تقریر خارج فقه سال 1404-1403 کتاب الجهاد/ شرائط وجوب الجهاداستاد رضا رمضانی گیلانی ـ 1403/07/28
استاد رضا رمضانی گیلانی
⚙ تنظیمات متن و فونت
نوع وجوب جهاد/شرائط وجوب الجهاد /کتاب الجهاد
موضوع: کتاب الجهاد/شرائط وجوب الجهاد /نوع وجوب جهاد
نوع وجوب جهاد
مروری بر مباحث گذشته
بحث ما در وجوب کفائی جهاد به پایان رسید و صرفا چند نکته باقی مانده است. ادلۀ ما برای وجوب کفائی جهاد، اولا اجماع و ضرورتی بود که مرحوم صاحب جواهر مطرح کرده اند و ثانیا سیرۀ قطعی پیامبر اکرم ص. شاید روایاتی مثل روایت دعائم الاسلام نیز بر این مطلب دلالت کنند. ثالثا آیات 95 سورۀ نساء و 122 سورۀ توبه. رابعا قاعدۀ لاحرج. بیان تمسک به قاعدۀ لاحرج به این صورت بود: اگر همه شهر را ترک کنند، نظام جامعه مختل می شود و حرج و عسر به وجود می آید. در مورد جریان قاعدۀ لاحرج گفتیم که مرحوم خوئی ره فرمودند جهاد برای امور مشمل بر حرج و سختی وضع شده است لذا قاعدۀ لاحرج در مورد آن جاری نمی شود مثل احکامی که برای ضرر ظاهری وضع شده است از جمله خمس و روزه. البته همۀ این احکام برکاتی و خیرات کثیری در زندگی دارد و لذا در واقع سود و منفعت است. مرحوم خوئی ره می فرماید خمس، ضرر است و بدون ضرر اصلا خمسی نخواهد بود لذا قاعدۀ لاحرج در مورد آن جاری نمی شود. اما برخی بزرگان بیانات دیگری در تقسیم بندی انواع حرج دارند که در جلسۀ قبل بیان کردیم. ما گفتیم اگر حکمی مستلزم اختلال نظام شود می توانیم برای رفع آن، از قاعدۀ لاحرج استفاده کنیم مثل جهاد عینی که مستلزم اختلال نظام است.
مستند و قاعدۀ لاحرج و ملاک در حرج
می دانید که برای اثبات قواعد فقهیه از آیات و روایات استفاده می کنند. در خصوص قاعدۀ لاحرج به چهار آیه و چهارده روایت تمسک شده است. می فرماید ﴿يُريدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْر﴾[1]
و ﴿لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها﴾[2]
و ﴿ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج ﴾[3]
و ﴿ما يُريدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ﴾[4]
. قویترین آیه در این زمینه، ﴿وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبيكُمْ إِبْراهيم﴾ است. مفاد آیه نفی حکم حرجی به نحو عزیمت است نه رخصت. از بیان مرحوم صاحب جواهر استفاده کردیم. ایشان فرمود: «ثم لا يخفى عليك أن الحكم في المقام و نظائره من العزائم لا الرخص»[5]
يعني در فرض حرج، اصلا انجام عمل جائز نیست.
ملاک حرج، مشقت فوق طاقت است و مرجع تشخیص در این زمینه، خود مکلف است لذا حرج قطعا شخصی خواهد بود. نسبت بین قاعدۀ لا حرج و قاعدۀ احتیاط، نسبت حاکم و محکوم است.
