جلسه 1403/08/24

بسم الله الرحمن الرحیم



دعوت در جهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد



 
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در جهاد ابتدایی
 
حدیث اخلاقی
عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص يَدُ اللَّهِ تَعَالَى فَوْقَ رُءُوسِ الْمُكَفَّرِينَ تُرَفْرِفُ بِالرَّحْمَةِ.
یکی از نکاتی که انسان با آن در زندگی روزمره و تعاملات روبرو می شود، پاسخ بهتر دادن به احسان است. انسان باید وقتی با احسانی روبرو شد، آن را با احسان بهتری یا لااقل با همان احسان پاسخ دهد، می فرماید: ﴿وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها﴾[1]
و ﴿هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسان ﴾[2]
. گاهی انسان نیکی می کند اما در مقابل با برخوردهای نادرست و ناسپاسی روبرو می شود. گاهی این کار نیکی که انجام داده است، مورد مذمت و سرزنش قرار می گیرد به جای اینکه مورد تمجید و تحسین قرار گیرد. این مسئله هم در حوزه های فردی رخ می دهد و هم در حوزه های اجتماعی. افرادی در حوزۀ اجتماعی جان فشانی می کنند تا دیگران در آسایش زندگی کنند اما دیگران اطلاعی از فلسفه و علت این جان فشانی ندارند لذا ایراد می گیرند. در این زمینه مثال ها و مصادیق متعددی وجود دارد.
خدای متعال می فرماید: طرف حساب احسان شما، من هستم و امکان ندارد که احسان شما را پاسخ ندهم چه دیگران بی مهری کنند و چه با احسان پاسخ دهند بلکه ناسپاسی و بی مهری دیگران باعث می شود که خداوند رحمت خود را نسبت به نیکوکار مذکور، مضاعف و گسترده کند. سه جمله از معصوم نقل می کنیم که یک مضمون را بیان می کنند. اول: امیر المومنین ع از رسول الله نقل می کنند که فرمود: «دست خدای متعال بر سر هر کسی است که کار نیک او مورد ناسپاسی قرار گرفته است». «مکفّرین» یعنی کسانی که مورد کفران و ناسپاسی قرار گرفته اند و از آنان قدردانی نشده است. «ترفرف بالرحمة» یعنی خدای متعال رحمت خودش را نسبت به آن شخص گسترده می کند.
در زمان مرحوم آیت الله دکتر بهشتی نمونه ای از این مسئله رخ داد. ایشان واقع عالم به زمان و مدیر و مدبّر بود. ایشان مسئولی بود که نظام اسلامی به لحاظ فهم و درک عمیق مسائل مخصوصا در عرصۀ بین الملل، به او افتخار می کرد لکن در زمان خود بسیار مورد بی مهری قرار گرفت و بسیار مورد توهین واقع شد. تمام کارهایی که انجام می داد، وقف نظام و انقلاب بود. به ایشان می گفتند شما تریبون در اختیار دارید و لذا از آن برای دفاع از خود استفاده کنید. ایشان پاسخ داد: من اوقات خود را مدیریت کرده ام و برای دفاع از خود وقتی پیدا نکرده ام. و خداوند وعده داده است که مدافع مومنان باشد.
در برخی از سخنرانی ها به سمت ایشان گوجه پرتاب کردند. ایشان را ابتدا ترور شخصیت و سپس ترور شخص کردند. لذا امام ره فرمود او مظلوم زیست و مظلوم از دنیا رفت و خار چشم دشمنان بود.
احسان و نیکی های بسیار در زمان حیات شهید بهشتی از ایشان صادر شد و در زمان حیات ایشان، ناسپاسی کردند و برخی به او اتهام جاسوس بودن و مهرۀ غرب بودن زدند لکن ایشان ساکت بود و ما هیچ جا نشنیدیم که ایشان از خودش دفاع کند. بعد از شهادت ایشان، دیگران بسیار بر سر و صورت خود زدند و متوجه ارزش های فراوان ایشان شدند. در جریان شهادت خطیب بزرگ، آیت الله طالقانی، به شهید بهشتی تهمت دخالت در این قضیه را زدند لکن در نهایت خداوند متعال عظمت و بزرگی شهید بهشتی را نشان داد. گاهی روشن شدن حق در زمان حیات شخص صورت می گیرد و گاهی بعد از حیات او و در مورد شهید بهشتی، در زمان حیات او، حق روشن نشد و شکرگزاری و تکریمی برای ایشان صورت نگرفت.
دوم: امیر المومنین ع از رسول الله نقل می کند: « الْمُحْسِنُ الْمَذْمُومُ مَرْحُومٌ.»[3]

