تقریر خارج فقه سال 1406-1405 کتاب الطلاق/ مسائل فی الطلاقاستاد منصور مظاهری ـ 1405/06/22
استاد منصور مظاهری
⚙ تنظیمات متن و فونت
مسائل/شرائط المطلق /کتاب الطلاق
«این متن توسط هوش مصنوعی پیاده سازی و سپس توسط انسان، برای مستند سازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تایید شده است.»
موضوع: کتاب الطلاق/شرائط المطلق /مسائل
خب، بعد از این تعطیلات، ان شاءالله امسال سال تحصیلی پربرکتی باشد و ان شاءالله با نابودی دشمنان اسلام و صهیونیست ها، تحول مهمی در حوزه های علمیه پیدا شود.
مناسب است چند جمله ای درباره رهبر فعلی مان صحبت کنم. ما با ایشان در اوایل دهه هفتاد آشنا شدیم. از اینجا شروع می کنم، چون وقتی از اصفهان به قم آمدم، سال ۱۳۶۷ بود.
دو چیز برای من مدنظر بود: یکی اینکه اساتید خوب و برجسته پیدا کنم و دیگری اینکه هم مباحثه ای برجسته داشته باشم. در کنار اینها، از جهت معنوی نیز دنبال آدم های حسابی بودم.
وقتی آمدیم، در همین فیضیه ساکن شدیم؛ در همین حجره های روبه رو. آقای مظاهری اصفهان نامه ای نوشت و سفارش کرد و حجره ای به ما دادند و اینجا مستقر شدیم.
اما از نظر درس، در اصفهان سطح تقریباً تمام شده بود. وقتی اینجا آمدیم، تمام سطوح را امتحان دادیم. همان سال ۱۳۶۷ دنبال یک درس حسابی می گشتیم. یک بخش از درس جناب آقای محقق داماد را شرکت می کردیم؛ همان که الان از اکابر است، نه آن کسی که در تهران است و بحث های دانشگاهی دارد. ایشان کفایه می گفت؛ کفایه نیمه خارج، در مدرسه مرحومه های کلایه. آنجا افراد خوبی هم بودند.
به صورت مباحثه و اینها، یک بخش از درس مرحوم آقای قدیری را هم که از شاگردان امام بود ـ اسم ایشان را شنیده اید ـ در همین دارالشفا شرکت می کردیم. یک بخش از درس ایشان را هم می رفتیم و همین بحث بیع بود؛ همان اوایل که وارد قم شده بودیم.
بعد این درس ها ما را اقناع نکرد. گفتیم دنبال درس های دیگری برویم. درس های زیادی بود، اما دنبال درسی بودیم که واقعاً به آنچه می خواستیم نزدیک باشد؛ درسی که بتواند مجتهدساز باشد. دیدیم این ویژگی در دو درس بیشتر وجود دارد: یکی درس آقای وحید و دیگری درس مرحوم آقای تبریزی.
اینها در این فضا استخوان خرد کرده بودند؛ هم مکتب نجف را دیده بودند و هم مکتب قم را. انصافاً همان سال های اول، انسان احساس می کرد که در مسیر اجتهاد قرار گرفته است.
البته سبک درس ایشان مثل بعضی درس ها نبود که مطالب را خیلی طولانی بیان کنند. بیشتر القایی بود، اما خوب القا می شد. آقای تبریزی این گونه نبود که مطلب را زیاد کش بدهد. مثلاً مباحث اصولی را شش یا هفت سال طول نمی داد و مباحث فقهی را هم خیلی طولانی نمی کرد. اقوال فقها و مشهور و چند قول را مطرح می کرد، یک اصل تأسیس می کرد و بعد وارد روایات می شد.
این همان سبک مرحوم آقای خویی، قدس الله نفسه، بود که وارد قضیه می شد. برخلاف قمی ها که، همان طور که می دانید، باید بروند سراغ فقهای طبقه اول و سیر تاریخی مسئله را بررسی کنند. دیده اید که سیر تاریخی اقوال را دنبال می کنند؛ اما مکتب نجف این طور نیست. یک شمه ای از اقوال را می گویند، اما این طور نیست که چند جلسه را به قول قدما، قول متقدمین و قول متأخرین اختصاص دهند.
اینها یک شمه ای از اقوال را می گفتند. همچنین می دانید که درباره عمل مشهور، بارها گفته ام که اینها عمل مشهور را جابر ضعف سند نمی دانند. بعضی از آنها، مانند مرحوم آقای خویی، عمل مشهور را حتی موهن می دانند؛ بنابراین، عمل مشهور برایشان مدخلیت چندانی ندارد. برخلاف مکتب قم که گاهی اجماع و گاهی عمل مشهور را جابر ضعف می دانند و اعراض را موهن می دانند. این تفاوت ها باید در مسئله اجتهاد مورد توجه قرار بگیرد.
