اشارة

‌سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.

عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.

وضعیت ویراست : [ویراست؟].

مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -

مشخصات ظاهری : ۱۱ج.

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : عربی.

یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری

عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک

موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.

موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : ایران -- تاریخ

شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح

شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری

رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت‌۲ ۱۳۴۶ الف

رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۵-۲۳۹۶

اشارة

سنه ست عشره

اشارة

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

قال ابو جعفر: ففیها دخل المسلمون مدینه بهرسیر، و افتتحوا المدائن، و هرب منها یزدجرد بن شهریار.

ذکر بقیة خبر دخول المسلمین مدینه بهرسیر

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب، قالوا: لما نزل سعد علی بهرسیر بث الخیول، فاغارت علی ما بین دجلة الی من له عهد من اهل الفرات، فأصابوا مائه الف فلاح، فحسبوا، فأصاب کل منهم فلاحا، و ذلک ان کلهم فارس ببهرسیر فخندق لهم، فقال له شیرزاد دهقان ساباط: انک لا تصنع بهؤلاء شیئا، انما هؤلاء علوج لأهل فارس لم یجروا إلیک، فدعهم الی حتی یفرق لکم الرأی. فکتب علیه باسمائهم، و دفعهم الیه، فقال شیرزاذ: انصرفوا الی قراکم. و کتب سعد الی عمر: انا وردنا بهرسیر بعد الذی لقینا فیما بین القادسیة و بهرسیر، فلم یأتنا احد لقتال، فبثثت الخیول، فجمعت الفلاحین من القری و الاجام، فر رأیک. فأجابه: ان من أتاکم من الفلاحین إذا کانوا مقیمین لم یعینوا علیکم فهو امانهم، و من هرب فادرکتموه فشأنکم به. فلما جاء الکتاب خلی عنهم و راسله الدهاقین، فدعاهم الی الاسلام و الرجوع، او الجزاء و لهم الذمة و المنعه، فتراجعوا علی الجزاء و المنعه و لم یدخل فی ذلک ما کان لال کسری، و من دخل معهم، فلم یبق فی غربی دجلة الی ارض العرب سوادی الا امن و اغتبط بملک الاسلام و استقبلوا الخراج، و أقاموا علی بهرسیر شهرین یرمونها بالمجانیق و یدبون الیهم

بالدبابات، و یقاتلونهم بکل عده. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن المقدام بن شریح الحارثی، عن ابیه، قال: نزل المسلمون علی بهرسیر، و علیها خنادقها و حرسها و عده الحرب، فرموهم بالمجانیق و العرادات، فاستصنع سعد شیرزاد المجانیق، فنصب علی اهل بهرسیر عشرین منجنیقا، فشغلوهم بها. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن النضر بن السری، عن ابن الرفیل، عن ابیه، قال: فلما نزل سعد علی بهرسیر، کانت العرب مطیفه بها، و العجم متحصنه فیها، و ربما خرج الأعاجم یمشون علی المسنیات المشرفه علی دجلة فی جماعتهم و عدتهم لقتال المسلمین، فلا یقومون لهم، فکان آخر ما خرجوا فی رجاله و ناشبه، و تجردوا للحرب، و تبایعوا علی الصبر، فقاتلهم المسلمون فلم یثبتوا لهم، فکذبوا و تولوا، و کانت علی زهره بن الجویه درع مفصومة، فقیل له: لو امرت بهذا الفصم فسرد! فقال: و لم؟ قالوا: نخاف علیک منه، قال: انی لکریم علی الله، ان ترک سهم فارس الجند کله ثم أتانی من هذا الفصم، حتی یثبت فی! فکان أول رجل من المسلمین اصیب یومئذ بنشابه، فثبت فیه من ذلک الفصم، فقال بعضهم: انزعوها عنه، فقال: دعونی، فان نفسی معی ما دامت فی، لعلی ان اصیب منهم بطعنه او ضربه او خطوه، فمضی نحو العدو، فضرب بسیفه شهربراز من اهل اصطخر، فقتله، و احیط به فقتل و انکشفوا. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبد الله بن سعید ابن ثابت، عن عمره ابنه عبد الرحمن بن اسعد، عن عائشة أم المؤمنین، قالت: لما فتح الله عز و جل و قتل رستم و اصحابه بالقادسیة و فضت جموعهم،

اتبعهم المسلمون حتی نزلوا المدائن، و قد ارفضت جموع فارس، و لحقوا بجبالهم، و تفرقت جماعتهم و فرسانهم، الا ان الملک مقیم فی مدینتهم، معه من بقی من اهل فارس علی امره. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن سماک بن فلان 9 الهجیمی 9 ، عن ابیه و محمد بن عبد الله، عن انس بن الحلیس، قال: بینا نحن محاصرو بهرسیر بعد زحفهم و هزیمتهم، اشرف علینا رسول فقال: ان الملک یقول لکم: هل لکم الی المصالحه علی ان لنا ما یلینا من دجلة و جبلنا، و لکم ما یلیکم من دجلة الی جبلکم؟ اما شبعتم لا اشبع الله بطونکم! فبدر الناس ابو مفزر الأسود بن قطبه، و قد انطقه الله بما لا یدری ما هو و لا نحن، فرجع الرجل و رأیناهم یقطعون الی المدائن، فقلنا: یا أبا مفزر، ما قلت له؟ فقال: لا و الذی بعث محمدا بالحق ما ادری ما هو، الا ان علی سکینه، و انا أرجو ان أکون قد انطقت بالذی هو خیر، و انتاب الناس یسالونه حتی سمع بذلک سعد، فجاءنا فقال: یا أبا مفزر، ما قلت؟ فو الله انهم لهراب، فحدثه بمثل حدیثه إیانا، فنادی فی الناس، ثم نهد بهم، و ان مجانیقنا لتخطر علیهم، فما ظهر علی المدینة احد، و لا خرج إلینا الا رجل نادی بالأمان فآمناه، فقال: ان بقی فیها احد فما یمنعکم! فتسورها الرجال، و افتتحناها، فما وجدنا فیها شیئا و لا أحدا، الا أساری اسرناهم خارجا منها، فسألناهم و ذلک الرجل: لأی شیء هربوا؟ فقالوا: بعث الملک إلیکم یعرض علیکم الصلح، فأجبتموه بانه لا یکون بیننا و بینکم صلح ابدا حتی ناکل عسل افریذین باترج کوثی، فقال الملک: وا ویله! الا ان الملائکة تکلم علی السنتهم، ترد علینا و تجیبنا عن العرب، و الله لئن لم یکن کذلک، ما هذا الا شیء القی علی فی هذا الرجل لننتهی، فارزوا الی المدینة القصوی. کتب الی السری عن سیف، عن سعید بن المرزبان، عن مسلم بمثل حدیث سماک

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: لما دخل سعد و المسلمون بهرسیر انزل سعد الناس فیها، و تحول العسکر إلیها، و حاول العبور فوجدوهم قد ضموا السفن فیما بین البطائح و تکریت و لما دخل المسلمون بهرسیر- و ذلک فی جوف اللیل-لاح لهم الأبیض، فقال ضرار بن الخطاب: الله اکبر! ابیض کسری، هذا ما وعد الله و رسوله، و تابعوا التکبیر حتی أصبحوا فقال محمد و طلحه: و ذلک لیله نزلوا علی بهرسیر کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الاعمش، عن حبیب بن صهبان ابی مالک، قال: دفعنا الی المدائن- یعنی بهرسیر- و هی المدینة الدنیا، فحصرنا ملکهم و اصحابه، حتی أکلوا الکلاب و السنانیر. قال: ثم لم یدخلوا حتی ناداهم مناد: و الله ما فیها احد، فدخلوها و ما فیها احد .

حدیث المدائن القصوی التی کان فیها منزل کسری

قال سیف: و ذلک فی صفر سنه ست عشره، قالوا: و لما نزل سعد بهرسیر، و هی المدینة الدنیا، طلب السفن لیعبر بالناس الی المدینة القصوی، فلم یقدر

علی شیء، و وجدهم قد ضموا السفن، فأقاموا ببهرسیر أیاما من صفر یریدونه علی العبور فیمنعه الإبقاء علی المسلمین، حتی أتاه اعلاج فدلوه علی مخاضه تخاض الی صلب الوادی، فأبی و تردد عن ذلک، و فجئهم المد، فرای رؤیا، ان خیول المسلمین اقتحمتها فعبرت و قد اقبلت من المد بأمر عظیم، فعزم لتاویل رؤیاه علی العبور، و فی سنه جود صیفها متتابع فجمع سعد الناس، فحمد الله و اثنی علیه، و قال: ان عدوکم قد اعتصم منکم بهذا البحر، فلا تخلصون الیه معه، و هم یخلصون إلیکم إذا شاءوا، فیناوشونکم فی سفنهم، و لیس وراءکم شیء تخافون ان تؤتوا منه، فقد کفاکموهم اهل الأیام، و عطلوا ثغورهم، و أفنوا ذادتهم، و قد رایت من الرأی ان تبادروا جهاد العدو بنیاتکم قبل ان تحصرکم الدنیا الا انی قد عزمت علی قطع هذا البحر الیهم فقالوا جمیعا: عزم الله لنا و لک علی الرشد، فافعل. فندب سعد الناس الی العبور، و یقول: من یبدأ و یحمی لنا الفراض حتی تتلاحق به الناس لکیلا یمنعوهم من الخروج؟ فانتدب له عاصم بن عمرو ذو الباس، و انتدب بعده ستمائه من اهل النجدات، فاستعمل علیهم عاصما، فسار فیهم حتی وقف علی شاطئ دجلة، و قال: من ینتدب معی لنمنع الفراض من عدوکم و لنحمیکم حتی تعبروا؟ فانتدب له ستون، منهم أصم بنی ولاد و شرحبیل، فی أمثالهم، فجعلهم نصفین علی خیول إناث و ذکوره، لیکون أساسا لعوم الخیل ثم اقتحموا دجلة، و اقتحم بقیة الستمائة علی أثرهم، فکان أول من فصل من الستین أصم التیم، و الکلج، و ابو مفزر، و شرحبیل، و جحل العجلی، و مالک بن کعب الهمدانی، و غلام من بنی الحارث بن کعب، فلما رآهم الأعاجم و ما صنعوا أعدوا للخیل التی تقدمت سعدا مثلها، فاقتحموا علیهم دجلة، فاعاموها الیهم، فلقوا عاصما فی السرعان، و قد دنا من الفراض، فقال عاصم: الرماح الرماح! اشرعوها و توخوا العیون، فالتقوا فاطعنوا، و توخی المسلمون عیونهم، فولوا نحو الجد، و المسلمون یشمصون بهم خیلهم، ما یملک رجالها منع

ذلک منها شیئا فلحقوا بهم فی الجد، فقتلوا عامتهم، و نجا من نجا منهم عورانا، و تزلزلت بهم خیولهم، حتی انتقضت عن الفراض، و تلاحق الستمائة باوائلهم الستین غیر متعتعین و لما رای سعد عاصما علی الفراض قد منعها، اذن للناس فی الاقتحام، و قال: قولوا نستعین بالله، و نتوکل علیه، حسبنا الله و نعم الوکیل، لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم! و تلاحق عظم الجند، فرکبوا اللجة، و ان دجلة لترمی بالزبد، و انها لمسوده، و ان الناس لیتحدثون فی عومهم و قد اقتربوا ما یکترثون، کما یتحدثون فی مسیرهم علی الارض، ففجئوا اهل فارس بأمر لم یکن فی حسابهم، فاجهضوهم و اعجلوهم عن جمهور أموالهم، و دخلها المسلمون فی صفر سنه ست عشره، و استولوا علی ذلک کله مما بقی فی بیوت کسری من الثلاثة آلاف الف الف، و مما جمع شیری و من بعده و فی ذلک یقول ابو بجید نافع بن الأسود: و أرسلنا علی المدائن خیلا بحرها مثل برهن اریضا