سوم: قال علی ع قال رسول الله ص: « أَفْضَلُ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةً وَ أَقْرَبُهُمْ مِنَ اللَّهِ وَسِيلَةً الْمُحْسِنُ يُكَفَّرُ إِحْسَانُهُ.»[4]
بالاترین منزلت را در نزد خداوند کسی دارد که نیکی کند و مورد ناسپاسی قرار گیرد. این سه روایت در کتاب نوادر راوندی، صفحۀ 104 قرار دارد.
این موضوع جای بحث زیادی دارد و جا دارد که این بحث را بسیار شرح دهیم. کفران نعمت عظیم امیر المومنین ع را توسط خوارج می بینیم. امیر المومنین ع از خوارج به خودشان مهربان تر بود و در عین حال خوارج به ایشان تهمت ناروا زدند و تصمیم بر قتل ایشان گرفتند. خدای متعال به ما توفیق درک این مفاهیم را عطا کند.
دعوت در جهاد ابتدائی
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما دربارۀ دعوت قبل از قتال در جهاد ابتدائی بود. این بحث از ابعاد مختلف بسیار مهم است. آیا اصلا باید دعوت صورت گیرد؟ اگر دعوت باید صورت گیرد، آیا دعوت در مرحلۀ اول کفایت می کند؟ برخی از اهل سنت قائل به کفایت دعوت در مرحلۀ اول شده اند. در جلسۀ بعد به کلمات اهل سنت اشاره خواهیم کرد. در میان فقهای شیعه دو دیدگاه کلی وجود دارد: اول، دعوت صرفا در مرحلۀ اول واجب است و در مراحل بعد، مستحب است. دوم، دعوت، مطلقا و در همۀ مراحل واجب است. قائلین به دیدگاه اول، یعنی مفصّلین، و کلمات ایشان را بیان کردیم. تقریبا همۀ کلمات را بیان کردیم و خواندیم لکن عبارت صاحب جواهر و محقق باقی مانده بود.
کلام فقهای شیعه در مورد تکرار دعوت
ادامۀ کلام قائلین به تفصیل
کلام صاحب جواهر
«بل قيل هو أوفق بقولهم: «و تسقط الدعوة عمن قوتل لها و عرفها» الشامل لدعاء الإمام عليه السلام و منصوبه و غيرهما، و إن كان فيه إمكان إرادة الدعوة من الإمام عليه السلام و منصوبه، خصوصا ممن ذكر ذلك متصلا بالعبارة السابقة، بل لا تخفى عليك أمارات التقية من الخبر المزبور، و إلا فقد عرفت عدم جواز الغزو في زمان الغيبة، نعم قد يقال إنه لا دليل صالح على الوجوب، و الأصل البراءة، مؤيدا بحصول الغرض بصدورها من كل أحد، و الظاهر الاكتفاء ببلوغها إلى رئيسهم مشافهة أو مراسلة أو مكاتبة، و الأولى اعتبار بلوغها إلى كل مقاتل منهم، كما أن الأولى كونها بالمأثور، و هو بسم اللّه أدعوك إلى اللّه و إلى دينه، و جماعة أمران أحدهما معرفة اللّه، و الآخر العمل برضوانه، و أن معرفة اللّه أن يعرفه بالوحدانية و الشرافة و العلم و القدرة و العلو في كل شيء و أنه الضار النافع القاهر لكل شيء الذي لا تدركه الأبصار، و هو يدرك الأبصار و هو اللطيف الخبير، و أن محمدا عبده و رسوله، و أن ما جاء به الحق من عند اللّه، و أن ما سواه لهو الباطل، فإذا أجابوا إلى ذلك فلهم ما للمؤمنين و عليهم ما على المؤمنين.»[5]
وقتی اسلام به دشمنان شناسانده شد، دعوت ساقط می شود. امام یا منصوب از ناحیۀ امام یا غیر آنها مثل مومنین باید دعوت را انجام دهند. مومنین یا از جهت امور حسبیه باید این وظیفه را انجام دهند که مرحوم آقای خوئی بیان کرده اند و یا از باب ولایت فقیه. صاحب جواهر می فرماید این مطلب از برخی روایات نیز برداشت می شود و نشانه ای از تقیه در این روایات وجود ندارد. بحث دیگر در این است که چه کسانی باید به اسلام دعوت شوند. آیا همۀ آحاد دشمنان باید دعوت شوند یا رئیس آنها؟ این بحث خارج از بحث فعلی ما است لکن صاحب جواهر می فرماید ظاهر این است که دعوت باید به رئیس آنها ابلاغ شود به صورت مشافهه یا مراسله یا مکاتبه و نظر اولی این است که همۀ دشمنان باید مورد دعوت قرار گیرند. البته در صورتی که شرایط فراهم باشد. برخی گفته اند که اولی این است که دعوت به صورت دعوت با مأثور باشد یعنی آن دعوتی که در روایات معتبر ما نقل شده است. اگر دعوت را اجابت کردند، همان بهره های مومنان را خواهند داشت و جان و مالشان در امنیت خواهد بود.