عدم ثمره در مسئله از فقه الصادق ع
در مجموع به این نتیجه رسیدیم که می توانیم از قاعدۀ لاحرج برای اثبات وجوب کفائی جهاد استفاده کنیم. بحثی در کتاب فقه الصادق مطرح شده است. مولف بعد از ارائۀ تمام این مباحث می گوید این بحث در حوزۀ جهاد چندان ثمرۀ عملی ندارد چون غرض در جهاد، به پیروزی رسیدن است و لذا اگر عده ای جهاد کردند و به نتیجه نرسیدند، دیگران باید اقدام کنند لذا تکلیف بر همه سریان و جریان پیدا می کند. می فرماید: «أقول: بعد أنّ الحقّ كون الواجب الكفائي واجباً على الجميع، وإنْ كان لو قام به جماعة فيهم الكفاية سقط عن الباقين سقوطاً مراعياً باستمرار القائم به إلى أن يحصل الغرض المطلوب شرعاً، فإنّه لا يترتّب ثمرة مهمّة على كون وجوبه كفائيّاً أو عينيّاً، لأنّه إنْ قام جماعة بالجهاد، وحصل الغرض، سقط الوجوب كفائيّاً كان أم عينيّاً، وإنْ تركت هذه الفريضة عُوقب الجميع كفائيّاً كان أم عينيّاً، وإنْ لم يتمكّن بعض الأفراد أو كان عليهم حرجيّاً زيادة على ما في الجهاد، توجّه التكليف إلى المتمكّنين وسقط عن العاجزين من غير فرق بين القسمين، ولذلك لا يهمّنا البحث في ذلك ويشير إلى ما ذكرناه الخبر الذي رواه صاحب «دعائم الإسلام».»[6]
معنای واجب کفائی این است که با انجام جماعتی از دیگران ساقط می شود و لذا ثمرۀ مهمی بر کفائی یا عینی بودن وجوبش مترتب نمی شود چون اگر جماعتی به پا خاستند و غرض حاصل شد، وجوب ساقط می شود چه کفائی باشد و چه عینی. اگر آن واجب را ترک کنند، همه معاقب می شوند چه کفائی باشد و چه عینی. اگر برخی افراد تمکن از واجب نداشته باشند یا تکلیف برایشان حرجی باشد، تکلیف متوجه آنان نخواهد بود چه واجب عینی باشد چه واجب کفائی. روایت منقول از دعائم الاسلام بر همین مطلب دلالت دارد.
یکی از آقایان سوالی را مطرح کردند و چون سوال خوبی بود، در اینجا مطرح می کنیم. مسئله این است که شرایط امروزه با شرایط در زمان پیامبر متفاوت است؛ در زمان پیامبر اکرم ارتش اسلام وجود نداشت و زمانی که جنگ صورت می گرفت، فراخوانی صورت می گرفت و مردم برای جنگ مهیا می شدند و به جنگ می رفتند اما امروزه سپاه و ارتش و نیروی زمینی و دریایی و ... داریم که در سایر کشورها نیز به همین صورت است و با این حال چگونه تکلیف متوجه عموم مسلمانان خواهد بود؟ در گذشته ارتشی وجود نداشت و مردم زندگی خود را رها می کردند و به جهاد می رفتند لذا جا داشت که جهاد بر همگان واجب باشد اما امروزه ارتش و نیروهای نظامی برای خصوص جنگ و جهاد مهیا شده اند و لذا وجوب جهاد بر همگان جایگاهی ندارد.
جواب این است که بله امروزه با گذشته متفاوت است و ما امروزه نیروهای نظامی خاص داریم لکن فرماندهی همۀ نیروها بر عهدۀ امام و حاکم جامعه است و او تشخیص می دهد که مردم در بخش های مختلف باید جهاد کنند یا نیازی نیست جهاد کنند. گاهی نیروهای نظامی اقدام می کنند لکن برای دفاع و جهاد به حدّ کفایت نیستند لذا امام جامعه تشخیص می دهد که حرکت و اقدام همۀ مردم لازم است مثل هشت سال دفاع مقدس که مردم ثبت نام می کردند و سپس آموزش می دیدند و اعزام می شدند لذا سازمان دهی نیروها و مردم نیز با امام است.
عینی شدن وجوب برای برخی افراد
در مجموع با توجه به ادلۀ مذکور، وجوب جهاد، وجوب کفائی است. اما آیا ممکن است این وجوب کفائی برای برخی وجوب عینی شود؟ به صورت کلی ممکن است در بسیاری از واجبات، وجوب کفائی برای برخی وجوب عینی شود مثل تحصیل و مسائل پزشکی و حتی نانوایی. اگر تنها یک نفر توانایی نانوا شدن را داشته باشد، تکلیف نانوا شدن به صورت عینی بر او خواهد بود. به صورت کلی در همۀ حرفه ها و شغل ها به همین صورت است. برخی از حرفه ها بر زنان تعین دارد.
