تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/08/08
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
دعوت در حهاد ابتدایی/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /دعوت در حهاد ابتدایی
دعوت در جهاد ابتدائی
بحث ما در خصوص دعوت قبل از جهاد ابتدائی بود یعنی قبل از کشتار، باید اتمام حجت شود و کفار باید به اسلام دعوت شوند و اسلام به آنها معرفی شود. این بحث بسیار اهمیت دارد. بخشی از این اهمیت را در جلسۀ قبل بیان کردیم. مرحوم محقق در کتاب شرائع می فرماید: «و لا يبدءون إلا بعد الدعاء إلى محاسن الإسلام و يكون الداعي الإمام أو من نصبه.»[1]
مسلمانان آغاز جنگ نمی کنند مگر بعد از آنکه کفار را به محاسن اسلام دعوت کرده باشند و دعوت کننده باید امام یا منصوب از جانب ایشان باشد. اما آیا این دعوت باید مکرّر باشد؟ ممکن است مسلمانان بعد از دعوت به اسلام، وارد میدان جنگ شوند لکن جنگ در همان زمان و در مرحلۀ اول به پایان نرسد و عقب نشینی صورت گیرد. در این شرایط برای آغاز مرحلۀ دوم از نبرد باز هم باید دعوت صورت گیرد؟ صاحب شرائع می فرماید: «و يسقط اعتبار الدعوة في من عرفها» اعتبار دعوت نسبت به کسی که شناخت به اسلام دارد، ساقط می شود. صاحب جواهر نیز در جلد 21 مفصل از این مطلب بحث می کند.
باب دهم و یازدهم از وسائل الشیعه را حتما مطالعه کنید و ملاحظه ای نسبت به باب نهم نیز داشته باشید. عنوان باب دهم عبارت است از: «باب وجوب الدعاء إلی الاسلام قبل القتال إلا لمن قتل علی الدعوة و عرفها و حکم القتال مع الظالم». از همین عبارت روشن می شود که به نظر صاحب شرائع اگر سابقا اسلام شناسانده شده است، دعوت مجدد در مراحل بعد لازم نیست.
عنوان باب یازدهم این چنین است: «باب کیفیة الدعاء إلی الاسلام». سابقا از روایات باب نهم بحث کرده ایم و در این مباحث صرفا مروری بر آن خواهیم داشت اما از روایات باب دهم و یازدهم بحث خواهیم کرد. امروز مقدار بیشتری در مورد اهمیت این بحث، صحبت می کنیم.
اسلام، دین رحمت و حکمت
ما نمی توانیم بپذیریم که اسلام، دین جنگ است. اسلام، دین رحمت و صلح و برهان است. اسلام برای هدایت آمده است و جنگ را نسبت به عدۀ خاصی مطرح کرده است که عناد و لجاج دارند و مسلمانان را مورد آزار و اذیت قرار می دهند و ظلم می کنند و مستبد هستند. لذا وقتی پیامبر اکرم ص به رسالت مبعوث شدند، از ابتدا همواره به دنبال ارائه کردن استدلال و برهان بودند. وفود یعنی هیئت های اعزامی که سابقا به آن اشاره کردیم و جا دارد رساله ای در این زمینه نوشته شود. همواره این وفود را می پذیرفتند و حتی مشرکان و کفار و اهل ثنویت و اهل کتاب را می پذیرفتند و با آنها گفتگو می کردند. در کتابی به نام «احتجاج» از مرحوم طبرسی مشتمل بر دو جلد، بسیاری از این موارد نقل شده است. در این کتاب آمده است: «هل كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم يناظر اليهود و المشركين اذا عاتبوه، و يحاجّهم [إذا حاجّوه]؟ قال: بلى، مرارا كثيرة، منها ما حكى اللّه من قولهم: «وَ قالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَ يَمْشِي فِي الْأَسْواقِ لَوْ لا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ » إلى قوله: «رَجُلاً مَسْحُوراً» . و قالوا: «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ » . [و قوله عزّ و جل:] «وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً» إلى قوله: «كِتاباً نَقْرَؤُهُ » .»[2]
آیا پیامبر با مشرکان و یهود مناظره می کرد؟ بله بسیار زیاد.