سپس می فرماید: «و كيف كان فقد صرح الشيخ و الفاضلان و الشهيدان و غيرهم بأنه يسقط اعتبار وجوب الدعوة على تقديره في حق من عرفها بقتال سابق عليها أو بغير ذلك، للأصل و ما سمعته في خبر السلمي و ما حكاه غير واحد من أن النبي صلى اللّه عليه و آله غزا بني المصطلق و هم آمنون و إبلهم تسقى على الماء و استأصلهم، بل لعله لا خلاف فيه و إن حكي عن إطلاق النهاية و السرائر و التبصرة، لكن يمكن تنزيله على غير الفرض الذي لا حكمة ظاهرة في وجوبها فيه مع فرض علمهم بها.» وجوب دعوت در حق کسانی که سابقا در قتال سابق دعوت شده اند، ساقط می شود. همچنین وجوب دعوت ساقط می شود به این صورت که دشمن از طرق دیگری اسلام را شناخته است اگرچه نبرد اول بین کفار و مسلمانان در پیش باشد. مراد از «بغیر ذلک» همین معنا است. صاحب جواهر سپس به روایت سلمی و روایت نبوی در مورد جنگ بنی المصطلق اشاره می کند. ما در مورد غزوۀ بنی المصطلق مفصل بحث خواهیم کرد. صاحب جواهر در عبارت بالا به احتمالِ اجماعی بودن قول به تفصیل اشاره می کند و می فرماید اگر قول به تفصیل اجماعی باشد، عبارات دال بر اطلاق را توجیه می کنیم.
«نعم هو مستحب كما صرح به غير واحد لتأكيد الحجة، و للمحكي من فعل علي عليه السلام عند مقاتلة عمرو بن عبدود، و ما سمعته من وصية النبي صلى اللّه عليه و آله له عليه السلام لما بعثه إلى اليمن، و ما يحكى من دعوة سلمان أهل فارس و غير ذلك.» بله دعوت در مرتبۀ دوم مستحب است. در مورد استحباب دعوت نیز بحث داریم در این که چه دلیلی برای آن وجود دارد. ما در آیندۀ ملاحظۀ خود را نسبت به این عبارت صاحب جواهر بیان خواهیم کرد. می فرماید نمونه هایی در تاریخ و سنت وجود دارد که از آنها استحباب دعوت برداشت می شود مثل فعل امیر المومنین ع در هنگام جنگ با عمرو بن عبدود و مثل سفارش پیامبر اکرم ص به امیر المومنین ع در هنگام ارسال به یمن.
شما نسبت به عبارات صاحب جواهر در جلد 21، صفحۀ 51 تا 55، دقت بیشتری داشته باشید. ما تا اینجا به کلمات قائلین به تفصیل اشاره کردیم. از طرف دیگر برخی بزرگان قائل به اطلاق اند و ما به کلمات ایشان اشاره می کنیم:
کلام قائلین به اطلاق
کلام شیخ طوسی در نهایه و الجمل
مرحوم شیخ طوسی ره در مبسوط قائل به تفصیل شده است لکن در النهایه و الجمل و العقود قائل به اطلاق شده است. می فرماید: «و لا يجوز قتال أحد من الكفّار إلاّ بعد دعائهم إلى الإسلام و إظهار الشّهادتين و الإقرار بالتّوحيد و العدل و التزام جميع شرائع الإسلام. فمتى دعوا الى ذلك، فلم يجيبوا حلّ قتالهم. و متى لم يدعوا، لم يجز قتالهم. و الدّاعي ينبغي أن يكون الإمام أو من يأمره الإمام.»[6]
اگر دعوت شدند به اسلام و اجابت نکردند، قتال آنها جائز است. لذا دعوت، شرط لازم برای جهاد ابتدائی است. شیخ در این عبارت دعوت را به نحو مطلق شرط دانسته اند و تفصیلی در مورد آن بیان نکردند.