البته من مدتی، حدود سه سال، در درس آقای شبیری هم شرکت می کردم. آقای شبیری سبک دیگری داشت؛ وارد اقوال به صورت مفصل می شد. اصلاً در میان قدما هم همین طور بوده است. مثلاً حلبی را دیده اید که چگونه خیلی مفصل وارد اقوال می شود.
خلاصه، این دو درس برای ما بسیار مهم بود. دیدیم واقعاً گمشده ما در همین دو درس است. منتها آقای وحید، خدا حفظش کند، خیلی مفصل وارد قضیه می شد. هم آرا را بررسی می کرد و هم اقوال و ادله را. اصول اعلام خمسه، مرحوم شیخ، مرحوم آخوند، آقا ضیاء، نائینی، اصفهانی و دیگران را مطرح می کرد؛ بعد دوباره اشکالات را بررسی می کرد و یک مبنای جدید بنا می کرد.
اما خیلی وقت ها در نهایت به همان نتیجه ای می رسید که آقای تبریزی رسیده بود.
متوجه شدید؟ ببینید، خیلی طول می داد. مثلاً یادم هست بحث ترتب چند ماه طول کشید. اما آقای تبریزی در یک هفته یا دو هفته کل بحث ترتب را مطرح می کرد. نتیجه چه بود؟ همان نتیجه بود.
البته می دانید که این اشکال و جواب ها، مجتهدپرور است؛ منتها تفاوت این بود که آن یکی خیلی سریع تر به نتیجه می رسید. لذا آقای تبریزی زودتر فتوا می داد، برخلاف آیت الله وحید.
الان هم در مرجعیت ایشان این مسئله را دیده اید؛ چقدر احتیاط، احتیاط و احتیاط. این احتیاط زیاد، فقیه را تا حدودی متوقف می کند. خدا رحمتش کند، آقای تبریزی، قدس الله نفسه، چون اصل مسئله را تأسیس کرده بود، وقتی به روایات می رسید، روایات را بر اساس همان مبنا بررسی می کرد. اگر روایات جواب می داد، همان روایات را می پذیرفت و اگر جواب نمی داد، به آن اصلی که تأسیس کرده بود برمی گشت و پرونده مسئله بسته می شد.
در نتیجه، فتوا هم زودتر صادر می شد و احتیاطات در کلام ایشان کمتر بود.
خلاصه، این دو سبک در زندگی علمی ما وجود داشت: بیست وسه سال درس آقای وحید و هجده سال درس میرزا، با رفت وآمدهایی که به خانه انجام می شد.
در همین حین، اوایل سال هفتاد ـ ما سال های ۱۳۶۸ و ۱۳۶۹ وارد درس شده بودیم ـ در اوایل سال ۱۳۷۰، در حسینیه ارک، که می دانید کجاست، ایشان، یعنی آقای تبریزی، درس اصول می گفت. ما هم در درس اصول آقای تبریزی شرکت می کردیم.
یک روز، در همان اوایل، ناگهان چشممان به یک جوان افتاد. من از حدود هفده، هجده سالگی ملبس بودم و آن روز هم ملبس بودم. دیدیم جوانی با کت وشلوار، بسیار شکیل و مرتب، در قسمت عقب نشسته است. من هم معمولاً عقب می نشستم. ایشان خیلی مؤدب و باوقار، دو زانو نشسته بود و یک دفترچه کوچک هم داشت.
برخلاف بعضی ها که دیده اید در تقریرات، تمام حرف های استاد را می نویسند ـ مخصوصاً در درس آقای وحید و آقای تبریزی ـ ایشان این طور نبود. من نگاه می کردم و می گفتم: خوب است؛ مثلاً پنج، شش دقیقه گوش می دهد و بعد نکته برداری می کند. این نشان می داد که دارای وزانت و ادب است.
اصلاً پرسیدیم این کیست؟ همین طور پچ پچ کردند و گفتند: این آقازاده آقاست؛ آقا مجتبی، آقازاده آقا.
همان نگاه اول من مجذوب ایشان شدم. همان نگاه اول. شاید دیده باشید که ما با همدیگر رفت وآمد می کردیم. حالا همین را دارم می گویم که ببینید از کجا شروع شد.
خلاصه، اوایل دهه هفتاد بود. همان سال، یک امتحان حج گرفته بودند و من غافل شده بودم و امتحان نداده بودم. آن زمان امتحان تشریحی بود؛ یعنی ده، بیست سؤال می دادند و باید به صورت تشریحی پاسخ می دادیم. امتحان را در مصلی برگزار کرده بودند. رفقای ما رفته بودند و من غافل شده بودم.