فانتثلنا خزائن المرء کسری یوم ولوا و حاص منا جریضا

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الولید بن عبد الله ابن ابی طیبه، عن ابیه، قال: لما اقام سعد علی دجلة أتاه علج، فقال: ما یقیمک! لا یاتی علیک ثالثه حتی یذهب یزدجرد بکل شیء فی المدائن، فذلک مما هیجه علی القیام بالدعاء الی العبور. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن رجل، عن ابی عثمان النهدی فی قیام سعد فی الناس فی دعائهم الی العبور بمثله، و قال: طبقنا دجلة خیلا و رجلا و دواب حتی ما یری الماء من الشاطئ احد، فخرجت

بنا خیلنا الیهم تنفض اعرافها، لها صهیل فلما رای القوم ذلک انطلقوا لا یلوون علی شیء، فانتهینا الی القصر الأبیض، و فیه قوم قد تحصنوا، فأشرف بعضهم فکلمنا، فدعوناهم و عرضنا علیهم، فقلنا: ثلاث تختارون منهن ایتهن شئتم، قالوا: ما هن؟ قلنا: الاسلام فان اسلمتم فلکم ما لنا و علیکم ما علینا، و ان ابیتم فالجزیة، و ان ابیتم فمناجزتکم حتی یحکم الله بیننا و بینکم فأجابنا مجیبهم: لا حاجه لنا فی الاولی و لا فی الآخرة، و لکن الوسطی. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عطیة بمثله قال: و السفیر سلمان. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن النضر بن السری، عن ابن الرفیل، قال: لما هزموهم فی الماء و أخرجوهم الی الفراض، ثم کشفوهم عن الفراض اجلوهم عن الأموال، الا ما کانوا تقدموا فیه-و کان فی بیوت اموال کسری ثلاثة آلاف الف الف-فبعثوا مع رستم بنصف ذلک، و أقروا نصفه فی بیوت الأموال. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن بدر بن عثمان، عن ابی بکر بن حفص بن عمر، قال: قال سعد یومئذ و هو واقف قبل ان یقحم الجمهور، و هو ینظر الی حماه الناس و هم یقاتلون علی الفراض: و الله ان لو کانت الخرساء-یعنی الکتیبة التی کان فیها القعقاع بن عمرو و حمال بن مالک و الربیل بن عمرو، فقاتلوا قتال هؤلاء القوم هذه الخیل- لکانت قد أجزأت و اغنت، و کتیبه عاصم هی کتیبه الأهوال، فشبه کتیبه الأهوال- لما رای منهم فی الماء و الفراض بکتیبه الخرساء قال: ثم انهم تنادوا بعد هنات قد اعتوروها علیهم و لهم فخرجوا حتی لحقوا بهم، فلما استووا علی الفراض هم و جمیع کتیبه الأهوال باسرهم، اقحم سعد الناس- و کان الذی یسایر سعدا فی الماء سلمان الفارسی- فعامت بهم الخیل، و سعد

یقول: حسبنا الله و نعم الوکیل! و الله لینصرن الله ولیه، و لیظهرن الله دینه، و لیهزمن الله عدوه، ان لم یکن فی الجیش بغی او ذنوب تغلب الحسنات. فقال له سلمان: الاسلام جدید، ذللت لهم و الله البحور کما ذلل لهم البر، اما و الذی نفس سلمان بیده لیخرجن منه أفواجا کما دخلوه أفواجا فطبقوا الماء حتی ما یری الماء من الشاطئ، و لهم فیه اکثر حدیثا منهم فی البر لو کانوا فیه، فخرجوا منه-کما قال سلمان- لم یفقدوا شیئا، و لم یغرق منهم احد. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عمر دثار، عن ابی عثمان النهدی، انهم سلموا من عند آخرهم الا رجلا من بارق یدعی غرقده، زال عن ظهر فرس له شقراء، کأنی انظر إلیها تنفض اعرافها عریا و الغریق طاف، فثنی القعقاع بن عمرو عنان فرسه الیه، فاخذ بیده فجره حتی عبر، فقال البارقی- و کان من أشد الناس: اعجز الاخوات ان یلدن مثلک یا قعقاع! و کان للقعقاع فیهم خؤولة. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: فما ذهب لهم فی الماء یومئذ الا قدح کانت علاقته رثه، فانقطعت، فذهب به الماء، فقال الرجل الذی کان یعاوم صاحب القدح معیرا له: اصابه القدر فطاح، فقال: و الله انی لعلی جدیله ما کان الله لیسلبنی قدحی من بین اهل العسکر فلما عبروا إذا رجل ممن کان یحمی الفراض، قد سفل حتی طلع علیه اوائل الناس، و قد ضربته الریاح و الأمواج حتی وقع الی الشاطئ، فتناوله برمحه، فجاء به الی العسکر فعرفه، فأخذه صاحبه، و قال للذی کان یعاومه: ا لم اقل لک! و صاحبه حلیف لقریش من عنز، یدعی مالک بن عامر، و الذی قال: طاح یدعی عامر بن مالک. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن القاسم بن الولید، عن عمیر الصائدی، قال: لما اقحم سعد الناس فی دجلة اقترنوا، فکان

سلمان قرین سعد الی جانبه یسایره فی الماء، و قال سعد: ذلک تقدیر العزیز العلیم، و الماء یطمو بهم، و ما یزال فرس یستوی قائما إذا أعیا ینشز له تلعه فیستریح علیها، کأنه علی الارض، فلم یکن بالمدائن امر اعجب من ذلک، و ذلک یوم الماء، و کان یدعی یوم الجراثیم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و المهلب و طلحه و عمرو و سعید، قالوا: کان یوم رکوب دجلة یدعی یوم الجراثیم، لا یعیا احد الا انشزت له جرثومة یریح علیها کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن اسماعیل بن ابی خالد، عن قیس بن ابی حازم، قال: خضنا دجلة و هی تطفح، فلما کنا فی أکثرها ماء لم یزل فارس واقف ما یبلغ الماء حزامه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الاعمش، عن حبیب بن صهبان ابی مالک، قال: لما دخل سعد المدینة الدنیا، و قطع القوم الجسر، و ضموا السفن، قال المسلمون: ما تنتظرون بهذه النطفه! فاقتحم رجل، فخاض الناس فما غرق منهم انسان و لا ذهب لهم متاع، غیر ان رجلا من المسلمین فقد قدحا له انقطعت علاقته، فرایته یطفح علی الماء. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و المهلب و طلحه، قالوا: و ما زالت حماه اهل فارس یقاتلون علی الفراض حتی أتاهم آت فقال: علام تقتلون انفسکم! فو الله ما فی المدائن احد. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: لما رای المشرکون المسلمین و ما یهمون به بعثوا من یمنعهم من العبور، و تحملوا فخرجوا هرابا، و قد اخرج یزدجرد- قبل ذلک و بعد ما فتحت بهرسیر عیاله الی حلوان، فخرج یزدجرد بعد حتی ینزل حلوان، فلحق بعیاله، و خلف مهران الرازی و النخیرجان - و کان علی بیت المال- بالنهروان، و خرجوا معهم بما قدروا علیه من حر متاعهم

و خفیفه، و ما قدروا علیه من بیت المال، و بالنساء و الذراری، و ترکوا فی الخزائن من الثیاب و المتاع و الانیه و الفضول و الالطاف و الادهان ما لا یدری ما قیمته، و خلفوا ما کانوا أعدوا للحصار من البقر و الغنم و الاطعمه و الاشربه، فکان أول من دخل المدائن کتیبه الأهوال، ثم الخرساء، فأخذوا فی سککها لا یلقون فیها أحدا و لا یحسونه الا من کان فی القصر الأبیض، فأحاطوا بهم و دعوهم، فاستجابوا لسعد علی الجزاء و الذمة، و تراجع الیهم اهل المدائن علی مثل عهدهم، لیس فی ذلک ما کان لال کسری و من خرج معهم، و نزل سعد القصر الأبیض، و سرح زهره فی المقدمات فی آثار القوم الی النهروان، فخرج حتی انتهی الی النهروان، و سرح مقدار ذلک فی طلبهم من کل ناحیه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الاعمش، عن حبیب بن صهبان ابی مالک، قال: لما عبر المسلمون یوم المدائن دجلة، فنظروا الیهم یعبرون، جعلوا یقولون بالفارسیه: دیوان آمد و قال بعضهم لبعض: و الله ما تقاتلون الانس و ما تقاتلون الا الجن فانهزموا. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عطیة بن الحارث و عطاء بن السائب، عن ابی البختری، قال: کان رائد المسلمین سلمان الفارسی، و کان المسلمون قد جعلوه داعیه اهل فارس قال عطیة: و قد کانوا امروه بدعاء اهل بهرسیر، و امروه یوم القصر الأبیض، فدعاهم ثلاثا قال عطیة و عطاء: و کان دعاؤه إیاهم ان یقول: انی منکم فی الأصل، و انا ارق لکم، و لکم فی ثلاث ادعوکم إلیها ما یصلحکم: ان تسلموا فاخواننا لکم ما لنا و علیکم ما علینا، و الا فالجزیة، و الا نابذناکم علی سواء، ان الله لا یحب الخائنین قال عطیة: فلما کان الیوم الثالث فی بهرسیر أبوا ان یجیبوا الی شیء، فقاتلهم المسلمون حین أبوا و لما کان الیوم الثالث فی المدائن قبل اهل القصر الأبیض و خرجوا، و نزل سعد القصر الأبیض و اتخذ

الإیوان مصلی، و ان فیه لتماثیل جص فما حرکها. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب، و شارکهم سماک الهجیمی، قالوا: و قد کان الملک سرب عیاله حین أخذت بهرسیر الی حلوان، فلما رکب المسلمون الماء خرجوا هرابا، و خیلهم علی الشاطئ یمنعون المسلمین و خیلهم من العبور، فاقتتلوا هم و المسلمون قتالا شدیدا، حتی ناداهم مناد: علام تقتلون انفسکم! فو الله ما فی المدائن من احد فانهزموا و اقتحمتها الخیول علیهم، و عبر سعد فی بقیة الجیش. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب، قالوا: ادرک اوائل المسلمین أخریات اهل فارس، فأدرک رجل من المسلمین یدعی ثقیفا احد بنی عدی ابن شریف، رجلا من اهل فارس، معترضا علی طریق من طرقها یحمی ادبار اصحابه، فضرب فرسه علی الاقدام علیه، فاحجم و لم یقدم، ثم ضربه للهرب فتقاعس حتی لحقه المسلم، فضرب عنقه و سلبه کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عطیة و عمرو و دثار ابی عمر، قالوا: کان فارس من فرسان العجم فی المدائن یومئذ مما یلی جازر، فقیل له: قد دخلت العرب و هرب اهل فارس، فلم یلتفت الی قولهم، و کان واثقا بنفسه، و مضی حتی دخل بیت اعلاج له، و هم ینقلون ثیابا لهم، قال: ما لکم؟ قالوا: أخرجتنا الزنابیر، و غلبتنا علی بیوتنا، فدعا بجلاهق و بطین، فجعل یرمیهن حتی الزقهن بالحیطان، فافناهن و انتهی الیه الفزع، فقام و امر علجا فاسرج له، فانقطع حزامه، فشده علی عجل، و رکب، ثم خرج فوقف و مر به رجل فطعنه، و هو یقول: خذها و انا ابن المخارق! فقتله ثم مضی ما یلتفت الیه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن سعید بن المرزبان بمثله، و إذا هو ابن المخارق بن شهاب. قالوا: و ادرک رجل من المسلمین رجلا منهم معه عصابه یتلاومون،

