و من جعل ما یحکی من هذه المقلة الضعیفة الشاذة معارضة لقول الشیعة فی النص، فقد خرج عن الغایة فی البهت و المکابرة. . . .
و منها ان الذی یحکی عن هذه الفرقة التی أخبرنا عن شذوذها و انقراضها مخالف أیضا لما تدین به الشیعة من النص، لانهم یعولون فیما یدعونه من النص علی صاحبهم علی أخبار آحاد لیس فی شیء منها تصریح بنص و لا تعریض، و لا دلالة علیه من فحوی و لا ظاهر، و انما یعتمدون علی أن العم وارث، و انه یستحق وراثة المقام، کما یستحق وراثة المال، و علی ما
روی من قوله علیه السلام «ردوا علیّ أبی» ، و ما أشبه هذا من الاخبار التی إذا سلم نقلها و صحت الروایة المتضمنة لها لم یکن فیها دلالة علی النص و لا أمارة، و لا اعتبار بمن یحمل نفسه من مخالفینا علی أن یحکی عنهم القول بالنص الجلی الذی یوجب العلم، و یزیل الریب، کما یقول الشیعة، لان هذا القول عن قائله لا یغنی عنه شیئا، مع العلم بما حکی من مقالة هذه الفرقة، و سطر من احتجاجها و استدلالها، و لو لم یرجع فی ذلک الا الی ما صنفه الجاحظ لهم لکان فیه أکبر حجة و أوضح دلالة فما وجدناه، مع توغله و شدة توصله الی نصرة هذا المذهب، أقدم علی أن یدعی علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم نصا صریحا بالامامة، بل الذی أعتمده فهو ما قدمنا ذکره، و ما یجری مجراه: مثل قول العباس، و قد خطب
رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم خطبته المشهورة فی الفتح، فانتهی الی
قوله: «ان مکة حرام حرمها اللّه یوم خلق السموات و الارض لا یختلی خلاها و لا یعضد شجرها» : الا الاذخر یا رسول اللّه، فأطرق صلی اللّه علیه و آله و سلم و قال: الا الاذخر(1)، و مثل ما روی من تشفیعه له فی مجاشع بن مسعود السلمی و قد التمس البیعة علی الهجرة بعد أن قال علیه السلام: لا هجرة بعد الفتح، فأجابه الی ذلک، و مثل ادعائه سبقه الناس الی الصلوة علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم عند وفاته، و تعلقه بحدیث المیراث و حدیث اللدود الی غیر ما ذکرناه مما هو مسطور فی کتابه، و من تصحفه علم ان جمیع ما اعتمده لا یخرج عما حکمنا فیه، بخلوه من الاشاره الی نص أو دلالة علیه، و قد علمنا عادة الجاحظ فیما ینصره من المذاهب، فانه لا یدع غثا و سمینا و لا یغفل عن ایراد ضعیف و لا قوی حتی أنه ربما خرج الی ادعاء ما لا یعرف، و دفع ما یعرف، فلو کان لمن ذهب الی مذهب العباسیة خبر ینقلونه، یتضمن نصا صریحا علی صاحبهم لما جاز أن یعدل عن ذکره، مع تعلقه بما حکینا بعضه و اعتماده علی أخبار آحاد أکثرها لا یعرف(2)
جاحظ خلافت عباسیه را بر اساس میراث بحق دانسته
«و آنچه فرموده: زیرا که بنابر این زعم اکثر اوقات احب احباب از میراث محروم می شود و غیر محبوب آن را می برد(3)الخ.
پس کمال عجب است که فاضل رشید در این مقام، در حمایت جاحظ رئیس الاغتام، از دین و اسلام دست برداشته، این قول شنیع جاحظ
را که سراسر خلاف اجماع اهل اسلام است، و از آن بصراحت تمام مطاعن عظیمه العیاذ باللّه بجناب امیر المؤمنین علیه السلام متوجه می شود که بنابر این خلافت آن حضرت در مرتبه رابعه هم باطل می گردد، بر محض خطای نظر عمل می فرماید، و آن را مستلزم عداوت جناب امیر المؤمنین علیه السلام نمی داند، اگر سلب خلافت از آن حضرت در مرتبه رابعه، که این سلب سبب اتجاه شنایع عظیمه و التزام فظایح فظیعه است، هم مستلزم عداوت نیست، پس بیان بفرمایند که آخر مستلزم عداوت کدام امر است؟ اما آنچه گفته: و هر گاه این قول از جاحظ بموجب تصریح قاضی بجهت تقرب بمأمون عباسی سرزده شده باشد، غرض او از تلفظ بآن ارضاء خلیفه باشد، از آن عداوت امیر المؤمنین علیه السلام، که از امور قلبیه است، بخاطر گذرانیدن شخص انصاف را بقتل رسانیدنست(1).
پس از این عبارت ظاهر می شود که فاضل رشید بر عدم دلالت قول جاحظ بر عداوت و ناصبیت او احتجاج بدو وجه کرده:
یکی آنکه این قول چون بجهت تقرب بمأمون عباسی بوده غرض او از تلفظ بآن ارضاء مأمون باشد نه عداوت و ناصبیت.
دوم آنکه عداوت از امور قلبیه است، پس قول جاحظ بر آن دلالت نکند.
و این هر دو وجه از غرائب افادات است، چه از وجه اول بنابر اشتراط کلیت کبری ظاهر می شود که هر قولی که برای ارضاء رئیسی صادر شود اگر چه این قول در اقصای شناعت و خلافت دین و اسلام باشد، دلالت
1) ایضاح لطافة المقال ص 28 مخطوط .