بعد اینها قبول شدند و به دلمان ماند. گفتیم اینها می خواهند حج بروند. از طرف دیگر، من به ایشان جذب شده بودم.
همان جلسات اول، رفاقت ما شروع شد. یک استخاره کردیم و گفتم به ایشان بگویم برای حج. خلاصه برای تفأل به قرآن مراجعه کردیم و آیه «اذهب إلى فرعون» آمد.
این آشنایی از همین جا شروع شد.
همان روزهای اول که با هم آشنا شده بودیم، گفتم من یک عرضی دارم. ایشان به سمت مدرسه سعادت می رفتند؛ آنجا حجره داشتند. ایشان اسم ما را پرسید و گفت: از کدام مظاهری های اصفهان هستید؟
آقا با مظاهری های ما ارتباط داشت و به اصفهان هم آمده بود. بعد گفتم عرضی دارم و گفتم ما هوس حج کرده ایم، رفقای ما امتحان داده اند و می خواهند بروند، اما ما ماندیم. این آیه هم آمد.
تا این را گفتیم، خندید. خلاصه گفتم اگر ممکن است، من... حرفم را زدم. امتحان هم نمی دانم چه شد. فردا گذشت و پس فردا از تهران زنگ زدند؛ دفتر آقای ری شهری. آن موقع برادرش بود. گفتند بیایید تهران.
رفتیم تهران، خدمت آقای انتشاری. همان جا یک امتحانی دادیم و بعد رفتیم کرمان. آنجا هم با آقای سلیمانی آشنا شدیم. این داستان مفصل است.
من بعدها به ایشان گفتم این حج از همین جا شروع شد. البته سال بعد امتحان دادم؛ امتحان رسمی هم رفتیم و دادیم و نفر اول شدیم. هم عمره بردند و هم حج، و بعد دیگر این برکات حج شروع شد.
می بینید، گاهی یک جریان ناگهان یک تحول ایجاد می کند.
ما در درس آقای وحید و درس آقای تبریزی شرکت می کردیم. اما بعضی ها، خدا را بنده نیستند؛ چند کلمه اصول می گویند و... و دیدید که شأن و...
و این گونه بود که از اینجا رفاقت با ایشان شروع شد. ایشان به درس می آمد و ما هم با هم شرکت می کردیم. گفتیم بیاییم با هم مباحثه کنیم. نکاتی را با هم مطرح می کردیم. اصول را با هم بحث می کردیم و گاهی اوقات فقه هم بود؛ درس آقای وحید را می رفتیم و با هم به صورت پیش مباحثه بحث می کردیم.
یعنی قبل از اینکه آقای وحید به مطلب برسد، ما اعلام را دیده بودیم؛ مطالب آخوند، شیخ، اصفهانی، عراقی، نائینی و همه اینها را دیده بودیم. بعد می دیدیم آقای وحید چه کار می کند و چگونه این آدم را ملا می کند.
حالا از این جهت عرض کنم، اما از جهت نبوغ و استعداد واقعاً... فهم مطالب را می دانید؛ اعلام خمسه و دیگران، همه حرف ها همین هاست. بالاترین حرف ها از نظر رسیدگی به مطلب و رسیدن به مطالب، در ایشان خیلی عالی بود.
وقتی با هم بحث می کردیم، موضع گیری های ایشان انصافاً نشان دهنده هوش و نبوغ بود و همه اینها در کمال خودش وجود داشت. این طور نبود که من بگویم وقتم تلف می شد؛ خیر، خوب بود. با هم مباحثه می کردیم و مطالب را بالا و پایین می کردیم.
این از جهت هوش و استعداد بود.
پس ببینید، چیزی که در حوزه های ما معیار است، همین هوش، نبوغ، استعداد، فهم مطالب، قدرت نقد و توانایی نقادی است. اینها معیارهای علمی هستند و این جنبه علمی در ایشان از همه جهات وجود داشت.
اما از جهت زهد و تقوا، چون با هم مأنوس بودیم، رفت وآمد خانوادگی هم داشتیم. گاهی به خانه ایشان می رفتیم و ایشان هم به منزل ما می آمد.
من با آقازاده های زیادی ارتباط داشتم و افراد زیادی را دیدم، اما ایشان از این جهت خیلی ممتاز بود. یک بار، خدا شاهد است، آقایان، بعضی حرف هایی که می زنند، ممکن است نقل باشد؛ اما من این مسئله را لمس کردم.
«إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا.»
اینها را می گویم چون ذره ای هوا و هوس، اینکه من هم فلان هستم، در ایشان ندیدیم. در این سال های زیادی که با ایشان معاشرت داشتیم، چیزی از این جهت ندیدیم.