این کتاب را ملاحظه کنید. در این کتاب مواردی از مناظرۀ پیامبر با مشرکان و بت پرستان و یهود و نصاری و ثنویه (کسانی که قائل به اهریمن و اهورامزدا بودند) و دهریه ذکر شده است. پیامبر با همه مناظره می کرد و همه را می پذیرفت چون دین اسلام، دین حکمت و استدلال و برهان است و لذا می بینید که سبک و سیاق اهل بیت ع و در رأس ایشان، پیامبر اعظم، ارائۀ برهان است. خداوند به پیامبر می گوید «قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقين »[3]
به آنان بگو اگر برهان دارند، بیاورند. خصوصیت ائمه این است که در مقابل مخاطب خود می فرمودند بیایید و هر سوالی دارید، مطرح کنید. اساسا یکی از خصوصیات پیامبر اکرم ص این است که بعد از گسترش اسلام در عربستان، نامه های مفصل به نقاط مختلف جهان ارسال می کنند تا اسلام را به جهان معرفی کنند. در کتاب «مکاتیب الرسول» مشتمل بر 4 جلد، نوشتۀ مرحوم آیت الله احمدی میانجی، نامه های پیامبر نقل شده است. نویسندۀ این کتاب، مرد بسیار بزرگ و اخلاقی و عالم و مجتهد و اهل روضه بود. ما توفیق داشتیم که در شب های جمعه در مسجد سه راه بازار، خدمت ایشان می رسیدیم و از مباحث اخلاقی و روضۀ ایشان استفاده می کردیم. حدود صد نامه در این کتاب نقل شده است از جمله نامه به پادشاه مصر و یمن و ایران و روم که در آن زمان، ایران و روم بزرگترین پادشاهی را داشتند. هر دو پادشاه، بی احترامی کردند و یکی از آنها یعنی خسرو پرویز نامۀ پیامبر را پاره کرد. زمانی که پیامبر متولد شدند، زمان حکومت انوشیروان بود که مشهور به عدالت بود لکن اصلا عادل نبود. یکی از وجوه عدم عدالت او، ممنوع کردن تحصیل بود مگر برای شاهزادگان و اشراف. نقل شده است که کفاشی ثروتمند در حکومت انوشیروان خواهان این بود که فرزندش درس بخواند و باسواد شود لذا به دربار پیشنهاد داد که ثروت زیادی را به پادشاه بدهد و در عوض اجازۀ درس خواندن به فرزندش داده شود؛ اما نپذیرفتند. در زمان بعثت پیامبر، خسرو پرویز حاکم ایران بود. در جلد دوم از کتاب «مکاتیب الرسول» چند نقل قول از این نامه وجود دارد. از ابن خلدون این چنین نقل شده است: « بسم الله الرحمن الرحيم من محمد رسول الله إلى كسرى عظيم فارس: سلام على من اتبع الهدى، و آمن بالله و رسوله، و شهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، و أن محمدا عبده و رسوله، أدعوك بدعاية الله، فإني أنا رسول الله إلى الناس كافة لأنذر من كان حيا و يحق القول على الكافرين. أسلم تسلم، فإن أبيت فعليك إثم المجوس".»[4]
توجه کنید که تعبیر «سلام علی من اتبع الهدی» زمانی در نامه به کار برده می شود که مخاطب نامه از کفار یا مشرکان باشد و غرض از نامه هدایت کردن او باشد لذا صحیح نیست که در پایان هر نامه ای از این تعبیر استفاده شود. در این نامه آمده است که اگر حاضر به پذیرش اسلام نشوی، گناه مجوس بر گردن تو است. این تعبیر اشاره دارد به این که مردم ایران در آن زمان مجوسی بودند و باید مطلع از آخرین دین الهی بشوند تا هدایت شوند و مرتکب خلاف دستورات این دین نشوند. اما خسرو پرویز اجازه نداد که نامه تا انتها خوانده شود و آن را پاره کرد چون نسبت به تقدّم نام پیامبر بر نام خودش اعتراض داشت.