بر فساد عقیده و ناصبیت و عداوت قائل نمی کند، پس بنابر این سابین جناب امیر المؤمنین علیه السلام، که بغرض ارضاء سلاطین امویه می کردند نیز ناصبی و دشمن آن حضرت نباشند، و نیز بنابر این اگر کسی برای ارضاء بعض سلاطین کفار، جسارت بر إهانت و سب جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم کند، محکوم بکفر و عداوت آن حضرت نشود الی غیر ذلک من المفاسد الشنیعة و القبائح السمجه، و در حقیقت این افاده هدم ارکان دین و اسلام و تبرئه ساحت بسیاری از کفار لئام است.
فاضل رشید رد حمایت جاحظ از حمایت اسلام دست کشیده
اما وجه دوم پس آن هم مثل وجه اول صریح الفساد و الاختلال، و موجب تحیر ارباب کمال است، و در حقیقت فاضل رشید باین وجه غیر سدید هم، طرفه توطئه و تمهید عذر برای نواصب عنید و کفار مرید نموده، زیرا که هر گاه قول دلالت بر عداوت نداشته باشد، و اطلاع بر عداوت باین سبب که از امور قلبیه است غیر ممکن بود، حکم بعداوت سائر نواصب و خوارج با جناب امیر المؤمنین علیه السلام ممکن نشود، و هم چنین حکم بعداوت کفار با سرور انبیاء اخیار صلوات اللّه و سلامه علیهم ما اختلف اللیل و النهار صحیح نشود، و هم چنین حکم بعداوت کفار با انبیاء سابقین، بسبب اقوال فظیعه شان صحیح نشود.
حالا تأمل باید فرمود که شخص انصاف را کدام کس بقتل رسانیده، و کدام کس آن را جامه حیات پوشانیده.
و نیز باید دانست که بنابر وجه دوم حکم بعداوت اهل حق با خلفاء ثلاثه و علماء سنیه نیز وجه صحتی ندارد، و نیز حکم بعداوتشان با اهل بیت علیهم السلام که ائمه سنیه بکمال وقاحت جسارت بر آن می سازند باطل محض خواهد شد، که سند این دعاوی جز اقوال نمی آرند، و قول حسب
افاده رشیدیه دلیل عداوت نمی باشد، بلکه قول را دلیل عداوت گردانیدن شخص انصاف را بقتل رسانیدن است، پس ثابت شد که هر جا علمای سنیه حکم بعداوت کسی بسبب قول او کرده اند، شخص انصاف را بقتل رسانیده اند.
رشید با انکار تشیع مامون قاضی شوشتری را انتقاد کرده
اما آنچه گفته: و اعجب العجائب دیگر در این مقام آنکه جناب قاضی صاحب در «مجالس المؤمنین» حکم بتشیع مأمون و دیگر عباسیه قاتلین اهل بیت اطهار نموده اند کما سیأتی نقله(1).
پس مخدوش است بچند وجه:
اول آنکه حکم بتشیع مأمون، اجله علمای سنیه، و اکابر محققین اعلام اساطین، و افاخم محققین، و جهابذه منقدین ایشان نموده اند، پس هر تشنیعی که بر آن حکم می زنند راجع باین حضرات است.
علامه جلال الدین عبدالرحمن بن الکمال أبی بکر السیوطی الشافعی در کتاب «تاریخ الخلفاء» گفته» :
المأمون عبداللّه ابو العباس الرشید، ولد سنة سبعین و مائة فی لیلة الجمعة منتصف ربیع الاول، و هی اللیلة التی مات فیها عمه الهادی، و استخلف أبوه.
و امه أم ولد اسمها مراجل، ماتت فی نفاسها به، و قرأ العلم فی صغره، سمع الحدیث من أبیه، و هشیم و عباد بن العوام، و یوسف بن عطیة، و أبی معاویة الضریر، و اسماعیل بن علیه، و حجاج الاعور، و طبقتهم، و أدبه الیزیدی(2).
و جمع الفقهاء من الآفاق، و برع فی الفقه و العربیة و ایام الناس، و لما کبر عنی
بالفلسفة و علوم الاوائل و مهر فیها فجره ذلک الی القول بخلق القرآن، روی عنه ولده الفضل، و یحیی بن اکثم، و جعفر بن أبی عثمان الطیالسی، و الامیر عبداللّه بن طاهر، و أحمد بن الحارث الشیعی، و دعبل الخزاعی، و آخرون، و کان أفضل رجال بنی العباس حزما، و عزما، و حلما، و علما، و رأیا، و دهاء، و هیبة، و شجاعة، و سوددا، و سماحة.
و له محاسن و سیرة طویلة، لولا ما أتاه من محنة الناس فی القول بخلق القرآن، و لم یل الخلافة من بنی العباس أعلم منه، و کان فصیحا مفوّها، و کان یقول: معاویة بعمروه، و عبدالملک بحجاجه، و أنا بنفسی.
و کان یقال لبنی العباس فاتحة، و واسطة، و خاتمة، فالفاتحة السفاح و الواسطة المأمون، و الخاتمة المعتضد.
اکابر اهل سنت مامون عباسی را شیعه دانسته اند
اشاره
و قیل: انه ختم فی بعض الرمضانات ثلاثا و ثلاثین ختمة، و کان معروفا بالتشیّع، و قد حمله ذلک علی خلع أخیه المؤتمن و العهد بالخلافة الی علی الرضا کما سنذکره(1).
«از این عبارت واضح است که مأمون معروف بود بتشیّع، و همین تشیع باعث شد مأمون را بر خلع برادر خود مؤتمن و عهد خلافت بسوی امام رضا علیه آلاف التحیة و الثناء.