گاهی در میان ما طلبه ها، مطالبی پیش می آید و صحبت هایی می شود. اما من یک بار هم ندیدم که ایشان مطلبی علیه کسی داشته باشد. ممکن بود درباره مسئله ای صحبت کند، اما تنقیص، مذمت و این گونه مسائل را در جلسات خصوصی که با هم می نشستیم، از ایشان ندیدم.
ایشان بسیار خودساخته بود.
بعد ایشان من را به دفتر آورد. به حاج آقای مروی گفت... یک ماه شروع شد و خلاصه وقتی آنجا بودیم، این سال ها گذشت.
البته می دانم بعضی ها به ما اعتراض می کردند و می گفتند: چرا شما رفتید آنجا؟ شما که اینجا بزرگ شدید. به من و آقای ظهیری خیلی اعتراض می کردند.
اما خدا می دانست که ایشان کجا قرار گرفته است. یک بار نشد که ایشان از امکانات دولتی برای خودش استفاده کند. حتی ماشینی که ایشان را می برد، تمام هزینه های آن را حساب می کردند و می دادند.
گاهی اوقات با هم در دفتر می نشستیم. مثلاً ایشان می گفت: ناهار با هم باشیم. چه بود؟ چلوخورشت بود؛ میدان مطهری را دیده اید؟ فردی را می فرستاد و برنج و قرمه سبزی و از این چیزها می آورد.
در حالی که امکانات دفتر برای همه چیز مهیا بود، ذره ای از این امکانات در زندگی شخصی ایشان نبود. حتی در خانه ایشان که ما می رفتیم، مثل یک طلبه عادی، بلکه یک طلبه ابتدایی، زندگی می کرد. این زهد ایشان بود.
دنبال این نبود که چه چیزی به من می رسد.
به من می گفت: ببین، اگر کسی مشکلی دارد...
والده ایشان هم مرتب برای من تعریف می کرد و می گفت: والده من چقدر در امور خیر دخالت دارد. می گفت: در خانه ما همیشه صحبت از همین مسائل است.
بعد بحث هایی می شد و ایشان خیلی به من می گفت: شما بیشتر در بحث هستید؛ همیشه در مسئله هستید.
خلاصه، اینها بود؛ هم جنبه علمی، هم جنبه اجتهاد، هم «صائناً لنفسه، حافظاً لدینه».
خدا می داند. ببینید، دو چیز در زندگی ما طلبه ها وجود دارد. یکی اینکه «الکمال کل الکمال التفقه فی الدین» و ایشان این را به خوبی داشت.
بعداً پایان نامه هم اتفاقاً با هم داشتیم. یک جلسه با هم بودیم؛ ایشان راهنما بود و من داور بودم، در سطح چهارم.
به خوبی می دانید مدرسه هایی که تأسیس کرد و طلبه هایی که تربیت کرد، چند مدرسه... خیلی دنبال این مسئله بود.
بعد اتفاقاً من درس ایشان را هم دیدم. تقریرات درس طهارت و نجاست و خمر را دیدم و بررسی کردم. همان طوری بود که خودمان می گفتیم: هم اقوال، هم ادله، هم سند، هم دلالت؛ همه اینها بررسی شده بود.
پس «التفقه فی الدین» عالی بود. نتیجه اش چه می شود؟ «صائناً لنفسه، مخالفاً لهواه»
﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَٰنُ وُدًّا﴾[1]
اینها عادی نیست. مسئله، مسئله مهمی است.
این یک مطلب.
یک مطلب دیگر هم این بود که وقتی با ایشان بودم، دیدم که ایشان نسبت به اوضاع کشور اشراف دارد. متوجه می شدم با چه کسانی در ارتباط است. در قضایای خبرگان، می دانید که من بارها، مخصوصاً دفعه اول که از اصفهان شرکت کردم، حضور داشتم و آن موقع جوان ترین عضو بودم.
خلاصه، وقتی با ایشان مطرح کردم، دیدم با سران سپاه و افراد مختلف مراوده دارد و معلوم بود که نسبت به اوضاع کشور اشراف دارد. این خودش خیلی مهم است؛ تنها تقوا و تفقه و اینها کافی نیست، بلکه باید اشراف هم وجود داشته باشد.
من در مسائل کلان، صحبت هایی دارم که مطرح می کنم. حالا مطالب زیادی هست که نمی توانم بگویم؛ صحبت هایی که با من می کرد، مخصوصاً در قضایای خبرگان که بسیار حساس بود. مطالبی که می گفت، نشان می داد که در این مسائل هم اشراف اساسی دارد.