این نامه به صورت های دیگر نیز ذکر شده است مثلا در کتاب «محمد و زمامداران» نوشتۀ آیت الله صابری همدانی این چنین نقل شده است: «بسم الله الرحمن الرحیم من محمد رسول الله الی پرویز بن هرمز. أما بعد فإنی أحمد الله لا إله إلا هو الحیّ القیوم الذی أرسلنی بالحقّ بشیرا و نذیرا إلی قوم غلبهم السفه و سلبهم عقولهم من یهدی الله فلا مضلّ له و من یضلل فلا هادی له إن الله بصیر بالعباد لیس کمثله شیء و هو السمیع البصیر أما بعد فأسلم تسلم أو ائذن بحرب من الله و رسوله. محمّد رسول الله».
خسرو پرویز بعد از خواندن این نامه، پاسخی را برای پیامبر می فرستد و پیامبر آن را کنار می گذارند. چند روز بعد، خسرو پرویز به دست فرزندش کشته می شود و فرزندش از طریق بحرین یا یمن به پیامبر خبر می دهد. پادشاه یمن در همین ماجرا به پیامبر ایمان می آورد. پیامبر فرمودند: خسرو پرویز نامه را پاره کرد و خداوند پادشاهی او را از بین برد.
بنابراین اسلام در همۀ این مسیرها به دنبال ارائۀ برهان و حکمت بوده است و لذا حکمت در قرآن مکررا ذکر شده است، حدود 20 مرتبه. قرآن از حکمت تجلیل می کند، «وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ»[5]
، «وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً»[6]
. بنابراین نباید گفته شود که دین اسلام، دین شمشیر است. خشونت و شمشیر را به اسلام و پیامبر نسبت می دادند و اسلام را دعوت کننده به خشونت می دانستند لکن نتوانستند فلسفۀ آیات جهاد را متوجه شوند. امروزه می بینید که جهاد در نزد غربی ها یک واژۀ خشن معرفی شده است در حالی که در نزد ما بسیار مقدس است. لذا نسبت به واژۀ جهاد حساسیت دارند.
سیرۀ پیامبر اکرم ص و اهل بیت، تبیین و روشنگری
این سیرۀ رایج پیامبر اکرم ص و اهل بیت معصومین ع بوده است که تلاش می کردند حق را روشن تبیین کنند و این سیره حتی اختصاص به جنگ با کفار نداشته و شامل جنگ با بغات نیز بوده است. امیر المومنین ع در هنگام مواجهه با خوارج، مفصل برای آنها سخنرانی می کند. امام حسین ع وقتی با افرادی که به ظاهر مسلمان هستند مواجه می شود، مفصل با آنها سخن می گوید. ای کاش ما در ایام محرم همین سخنان امام حسین ع از مدینه تا مکه و از مکه تا کوفه را می خواندیم.
در مکه افراد ملحدی خدمت امام صادق ع می آیند و سوالاتی را مطرح می کنند و پاسخ دریافت می کنند. در مجموع می بینید که اهل بیت ع چون عالم و حکیم بودند، هیچ باکی از مناظره نداشتند و همواره استقبال می کردند لکن گاهی مخالفان قبول نمی کردند. کتاب «الصحیح من سیرة النبی الاعظم» مشتمل بر سی و پنج جلد، نوشتۀ علامه جعفر مرتضی، را ملاحظه کنید که کتاب بسیار ارزشمندی است. در جلد 16 نامه های پیامبر به پادشاهان را ذکر کرده است.