و نیز سیوطی در «تاریخ الخلفاء» بعد فاصله یسیره از عبارت سابقه گفته» :
و فی سنة احدی و مائتین خلع أخاه المؤتمن من العهد، و جعل ولی العهد من بعده علی الرضا بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق، حمله علی ذلک افراطه
1) تاریخ الخلفاء للسیوطی ص 284 ط دار الفکر
فی التشیع حتی قیل: انه هم أن یخلع نفسه و یفوض الامر إلیه، و هو الذی لقبه الرضا، و ضرب الدراهم باسمه، و زوجه ابنته، و کتب الی الآفاق بذلک، و أمر بترک السواد و لبس الخضر، فاشتد ذلک علی بنی العباس جحدا، و خرجوا علیه، و بایعوا ابراهیم بن المهدی، و لقب «بالمبارک» فجهز المأمون لقتاله، و جرت امور و حروب، و سار المأمون الی نحو العراق، فلم ینشب علی الرضا أن مات فی سنة ثلاث، فکتب المأمون الی أهل بغداد یعلمهم أنهم انما نقموا علیه بیعته لعلی، و قد مات، فردوا جوابه أغلظ جواب، فسار المأمون، و بلغ ابراهیم ابن المهدی تسلل الناس من عهده، فاختفی فی ذی الحجة، فکانت أیامه سنتین الا أیاما، و بقی فی اختفائه مدة ثمان سنین، و وصل المأمون بغداد فی صفر سنة أربع، فکلمه العباسیون و غیرهم فی العود الی لبس السواد و ترک الخضرة فتوقف ثم أجاب الی ذلک(1).
«از این عبارت واضح است که مأمون مفرط در تشیع بود، و همین افراط در تشیع او را برداشت بر خلع برادر خود مؤتمن، و گردانیدن امام علی الرضا علیه السلام را ولی عهد بعد خود، و افراط تشیع مأمون بمرتبه بود، که گفته شده: بدرستی که او قصد کرد که خلع نماید نفس خود را، و تفویض کند امر خلافت را بسوی حضرت امام رضا علیه السلام و عجب تر آنست که خود فاضل رشید هم این عبارت سیوطی را، که نص صریح است بر تشیّع مأمون در همین کتاب «ایضاح» در ما بعد نقل فرموده است.
پس چسان در این جا، و هم در بعض مقامات دیگر این کتاب، و هم در «شوکت عمریه» و غیر آن، نسبت تشیع را بمأمون سبب نهایت
1) تاریخ الخلفاء للسیوطی ص 285 ط بیروت
طعن و تشنیع و سخریه و فسوس گمان برده، و ندانسته که این نسبت هر گاه موافق است با تصریح مثل سیوطی، که مجدد مذهب سنیه در مائه تاسعه بوده.
و مبنی است بر الزام و افحام، تشبث بآن و توجیه طعن بسبب آن، بمراحل قاصیه از تأمل و مراعات طریق مناظره دورتر افتاده، بلکه این تشنیع و استهزاء ابواب صنوف تشنیع و طعن بر آن عمدة الاذکیاء گشاده.
اما اثبات این معنی که فاضل رشید خود عبارت سیوطی را نقل کرده، پس باید دانست که جناب او، در ما بعد در مقام اثبات حصول رتبه عالی در دنیا برای فاطمیین گفته:
بگفتار سیوطی مامون عباسی در تشیع افراط کرده
و شیخ جلال الدین سیوطی در «تاریخ الخلفاء» می فرماید» :
و فی سنة احدی و مائتین خلع (أی المأمون) أخاه المؤتمن من العهد، و جعل ولی العهد بعده علی الرضا بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق، حمله علی ذلک افراطه فی التشیع حتی قیل: انه همّ أن یخلع نفسه، و یفوض الامر إلیه، و هو الذی لقبه بالرضا، و ضرب الدراهم باسمه، و زوجه ابنته، و کتب الی الآفاق بذلک، و أمر بترک السواد و لبس الخضرة، فاشتد ذلک علی بنی العباس جدا، و خرجوا علیه و بایعوا ابراهیم المهدی و لقب بالمبارک، فجهز المأمون لقتاله و جرت امور و حروب(1)انتهی.
«و از آنجا که ولیعهد ساختن مأمون حضرت امام رضا علیه السلام را از مشهورات، و دائر بر ألسنه ثقات، لهذا تبییض وجه قرطاس بتکثیر سواد
1) تاریخ الخلفاء ص 285 ط بیروت
شواهد این مدعا از قبیل ایضاح واضحات انتهی(1).
و علامه شمس الدین محمد بن احمد ذهبی در کتاب «سیر النبلاء» بترجمه احمد بن حنبل گفته» :
کانَ اَلنّاسُ أُمَّةً واحِدَةً و دینهم قائما فی خلافة أبی بکر و عمر، فلما استشهد قفل باب الفتنة عمر رضی اللّه عنه، و انکسر الباب، قام رؤس الشر علی الشهید عثمان حتی ذبح صبرا، و تفرقت الکلمة، و تمت وقعة الجمل، ثم وقعة صفین، فظهرت الخوارج و کفّرت سادة الصحابة، ثم ظهرت الروافض و النواصب، و فی آخر زمن الصحابة ظهرت القدریة، ثم ظهرت المعتزلة بالبصرة، و الجهمیة و المجسمة بخراسان، فی اثناء عصر التابعین، مع ظهور السنة و أهلها الی بعد المائتین، فظهر المأمون الخلیفة، و کان ذکیا متکلما له نظر فی المعقول، فاستجلب کتب الاوائل، و عرّب حکمة الیونان، و قام فی ذلک و قعد و خب(2)و أوضع، و رفعت الجهمیة و المعتزلة رءوسها بل و الشیعة.