اما در بحث جهاد نیز ممکن است وجوب عینی شود در چند مورد: اول، جایی که امام یا حاکم جامعه فرد یا افرادی را برای شرکت در جهاد تعیین کند. دوم، جایی که شخص نذر یا عهد کند یا قسم بخورد بر حضور در جنگ. سوم، جایی که سپاه اسلام و سپاه کفر با یکدیگر تقابل دارند و با یکدیگر مواجه می شوند در لحظۀ مواجهه افراد باید در میدان حاضر باشند و نباید پشت کنند لذا برای مواجهه با سپاه دشمن، حضور در میدان وجوب عینی دارد. آیاتی در این زمینه بر این مطلب دلالت دارند مثل آیۀ 45 سورۀ انفال: ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا لَقيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُون﴾[7]
اولا ثابت قدم باشید و ثانیا به یاد خدا باشید و آیۀ ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا لَقيتُمُ الَّذينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبار﴾[8]
یعنی وقتی گروه کفار مهاجم را ملاقات کردید، نباید صحنه را ترک کنید و به آنان پشت کنید و از جنگ بگریزید. آیات قبل و بعد از این آیه نیز تکلیف در این بخش را مشخص می کند. این بخش از آیات به صورت کلی بسیار مفید است.
کمیت جهاد
ما همۀ مباحث ذیل وجوب کفائی و عینی جهاد مطرح کردیم و در کلمات فقها مباحث بیشتری وجود ندارد. ما چند بحث دیگر را در پیش داریم از جمله بحث کمیت جهاد ابتدائی و بحث دعوت در جهاد ابتدائی و نوع دعوت در جهاد ابتدائی با توجه به اینکه جهاد ابتدائی همان جهاد دعوت است و همچنین بحث از شرایط عامۀ جهاد و سپس بحث از بغات و محاربین.
بحث کنونی ما در خصوص کمیت جهاد است و ما بحث زمان و مکان جهاد را مطرح نمی کنیم و شما در این باره نیز مطالعه کنید که آیا زمان یا مکان خاصی برای حرمت جهاد وجود دارد؟
مراد از کمّ الجهاد الابتدائی، پرداختن به این مسئله است که آیا باید در یک سال تعداد خاصی جهاد ابتدائی صورت گیرد؟ آیا صحیح و جائز است که یک مسلمان مدّت طولانی مثلا ده سال اصلا جهاد ابتدائی نداشته باشد؟ علت طرح این بحث، نحوۀ ورود خاص در برخی کلمات است. به تعبیر دیگر آیا محدودیتی نسبت به مقدار حداقلی و حداکثری جهاد وجود دارد؟ فقهای ما چندان به این حوزه از بحث نپرداخته اند و در پایان بحث، حکمت نپرداختن به آن را بیان خواهیم کرد. خواهیم گفت که هیچ دلیلی از آیات و روایات و اجماع در این مسئله وجود ندارد و جهاد و مقدار آن منوط به اقتضائات جامعه و مصالح کشور و قدرت کشور است. گاهی یک حاکمیت قدرت مقابله دارد، که باید بر اساس مصالح جامعه جهاد صورت گیرد. ما کلیتی از مسئله را بیان می کنیم و در جلسۀ بعد به جمع بندی می پردازیم.
اقوال علما در مسئله
نسبت به حداقل جهاد در یک سال، برخی از علما مثل شیخ طوسی ره و شمس الدین محمد بن شجاع الحلّی (متوفای قرن 8) تعیین حدّ نموده اند. شمس الدین محمد بن شجاع حلی در کتاب شریف «معالم الدین فی فقه آل یس»، جلد اول، صفحۀ 283، حداقل یک یا دو جهاد ابتدائی در یک سال را واجب دانسته اند لکن دلیل خاصی را برای این مطلب ارائه نکرده اند. می فرماید: «و يجب في كلّ عام مرّة أو مرّتين، و يجوز تركه للمصلحة.»[9]
ما در اینجا در دو بخش بحث می کنیم اولا اقوال قائلین به تعیین حدّ برای جهاد و ثانیا ادلۀ این قائلان و اشکالات به آنان.
اولین قائل، شیخ طوسی متوفای 460، است که در کتاب «المبسوط فی فقه الامامیة»، جلد دوم، می فرماید: «و القدر الذي يسقط به فرض الجهاد عن الباقين أن يكون على كل طرف من أطراف بلاد الإسلام قوم يكونون أكفاء لمن يليهم من الكفار، و على الإمام أن يغزو بنفسه أو بسراياه في كل سنة دفعة حتى لا يتعطل الجهاد اللهم إلا أن يعلموا خوفا فيكثر»[10]
.