شیخ در الجمل و العقود می فرماید: «و لا يبتدؤن بالقتال الاّ بعد ان يدعوا إلى الإسلام: من التوحيد، و العدل، و القيام بأركان الإسلام. فإذا أبوا ذلك كلّه أو شيئا منه حلّ قتالهم. و يكون [الداعي س] الإمام أو من يأمره الإمام.»[7]
این عبارت نیز مطلق است. لکن در عبارت مبسوط تفصیل ذکر شده است.
کلام ابو الصلاح حلبی
یکی دیگر از قائلین به اطلاق، ابو الصلاح حلبی در کتاب کافی فی الفقه است. می فرماید: «فاذا انتهى إليهم فليدعهم الى الله تعالى و الى رسوله صلى الله عليه و آله و ما جاء به، و ليجتهد في الدعاء و ليتلطف، و يكرر ذلك بنفسه و ذوي البصائر من أصحابه.»[8]
می فرماید باید در دعوت کردن بسیار کوشش کنند و باید کفار را مورد لطف و محبت قرار دهند.
کلام ابن حمزه
ابن حمزه در کتاب الوسیلة الی نیل الفضیلة می فرماید: «و إذا قوتلوا لم يبدءوا بالقتال إلا بعد أن يدعوا إلى الإسلام من إظهار الشهادتين و الإقرار بتوحيد الله سبحانه و عدله و التزام الشريعة بأمرها فإن أبوا الجميع أو بعضه حل قتالهم و وجب.»[9]
عبارات بزرگان بسیار شبیه یکدیگر است و روشن است که کلمات از یکدیگر اتخاذ شده اند. ابن حمزه نیز وجوب دعوت را به صورت مطلق ذکر کرده است.
کلام بیهقی نیشابوری
بیهقی نیشابوری (صهرشتی) در کتاب إصباح الشیعة بمصباح الشریعة می فرماید: «و كيفيته: أن يؤخر لقاء العدو إلى أن تزول الشمس و تصلى الصلاتان، و أن يقدم قبل الحرب الاعذار و الانذار و الاجتهاد في الدعاء إلى الحق.»[10]
قبل از قتال باید انذار و دعوت به حق صورت گیرد. کلام ایشان نیز اطلاق دارد.
کلام ابن زهره
ابن زهره می فرماید: «فأما كيفية الجهاد و ما يتعلق به و بالغنائم من الأحكام: فاعلم أنه ينبغي تأخير لقاء العدو إلى أن تزول الشمس، و تصلى الصلاتان، و أن يقدم قبل الحرب الإعذار و الإنذار و الاجتهاد في الدعاء إلى الحق.»[11]
شایسته است که جنگ به تاخیر انداخته شود تا زوال شمس و باید تلاش برای دعوت به حق صورت گیرد.
کلام ابن ادریس
جناب ابن ادریس که فقیه جسوری بودند و کتاب ایشان به عنوان یک کتاب منبع شناخته می شود، در سرائر می فرماید: «و من يجب عليه الجهاد إنّما يجب عليه عند شروط: و هي أن يكون الإمام العادل الّذي لا يجوز لهم القتال إلا بأمره، و لا يسوغ لهم الجهاد من دونه ظاهرا، أو يكون من نصبه الإمام للقيام بأمر المسلمين في الجهاد حاضرا، ثم يدعوهم إلى الجهاد فيجب عليهم حينئذ القيام به... و لا يجوز قتال أحد من الكفار إلا بعد دعائهم إلى الإسلام و إظهار الشهادتين، و الإقرار بالتوحيد و العدل و التزام جميع شرائع الإسلام، فمتى دعوا إلى ذلك و لم يجيبوا حلّ قتالهم، و متى لم يدعوا لم يجز قتالهم، و الداعي ينبغي أن يكون الإمام، أو من يأمره الإمام.»[12]
سابقا در بحث اختصاص یا عدم اختصاص جهاد به امام معصوم و تفسیر امام به حاکم، این عبارات را بیان کردیم. عبارت ایشان نیز مطلق است.
كلام ابو المجد حلبي
ابی المجد حلبی در إشارة السبق الی معرفة الحق می فرماید: «و ينبغي قبل وقوع الابتداء به تقديم الاعذار و الانذار و التخويف و الإرهاب، و الاجتهاد في الدعاء إلى اتباع الحق و الدخول فيه، و التحذير من الإصرار على مخالفته و الخروج عنه، و الإمساك مع ذلك عن الحرب حتى يكون العدو هو البادئ بها، و المسارع إليها، ليحق عليه بها الحجة، و يستوجب خذلان الباغي.»[13]