فانه کان کذلک، و آل به الحال الی أن حمل الامة علی القول بخلق القرآن و امتحن العلماء فلم یمهل و هلک لعامه، و خلی بعده شرا و بلاء فی الدین، فان الامة مازالت علی ان القرآن العظیم کلام اللّه تعالی و وحیه و تنزیله، لا یعرفون غیر ذلک.
حتی نبغ لهم القول بأنه کلام اللّه مخلوق مجعول، و أنه یضاف الی اللّه تعالی اضافة تشریف، کبیت اللّه، و ناقة اللّه، فأنکر ذلک العلماء، و لم یکن الجهمیة یظهرون فی دولة المهدی و الرشید و الامین، فلمّا ولیّ المأمون و کان منهم
أظهر المقالة(1).
ذهبی و ابن کثیر مامون عباسی را شیعه دانسته اند
«از این عبارت ظاهر است که علامة ذهبی تصریح کرده: بآنکه مأمون مثل شیعه بوده، و بهمین سبب شیعه هم در زمان او سرهای خود بلند کردند و خود صاحب «مجالس المؤمنین» هم تصریح ابن کثیر را بتشیع مأمون ذکر فرموده، چنانچه بترجمه مأمون گفته:
ابن کثیر شامی در تاریخ خود تصریح به تشیع او نموده انتهی(2).
پس کمال عجب است که فاضل رشید بتمسک خود صاحب «مجالس المؤمنین» التفات نمی کند، و اعتنائی بتصریح مثل علامه ابن کثیر، که از اجله اساطین و اعاظم محدثین و محققین ایشان است، نمی فرماید، و نه بر إفاده علامه سیوطی که خود ناقل آنست نظری می اندازد، و نه از تصریح علامه ذهبی حسابی برمیدارد، و جابجا بر نسبت تشیع بمأمون زبان طعن و ملام دراز می سازد، و نمی داند که این طعن و تشیّع متوجه باکابر ائمه، و اساطین محققین او است، بلکه چون عبارت سیوطی که حاکم بتشیّع مأمون است خودش نقل کرده، و احتجاج و استناد بآن نموده.
لهذا نزد خود جنابش هم تشیّع مأمون مسلّم باشد، پس این همه تشنیعات متوجه بخود جناب او است.
و عبد الرحمن بن محمد بن خلدون المغربی در کتاب «العبر و دیوان المبتدأ و الخبر» گفته» :
الخبر عن أبی العباس من دول الاسلام و انشاء دولتهم و الالمام بنکت
أخبارهم و عیون أحادیثهم، هذه الدولة من دولة الشیعة کما ذکرنا وقرتها منهم یعرفون بالکیسانیة، و هم القائلون بامامة محمد بن علی بن الحنفیة بعد علی، ثم بعده الی ابنه أبی هاشم عبداللّه، ثم بعده الی محمد بن علی بن عبد اللّه بن عباس بوصیته کما ذکرنا، ثم بعده الی ابنه ابراهیم الامام ابن محمد، ثم بعده الی أخیه أبی العباس السفاح، و هو عبداللّه بن الحارثیة، هکذا مساقها عند هؤلاء الکیسانیة و یسمون أیضا الحرماقیة نسبة الی أبی مسلم لانه کان یلقب بحرماق، و لبنی عباس أیضا شیعة یسمون الراوندیة من اهل خراسان، یزعمون ان أحق الناس بالامامة بعد النبی صلی اللّه علیه و آله و سلم هو العباس لانه وارثه و عاصبه لقوله: «وَ أُولُوا اَلْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اَللّهِ»(1)و أن الناس منعوه من ذلک و ظلموه الی أن رده اللّه الی ولده، و یذهبون الی البراءة من الشیخین و عثمان، و یجیزون بیعة علی لان العباس قال له: یا ابن أخی هلم ابایعک فلا یختلف علیک اثنان.
و لقول داود بن علی علی منبر الکوفة یوم بویع السفاح: یا أهل الکوفة انه لم یقم فیکم امام بعد رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم الاّ علی بن أبی طالب، و هذا القائم فیکم یعنی السفاح(2).
بگفتار ابن خلدون دولت عباسیه دولت شیعه بود
«از این عبارت ظاهر است که اصل دولت عباسیه از دولت شیعه است، و فرق این دولت از شیعه می باشند، پس نسبت صاحب «مجالس المؤمنین» تشیع را بخلفای بنی العباس موافق افاده ابن خلدون باشد، پس تشنیع فاضل رشید بر نسبت تشیع ببنی العباس عین تشنیع بر اسلاف جلالت اساس خود است.
و نیز از آخر این عبارت ظاهر است که داود بن علی بر منبر کوفه بروز
بیعت سفاح گفته: بدرستی که قائم نشد در شما امامی بعد حضرت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مگر علی بن ابی طالب، و این قائم در شما یعنی سفّاح، و این قول صریح است در نفی خلافت ثلاثة، و چون سفّاح هم ردّی بر آن نکرده، بطلان خلافت ثلاثه نزد او غیر منکر باشد.
پس تشیع سفاح و اتباع او از این عبارت ثابت شد.
و از این جا است که صاحب «مجالس المؤمنین» این قول داود بن علی در ترجمه سفاح برای اثبات تشیع او ذکر کرده حیث قال:
عبد اللّه بن محمد بن علی بن عباس بن عبد المطلب، کنیتش ابو العباس لقبش سفاح است، ولادتش سنة خمس و مائة، اول خلفاء آل عباس است، بیعتش بسعی حسن بن قحطبه طائی، و نصرت ابو مسلم مروزی در آدینه چهاردهم شهر ربیع الاول سنة اثنتین و ثلثین و مائة.