یادم هست می گفتند چه خواهد شد و بعد چه کسی... بالاخره مشکلاتی وجود داشت؛ اما خداوند متعال آن کسی را که باید قرار می داد، قرار داد.
و ان شاءالله بهترین ها خواهد بود.
الان هم می دانید که ایشان یک دستورالعملی برای نهادهای حوزوی داده است. درباره ناکارآمدی برخی نهادهای حوزه شنیده اید. بالاخره یکی از چیزهایی که در حوزه ما وجود دارد، موازی کاری هایی است که در نهادهای حوزوی انجام می شود.
ببینید، نهادهای حوزوی را نگاه کنید؛ نهادهای تبلیغی چقدر هستند؟ دقیقاً شما می دانید چقدر نهاد وجود دارد؟ نهاد تقریب مذاهب، سازمان تبلیغات، امور بین الملل، اوقاف و... این موازی کاری ها باعث می شود کار پیش نرود.
ان شاءالله با توجه به چیزهایی که ما در ایشان دیده ایم و با توجه به این اشرافی که واقعاً «وَقَعَ فِي مَحَلِّهِ وَصَدَرَ مِنْ أَهْلِهِ» است، ان شاءالله یک تحول خوبی را خواهیم دید.
این نکاتی بود که در ابتدا لازم بود عرض کنم.
اما بحث ما... بسم الله الرحمن الرحیم.
عبارت را بخوانید؛ عبارت «تحریر» را و همچنین «منهاج» را در کتاب الطلاق.
كتاب الطلاق ـ مسائل في الطلاق ـ (مسألة 1420):
يشترط في المطلق البلوغ و العقل و الاختيار و القصد فلا يصح طلاق الصبي و إن بلغ عشرا و لا المجنون و إن كان جنونه أدواريا إذا كان الطلاق في دور الجنون و لا طلاق المكره و إن رضي بعد ذلك و لا طلاق السكران و نحوه مما لا قصد له معتدا به و يجوز لولي المجنون أن يطلق عنه مع المصلحة و لا يجوز لولي الصبي و السكران أن يطلق عنهما. و هل يجوز لولي الصبي أن يهب المتمتع بها المدة قولان أظهرهما الجواز.[2]
چند حکم در اینجا بیان کرده است تا بعد، یک بار هم عبارات «تحریر» را بخوانیم.
یکی از شرایط طلاق این است که طلاق دهنده باید بالغ باشد؛ یعنی باید به سن بلوغ رسیده باشد. درباره بلوغ هم همان معیارهایی که مطرح است، وجود دارد و یکی از آن سه معیار که محقق شود، کافی است. پس حکم اول این است که طلاق صبی صحیح نیست، ولو اینکه به چند سالگی رسیده باشد؛ مثلاً ده ساله باشد. این مسئله نکته ای دارد که بعداً خواهیم گفت.
پیش از این، بحث هایی درباره نکاح و اینکه آیا استمتاع لازمه قابلیت است یا نه، مطرح شد؛ اما در مورد طلاق، بلوغ مطرح است. بنابراین، باید طلاق دهنده بالغ باشد. اگر صبی طلاق بدهد، ولو اینکه صبی ممیز باشد، طلاق او صحیح نیست. پس حکم اول روشن شد: طلاق صبی صحیح نیست.
دومین حکم این است که طلاق دهنده باید عاقل باشد. اگر جنون داشته باشد، باید نوع جنون او را بررسی کرد. اگر جنون ادواری باشد، اگر در حالی که شخص در دوره جنون است طلاق بدهد، صحیح نیست؛ اما اگر در حال افاقه طلاق بدهد، اشکالی ندارد. خوب دقت کردید؟ این هم یک حکم در مسئله است.
بعد می گوید طلاق مکرَه نیز صحیح نیست. حکم سوم، اختیار است؛ یعنی طلاق باید از روی اختیار باشد. اگر کسی از روی اکراه یا اجبار طلاق بدهد، یا اصلاً قصد نداشته باشد، طلاق او محقق نمی شود.
این موارد کم هم نیست. افرادی هستند که تهدید می شوند و از روی اکراه طلاق می دهند؛ مثلاً تفنگ را روی سر شخص می گذارند و می گویند طلاق بده. او هم در حضور دو شاهد طلاق را جاری می کند و همه شرایط ظاهری رعایت می شود؛ اما چون از روی اختیار نبوده، مسئله نیاز به بررسی دارد.
درباره جنون و جنون ادواری نیز همین طور است. این مسائل را باید با ادله بررسی کرد. اگر طلاق در دوره جنون واقع شود، صحیح نیست؛ اما در دوره افاقه اشکالی ندارد.