و یقولون: من ای شیء فررنا! ثم قال قائل منهم لرجل منهم: ارفع لی کره، فرماها لا یخطئ، فلما رای ذلک عاج و عاجوا معه و هو امامهم، فانتهی الی ذلک الرجل، فرماه من اقرب مما کان یرمی منه الکره ما یصیبه، حتی وقف علیه الرجل، ففلق هامته، و قال: انا ابن مشرط الحجاره. و تفار عن الفارسی اصحابه. و قالوا جمیعا، محمد و المهلب و طلحه و عمرو و ابو عمر و سعید، قالوا: و لما دخل سعد المدائن، فرای خلوتها، و انتهی الی ایوان کسری، اقبل یقرا: « کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا قَوْماً آخَرِینَ » و صلی فیه صلاه الفتح- و لا تصلی جماعه-فصلی ثمانی رکعات لا یفصل بینهن، و اتخذه مسجدا، و فیه تماثیل الجص رجال و خیل، و لم یمتنع و لا المسلمون لذلک، و ترکوها علی حالها قالوا: و اتم سعد الصلاة یوم دخلها، و ذلک انه اراد المقام فیها و کانت أول جمعه بالعراق جمعت جماعه بالمدائن، فی صفر سنه ست عشره .

ذکر ما جمع من فیء اهل المدائن

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و المهلب و عقبه و عمرو و ابی عمر و سعید، قالوا: نزل سعد ایوان کسری، و قدم زهره، و امره ان یبلغ النهروان فبعث فی کل وجه مقدار ذلک لنفی المشرکین و جمع الفیوء، ثم تحول الی القصر بعد ثالثه، و وکل بالاقباض عمرو بن عمرو ابن مقرن، و امره بجمع ما فی القصر و الإیوان و الدور و احصاء ما یأتیه به الطلب، و قد کان اهل المدائن تناهبوا عند الهزیمة غاره، ثم طاروا فی کل وجه، فما افلت احد منهم بشیء لم یکن فی عسکر مهران بالنهروان

و لا بخیط و الح علیهم الطلب فتنقذوا ما فی ایدیهم، و رجعوا بما أصابوا من الاقباض، فضموه الی ما قد جمع، و کان أول شیء جمع یومئذ ما فی القصر الأبیض و منازل کسری و سائر دور المدائن. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الاعمش، عن حبیب بن صهبان، قال: دخلنا المدائن، فأتینا علی قباب ترکیة مملوءة سلالا مختمه بالرصاص، فما حسبناها الا طعاما، فإذا هی آنیه الذهب و الفضه فقسمت بعد بین الناس و قال حبیب: و قد رایت الرجل یطوف و یقول: من معه بیضاء بصفراء؟ و أتینا علی کافور کثیر، فما حسبناه الا ملحا، فجعلنا نعجن به حتی وجدنا مرارته فی الخبز. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن النضر بن السری، عن ابن الرفیل، عن ابیه الرفیل بن میسور، قال: خرج زهره فی المقدمه یتبعهم حتی انتهی الی جسر النهروان، و هم علیه، فازدحموا، فوقع بغل فی الماء فعجلوا و کلبوا علیه، فقال زهره: انی اقسم بالله ان لهذا البغل لشأنا! ما کلب القوم علیه و لا صبروا للسیوف بهذا الموقف الضنک الا لشیء بعد ما أرادوا ترکه، و إذا الذی علیه حلیه کسری، ثیابه و خرزاته و وشاحه و درعه التی کان فیها الجوهر، و کان یجلس فیها للمباهاه، و ترجل زهره یومئذ حتی إذا ازاحهم امر اصحابه بالبغل فاحتملوه، فاخرجوه فجاءوا بما علیه، حتی رده الی الاقباض، ما یدرون ما علیه، و ارتجز یومئذ زهره: فدی لقومی الیوم اخوالی و اعمامی هم کرهوا بالنهر خذلانی و إسلامی هم فلجوا بالبغل فی الخصام بکل قطاع شئون الهام و صرعوا الفرس علی الآکام کأنهم نعم من الانعام کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، 3 عن هبیرة بن الاشعث، عن جده الکلج 3 ، قال: کنت فیمن خرج فی الطلب، فإذا انا ببغالین قد ردا الخیل عنهما بالنشاب، فما بقی معهما غیر نشابتین، فالظظت بهما، فاجتمعا، فقال أحدهما لصاحبه: ارمه و احمیک، او ارمیه و تحمینی!

فحمی کل واحد منهما صاحبه حتی رمیا بها ثم انی حملت علیهما فقتلتهما و جئت بالبغلین ما ادری ما علیهما، حتی ابلغتهما صاحب الاقباض، و إذا هو یکتب ما یأتیه به الرجال و ما کان فی الخزائن و الدور، فقال: علی رسلک حتی ننظر ما معک! فحططت عنهما، فإذا سفطان علی احد البغلین فیهما تاج کسری مفسخا- و کان لا یحمله الا اسطوانتان-و فیهما الجوهر، و إذا علی الآخر سفطان فیهما ثیاب کسری التی کان یلبس من الدیباج المنسوج بالذهب المنظوم بالجوهر و غیر الدیباج منسوجا منظوما. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب، قالوا: و خرج القعقاع بن عمرو یومئذ فی الطلب، فلحق بفارسی یحمی الناس، فاقتتلا فقتله، و إذا مع المقتول جنیبه علیها عیبتان و غلافان فی أحدهما خمسه اسیاف و فی الآخر سته اسیاف، و إذا فی العیبتین ادراع، فإذا فی الادراع درع کسری و مغفره و ساقاه و ساعداه، و درع هرقل، و درع خاقان و درع داهر و درع بهرام شوبین و درع سیاوخش و درع النعمان، و کانوا استلبوا ما لم یرثوا، استلبوها ایام غزاتهم خاقان و هرقل و داهر، و اما النعمان و بهرام فحین هربا و خالفا کسری، و اما احد الغلافین ففیه سیف کسری و هرمز و قباذ و فیروز، و إذا السیوف الآخر، سیف هرقل و خاقان و داهر و بهرام و سیاوخش و النعمان فجاء به الی سعد، فقال: اختر احد هذه الأسیاف، فاختار سیف هرقل، و اعطاه درع بهرام، و اما سائرها فنفلها فی الخرساء الا سیف کسری و النعمان- لیبعثوا بهما الی عمر لتسمع بذلک العرب لمعرفتهم بهما، و حبسوهما فی الاخماس- و حلی کسری و تاجه و ثیابه، ثم بعثوا بذلک الی عمر لیراه المسلمون، و لتسمع بذلک العرب، و علی هذا الوجه سلب خالد بن سعید عمرو بن معد یکرب سیفه الصمصامه فی الرده و القوم یستحیون من ذلک. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبیده بن معتب، عن رجل من بنی الحارث بن طریف، عن عصمه بن الحارث الضبی، قال: خرجت فیمن خرج یطلب، فأخذت طریقا مسلوکا و إذا علیه حمار،

فلما رآنی حثه فلحق باخر قدامه، فمالا، و حثا حماریهما، فانتهیا الی جدول قد کسر جسره، فثبتا حتی اتیتهما، ثم تفرقا، و رمانی أحدهما فالظظت به فقتلته و افلت الآخر، و رجعت الی الحمارین، فأتیت بهما صاحب الاقباض، فنظر فیما علی أحدهما، فإذا سفطان فی أحدهما فرس من ذهب مسرج بسرج من فضه، علی ثفره و لببه الیاقوت، و الزمرد منظوم علی الفضه، و لجام کذلک، و فارس من فضه مکلل بالجوهر، و إذا فی الآخر ناقه من فضه، علیها شلیل من ذهب، و بطان من ذهب و لها شناق-او زمام- من ذهب، و کل ذلک منظوم بالیاقوت، و إذا علیها رجل من ذهب مکلل بالجوهر، کان کسری یضعهما الی اسطوانتی التاج. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن هبیرة بن الاشعث، عن ابی عبیده العنبری، قال: لما هبط المسلمون المدائن، و جمعوا الاقباض، اقبل رجل بحق معه، فدفعه الی صاحب الاقباض، فقال و الذین معه: ما رأینا مثل هذا قط، ما یعد له ما عندنا و لا یقاربه، فقالوا: هل أخذت منه شیئا؟ فقال: اما و الله لو لا الله ما اتیتکم به، فعرفوا ان للرجل شأنا، فقالوا: من أنت؟ فقال: لا و الله لا اخبرکم لتحمدونی، و لا غیرکم لیقرظونی، و لکنی احمد الله و ارضی بثوابه فاتبعوه رجلا حتی انتهی الی اصحابه، فسال عنه، فإذا هو عامر بن عبد قیس. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: قال سعد: و الله ان الجیش لذو امانه، و لو لا ما سبق لأهل بدر لقلت: و ایم الله-علی فضل اهل بدر- لقد تتبعت من اقوام منهم هنات و هنات فیما احرزوا، ما احسبها و لا اسمعها من هؤلاء القوم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن مبشر بن الفضیل، عن جابر بن عبد الله، قال: و الله الذی لا اله الا هو، ما اطلعنا علی احد من اهل القادسیة، انه یرید الدنیا مع الآخرة، و لقد اتهمنا ثلاثة نفر، فما

رأینا کالذی هجمنا علیه من امانتهم و زهدهم: طلیحة بن خویلد، و عمرو بن معد یکرب، و قیس بن المکشوح. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن مخلد بن قیس العجلی، عن ابیه، قال: لما قدم بسیف کسری علی عمر و منطقته و زبرجه، قال: ان أقواما أدوا هذا لذوو امانه! فقال علی: انک عففت فعفت الرعیة . کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عمرو و المجالد، عن الشعبی، قال: قال عمر حین نظر الی سلاح کسری: ان أقواما أدوا هذا لذوو امانه .