داود عباسی خلافت غیر علی علیه السلام و سفاح را باطل معرفی کرده
صاحب «روضة الصفا» آورده که صباح جمعه ابو العباس با أتباع خود سوار شده، در دار الاماره مروان فرود آمده، و از آنجا بمسجد جامع رفت، و بر منبر برآمده، بر پای خطبه بخواند، بخلاف بنی امیه که ایشان نشسته می خواندند، و بنابر آنکه در آن روز ضعفی داشت بر بالای منبر بنشست، و عمش داود بن علی از وی بیک درجه پایانتر ایستاده خطبه را تمام کرد، و آخرین کلام داود با اهل کوفه این بود که: میان شما و پیغمبر شما هیچ خلیفه بحق پای اقتدار بر منبر ننهاد، مگر علی بن ابی طالب علیه السلام، و این امام که بر منبر است یعنی عبد اللّه بن محمد، و بدانید که این امر بما متعلق شد و از میان ما بیرون نرود، تا آن زمان که عیسی علیه السلام از آسمان فرود آید، بعد از آن سفاح و داود از منبر فرود آمده
بدار الاماره رفتند، و ابو جعفر منصور تا نماز دیگر باخذ بیعت مشغول بود، و چون بیعت تمام شد، و بر مسند خلافت استقلال یافتند در استئصال بنی امیّه مبالغه تمام نمودند، چنانکه در احوال دمشق از مجلس اول مذکور شد انتهی(1).
و این قول داود را عماد الدین ادریس بن علی بن عبداللّه هم نقل کرده، چنانچه در «کنز(2)الاحبار فی السیر و الاخبار» که نسخه عتیقه آن بعنایت پروردگار پیش این خاکسار حاضر است بعد ذکر خطبه خواندن ابو العباس سفاح مذکور است» :
و کان موعوکا فاشتد وجعه، فجلس علی المنبر و صعد عمه داود بن علی دونه علی مراقی فی المنبر، فقال: الحمد للّه شکرا شکرا شکرا الذی أهلک عدونا و أصار إلینا میراثنا من نبینا صلی اللّه علیه و آله و سلم، الان اقشعت حنادس الظلم، و انکشف غطاؤها، و أشرقت أرضها و سمائها، و طلعت الشمس من مطلعها و بزغ القمر من مبزغه، و أخذ القوس باریها(3)، و عاد السهم الی منزعه، و رجع الحق الی نصابه، من أهل بیت نبیکم، أهل الرأفة و الرحمة بکم و العطف علیکم، ثم ذکر سوء سیرة بنی أمیّة و جورهم و عسفهم.
و قال: فتبا تبا لبنی حرب و بنی مروان آثروا فی مدتهم و عصرهم العاجلة
1) مجالس المؤمنین ج 2 ص 264 ط طهران
2) قال فی کشف الظنون : کنز الاخبار لمحمد بن شیرویه البلخی المتوفی سنة ، و للشریف ادریس بن علی بن عبداللّه ، ذکره الخزرجی فی تاریخ الیمن ، انتهی ما فی کشف الظنون فتراه سماه کنز الاخبار بالخاء المعجمة و انما هو کنز الاحبار بالحاء المهملة .
3) الباری : ناحت السهم ، و من أمثالهم : اعط القوس باریها أی فوض أمرک الی من یحسنه .
علی الاجلة، و الدار الفانیة علی الباقیة، فرکبوا الاثام، و ظلموا الانام، و انتهکوا المحارم، و أطال فی هذا المعنی، و کان فصیحا، مرتجلا للخطب معروفا بذلک، معدودا فی خطباء بنی هاشم، ثم قال و ان أمیر المؤمنین عز اللّه نصره، عاد الی المنبر بعد الصلوة، لانه کره أن یخلط بکلام الجمعة غیره، و انما قطعه عن استتمام الکلام بعد أن أخذ فیه شدة الوجع، فادعوا اللّه لامیر المؤمنین بالعافیة، فقد أبدلکم اللّه بمروان، عدو الرحمن، و خلیفة الشیطان، الشاب المکتهل، المتبع لسلفه الابرار الاخیار، فعج الناس له بالدعاء.
ثم قال: یا أهل الکوفة انا و اللّه مازلنا مظلومین مقهورین علی حقنا، حتی أتاح اللّه لنا شیعتنا من أهل خراسان، فأحیا بهم حقنا، و أبلج بهم حجتنا، و أظهر بهم دولتنا، أیها الناس أنه و اللّه ما کان بینکم و بین رسول اللّه صلی اللّه علیه خلیفة الا علی بن أبی طالب و أمیر المؤمنین هذا الذی خلفی.
ثم نزلا فسار أبو العباس الی القصر، و أجلس أخاه أبا جعفر، یأخذ البیعة علی الناس فی المسجد، حتی جنه اللیل، و قد کان حین سارت القواد نحو أبی العباس لحقهم أبو سلمة الخلال فأدخلوه وحده، فسلم علیه بالخلافة، فقال بعضهم علی رغم أنفک یا بن الفاعلة، فنهاهم أبو العباس، و خرج أبو العباس فعسکر بحمام أعین فی عسکر أبی سلمة، و نزل معه فی حجرته بینهما ستر، و استخلف علی الکوفة و أعمالها عمه داود بن علی، و بعث عمه عبداللّه بن علی لقتال مروان الخ(1).