طلاق این گونه نیست که رضایت بعدی مثل مسئله فضولی در عقود باشد. اینجا ایقاع است. در عقود می دانید که اگر عقد فضولی واقع شود، با اجازه بعدی ممکن است نافذ شود؛ اما در ایقاع فضولی چنین چیزی نداریم. بنابراین، در طلاق باید شرایط لازم در هنگام وقوع ایقاع وجود داشته باشد و رضایت بعدی نمی تواند آن را جبران کند.
حالا درباره طلاق سکران بحث می کنیم. چرا طلاق مست صحیح نیست؟ چون باید قصد داشته باشد. در طلاق، هم اختیار لازم است و هم قصد.
البته مستی درجاتی دارد. منظور از این مستی، مستی ای است که شخص به طور کامل فاقد قصد باشد؛ یعنی هیچ قصدی از او متمشی نشود. بنابراین، صرف مست بودن منظور نیست. آیه ﴿وَلا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُکارى﴾[3]
نیز ناظر به این معنا نیست که هر مستی به گونه ای است که هیچ قصدی از او صادر نمی شود. منظور، آن مستی ای است که قصد معتدٌّبه و قابل توجهی وجود نداشته باشد.
ممکن است شخص مست چیزی بگوید، اما آن قصد واقعاً قصد معتبر و قابل توجهی نباشد. در این صورت، حکم او از این جهت مانند مجنون می شود.
اما درباره مجنون، اگر مصلحت وجود داشته باشد، ولیّ او می تواند اقدام کند. اگر مصلحت اقتضا کند، ولیّ مجنون می تواند او را طلاق دهد. مثلاً اگر مصلحت مجنون اقتضا کند و ادامه زندگی برای او امکان پذیر نباشد، ولیّ او می تواند با رعایت مصلحت اقدام کند.
اما ولیّ صبی و سکران نمی تواند از طرف آنان طلاق بدهد. بنابراین، کسی که در حال مستی است، ولیّ او حق طلاق ندارد. ممکن است ولیّ او در مسئله نکاح ولایت داشته باشد، اما اینکه آیا می تواند طلاق را نیز از طرف او انجام دهد یا نه، نیاز به دلیل دارد. اینکه می تواند در نکاح اقدام کند، به این معنا نیست که حتماً در طلاق نیز حق اقدام دارد.
بله، این مسئله دلیل می خواهد که چرا نمی شود. در عبارت نیز تصریح شده که ولیّ مجنون با وجود مصلحت می تواند طلاق دهد، اما درباره صبی و سکران چنین اجازه ای داده نشده است.
بعد این بحث مطرح می شود که اگر عقد موقت باشد، آیا ولیّ صبی می تواند باقی مانده مدت را از طرف او ببخشد یا نه؟ در این مسئله چند قول وجود دارد. در مورد طلاق، چنین ولایتی وجود ندارد؛ اما در عقد موقت، درباره هبه و بخشیدن باقی مانده مدت، دو قول در مسئله وجود دارد که قول به جواز، مورد توجه قرار گرفته است.
خوب، حالا این مباحث را باید بررسی کنیم؛ اما اصل مسئله این است که طلاق دهنده باید بالغ باشد.
از نظر اقوال، در مسئله اجماع مطرح شده است؛ فقط درباره فرد ده ساله اقوالی ذکر شده است. در «جواهر»، جلد سی ودوم، اقوالی از ابن ادریس و بعضی از قدما نقل شده که اگر شخص به ده سالگی برسد، می تواند طلاق بدهد. یعنی اگر به عشر سنین برسد، طلاق او می تواند صحیح باشد.
اما اکثر فقها قائل اند که طلاق فرد نه ساله و ده ساله صحیح نیست. این سیر اقوال ماست. باید ببینیم روایات چه می گویند.
در روایات، در مورد بلوغ دقت کنید. شرط، بلوغ است. از نظر اقوال، مسئله اجماعی دانسته شده است؛ البته بعضی اقوال وجود دارد که اگر فرد به ده سالگی برسد، طلاق او صحیح است. این قول از شیخ نقل شده و از ابن ادریس نیز نقل شده است.
نگاه کنید؛ جلد سی ودوم «جواهر»، مرحوم صاحب جواهر اقوال را آورده است. مرحوم صاحب «الحدائق الناضرة» نیز اقوال مسئله را آورده است. مهم این است که به روایات نگاه کنیم.
اما روایات؛ برویم سراغ روایات. در «کتاب الطلاق»، جلد بیست ودوم از چاپ ده جلدی، باب مربوط به صحت طلاق بالغ را ملاحظه کنید؛ صفحه ۷۷، باب سی ودوم از ابواب مقدمات و شرایط طلاق. متوجه شدید؟ باب سی ودوم از ابواب مقدمات و شرایط طلاق.