ذکر صفه قسم الفیء الذی اصیب بالمدائن بین اهله

و کانوا-فیما زعم سیف- ستین ألفا

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و عمرو و سعید و المهلب، قالوا: و لما بعث سعد بعد نزوله المدائن فی طلب الأعاجم، بلغ الطلب النهروان، ثم تراجعوا، و مضی المشرکون نحو حلوان، فقسم سعد الفیء بین الناس بعد ما خمسه، فأصاب الفارس اثنا عشر ألفا، و کلهم کان فارسا لیس فیهم راجل، و کانت الجنائب فی المدائن کثیره. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن المجالد، عن الشعبی بمثله، و قالوا جمیعا: و نفل من الاخماس و لم یجهدها فی اهل البلاء. و قالوا جمیعا: قسم سعد دور المدائن بین الناس، و اوطنوها، و الذی ولی القبض عمرو بن عمرو المزنی، و الذی ولی القسم سلمان بن ربیعه، و کان فتح المدائن فی صفر سنه ست عشره قالوا: و لما دخل سعد المدائن اتم الصلاة و صام، و امر الناس بایوان کسری فجعل مسجدا للاعیاد، و نصب فیه منبرا، فکان یصلی فیه-و فیه التماثیل- و یجمع فیه، فلما کان الفطر

قیل: ابرزوا، فان السنه فی العیدین البراز فقال سعد: صلوا فیه، قال: فصلی فیه، و قال: سواء فی عقر القریة او فی بطنها. کتب الی السری: عن شعیب، عن سیف، عن عمرو، عن الشعبی، قال: لما نزل سعد المدائن، و قسم المنازل، بعث الی العیالات، فانزلهم الدور و فیها المرافق، فأقاموا بالمدائن حتی فرغوا من جلولاء و تکریت و الموصل، ثم تحولوا الی الکوفه کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و زیاد و المهلب، و شارکهم عمرو و سعید: و جمع سعد الخمس، و ادخل فیه کل شیء اراد ان یعجب منه عمر، من ثیاب کسری و حلیه و سیفه و نحو ذلک، و ما کان یعجب العرب ان یقع الیهم، و نفل من الاخماس، و فضل بعد القسم بین الناس و اخراج الخمس القطف، فلم تعتدل قسمته، فقال للمسلمین: هل لکم فی ان تطیب أنفسنا عن اربعه أخماسه، فنبعث به الی عمر فیضعه حیث یری، فانا لا نراه یتفق قسمته، و هو بیننا قلیل، و هو یقع من اهل المدینة موقعا! فقالوا: نعم ها الله إذا، فبعث به علی ذلک الوجه، و کان القطف ستین ذراعا فی ستین ذراعا، بساطا واحدا مقدار جریب، فیه طرق کالصور و فصوص کالانهار، و خلال ذلک کالدیر، و فی حافاته کالأرض المزروعه و الارض المبقلة بالنبات فی الربیع من الحریر علی قضبان الذهب و نواره بالذهب و الفضه و اشباه ذلک فلما قدم علی عمر نفل من الخمس أناسا، و قال: ان الاخماس ینفل منها من شهد و من غاب من اهل البلاء فیما بین الخمسین، و لا اری القوم جهدوا الخمس بالنفل، ثم قسم الخمس فی مواضعه، ثم قال: أشیروا علی فی هذا القطف! فاجمع ملؤهم علی ان قالوا: قد جعلوا ذلک لک، فر رأیک، الا ما کان من علی فانه قال: یا امیر المؤمنین، الأمر کما قالوا، و لم یبق الا الترویه، انک ان تقبله علی هذا الیوم لم تعدم فی غد من یستحق به ما لیس له ،

قال: صدقتنی و نصحتنی فقطعه بینهم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبد الملک بن عمیر، قال: أصاب المسلمون یوم المدائن بهار کسری، ثقل علیهم ان یذهبوا به، و کانوا یعدونه للشتاء إذا ذهبت الریاحین، فکانوا إذا أرادوا الشرب شربوا علیه، فکأنهم فی ریاض بساط ستین فی ستین، ارضه بذهب، و وشیه بفصوص، و ثمره بجوهر، و ورقه بحریر و ماء الذهب، و کانت العرب تسمیه القطف، فلما قسم سعد فیئهم فضل عنهم، و لم یتفق قسمته، فجمع سعد المسلمین، فقال: ان الله قد ملا ایدیکم، و قد عسر قسم هذا البساط، و لا یقوی علی شرائه احد، فأری ان تطیبوا به نفسا لأمیر المؤمنین یضعه حیث شاء، ففعلوا فلما قدم علی عمر المدینة رای رؤیا فجمع الناس، فحمد الله و اثنی علیه، و استشارهم فی البساط، و اخبرهم خبره، فمن بین مشیر بقبضه، و آخر مفوض الیه، و آخر مرقق، فقام علی حین رای عمر یأبی حتی انتهی الیه، فقال: لم تجعل علمک جهلا، و یقینک شکا! انه لیس لک من الدنیا الا ما اعطیت فامضیت، او لبست فابلیت، او اکلت فافنیت قال: صدقتنی فقطعه فقسمه بین الناس، فأصاب علیا قطعه منه، فباعها بعشرین ألفا، و ما هی بأجود تلک القطع. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: و کان الذی ذهب بالأخماس، اخماس المدائن، بشیر بن الخصاصیه، و الذی ذهب بالفتح خنیس بن فلان الأسدی، و الذی ولی القبض عمرو و القسم سلمان قالوا: و لما قسم البساط بین الناس اکثر الناس فی فضل اهل القادسیة، فقال عمر: أولئک اعیان العرب و غررها، اجتمع لهم مع الاخطار الدین، هم اهل الأیام و اهل القوادس. قالوا: و لما اتی بحلی کسری فی المشاهدة فی غیر ذلک-و کانت له عده ازیاء لکل حاله زی-قال: علی بمحلم- و کان اجسم عربی یومئذ

بأرض المدینة فالبس تاج کسری علی عمودین من خشب، و صب علیه اوشحته و قلائده و ثیابه، و اجلس للناس، فنظر الیه عمر، و نظر الیه الناس، فرأوا أمرا عظیما من امر الدنیا و فتنتها، ثم قام عن ذلک، فالبس زیه الذی یلیه، فنظروا الی مثل ذلک فی غیر نوع، حتی اتی علیها کلها، ثم البسه سلاحه، و قلده سیفه، فنظروا الیه فی ذلک، ثم وضعه ثم قال: و الله ان أقواما أدوا هذا لذوو امانه و نفل سیف کسری محلما، و قال: احمق بأمری من المسلمین غرته الدنیا! هل یبلغن مغرور منها الا دون هذا او مثله! و ما خیر امرئ مسلم سبقه کسری فیما یضره و لا ینفعه! ان کسری لم یزد علی ان تشاغل بما اوتی عن آخرته، فجمع لزوج امراته او زوج ابنته، او امراه ابنه، و لم یقدم لنفسه، فقدم امرؤ لنفسه و وضع الفضول مواضعها تحصل له، و الا حصلت للثلاثة بعده، و احمق بمن جمع لهم او لعدو جارف! کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد بن کریب، عن نافع بن جبیر، قال: قال عمر مقدم الاخماس علیه حین نظر الی سلاح کسری و ثیابه و حلیه، مع ذلک سیف النعمان بن المنذر، فقال لجبیر: ان أقواما أدوا هذا لذوو امانه! الی من کنتم تنسبون النعمان؟ فقال جبیر: کانت العرب تنسبه الی الاشلاء، أشلاء قنص، و کان احد بنی عجم بن قنص، فقال: خذ سیفه فنفله ایاه، فجهل الناس عجم، و قالوا لخم و قالوا جمیعا: و ولی عمر سعد بن مالک صلاه ما غلب علیه و حربه، فولی ذلک، و ولی الخراج النعمان و سویدا ابنی عمرو بن مقرن، سویدا علی ما سقی الفرات، و النعمان علی ما سقت دجلة، و عقدوا الجسور، ثم ولی عملهما، و استعفیا حذیفة بن اسید و جابر بن عمرو المزنی، ثم ولی عملهما بعد حذیفة بن الیمان و عثمان بن حنیف. قال: و فی هذه السنه-اعنی سنه ست عشره-کانت وقعه جلولاء، کذلک

حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق و کتب الی السری یذکر ان شعیبا حدثه عن سیف بذلک .

ذکر الخبر عن وقعه جلولاء الوقیعه

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن اسماعیل بن ابی خالد، عن قیس بن ابی حازم، قال: لما أقمنا بالمدائن حین هبطناها و اقتسمنا ما فیها، و بعثنا الی عمر بالأخماس، و اوطناها، أتانا الخبر بان مهران قد عسکر بجلولاء، و خندق علیه، و ان اهل الموصل قد عسکروا بتکریت. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الولید بن عبد الله ابن ابی طیبه البجلی، عن ابیه بمثله، و زاد فیه: فکتب سعد بذلک الی عمر، فکتب الی سعد: ان سرح هاشم بن عتبة الی جلولاء فی اثنی عشر ألفا، و اجعل علی مقدمته القعقاع بن عمرو، و علی میمنته سعر بن مالک، و علی میسرته عمرو بن مالک بن عتبة، و اجعل علی ساقته عمرو بن مره الجهنی. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و زیاد، قالوا: و کتب عمر الی سعد: ان هزم الله الجندین: جند مهران و جند الانطاق، فقدم القعقاع حتی یکون بین السواد و بین الجبل علی حد سوادکم، و شارکهم عمرو و سعید قالوا: و کان من حدیث اهل جلولاء، ان الأعاجم لما انتهوا بعد الهرب من المدائن الی جلولاء، و افترقت الطرق باهل اذربیجان و الباب و باهل الجبال و فارس، تذامروا و قالوا: ان افترقتم لم تجتمعوا ابدا، و هذا مکان یفرق بیننا، فهلموا فلنجتمع للعرب به و لنقاتلهم، فان کانت لنا فهو الذی نرید، و ان کانت الاخری کنا قد قضینا الذی علینا، و ابلینا عذرا فاحتفروا الخندق، و اجتمعوا فیه علی مهران الرازی، و نفذ یزدجرد الی حلوان فنزل بها، و رماهم بالرجال،

و خلف فیهم الأموال، فأقاموا فی خندقهم، و قد أحاطوا به الحسک من الخشب الا طرقهم قال عمرو، عن عامر الشعبی: کان ابو بکر لا یستعین فی حربه بأحد من اهل الرده حتی مات، و کان عمر قد استعان بهم، فکان لا یؤمر منهم أحدا الا علی النفر و ما دون ذلک، و کان لا یعدل ان یؤمر الصحابه إذا وجد من یجزی عنه فی حربه، فان لم یجد ففی التابعین باحسان، و لا یطمع من انبعث فی الرده فی الریاسة، و کان رؤساء اهل الرده فی تلک الحروب حشوه الی ان ضرب الاسلام بجرانه. ثم اشترک عمرو و محمد و المهلب و طلحه و سعید، فقالوا: ففصل هاشم ابن عتبة بالناس من المدائن فی صفر سنه ست عشره، فی اثنی عشر ألفا، منهم وجوه المهاجرین و الانصار و اعلام العرب ممن ارتد و ممن لم یرتد، فسار من المدائن الی جلولاء أربعا، حتی قدم علیهم، و احاط بهم، فحاصرهم و طاولهم اهل فارس، و جعلوا لا یخرجون علیهم الا إذا أرادوا، و زاحفهم المسلمون بجلولاء ثمانین زحفا، کل ذلک یعطی الله المسلمین علیهم الظفر، و غلبوا المشرکین علی حسک الخشب، فاتخذوا حسک الحدید. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عقبه بن مکرم، عن بطان بن بشر، قال: لما نزل هاشم علی مهران بجلولاء حصرهم فی خندقهم، فکانوا یزاحفون المسلمین فی زهاء و اهاویل، و جعل هاشم یقوم فی الناس، و یقول: ان هذا المنزل منزل له ما بعده، و جعل سعد یمده بالفرسان حتی إذا کان أخیرا احتفلوا للمسلمین، فخرجوا علیهم، فقام هاشم فی الناس، فقال: ابلوا الله بلاء حسنا یتم لکم علیه الاجر و المغنم، و اعملوا لله فالتقوا فاقتتلوا، و بعث الله علیهم ریحا اظلمت علیهم البلاد فلم یستطیعوا الا المحاجزة، فتهافت فرسانهم فی الخندق، فلم یجدوا بدا من ان یجعلوا فرضا مما یلیهم، تصعد منه خیلهم، فأفسدوا حصنهم، و بلغ ذلک المسلمین، فنظروا الیه، فقالوا: ا ننهض الیهم ثانیه فندخله علیهم