دومین قائل، محقق حلی ره متوفای 676 است که در کتاب شریف «الشرائع» می فرماید: «فالواجب على المسلمين النفور إليهم إما لكفهم و إما لنقلهم إلى الإسلام فإن بدءوا فالواجب محاربتهم و إن كفوا وجب بحسب المكنة و أقله في كل عام مرة و إذا اقتضت المصلحة مهادنتهم جاز لكن لا يتولى ذلك إلا الإمام أو من يأذن له الإمام»[11]
. «امام» در این تعابیر همانطور که سابقا مفصلا بیان کردیم، به معنای حاکم جامعه است.
سومین قائل، علامه حلی ره متوفای قرن هشتم است که در کتاب «شرح قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام» می فرماید: «و هو واجب في كل سنة مرة - إلا لضرورة - على الكفاية»[12]
.
شهید اول، متوفای 786 در کتاب شریف «لمعة» می فرماید: «و أقله مرة في كل عام بشرط الإمام العادل أو نائبه أو هجوم عدو يخشى منه على بيضة الإسلام»[13]
.
محقق کرکی صاحب «جامع المقاصد فی شرح القواعد» در جلد سوم می فرماید: «و هو واجب في كل سنة مرة»[14]
این مطلب اهمیت دارد که این بزرگان یک مرتبه یا دو مرتبه جهاد را به چه دلیل بیان کرده اند و از چه دلیلی استفاده کرده اند. این نکته بسیار مهم است که اگر امروزه با این ادبیات سخن بگوییم که اگر اسلام به قدرت رسید لا اقل یک مرتبه یا دو مرتبه در سال باید جهاد ابتدائی صورت گیرد، و در عین حال نتوانیم فلسفۀ جهاد را به درستی تبیین کنیم، برداشت نادرستی از اسلام صورت خواهد گرفت و اسلام به عنوان یک دین خشونت طلب و جنگ طلب معرفی خواهد شد.
ما در گذشته بررسی مفصلی نسبت به جنگ های پیامبر انجام دادیم. پیامبر در مکه جنگی نداشتند و وقتی به مدینه آمدند در سال دوم هجری نبرد را آغاز کردند. برخی گفته اند پیامبر در حدود هشت سال، هفتاد جنگ داشتند. با گفتن این عبارت، دیگران برداشت می کنند که دین اسلام، دین جنگ است. من در وین بودم که مقاله ای را در رابطه با پیامبر اکرم نوشته بودند و در آن به پیامبر سه مطلب نسبت داده شده بود: قدرت طلب و جنگجو و ... . تعبیر سوم را به دلیل تعدد زوجات پیامبر به کار برده بودند. این مطالب باید بررسی شوند.
محقق کرکی سپس می فرماید: «و هو واجب في كل سنة مرة إلاّ لضرورة. فمع الضرورة قد لا يجب في السنة أصلا، و قد يجب أزيد من مرة، و المستند النص و الإجماع.»[15]
مستند، نص و اجماع است. در مورد این مستندات بحث خواهیم داشت.
مرحوم صاحب جواهر متوفای سال 1266 در کتاب شریف «جواهر الکلام» می فرماید: «و عن الشيخ و الفاضل و الشهيدين و الكركي أن أقل ما يفعل الجهاد في السنة مرة، بل عن الأخير دعوى الإجماع عليه، و هو الحجة إن تم»[16]
.
عبارات بزرگان را ملاحظه کنید تا در جلسۀ بعد این بحث را به پایان برسانیم.
[1] سوره بقره، آيه 185.
[2] سوره بقره، آيه 286.
[3] سوره حج، آيه 78.
[4] سوره مائده، آيه 6.
[5] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج17، ص149.
[6] فقه الصادق، الروحاني، السيد محمد صادق، ج19، ص25.
[7] سوره انفال، آيه 45.
[8] سوره انفال، آيه 15.
[9] معالم الدين في فقه آل ياسين، القطان الحلّي، تحقیق إبراهيم البهادري، ج1، ص285.
[10] المبسوط في فقه الإمامية، الشيخ الطوسي، ج2، ص408.
[11] .شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام -ط اسماعیلیان)، المحقق الحلي، ج1، ص281.
[12] قواعد الأحكام، العلامة الحلي، ج1، ص476.
[13] الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية (سلطان العلماء)، الشهيد الثاني، ج1، ص217.
[14] جامع المقاصد، المحقق الثاني (المحقق الكركي)، ج3، ص365.
[15] جامع المقاصد، المحقق الثاني (المحقق الكركي)، ج3، ص365.
[16] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج21، ص10.