«و گمان مبر که فاضل رشید در صرف کتاب «ایضاح» با وصف نقل عبارت سیوطی مشتمل بر تشیع مأمون، و استناد بآن مخالفت آن آغاز نهاده، و باب طعن و تشنیع بر نسبت تشیع بمأمون گشاده، بلکه
1) کنز الاحبار فی السیر و الاخبار مخطوط فی مکتبة المؤلف بلکهنو .
فاضل رشید در شبهات خود بر بعض مقامات «صوارم» نیز معروف بودن مأمون بتشیع از «تاریخ الخلفاء» سیوطی نقل کرده، و تمسک بآن نموده، و بنقد جانش خریده، بلکه تصریح ابن کثیر بتشیع مأمون نیز از صاحب «مجالس» در این شبهات نقل کرده، و عجب که بعد این افاده در شبهات خود بر بعض عبارات حسام، و شبهات خود بر بعض مباحث ذو الفقار، که همراه همین شبهات خود بر بعض مقامات «صوارم» ظاهر کرده، نسبت تشیع را بمأمون سبب نهایت طعن و تشنیع، و باعث غایت تهجین و توهین می گرداند، تا آنکه این نسبت را مثبت ناصبیت می پندارد، و نمی داند که هر گاه ابن کثیر نسبت تشیع بمأمون کرده باشد و حسب تصریح ملازمانشان علامه سیوطی، که مجدد دین سنیه در مائه تاسعه بوده، معروف بودن مأمون بتشیع ثابت ساخته.
پس اگر صاحب «مجالس» هم نسبت تشیع بمأمون برای الزام و افحام منکرین، و اثبات حقیقت خلافت بلا فاصله جناب امیر المؤمنین علیه السلام، و افضلیت آن حضرت بر زبان خلفاء متسننین نماید، چرا مورد طعن و تشنیع و استهزاء گردد، و چگونه این نسبت مثبت ناصبیت و عداوت گردد، و گو استهزاء و تمسخر بر این نسبت در «شوکت عمریه» و کتاب «ایضاح» بر غفلت و ذهول، بسبب امتداد و طول زمان محمول می تواند شد، لکن در ادراک وجه طعن و تشنیع، که در شبهات خود بر حسام و ذو الفقار فرموده، عقل متحیر است، که با وصفی که کل این شبهات سه گانه اوراقی چند بیش نیست باز وقوع سرعت ذهول و غفول در آن محیر عقول است.
و سید محمد بن عبدالرسول برزنجی، که از متعصبین متکلمین سنیه
است، نیز تصریح بشیعیت مأمون و مجاهرت او در این باب کرده، و عهد او را بسوی امام رضا علیه السلام معلل به شیعیت او کرده، در حقیقت حقیت مذهب شیعه و بطلان مذهب سنیه مثل آفتاب روشن ساخته چنانچه در کتاب «نواقض الروافض» گفته» :
و انما کان منکرا فی زمن بنی العباس القول بانحصار الامامة فی بنی الزهراء لانه کان موجبا لاخراج بنی العباس من الخلافة، بل المأمون منهم کان شیعیا مجاهرا، و لهذا عهد الی الامام علی الرضا بن موسی الکاظم(1).
تشیع بنی عباس تشیع بمعنی عام است
«دوم آنکه تشیع بر دو معنی اطلاق می یابد:
اول معنایی که مرادف ایمان خاص است پس مراد از شیعه حسب این اطلاق امامی اثنا عشری است، که معتقد امامت ائمه اثنا عشر علیهم السلام، و سائر ضروریات مذهب امامیه اثنا عشریه باشد.
دوم معنای عام است، که بنابر این مراد از شیعی کسی است که، قائل بخلافت بی فصل جناب امیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام باشد گو بامامت جمیع ائمه اثنا عشر علیهم السلام معتقد نباشد، و گو منکر بعض ضروریات مذهب حق باشد، و اطلاق شیعه بر فرق هالکه، مثل اسماعیلیه، و زیدیه، و فطحیه، و واقفیه، و امثالهم بهمین معنی است، پس بمجرد نسبت تشیع بکسی ثابت نمی شود که او امامی اثنا عشری بوده.
پس اگر مأمون و هارون شیعی باشند بمعنی ثانی، کدام مقام استعجاب و استغراب است؟ و چرا این نسبت سبب توجیه طعن و استهزاء باهل حق
1) نواقض الروافض - ذیل قوله : من هفواتهم الشنیعة ایجابهم التقیة ، ص 20 مخطوط فی مکتبة المؤلف .
تواند شد؟ و عموم تشیع از اثنا عشریت در اطلاقات علماء، امری است نهایت واضح و مشهور، و بغایت لایح و معروف، که بر ناظر کتب ملل و نحل و کتب عقائد که در آن ذکر فرق می نمایند مخفی نیست، و ادنی متتبع و متفحص در این باب ارتیاب ندارد، لکن فاضل رشید ظاهرا دیده و دانسته خود را بر در تغافل زده، نسبت تشیع را بامثال مأمون و هارون سبب طعن موهوم موهوم گردانیده.
و علاوه بر تصریحات علمای اهل حق بعموم تشیع از اثنا عشریت، کتب ائمه سنیه هم بآن ناطق است، کتاب «ملل و نحل» شهرستانی، و «عبر ابن خلدون» ، و «شرح مواقف» و امثال آن بدست باید گرفتن و از این استعجاب و استغراب باید گذشتن.