خدا رحمت کند صاحب «وسائل» را؛ چه خدمتی کرده است. بارها برای شما گفتم که می دانید فقه را چگونه درآورد و تنظیم کرد. ایشان روایات را بر اساس شرایط فقهی تنظیم کرد. قبلاً «کتب اربعه» بود؛ اما ایشان چه کار کرد؟ تمام کتب اربعه و علاوه بر کتب اربعه، روایات دیگری را نیز بر اساس شرایط و ابواب فقهی تنظیم کرد.
واقعاً خدمت بزرگی انجام داد؛ آن هم در زمانی که کامپیوتر و امکانات امروزی وجود نداشت. نشست و تمام این فقه را تنظیم کرد. امروز می بینید که اگر «وسائل» و سایر وسایل و منابع مشابه نباشند، کار مجتهد بسیار دشوار می شود.
خوب، در اینجا می دانید که فقیه گاهی فتوا می دهد و گاهی حکم را بیان می کند. آنجایی که می گوید «حکم ما فلان است»، یک تعبیر دارد و گاهی نیز به صورت صریح فتوا می دهد. اینجا هم عبارت مربوط به «صحت طلاق البلوغ» را می آورد و در ادامه، مسئله سن را مطرح می کند. پس ایشان چه چیزی را قبول دارد؟ خودش به صحت طلاق در ده سالگی فتوا داده است.
حالا برویم سراغ روایات.
روایت اول از محمد بن یعقوب کلینی است. محمد بن یحیی، که از مشایخ محمد بن یحیی عطار است، و احمد بن محمد، محمد بن اسماعیل و محمد بن فضیل در سند آمده اند و درباره وثاقت آنان بحث شده است. ابی الصباح کنانی نیز از اصحاب امام صادق(ع) است.
سند چیست؟ آقای موسوی سند را صحیح می داند؛ یعنی تمام رجال را ثقه و عادل می داند.
از امام صادق(ع) نقل شده است که برای طلاق صبی ارزشی نیست؛ یعنی حتی به اندازه پشیزی ارزش ندارد. «شیء» نکره در سیاق نفی است و بر نفی ارزش دلالت می کند؛ یعنی هیچ ارزشی ندارد.
روایت بعدی مرسله است. در اینجا «علی بن ابراهیم» آمده است. می دانید که این تعلیق است. برای اینکه سند تکرار نشود، دوباره آن را ذکر نکرده است. این را تعلیق می گویند. یعنی سند به روایت قبلی برمی گردد.
«عن علی بن ابراهیم» آمده و این همان سند قبلی است. این تعلیق است. «عن علی بن ابراهیم» نیز می گوید که طلاق فردی که به ده سالگی رسیده، جایز است.
این روایت مرسله است. ابن ابی عمیر اگر مرسلاتش را بپذیریم، قابل بررسی است. دقت کردید؟ ما مرسلات ابن ابی عمیر را می پذیریم. درباره مرسلات ابن ابی عمیر یادتان هست؛ شهادت داده که جز از ثقه روایت نمی کند.
اگر کسی مرسلات ابن ابی عمیر را مثل ما بپذیرد، این روایت از این جهت قابل استناد است. مرحوم آقای خویی مرسلات ابن ابی عمیر را به این صورت قبول ندارد، اما ما شهادت او را می پذیریم؛ چون ابن ابی عمیر تصریح کرده است که جز از افراد ثقه روایت نمی کند.
پس این روایت نسبت به روایت اول چه می شود؟ آیا تخصیص می خورد یا نه؟ روایت اول می گوید طلاق صبی اصلاً ارزشی ندارد و به صورت مطلق بیان شده است؛ اما این روایت می گوید اگر به ده سالگی رسیده باشد، طلاق او جایز است. بنابراین، باید نسبت این دو روایت را بررسی کنیم.
روایت بعدی به چه کسی برمی گردد؟ به علی بن ابراهیم برمی گردد. علی بن ابراهیم هم از مشایخ کلینی است. ببینید، اینها را تعلیق می گویند؛ تعلیق در اثنا. این عبارت به روایت قبلی برمی گردد.
علی بن ابراهیمِ قبلی نیز همان کسی است که محمد بن یعقوب از پدرش، ابراهیم بن هاشم، نقل می کند. می دانید که ابراهیم بن هاشم نیز از مشایخ است. گرچه در مورد برخی افراد گفته ایم که اصلاً از توصیف بی نیازند؛ یعنی بعضی افراد آن قدر مشهورند که نیازی به تصریح جداگانه درباره وثاقتشان نیست.