کلام شهید اول
شهید اول در کتاب لمعه می فرماید: «يَجِبُ قِتالُ الحَربِيِّ - بَعدَ الدُعاءِ إلى الإسلامِ وامتِناعِهِ - حَتَّى يُسلِمَ أو يُقتَلَ .»[14]

بنابراین بزرگان فقهای شیعه بین دو قول اختلاف دارند و عده ای به تفصیل قائل شده اند و برخی به اطلاق. در این بحث ما درصدد آموختن اجتهاد و استنباط هستیم و در جلسۀ بعد ان شاء الله به نتیجه ای خواهیم رسید.
 

[1] سوره نساء، آيه 86.

[2] سوره الرحمن، آيه 60.

[3] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص60.

[4] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج72، ص44.

[5] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص53.

[6] النهاية، الشيخ الطوسي، ج1، ص292.

[7] الجمل و العقود في العبادات، الشيخ الطوسي، ج1، ص156.

[8] الكافي في الفقه، الحلبي، أبو الصلاح، ج1، ص248.

[9] الوسيلة، ابن حمزة الطوسي، ج1، ص200.

[10] اصباح الشيعة بمصباح الشريعة، البیهقی الكيدري، قطب الدين، ج1، ص188.

[11] غنية النزوع إلى علمي الأصول والفروع، ابن زهرة، ج1، ص200.

[12] السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي، ابن إدريس الحلي، ج2، ص3.

[13] اشارة السبق الى معرفة الحق، الشيخ ابي الحسن الحلبي، ج1، ص142.

[14] اللمعة الدمشقية، الشهيد الأول، ج1، ص71.