و دورتر چرا باید رفت همین «تحفه» شاهصاحب با علی اصوات ندا می نماید بعموم تشیع از اثنا عشریت، که در باب اول داد فسانه خوانی در ذکر انشعاب فرق شیعه داده اند پس اگر فاضل رشید کتب ملل و نحل و کتب عقائد را بنظر بصیرت ندیدند، حیرت است که آیا بمطالعه باب اول تحفه هم مشرف نگردیدند که جابجا بسبب نسبت تشیع بمأمون و هارون و امثال او بر خود پیچیدند، و آنرا باعث نهایت طعن و تشنیع، و سبب غایت سخریه و استهزاء فهمیدند.
و از اطراف طرائف آنست که خود فاضل رشید هم در شبهات خود بر حسام، عموم شیعیت از اثنا عشریت، در مقام حمایت مولوی عبدالعلی که نسبت قول بعصمت ائمه اثنا عشر بجمیع روافض کرده، باهتمام ثابت می نماید، و باز در همین جا بلکه در همان شبهات، نسبت تشیع را بمأمون و هارون و امثالشان سبب طعن و تشنیع بلیغ گمان می برد، و داد زبان درازی
می دهد، و تصور نمی کند که هر گاه شیعیت عام است از اثنا عشریت، و نزد اثنا عشریه کسی که بر مذهبشان نباشد کافر و ضال و مبتدع و خاسر است، پس از محض نسبت تشیع بکسی کجا حقیقت او نزد اثنا عشریه لازم می آید.
صاحب مجالس المؤمنین مطلق شیعه را یاد کرده
سوم آنکه کلمات خود صاحب «مجالس المؤمنین» بنهایت تصریح و غایت توضیح دلالت دارد بر آنکه، جناب او در این کتاب مطلق شیعه را ذکر می کند، نه محض شیعه امامیه اثنا عشریه را، چنانچه در «مجالس» در ترجمه علاء الدولة احمد سمنانی، بعد ذکر جوابی از قول او بامامت امام ابن الامام محمد بن الحسن العسکری گفته: و بر تقدیر تسلیم می گوئیم انکار وجود محمد بن الحسن العسکری علیه السلام منافی تشیع شیخ نیست، چه بعضی از طوائف شیعه، حتی جمعی از امامیه، قائل بدوازده امام، که یکی از ایشان محمد بن الحسن العسکری علیه السلام است نیستند، چه مناط تشیع بر اعتقاد آن است که بعد از رسول، خلیفه بحق بلا فصل حضرت امیر المؤمنین علی بن أبی طالب است، چنانچه در صدر کتاب مذکور شده، و آنچه در این مقام از روایت صاحب احباب، و عبارت رساله شیخ تحریر یافت، نص صریح است در این باب، و ما در مواضع این کتاب ذکر مطلق امامیه را منظور داشته ایم، مقصور بذکر امامیه اثنا عشریه نگذاشته ایم انتهی(1).
این عبارت بوجوه عدیده دلالت دارد بر آنکه نزد صاحب «مجالس» از محض نسبت تشیع بکسی حقیقت مذهب او لازم نمی آید، و تشیع عام است از اثنا عشریه:
اول آنکه قول او: «انکار وجود محمد بن الحسن العسکری علیه السلام
1) مجالس المؤمنین ج 2 ص 137 ط طهران
منافی تشیع شیخ نیست» ، صریح است بر آنکه نزد صاحب «مجالس» تشیع عام است از اثنا عشریت، که انکار وجود حضرت صاحب العصر علیه السلام را منافی تشیع نمی گیرد، و ذکر منکر وجود آن حضرت را در این کتاب، مضاد غرض خود نمی داند.
دوم آنکه قول او: «چه بعضی از طوائف الخ» صریح است در آنکه بعضی از طوائف شیعه امامیه، قائل بامامت ائمه اثنا عشر علیهم السلام نیستند، پس اگر سوای حضرت صاحب العصر علیه السلام، امامت دیگر ائمه علیهم السلام را هم کسی منکر شود، و بامامت بی فاصله جناب امیر المؤمنین علیه السلام قائل باشد، او هم داخل شیعه بمعنی عام است، و بحث در این کتاب از شیعه عام است نه از شیعه خاص.
سوم آنکه قول او: «چه مناط تشیع الخ» ، صریح است در آنکه، مدار تشیع مبحوث، عنه در این کتاب، بر اعتقاد امامت بی فاصله جناب امیر المؤمنین علیه السلام است، پس فرق هالکه ضاله، که بامامت بی فاصله آن حضرت قائلند، گو منکر امامت دیگر ائمه علیهم السلام باشند، متشیعند بمعنی عام.
چهارم آنکه از قول او: «چنانچه در صدر کتاب مذکور شد» نیز عموم تشیع از اثنا عشریت ظاهر است، و عبارت صدر کتاب که اشاره بآن در این مقام فرموده این است: اما شیعی کسی است که خلیفه بحق، بعد حضرت پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم، امیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام را داند، و سنی کسی است که ابو بکر را داند، و امامیه اثنا عشریه از شیعه، ایدهم اللّه تعالی، جمعی اند که قائل بدوازده امامند، بتفصیلی
که مذکور خواهد گردید.(1)
منکر امامت هر کدام از ائمه حق هالک و گمراه است
پنجم آنکه از آخر عبارت بتصریح صریح ظاهر است، که صاحب «مجالس» در این کتاب مطلق امامیه را ذکر کرده، و قصر کتاب بر امامیه اثنا عشریه که اهل حقند نکرده، بلکه هر کسی را که قائل بخلافت بی فصل جناب امیر المؤمنین علیه السلام باشد ذکر کرده، گو بخلافت دیگر ائمه معصومین علیهم السلام قائل نباشد.
پس با این همه اهتمام صاحب «مجالس» بدفع شبه رکیکه، و تبرئه ذیل خود را تلویث بتهمت بی اصل، هم در صدر کتاب و هم در این مقام بوجوه عدیده، اعتراض بر آنجناب نمودن داد انصاف و دانشمندی دادنست.