او نموت دونه! فلما نهد المسلمون الثانیه خرج القوم، فرموا حول الخندق مما یلی المسلمین بحسک الحدید لکیلا یقدم علیهم الخیل، و ترکوا للمجال. وجها، فخرجوا علی المسلمین منه، فاقتتلوا قتالا شدیدا لم یقتتلوا مثله الا لیله الهریر، الا انه کان اکمش و اعجل، و انتهی القعقاع بن عمرو فی الوجه الذی زاحف فیه الی باب خندقهم، فاخذ به، و امر منادیا فنادی: یا معشر المسلمین، هذا امیرکم قد دخل خندق القوم و أخذ به فاقبلوا الیه، و لا یمنعنکم من بینکم و بینه من دخوله و انما امر بذلک لیقوی المسلمین به، فحمل المسلمون و لا یشکون الا ان هاشما فیه، فلم یقم لحملتهم شیء، حتی انتهوا الی باب الخندق، فإذا هم بالقعقاع بن عمرو، و قد أخذ به، و أخذ المشرکون فی هزیمه یمنه و یسره عن المجال الذی بحیال خندقهم، فهلکوا فیما أعدوا للمسلمین فعقرت دوابهم، و عادوا رجاله، و اتبعهم المسلمون، فلم یفلت منهم الا من لا یعد، و قتل الله منهم یومئذ مائه الف، فجللت القتلی المجال و ما بین یدیه و ما خلفه، فسمیت جلولاء بما جللها من قتلاهم، فهی جلولاء الوقیعه کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبید الله بن محفز، عن ابیه، قال: انی لفی اوائل الجمهور، مدخلهم ساباط و مظلمها، و انی لفی اوائل الجمهور حین عبروا دجلة، و دخلوا المدائن، و لقد اصبت بها تمثالا لو قسم فی بکر بن وائل لسد منهم مسدا، علیه جوهر، فادیته، فما لبثنا بالمدائن الا قلیلا حتی بلغنا ان الأعاجم قد جمعت لنا بجلولاء جمعا عظیما، و قدموا عیالاتهم الی الجبال، و حبسوا الأموال، فبعث الیهم سعد عمرو بن مالک بن عتبة بن اهیب بن عبد مناف بن زهره، و کان جند جلولاء اثنی عشر ألفا من المسلمین، علی مقدمتهم القعقاع بن عمرو، و کان قد خرج فیهم وجوه الناس و فرسانهم، فلما مروا ببابل مهروذ صالحه دهقانها، علی ان یفرش له جریب ارض دراهم، ففعل و صالحه ثم مضی حتی قدم علیهم بجلولاء، فوجدهم قد خندقوا و تحصنوا فی خندقهم، و معهم بیت ما لهم، و تواثقوا و تعاهدوا بالنیران الا یفروا، و نزل المسلمون قریبا منهم، و جعلت

الامداد تقدم علی المشرکین کل یوم من حلوان، و جعل یمدهم بکل من امده من اهل الجبال، و استمد المسلمون سعدا فامدهم بمائتی فارس، ثم مائتین، ثم مائتین و لما رای اهل فارس امداد المسلمین بادروا بقتال المسلمین. و علی خیل المسلمین یومئذ طلیحة بن فلان، احد بنی عبد الدار، و علی خیل الأعاجم خرزاذ بن خرهرمز- فاقتتلوا قتالا شدیدا، لم یقاتلوا المسلمین مثله فی موطن من المواطن، حتی انفذوا النبل، و حتی انفدوا النشاب، و قصفوا الرماح حتی صاروا الی السیوف و الطبرزینات فکانوا بذلک صدر نهارهم الی الظهر، و لما حضرت الصلاة صلی الناس إیماء، حتی إذا کان بین الصلاتین خنست کتیبه و جاءت اخری فوقفت مکانها، فاقبل القعقاع بن عمرو علی الناس، فقال: اهالتکم هذه؟ قالوا: نعم، نحن مکلون و هم مریحون، و الکال یخاف العجز الا ان یعقب، فقال: انا حاملون علیهم و مجادوهم و غیر کافین و لا مقلعین حتی یحکم الله بیننا و بینهم فاحملوا علیهم حمله رجل واحد حتی تخالطوهم، و لا یکذبن احد منکم فحمل فانفرجوا، فما نهنه احد عن باب الخندق، و البسهم اللیل رواقه، فأخذوا یمنه و یسره، و جاء فی الامداد طلیحة و قیس بن المکشوح و عمرو بن معد یکرب و حجر بن عدی، فوافقوهم قد تحاجزوا مع اللیل، و نادی منادی القعقاع بن عمرو: این تحاجزون و امیرکم فی الخندق! فتفار المشرکون، و حمل المسلمون، فادخل الخندق، فاتی فسطاطا فیه مرافق و ثیاب، و إذا فرش علی انسان فانبشه، فإذا امراه کالغزال فی حسن الشمس، فأخذتها و ثیابها، فادیت الثیاب، و طلبت فی الجاریه حتی صارت الی فاتخذتها أم ولد. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن حماد بن فلان البرجمی، عن ابیه، ان خارجه بن الصلت أصاب یومئذ ناقه من ذهب

او فضه موشحه بالدر و الیاقوت مثل الجفرة إذا وضعت علی الارض، و إذا علیها رجل من ذهب موشح کذلک، فجاء بها و به حتی أداهما. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید و الولید بن عبد الله و المجالد و عقبه بن مکرم، قالوا: و امر هاشم القعقاع بن عمرو بالطلب، فطلبهم حتی بلغ خانقین، و لما بلغت الهزیمة یزدجرد سار من حلوان نحو الجبال، و قدم القعقاع حلوان، و ذلک ان عمر کان کتب الی سعد: ان هزم الله الجندین، جند مهران و جند الانطاق، فقدم القعقاع، حتی یکون بین السواد و الجبل، علی حد سوادکم فنزل القعقاع بحلوان فی جند من الافناء و من الحمراء، فلم یزل بها الی ان تحول الناس من المدائن الی الکوفه، فلما خرج سعد من المدائن الی الکوفه لحق به القعقاع، و استعمل علی الثغر قباذ- و کان من الحمراء، و اصله من خراسان- و نقل منها من شهدها، و بعض من کان بالمدائن نائیا. و قالوا-و اشترکوا فی ذلک: و کتبوا الی عمر بفتح جلولاء و بنزول القعقاع حلوان و استأذنوه فی اتباعهم، فأبی، و قال: لوددت ان بین السواد و بین الجبل سدا لا یخلصون إلینا و لا نخلص الیهم، حسبنا من الریف السواد، انی آثرت سلامه المسلمین علی الانفال، قالوا: و لما بعث هاشم القعقاع فی آثار القوم، ادرک مهران بخانقین، فقتله و ادرک الفیرزان فنزل، و توقل فی الظراب، و خلی فرسه، و أصاب القعقاع سبایا، فبعث بهم الی هاشم من سبایاهم، و اقتسموهم فیما اقتسموا من الفیء فاتخذن، فولدن فی المسلمین و ذلک السبی ینسب الی جلولاء، فیقال: سبی جلولاء، و من ذلک السبی أم الشعبی، وقعت لرجل من بنی عبس، فولدت فمات عنها فخلف علیها شراحیل، فولدت له عامرا، و نشا فی بنی عبس. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب،

قالوا: و اقتسم فی جلولاء علی کل فارس تسعه آلاف، تسعه آلاف، و تسعه من الدواب، و رجع هاشم بالأخماس الی سعد. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عمرو، عن الشعبی، قال: أفاء الله علی المسلمین ما کان فی عسکرهم بجلولاء و ما کان علیهم، و کل دابه کانت معهم الا الیسیر لم یفلتوا بشیء من الأموال، و ولی قسم ذلک بین المسلمین سلمان بن ربیعه، فکانت الیه یومئذ الاقباض و الاقسام، و کانت العرب تسمیه لذلک سلمان الخیل، و ذلک انه کان یقسم لها و یقصر بما دونها، و کانت العتاق عنده ثلاث طبقات، و بلغ سهم الفارس بجلولاء مثل سهمه بالمدائن کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن المجالد و عمرو، عن الشعبی، قال: اقتسم الناس فیء جلولاء علی ثلاثین الف الف، و کان الخمس سته آلاف الف. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن طلحه و محمد و المهلب و سعید، قالوا: و نفل سعد من اخماس جلولاء من اعظم البلاء ممن شهدها و من اعظم البلاء ممن کان نائیا بالمدائن، و بعث بالأخماس مع قضاعی ابن عمرو الدؤلی من الاذهاب و الاوراق و الانیه و الثیاب، و بعث بالسبی مع ابی مفزر الأسود، فمضیا. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن زهره و محمد بن عمرو، قالا: بعث الاخماس مع قضاعی و ابی مفزر، و الحساب مع زیاد ابن ابی سفیان، و کان الذی یکتب للناس و یدونهم، فلما قدموا علی عمر کلم زیاد عمر فیما جاء له، و وصف له، فقال عمر: هل تستطیع ان تقوم فی الناس بمثل الذی کلمتنی به؟ فقال: و الله ما علی الارض شخص اهیب فی صدری منک، فکیف لا اقوی علی هذا من غیرک! فقام فی الناس بما

أصابوا و بما صنعوا، و بما یستاذنون فیه من الانسیاح فی البلاد فقال عمر: هذا الخطیب المصقع، فقال: ان جندنا أطلقوا بالفعال لساننا. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن زهره و محمد، عن ابی سلمه، قال: لما قدم علی عمر بالأخماس من جلولاء، قال عمر: و الله لا یجنه سقف بیت حتی اقسمه فبات عبد الرحمن بن عوف و عبد الله بن ارقم یحرسانه فی صحن المسجد، فلما اصبح جاء فی الناس فکشف عنه جلابیبه -و هی الأنطاع-فلما نظر الی یاقوته و زبرجده و جوهره بکی، فقال له عبد الرحمن: ما یبکیک یا امیر المؤمنین، فو الله ان هذا لموطن شکر! فقال: عمر: و الله ما ذاک یبکینی، و تالله ما اعطی الله هذا قوما الا تحاسدوا و تباغضوا، و لا تحاسدوا الا القی بأسهم بینهم و اشکل علی عمر فی اخماس القادسیة حتی خطر علیه ما أفاء الله یعنی من الخمس- فوضع ذلک فی اهله، فأجری جلولاء مجری خمس القادسیة عن ملا و تشاور و اجماع من المسلمین، و نفل من ذلک بعض اهل المدینة. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و سعید و عمرو، قالوا: و جمع سعد من وراء المدائن، و امر بالإحصاء فوجدهم بضعه و ثلاثین و مائه الف، و وجدهم بضعه و ثلاثین الف اهل بیت، و وجد قسمتهم ثلاثة لکل رجل منهم باهلهم، فکتب فی ذلک الی عمر، فکتب الیه عمر: ان اقر الفلاحین علی حالهم، الا من حارب او هرب منک الی عدوک فأدرکته، و اجر لهم ما اجریت للفلاحین قبلهم، و إذا کتبت إلیک فی قوم فأجروا أمثالهم مجراهم فکتب الیه سعد فیمن لم یکن فلاحا فأجابه: اما من سوی الفلاحین فذاک إلیکم ما لم تغنوه-یعنی تقتسموه- و من ترک ارضه من اهل الحرب فخلاها فهی لکم، فان دعوتموهم و قبلتم منهم الجزاء و رددتموهم قبل قسمتها فذمه، و ان لم تدعوهم ففیء لکم لمن أفاء الله