در اینجا نام نوفلی و سکونی نیز مطرح می شود. خوب گوش کنید: نوفلی توصیف خاصی ندارد. اما سکونی چیست؟ درباره سکونی، مرحوم شیخ او را معتبر دانسته است. این بحث را بارها داشتیم.
مرحوم شیخ فرموده است که طایفه به روایات سکونی عمل کرده اند. همچنین بیشتر روایات سکونی از طریق نوفلی رسیده است. بنابراین، اگر نوفلی را قبول نکنیم، روایات سکونی نیز از این جهت با مشکل مواجه می شوند. در نتیجه، آن توثیق و اعتبار نیز باید در این سلسله سند مورد توجه قرار گیرد.
این روایت چه می گوید؟ می گوید اصل طلاق جایز است، مگر در مورد کسی که هذیان می گوید و قصد ندارد. یعنی کسی که هذیان می گوید، قصد معتبر ندارد.
منظور از این تعبیر، کسی نیست که صرفاً زیاد حرف می زند؛ بلکه کسی است که سخنان او حالت هذیان دارد و گفتارش از روی قصد و اراده معتبر نیست. چنین شخصی هرچه بگوید، سخن او قابل اعتماد نیست و طلاق او نیز معتبر نخواهد بود.
در ادامه، از مجنون و مکرَه نیز بحث می شود.
روایت دیگری هم وجود دارد؛ اما فعلاً به همین مقدار اکتفا می کنیم.
روایت هشتم، عبدالله بن جعفر از «قرب الإسناد» است؛ حسن بن ظریف، حسین بن علوان و جعفر بن محمد از پدرش(ع) نقل می کنند. این روایت موثق است و از جهت حسین بن علوان مورد توجه قرار گرفته است.
در روایت آمده است
«لا يجوز طلاق الغلام حتى يحتلم».[4]
یعنی طلاق غلام جایز نیست تا زمانی که به بلوغ برسد.
حالا با این روایت چه کار می کنیم؟ این روایت تعارض پیدا می کند. اگر روایت اول را در نظر بگیریم، آن یک مطلب می گوید و این روایت می گوید: «حتی یحتلم»؛ یعنی باید به سن بلوغ برسد.
پس باید برویم سراغ قواعد تعارض. آیا روایاتی داریم که طلاق صبی را جایز بدانند؟ روایاتی که طلاق را جایز می دانند بیشتر است؛ پنج یا شش روایت وجود دارد. برخی بر جواز طلاق و برخی بر عدم جواز دلالت دارند.
از نظر سند، وضعیت روایات چگونه بود؟ سندها خوب بود. اینجا دو مسیر داریم. ابتدا باید سراغ تعارض برویم. اگر نتوانستیم قواعد تعارض را اجرا کنیم و میان دو روایت جمع کنیم، می رویم سراغ اصل.
گفتیم ابتدا باید اصل در مسئله را تأسیس کنیم. اصل اولی در مسئله چیست؟ اصل، عدم جواز است.
چرا؟ چون استصحاب زوجیت داریم. قبل از این، زوجیت وجود داشته است و اکنون شک می کنیم که آیا طلاقی که واقع شده، صحیح است یا نه. استصحاب بقای علقه زوجیت جاری می شود.
پس اصل، عدم جواز است. اگر بگوییم تعداد روایاتی که بر جواز طلاق دلالت می کنند بیشتر است، باید ببینیم آیا می توانیم قواعدی پیدا کنیم که طلاق را ترجیح بدهیم و روایات جواز را بر روایات عدم جواز ترجیح دهیم یا نه. این امر، البته با اصل نیز هماهنگ است.
این را نگاه کنید و ببینیم آیا می توانیم در مقام تعارض چیزی پیدا کنیم که بعد از آن سراغ اصل برویم.
پس سیر فتوا روشن شد. بعضی قائل به جواز شده اند و بعضی به عدم جواز؛ و دلیل این اختلاف نیز باید بررسی شود. حالا باید ببینیم در این تعارض چه باید بکنیم. اگر نتوانستیم تعارض را حل کنیم، همان اصل عملی که گفتیم، مورد عمل قرار می گیرد.
همین فتوا در «منهاج» و «تحریر» نیز مطرح شده است و امام(ره) هم همین را فرموده اند که طلاق صبی صحیح نیست.
حالا عبارتی را بخوانید. عبارت دیگری هم دارد. باز نگاه کنید. در اینجا نیز همچنان از روایات خارج نشده ایم.
ان شاءالله بحث «کتاب الطلاق» را ادامه می دهیم و روایات را بررسی می کنیم.
والحمدلله.
[1] سوره مریم، آيه 96.
[2] منهاج الصالحين، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ج2، ص292.
[3] سوره نساء، آيه 43.
[4] تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشّريعة، الشيخ حرّ العاملي، ج19، ص212.