بنابراین اسلام، دین جنگ نیست. حتی در جایی که اسلام جنگ را مطرح می کند، با دقت روشن می شود که اسلام در همان موارد نیز به دنبال روشنگری و بیداری و هدایت است. اساسا جهاد ابتدائی بدون دعوت نداریم اما دعوت بدون جهاد داریم. سیره به گونه ای بوده است که همواره دعوت صورت می گرفته است اما جهاد لزوما در کار نبوده است مثل دوران حضور پیامبر اکرم در مکه. البته در سال های اولیه در مدینه نیز اذن جهاد وجود نداشت و بعدا اذن جهاد داده شد که البته در مورد اینکه آن موارد از قبیل جهاد ابتدائی بوده اند، مناقشه وجود دارد و به نظر ما این مطلب قابل تامل است. برخی جهادهای ابتدائی پیامبر را منحصر به تبوک و بنی المصطلق و چند مورد دیگر دانسته اند که در این زمینه نیز پایان نامه هایی نوشته شده است و در آنها روشن شده است که در همین جنگها نیز حملۀ ابتدائی از جانب پیامبر نبوده است و صرفا در برخی موارد حملۀ پیش دستانه صورت گرفته است. یعنی با ملاحظۀ متن تاریخی آن جنگ ها، روشن می شود ابتدائی بودن جهاد در آن موارد، روشن نیست. در هر صورت، با پذیرش این ادعا که پیامبر جهاد ابتدائی داشته اند، در همۀ آن موارد ادعا شده، ابتدا دعوت صورت گرفته است البته عامه در مورد جنگ با بنی المصطلق معتقدند که دعوت به اسلام ابتدا در کار نبوده اند لکن سابقا به اسلام دعوت شده بودند و با اسلام آشنا شده بودند. لکن روایات ما با این نظریه مخالفت دارند. خواهشمندیم که در حوزۀ تاریخ اسلام مطالعه داشته باشید چون این حوزه از بحث فقه، بی ارتباط با مباحث تاریخی نیست.
مباحث پیش رو
در جلسۀ بعد به بررسی روایات می پردازیم و درصدد دریافت پاسخ به چند پرسش از روایات هستیم. در هر صورت قبل از آغاز جهاد ابتدائی باید دعوت صورت گیرد و فقهای ما به این مطلب تصریح کرده اند. در کتاب شرائع آمده است: «و لا يبدءون إلا بعد الدعاء إلى محاسن الإسلام.»[7]
قدما و متاخرین همگی بالاتفاق ذکر کرده اند که در جهاد ابتدائی باید دعوت وجود داشته باشد و این مطلب اجماعی است و اصل دعوت فی الجمله پذیرفته شده است اما تفصیل یا اجمال در دعوت مورد اختلاف است.
در جلسۀ بعد به بررسی روایات می پردازیم تا از طریق آنها به چند سوال پاسخ دهیم: اولا دعوت در جهاد ابتدائی، اجمالی است یا تفصیلی؟ دعوت اجمالی به معنای دعوت به اصل پذیرش اسلام بدون جزئیات است. صاحب شرائع از تعبیر «دعوت به محاسن اسلام» استفاده کردند؛ دعوت به محاسن اسلام، از طریق دعوت اجمالی حاصل می شود یا تفصیلی؟ ثانیا آیا این دعوت باید تکرار شود؟ (این سوال، اهمیت بیشتری دارد) یعنی اگر چند مرحله نبرد وجود داشت، آیا در هر مرحله باید دعوت صورت گیرد؟ به تعبیر دیگر، آیا این دعوت علی نحو الاطلاق است یعنی آیا هر دفعه باید دعوت وجود داشته باشد یا باید قائل به تفصیل شویم؟ قول به تفصیل یعنی در مواردی که دشمن به اسلام آشنا شده است، نیازی به دعوت نیست. عبارات فقها در این زمینه مختلف است. در شرائع و مبسوط شیخ دعوت مجدد غیر لازم شمرده شده است.
بنابراین دو بحث در پیش داریم: یک بحث روایی و یک بحث ناظر به کلام فقها.
[1] شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، جلد: ۱، صفحه: ۲۸۲.
[2] الاحتجاج، جلد: ۱، صفحه: ۴۷.
[3] (2) البقرة : 111.
[4] مكاتيب الرسول صلى الله عليه و آله و سلم، ج 2، ص: 315.
[5] لقمان ۱۲.
[6] البقرة ۲۶۹.
[7] شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، جلد: ۱، صفحه: ۲۸۲.