ذلک علیه و کان احظی بفیء الارض اهل جلولاء، استأثروا بفیء ما وراء النهروان، و شارکوا الناس فیما کان قبل ذلک، فأقروا الفلاحین و دعوا من لج، و وضعوا الخراج علی الفلاحین و علی من رجع و قبل الذمة، و استصفوا ما کان لال کسری و من لج معهم فیئا لمن أفاء الله علیه، لا یجاز بیع شیء من ذلک فیما بین الجبل الی الجبل من ارض العرب الا من اهله الذین أفاء الله علیهم، و لم یجیزوا بیع ذلک فیما بین الناس-یعنی فیمن لم یفئه الله تعالی علیه ممن یعاملهم ممن لم یفئه الله عز و جل علیه-فاقره المسلمون، لم یقتسموه، لان قسمته لم تتات لهم، فمن ذلک الاجام و مغیض المیاه و ما کان لبیوت النار و لسکک البرد، و ما کان لکسری و من جامعه، و ما کان لمن قتل، و الأرحاء، فکان بعض من یرق یسال الولاه قسم ذلک، فیمنعهم من ذلک الجمهور، أبوا ذلک، فانتهوا الی رأیهم و لم یجیبوا، و قالوا: لو لا ان یضرب بعضکم وجوه بعض لفعلنا، و لو کان طلب ذلک منهم عن ملا لقسمها بینهم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن طلحه بن الأعلم، عن ماهان، قال: لم یثبت احد من اهل السواد علی العهد فیما بینهم و بین اهل الأیام الا اهل قریات، أخذوها عنوه، کلهم نکث، ما خلا أولئک القریات، فلما دعوا الی الرجوع صاروا ذمه، و علیهم الجزاء، و لهم المنعه، الا ما کان لال کسری و من معهم، فانه صافیه فیما بین حلوان و العراق، و کان عمر قد رضی بالسواد من الریف. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن طلحه، عن ماهان، قال: کتبوا الی عمر فی الصوافی، فکتب الیهم: ان اعمدوا الی الصوافی التی اصفاکموها الله، فوزعوها علی من أفاءها الله علیه، اربعه اخماس للجند، و خمس فی مواضعه الی، و ان أحبوا ان ینزلوها فهو الذی لهم فلما

جعل ذلک الیهم رأوا الا یفترقوا فی بلاد العجم، و اقروها حبیسا لهم یولونها من تراضوا علیه، ثم یقتسمونها فی کل عام، و لا یولونها الا من اجمعوا علیه بالرضا، و کانوا لا یجمعون الا علی الأمراء، کانوا بذلک فی المدائن، و فی الکوفه حین تحولوا الی الکوفه کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الولید بن عبد الله ابن ابی طیبه، عن ابیه، قال: کتب عمر: ان احتازوا فیئکم فإنکم ان لم تفعلوا فتقادم الأمر یلحج، و قد قضیت الذی علی اللهم انی اشهدک علیهم فاشهد. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الولید بن عبد الله، عن ابیه، قال: فکان الفلاحون للطرق و الجسور و الاسواق و الحرث و الدلالة مع الجزاء عن ایدیهم علی قدر طاقتهم، و کانت الدهاقین للجزیة عن ایدیهم و العمارة، و علی کلهم الارشاد و ضیافه ابن السبیل من المهاجرین، و کانت الضیافة لمن أفاءها الله خاصه میراثا. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبد العزیز بن سیاه، عن حبیب بن ابی ثابت بنحو منه، و قالوا جمیعا: کان فتح جلولاء فی ذی القعده سنه ست عشره فی أولها، بینها و بین المدائن تسعه اشهر. و قالوا جمیعا: کان صلح عمر الذی صالح علیه اهل الذمة، انهم ان غشوا المسلمین لعدوهم برئت منهم الذمة، و ان سبوا مسلما ان ینهکوا عقوبة، و ان قاتلوا مسلما ان یقتلوا، و علی عمر منعتهم، و برئ عمر الی کل ذی عهد من معره الجیوش. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد بن عبد الله و المستنیر، عن ابراهیم بمثله. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن طلحه، عن ماهان، قال: کان أشقی اهل فارس بجلولاء اهل الری، کانوا بها حماه اهل

فارس ففنی اهل الری یوم جلولاء و قالوا جمیعا: و لما رجع اهل جلولاء الی المدائن نزلوا قطائعهم، و صار السواد ذمه لهم الا ما اصفاهم الله به من مال الاکاسره، و من لج معهم و قالوا جمیعا: و لما بلغ اهل فارس قول عمر و رایه فی السواد و ما خلفه، قالوا: و نحن نرضی بمثل الذی رضوا به، لا یرضی اکراد کل بلد ان ینالوا من ریفهم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن المستنیر بن یزید و حکیم بن عمیر، عن ابراهیم بن یزید، قال: لا یحل اشتراء ارض فیما بین حلوان و القادسیة، و القادسیة من الصوافی، لأنه لمن افاءه الله علیه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عمرو بن محمد، عن الشعبی مثله. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد بن قیس، عن المغیره بن شبل، قال: اشتری جریر من ارض السواد صافیه علی شاطئ الفرات، فاتی عمر فاخبره، فرد ذلک الشراء و کرهه، و نهی عن شراء شیء لم یقتسمه اهله. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد بن قیس، قال: قلت للشعبی: أخذ السواد عنوه؟ قال: نعم، و کل ارض الا بعض القلاع و الحصون، فان بعضهم صالح و بعضهم غلب، قلت: فهل لأهل السواد ذمه اعتقدوها قبل الهرب؟ قال: لا، و لکنهم لما دعوا و رضوا بالخراج و أخذ منهم صاروا ذمه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبد العزیز، عن حبیب بن ابی ثابت، قال: لیس لأحد من اهل السواد عقد الا بنی صلوبا و اهل الحیرة و اهل کلواذی و قری من قری الفرات، ثم غدروا، ثم دعوا الی الذمة بعد ما غدروا و قال هاشم بن عتبة فی یوم جلولاء: یوم جلولاء و یوم رستم و یوم زحف الکوفه المقدم

و یوم عرض النهر المحرم من بین ایام خلون صرم

شیبن اصداغی فهن هرم مثل ثغام البلد المحرم

و قال ابو بجید فی ذلک: و یوم جلولاء الوقیعه اصبحت کتائبنا تردی بأسد عوابس

ففضت جموع الفرس ثم انمتهم فتبا لأجساد المجوس النجائس!

و افلتهن الفیرزان بجرعه و مهران اردت یوم حز القوانس

أقاموا بدار للمنیة موعد و للترب تحثوها خجوج الروامس

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: و قد کان عمر رضی الله عنه کتب الی سعد: ان فتح الله علیکم جلولاء فسرح القعقاع بن عمرو فی آثار القوم حتی ینزل بحلوان فیکون ردءا للمسلمین و یحرز الله لکم سوادکم فلما هزم الله عز و جل اهل جلولاء، اقام هاشم بن عتبة بجلولاء، و خرج القعقاع بن عمرو فی آثار القوم الی خانقین فی جند من افناء الناس و من الحمراء، فأدرک سبیا من سبیهم، و قتل مقاتله من ادرک، و قتل مهران و افلت الفیرزان، فلما بلغ یزدجرد هزیمه اهل جلولاء و مصاب مهران، خرج من حلوان سائرا نحو الری، و خلف بحلوان خیلا علیها خسرو شنوم، و اقبل القعقاع حتی إذا کان بقصر شیرین علی راس فرسخ من حلوان خرج الیه خسرو شنوم، و قدم الزینبی دهقان حلوان، فلقیه القعقاع فاقتتلوا فقتل الزینبی، و احتق فیه عمیرة بن طارق و عبد الله، فجعله و سلبه بینهما، فعد عمیرة ذلک حقره و هرب خسرو شنوم، و استولی المسلمون علی حلوان و أنزلها القعقاع الحمراء، و ولی علیهم قباذ، و لم یزل القعقاع هنالک علی الثغر و الجزاء بعد ما دعاهم،

فتراجعوا و أقروا بالجزاء الی ان تحول سعد من المدائن الی الکوفه، فلحق به، و استخلف قباذ علی الثغر، و کان اصله خراسانیا .

ذکر فتح تکریت

و کان فی هذه السنه-اعنی سنه ست عشره فی روایه سیف- فتح تکریت، و ذلک فی جمادی منها. ذکر الخبر عن فتحها: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و سعید، و شارکهم الولید بن عبد الله بن ابی طیبه، قالوا: کتب سعد فی اجتماع اهل الموصل الی الانطاق و اقباله حتی نزل بتکریت، و خندق فیه علیه لیحمی ارضه، و فی اجتماع اهل جلولاء علی مهران معه، فکتب فی جلولاء ما قد فرغنا منه، و کتب فی تکریت و اجتماع اهل الموصل الی الانطاق بها: ان سرح الی الانطاق عبد الله بن المعتم، و استعمل علی مقدمته ربعی ابن الأفکل العنزی، و علی میمنته الحارث بن حسان الذهلی، و علی میسرته فرات بن حیان العجلی، و علی ساقته هانئ بن قیس، و علی الخیل عرفجة ابن هرثمة، ففصل عبد الله بن المعتم فی خمسه آلاف من المدائن، فسار الی تکریت أربعا، حتی نزل علی الانطاق، و معه الروم و ایاد و تغلب و النمر و معه الشهارجه و قد خندقوا بها، فحصرهم اربعین یوما، فتزاحفوا فیها اربعه و عشرین زحفا، و کانوا اهون شوکه، و اسرع امرا من اهل جلولاء، و وکل عبد الله بن المعتم بالعرب لیدعوهم الیه و الی نصرته علی الروم، فهم لا یخفون علیه شیئا، و لما رات الروم انهم لا یخرجون خرجه الا کانت علیهم، و یهزمون فی کل ما زاحفوهم، ترکوا امراءهم، و نقلوا متاعهم الی السفن، و اقبلت العیون من تغلب و ایاد و النمر الی عبد الله بن المعتم بالخبر، و سألوه للعرب السلم، و اخبروه انهم قد استجابوا له، فأرسل الیهم: ان کنتم