و هر گاه ثابت شد حسب تصریح صاحب «مجالس» که تشیع عام است از اثنا عشریت، پس این هم باید دانست: که اجماع أهل حق خلفا عن سلف واقع است بر آنکه منکر امامت یکی از ائمه علیهم السلام ضال(2)
عن ابان عن الفضل عن أبی عبد اللَّه علیه السلام قال : من ادعی الامامة و لیس من اهلها فهو کافر .
و لا یخفی علی المتأمل ان الحدیث المروی لا یثبت المدعی أی کفر منکر الامامة
و هالک، و خاسر، و بی دین، و کافر است، پس بنابر این اگر صاحب «مجالس» بکفره بنی عباس تشیع را بمعنی عام نسبت نماید، اعتراضی بر او لازم نیاید، و کفر و ضلال منکر امامت یکی از ائمه اطهار علیهم السلام، نزد اهل حق هر چند مقام ریب و اشتباه نیست، لکنبحمد اللّه و حسن توفیقه این معنی از صدر کتاب «مجالس المؤمنین» هم ظاهر است چنانچه در مقدمه کتاب گفته:
و از جمله اخبار صحیحه و روایات صریحه، که طائفه امامیه اثنا عشریه در انحصار خلفای کرام در دوازده امام، از ذریت حضرت سید الانام علیه و علیهم السلام روایت می نماید، آنست که روایت نموده سید اجل زین الملة و الدین علی بن عبد الحمید الحسینی النجفی در شرح «مصباح المتهجد» از شیخ اقدم اعلم، مقتدای الطائفة المحقة بین الامم، شیخ ابو عبد اللّه محمد مفید، که او رفع می نماید بامام همام بحر الحقایق جعفر بن محمد صادق علیه السلام، که آن حضرت فرموده که: حضرت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم می فرماید» :
حدثنی جبرئیل علیه السلام عن رب العزة جل جلاله انه قال: من علم ان لا اله الا انا وحدی، و ان محمدا عبدی و رسولی، و ان علی بن أبی طالب خلیفتی و ان الائمة من ولده حججی، ادخلته الجنة، و نجیته من النار بعفوی، و ابحت له جواری، و اوجبت له کرامتی، و اتممت علیه نعمتی، و جعلته من خاصتی، ان نادانی لبیته، و ان دعانی اجبته، و ان سألنی اعطیته، و ان سکت ابتدأته، و ان أساء رحمته، و ان فرمنی دعوته، و ان رجع الیّ قبلته، و ان قرع بابی فتحته، و من لم یشهد ان لا اله الا انا وحدی، او شهد و لم یشهد ان محمدا عبدی و رسولی، او شهد و لم یشهد ان علی بن أبی طالب خلیفتی، او شهد و لم یشهد ان الائمة حججی، فقد جحد نعمتی، و صغر عظمتی، و کفر بآیاتی و کتبی، ان قصدنی حجبته، و ان سألنی حرمته، و ان نادانی لم اسمع ندائه، و ان دعانی لم استجب دعاءه، و ان رجانی خیبته، و ذلک جزاء منی، و ما انا بظلام للعبید.
فقام جابر بن عبداللّه الانصاری فقال: یا رسول اللّه من الائمة من ولد علی
ابن أبی طالب؟ فقال: الحسن و الحسین سیدا شباب أهل الجنة، ثم سید العابدین فی زمانه علی بن الحسین، ثم الباقر محمد بن علی، و ستدرکه یا جابر، فاذا ادرکته فاقرأه عنی السلام، ثم جعفر بن محمد الصادق، ثم موسی بن جعفر، ثم الرضا بن موسی، ثم التقی محمد بن علی، ثم النقی علی بن محمد، ثم الزکی الحسن بن علی، ثم ابنه القائم بالحق مهدی امتی، یملأ اللّه به الارض قسطا و عدلا، کما ملئت جورا و ظلما، هؤلاء یا جابر خلفائی و خلصائی و اولیائی و عترتی، من عصاهم فقد عصانی، و من انکر واحدا منهم فقد انکرنی، بهم یمسک اللّه السماء ان تقع علی الارض الا باذنه، و بهم تمنع الارض ان تمید بأهلها(1).
«صاحب «مجالس» بر دفع این شبه رکیکه، در صدر کتاب، و در ترجمه علاء الدولة، و دیگر مقامات اکتفا نکرده، در عنوان ذکر بنی عباس هم، باوضح تقریرات و ابین توضیحات، بیخ این شبه سخیفه برکنده ضلال و کفر و خسران متغلبه بنی عباس ثابت کرده، تا کسی را مقام اشتباه و التباس، و ریب و وسواس، در باب غدران بنی عباس باقی نماند، و کسی بر نسبت تشیع بایشان اعتراض و ایراد نکند.
در «مجالس المؤمنین» در مجلس هشتم مذکور است:
جند اول آل عباس که ایشان را هاشمیه نیز می خوانند، عدد ایشان سی و هفت نفر، مدت ملکشان از روز جمعه ربیع الاول سنة اثنین و ثلثین و مائة، تا شب چهاردهم صفر ست و خمسین و ستمائه، پانصد و بیست و شش سال، قدماء و فضلای ایشان شیعی بوده اند، و خلیفه و امام بحق بعد از حضرت رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم بلا فصل حضرت أمیر المؤمنین علیه السلام را می دانسته اند، اما بواسطه آنکه در زمان هر یک
1) مجالس المؤمنین ج 1 ص 13 و ص 14 ط طهران .