صادقین بذلک فاشهدوا ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله، و أقروا بما جاء به من عند الله، ثم اعلمونا رأیکم فرجعوا الیهم بذلک، فردوهم الیه بالإسلام، فردهم الیهم، و قال: إذا سمعتم تکبیرنا فاعلموا انا قد نهدنا الی الأبواب التی تلینا لندخل علیهم منها، فخذوا بالأبواب التی تلی دجلة، و کبروا و اقتلوا من قدرتم علیه، فانطلقوا حتی تواطئوهم علی ذلک و نهد عبد الله و المسلمون لما یلیهم و کبروا، و کبرت تغلب و ایاد و النمر، و قد أخذوا بالأبواب، فحسب القوم ان المسلمین قد أتوهم من خلفهم، فدخلوا علیهم مما یلی دجلة، فبادروا الأبواب التی علیها المسلمون، فاخذتهم السیوف، سیوف المسلمین مستقبلتهم، و سیوف الربعیین الذین أسلموا لیتئذ من خلفهم، فلم یفلت من اهل الخندق الا من اسلم من تغلب و ایاد و النمر و قد کان عمر عهد الی سعد، ان هم هزموا ان یأمر عبد الله بن المعتم بتسریح ابن الأفکل العنزی الی الحصنین، فسرح عبد الله بن المعتم ابن الأفکل العنزی الی الحصنین، فاخذ بالطریق، و قال: اسبق الخبر، و سر ما دون القیل، و احی اللیل و سرح معه تغلب و ایاد و النمر، فقدمهم و علیهم عتبة بن الوعل، احد بنی جشم بن سعد و ذو القرط و ابو وداعه بن ابی کرب و ابن ذی السنینه قتیل الکلاب و ابن الحجیر الأیادی و بشر بن ابی حوط متساندین، فسبقوا الخبر الی الحصنین و لما کانوا منها قریبا قدموا عتبة ابن الوعل فادعی بالظفر و النفل و القفل، ثم ذو القرط، ثم ابن ذی السنینه، ثم ابن الحجیر، ثم بشر، و وقفوا بالأبواب، و قد أخذوا بها، و اقبلت سرعان الخیل مع ربعی بن الأفکل حتی اقتحمت علیهم الحصنین، فکانت إیاها، فنادوا بالإجابة الی الصلح، فأقام من استجاب، و هرب من لم یستجب، الی ان أتاهم عبد الله بن المعتم، فلما نزل علیهم عبد الله دعا من لج و ذهب، و وفی لمن اقام، فتراجع الهراب و اغتبط المقیم، و صارت لهم جمیعا الذمة و المنعه، و اقتسموا فی تکریت علی کل سهم الف درهم، للفارس ثلاثة آلاف و للراجل الف، و بعثوا بالأخماس مع فرات بن حیان، و بالفتح

مع الحارث بن حسان و ولی حرب الموصل ربعی بن الأفکل، و الخراج عرفجة ابن هرثمة .

ذکر فتح ماسبذان

و فی هذه السنه-اعنی سنه ست عشره-کان فتح ماسبذان أیضا. ذکر الخبر عن فتحها: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن طلحه و محمد و المهلب و عمرو و سعید قالوا: و لما رجع هاشم بن عتبة من جلولاء الی المدائن، بلغ سعدا ان آذین بن الهرمزان قد جمع جمعا، فخرج بهم الی السهل، فکتب بذلک الی عمر، فکتب الیه عمر: ابعث الیهم ضرار بن الخطاب فی جند و اجعل علی مقدمته ابن الهذیل الأسدی، و علی مجنبتیه عبد الله بن وهب الراسبی حلیف بجیله، و المضارب بن فلان العجلی، فخرج ضرار بن الخطاب، و هو احد بنی محارب بن فهر فی الجند، و قدم ابن الهذیل حتی انتهی الی سهل ماسبذان، فالتقوا بمکان یدعی بهندف، فاقتتلوا بها، فاسرع المسلمون فی المشرکین، و أخذ ضرار آذین سلما، فاسره فانهزم عنه جیشه فقدمه فضرب عنقه ثم خرج فی الطلب حتی انتهی الی السیروان فاخذ ماسبذان عنوه فتطایر أهلها فی الجبال، فدعاهم فاستجابوا له، و اقام بها حتی تحول سعد من المدائن فأرسل الیه، فنزل الکوفه و استخلف ابن الهذیل علی ماسبذان فکانت احدی فروج الکوفه

ذکر وقعه قرقیسیاء

و فیها کانت وقعه قرقیسیاء فی رجب. ذکر الخبر عن الوقعه بها: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن طلحه و محمد و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: و لما رجع هاشم بن عتبة عن جلولاء الی المدائن

و قد اجتمعت جموع اهل الجزیرة، فامدوا هرقل علی اهل حمص، و بعثوا جندا الی اهل هیت، و کتب بذلک سعد الی عمر، فکتب الیه عمر ان ابعث الیهم عمر بن مالک بن عتبة بن نوفل بن عبد مناف فی جند، و ابعث علی مقدمته الحارث بن یزید العامری، و علی مجنبتیه ربعی بن عامر و مالک ابن حبیب، فخرج عمر بن مالک فی جنده سائرا نحو هیت، و قدم الحارث ابن یزید حتی نزل علی من بهیت، و قد خندقوا علیهم فلما رای عمر ابن مالک امتناع القوم بخندقهم و اعتصامهم به، استطال ذلک، فترک الاخبیه علی حالها و خلف علیهم الحارث بن یزید محاصرهم، و خرج فی نصف الناس یعارض الطریق حتی یجیء قرقیسیاء فی عره، فأخذها عنوه، فأجابوا الی الجزاء، و کتب الی الحارث بن یزید ان هم استجابوا فخل عنهم فلیخرجوا، و الا فخندق علی خندقهم خندقا ابوابه مما یلیک حتی اری من رأیی فسمحوا بالاستجابة، و انضم الجند الی عمر و الأعاجم الی اهل بلادهم و قال الواقدی: و فی هذه السنه غرب عمر أبا محجن الثقفی الی باضع. قال: و فیها تزوج ابن عمر صفیه بنت ابی عبیده. قال: و فیها ماتت ماریة أم ولد رسول الله ص، أم ابراهیم، و صلی علیها عمر، و قبرها بالبقیع، فی المحرم. قال: و فیها کتب التاریخ فی شهر ربیع الاول. قال: و حدثنی ابن ابی سبره، عن عثمان بن عبید الله بن ابی رافع، عن ابن المسیب، قال: أول من کتب التاریخ عمر، لسنتین و نصف من خلافته، فکتب لست عشره من الهجره بمشوره علی بن ابی طالب. حدثنی عبد الرحمن بن عبد الله بن عبد الحکم، قال: حدثنا نعیم

ابن حماد، قال: حدثنا الدراوردی، عن عثمان بن عبید الله بن ابی رافع، قال: سمعت سعید بن المسیب یقول: جمع عمر بن الخطاب الناس، فسألهم من ای یوم نکتب؟ فقال علی: من یوم هاجر رسول الله ص ، و ترک ارض الشرک ففعله عمر. و حدثنی عبد الرحمن، قال: حدثنی یعقوب بن إسحاق بن ابی عباد، قال: حدثنا محمد بن مسلم الطائفی، عن عمرو بن دینار، عن ابن عباس، قال: کان التاریخ فی السنه التی قدم فیها رسول الله ص المدینة و فیها ولد عبد الله بن الزبیر. و حج بالناس فی هذه السنه عمر بن الخطاب، و استخلف علی المدینة - فیما زعم الواقدی- زید بن ثابت و کان عامل عمر فی هذه السنه علی مکة عتاب بن اسید، و علی الطائف عثمان بن ابی العاص، و علی الیمن یعلی ابن امیه، و علی الیمامه و البحرین العلاء بن الحضرمی، و علی عمان حذیفة بن محصن، و علی الشام کلها ابو عبیده بن الجراح، و علی الکوفه سعد بن ابی وقاص، و علی قضائها ابو قره، و علی البصره و أرضها المغیره بن شعبه، و علی حرب الموصل ربعی بن الأفکل، و علی الخراج بها عرفجة بن هرثمة فی قول بعضهم، و فی قول آخرین عتبة بن فرقد علی الحرب و الخراج- و قیل ذلک کله کان الی عبد الله بن المعتم- و علی الجزیرة عیاض بن عمرو الأشعری

سنه سبع عشره

اشارة

ففیها اختطت الکوفه، و تحول سعد بالناس من المدائن إلیها فی قول سیف بن عمر و روایته.

ذکر سبب تحول من تحول من المسلمین من المدائن الی الکوفه

و سبب اختطاطهم الکوفه فی روایه سیف

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: لما جاء فتح جلولاء و حلوان و نزول القعقاع بن عمرو بحلوان فیمن معه، و جاء فتح تکریت و الحصنین، و نزول عبد الله بن المعتم و ابن الأفکل الحصنین فیمن معه، و قدمت الوفود بذلک علی عمر، فلما رآهم عمر قال: و الله ما هیئتکم بالهیئه التی ابدأتم بها، و لقد قدمت وفود القادسیة و المدائن و انهم لکما ابدءوا، و لقد انتکیتم فما غیرکم؟ قالوا: و خومه البلاد فنظر فی حوائجهم، و عجل سراحهم، و کان فی وفود عبد الله بن المعتم عتبة بن الوعل، و ذو القرط، و ابن ذی السنینه، و ابن الحجیر و بشر، فعاقدوا عمر علی بنی تغلب، فعقد لهم، علی ان من اسلم منهم فله ما للمسلمین و علیه ما علیهم، و من ابی فعلیه الجزاء، و انما الاجبار من العرب علی من کان فی جزیرة العرب فقالوا: إذا یهربون و ینقطعون فیصیرون عجما، فامر اجمل الصدقه، فقال: لیس الا الجزاء، فقالوا: تجعل جزیتهم مثل صدقه المسلم، فهو مجهودهم، ففعل علی الا ینصروا ولیدا ممن اسلم آباؤهم، فقالوا: لک ذلک، فهاجر هؤلاء التغلبیون و من أطاعهم من النمریین و الایادیین الی سعد بالمدائن و خطوا معه بعد بالکوفه، و اقام من اقام فی بلاده علی ما أخذوا لهم علی عمر مسلمهم و ذمیهم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابن شبرمة، عن الشعبی، قال: کتب حذیفة الی عمر: ان العرب قد اترفت بطونها،

و خفت اعضادها، و تغیرت ألوانها و حذیفة یومئذ مع سعد. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و أصحابهما، قالوا: کتب عمر الی سعد: انبئنی ما الذی غیر الوان العرب و لحومهم؟ فکتب الیه: ان العرب خددهم و کفی ألوانهم و خومه المدائن و دجلة، فکتب الیه: ان العرب لا یوافقها الا ما وافق ابلها من البلدان، فابعث سلمان رائدا و حذیفة- و کانا رائدی الجیش- فلیرتادا منزلا بریا بحریا، لیس بینی و بینکم فیه بحر و لا جسر، و لم یکن بقی من امر الجیش شیء الا و قد اسنده الی رجل، فبعث سعد حذیفة و سلمان، فخرج سلمان حتی یاتی الأنبار، فسار فی غربی الفرات لا یرضی شیئا، حتی اتی الکوفه. و خرج حذیفة فی شرقی الفرات لا یرضی شیئا حتی اتی الکوفه، و الکوفه علی حصباء-و کل رمله حمراء یقال لها سهله، و کل حصباء و رمل هکذا مختلطین فهو کوفه- فأتیا علیها، و فیها دیرات ثلاثة: دیر حرقه، و دیر أم عمرو، و دیر سلسله، و خصاص خلال ذلک، فاعجبتهما البقعة، فنزلا فصلیا، و قال کل واحد منهما: اللهم رب السماء و ما اظلت، و رب الارض و ما اقلت، و الریح و ما ذرت، و النجوم و ما هوت، و البحار و ما جرت، و الشیاطین و ما اضلت، و الخصاص و ما اجنت، بارک لنا فی هذه الکوفه، و اجعله منزل ثبات و کتب الی سعد بالخبر. حدثنی محمد بن عبد الله بن صفوان، قال: حدثنا امیه بن خالد، قال: حدثنا ابو عوانه، عن حصین بن عبد الرحمن، قال: لما هزم الناس یوم جلولاء، رجع سعد بالناس، فلما قدم عمار خرج بالناس الی المدائن فاجتووها، قال عمار: هل تصلح بها الإبل؟ قالوا: لا، ان بها البعوض، قال: قال عمر: ان العرب لا تصلح بأرض لا تصلح بها الإبل قال: فخرج عمار بالناس حتی نزل الکوفه

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن مخلد بن قیس، عن ابیه، عن النسیر بن ثور، قال: و لما اجتوی المسلمون المدائن بعد ما نزلناها و آذاهم الغبار و الذباب، و کتب الی سعد فی بعثه روادا یرتادون منزلا بریا بحریا، فان العرب لا یصلحها من البلدان الا ما اصلح البعیر و الشاه، سال من قبله عن هذه الصفة فیما بینهم، فاشار علیه من رای العراق من وجوه العرب باللسان- و ظهر الکوفه یقال له اللسان، و هو فیما بین النهرین الی العین، عین بنی الحذاء، کانت العرب تقول: ادلع البر لسانه فی الریف، فما کان یلی الفرات منه فهو الملطاط، و ما کان یلی الطین منه فهو النجاف- فکتب الی سعد یأمره به. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: و لما قدم سلمان و حذیفة علی سعد، و اخبراه عن الکوفه، و قدم کتاب عمر بالذی ذکرا له، کتب سعد الی القعقاع بن عمرو: ان خلف علی الناس بجلولاء قباذ فیمن تبعکم الی من کان معه من الحمراء ففعل و جاء حتی قدم علی سعد فی جنده، و کتب سعد الی عبد الله بن المعتم: ان خلف علی الموصل مسلم بن عبد الله الذی کان اسر ایام القادسیة فیمن استجاب لکم من الأساورة، و من کان معکم منهم ففعل، و جاء حتی قدم علی سعد فی جنده، فارتحل سعد بالناس من المدائن حتی عسکر بالکوفه فی المحرم سنه سبع عشره و کان بین وقعه المدائن و نزول الکوفه سنه و شهران، و کان بین قیام عمر و اختطاط الکوفه ثلاث سنین و ثمانیة اشهر، اختطت سنه اربع من اماره عمر فی المحرم سنه سبع عشره من التاریخ، و أعطوا العطایا بالمدائن فی المحرم من هذه السنه قبل ان یرتحلوا و فی بهرسیر، فی المحرم سنه ست عشره، و استقر باهل البصره منزلهم الیوم بعد ثلاث نزلات قبلها، کلها ارتحلوا عنها فی المحرم سنه سبع عشره، و استقر باقی قرارهما الیوم فی شهر واحد. و قال الواقدی: سمعت القاسم بن معن یقول: نزل الناس الکوفه فی آخر سنه سبع عشره

قال: و حدثنی ابن ابی الرقاد، عن ابیه، قال: نزلوها حین دخلت سنه ثمانی عشره، فی أول السنه. رجع الحدیث الی حدیث سیف قالوا: و کتب عمر الی سعد بن مالک و الی عتبة بن غزوان ان یتربعا بالناس فی کل حین ربیع فی اطیب ارضهم، و امر لهم بمعاونهم فی الربیع من کل سنه، و باعطائهم فی المحرم من کل سنه، و بفیئهم عند طلوع الشعری فی کل سنه، و ذلک عند ادراک الغلات، و أخذوا قبل نزول الکوفه عطاءین کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن مخلد بن قیس، عن رجل من بنی اسد یدعی المغرور، قال: لما نزل سعد الکوفه، کتب الی عمر: انی قد نزلت بکوفه منزلا بین الحیرة و الفرات بریا بحریا، ینبت الحلی و النصی، و خیرت المسلمین بالمدائن، فمن اعجبه المقام فیها ترکته فیها کالمسلحة فبقی اقوام من الافناء، و اکثرهم بنو عبس. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و عمرو و سعید و المهلب، قالوا: و لما نزل اهل الکوفه الکوفه، و استقرت باهل البصره الدار، عرف القوم انفسهم، و ثاب الیهم ما کانوا فقدوا ثم ان اهل الکوفه استأذنوا فی بنیان القصب، و استاذن فیه اهل البصره، فقال عمر: العسکر أجد لحربکم و اذکی لکم، و ما أحب ان اخالفکم، و ما القصب؟ قالوا: العکرش إذا روی قصب فصار قصبا، قال: فشأنکم، فابتنی اهل المصرین بالقصب. ثم ان الحریق وقع بالکوفه و بالبصرة، و کان أشدهما حریقا الکوفه،

فاحترق ثمانون عریشا، و لم یبق فیها قصبه فی شوال، فما زال الناس یذکرون ذلک فبعث سعد منهم نفرا الی عمر یستاذنون فی البناء باللبن، فقدموا علیه بالخبر عن الحریق، و ما بلغ منهم-و کانوا لا یدعون شیئا و لا یأتونه الا و آمروه فیه-فقال: افعلوا، و لا یزیدن احدکم علی ثلاثة ابیات، و لا تطاولوا فی البنیان، و الزموا السنه تلزمکم الدولة فرجع القوم الی الکوفه بذلک و کتب عمر الی عتبة و اهل البصره بمثل ذلک، و علی تنزیل اهل الکوفه ابو الهیاج بن مالک، و علی تنزیل اهل البصره عاصم ابن الدلف ابو الجرباء. قال: و عهد عمر الی الوفد و تقدم الی الناس الا یرفعوا بنیانا فوق القدر. قالوا: و ما القدر؟ قال: ما لا یقربکم من السرف، و لا یخرجکم من القصد. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: لما اجمعوا علی ان یضعوا بنیان الکوفه، ارسل سعد الی ابی الهیاج فاخبره بکتاب عمر فی الطرق، انه امر بالمناهج اربعین ذراعا، و ما یلیها ثلاثین ذراعا، و ما بین ذلک عشرین، و بالازقه سبع اذرع، لیس دون ذلک شیء، و فی القطائع ستین ذراعا الا الذی لبنی ضبة فاجتمع اهل الرأی للتقدیر، حتی إذا أقاموا علی شیء قسم ابو الهیاج علیه، فأول شیء خط الکوفه و بنی حین عزموا علی البناء المسجد، فوضع فی موضع اصحاب الصابون و التمارین من السوق، فاختطوه، ثم قام رجل فی وسطه، رام شدید النزع، فرمی عن یمینه فامر من شاء ان یبنی وراء موقع ذلک السهم، و رمی من بین یدیه و من خلفه، و امر من شاء ان یبنی وراء موقع السهمین. فترک المسجد فی مربعه غلوه من کل جوانبه، و بنی ظله فی مقدمه، لیست لها مجنبات و لا مواخیر، و المربعة لاجتماع الناس لئلا یزدحموا-

و کذلک کانت المساجد ما خلا المسجد الحرام، فکانوا لا یشبهون به المساجد تعظیما لحرمته، و کانت ظلته مائتی ذراع علی أساطین رخام کانت للاکاسره، سماؤها کاسمیه الکنائس الرومیة، و اعلموا علی الصحن بخندق لئلا یقتحمه احد ببنیان، و بنوا لسعد دارا بحیاله بینهما طریق منقب مائتی ذراع، و جعل فیها بیوت الأموال، و هی قصر الکوفه الیوم، بنی ذلک له روزبه من آجر بنیان الاکاسره بالحیرة، و نهج فی الودعة من الصحن خمسه مناهج، و فی قبلته اربعه مناهج، و فی شرقیه ثلاثة مناهج، و فی غربیه ثلاثة مناهج، و علمها، فانزل فی ودعه الصحن سلیما و ثقیفا مما یلی الصحن علی طریقین، و همدان علی طریق، و بجیله علی طریق آخر، و تیم اللات علی آخرهم و تغلب، و انزل فی قبله الصحن بنی اسد علی طریق، و بین بنی اسد و النخع طریق، و بین النخع و کنده طریق، و بین کنده و الأزد طریق، و انزل فی شرقی الصحن الانصار، و مزینه علی طریق، و تمیما و محاربا علی طریق، و أسدا و عامرا علی طریق، و انزل فی غربی الصحن بجاله و بجله علی طریق، و جدیله و اخلاطا علی طریق، و جهینة و اخلاطا علی طریق، فکان هؤلاء الذین یلون الصحن و سائر الناس بین ذلک و من وراء ذلک و اقتسمت علی السهمان، فهذه مناهجها العظمی و بنوا مناهج دونها تحاذی هذه ثم تلاقیها، و اخر تتبعها، و هی دونها فی الذرع، و المحال من ورائها، و فیما بینها، جعل هذه الطرقات من وراء الصحن، و نزل فیها الاعشار من اهل الأیام و القوادس، و حمی لأهل الثغور و الموصل اماکن حتی یوافوا إلیها، فلما ردفتهم الروادف، البدء و الثناء، و کثروا علیهم، ضیق الناس المحال فمن کانت رادفته کثیره شخص الیهم و ترک محلته، و من کانت رادفته قلیله انزلوهم منازل من شخص الی رادفته لقلته إذا کانوا جیرانهم، و الا وسعوا علی روادفهم و ضیقوا علی انفسهم، فکان الصحن علی حاله زمان عمر کله، لا تطمع فیه القبائل، لیس فیه الا المسجد و القصر، و الاسواق فی غیر بنیان و لا اعلام و قال عمر: الاسواق علی سنه المساجد، من سبق

الی مقعد فهو له، حتی یقوم منه الی بیته او یفرغ من بیعه، و قد کانوا أعدوا مناخا لکل رادف، فکان کل من یجیء سواء فیه-و ذلک المناخ الیوم دور بنی البکاء- حتی یأتوا بالهیاج، فیقوم فی امرهم حتی یقطع لهم حیث أحبوا و قد بنی سعد فی الذین خطوا للقصر قصرا بحیال محراب مسجد الکوفه الیوم، فشیده، و جعل فیه بیت المال، و سکن ناحیته ثم ان بیت المال نقب علیه نقبا، و أخذ من المال، و کتب سعد بذلک الی عمر، و وصف له موضع الدار و بیوت المال من الصحن مما یلی ودعه الدار. فکتب الیه عمر: ان انقل المسجد حتی تضعه الی جنب الدار، و اجعل الدار قبلته، فان للمسجد أهلا بالنهار و باللیل، و فیهم حصن لمالهم، فنقل المسجد و اراغ بنیانه، فقال له دهقان من اهل همذان، یقال له روزبه بن بزرجمهر: انا ابنیه لک، و ابنی لک قصرا فاصلهما، و یکون بنیانا واحدا فخط قصر الکوفه علی ما خط علیه، ثم انشاه من نقض آجر قصر کان للاکاسره فی ضواحی الحیرة علی مساحته الیوم، و لم یسمح به، و وضع المسجد بحیال بیوت الأموال منه الی منتهی القصر، یمنه علی القبله، ثم مد به عن یمین ذلک الی منقطع رحبه علی بن ابی طالب ع، و الرحبه قبلته، ثم مد به فکانت قبله المسجد الی الرحبه و میمنه القصر، و کان بنیانه علی أساطین من رخام کانت لکسری بکنائس بغیر مجنبات، فلم یزل علی ذلک حتی بنی ازمان معاویه بن ابی سفیان بنیانه الیوم، علی یدی زیاد. و لما اراد زیاد بنیانه دعا ببنائین من بنائی الجاهلیة، فوصف لهم موضع المسجد و قدره و ما یشتهی من طوله فی السماء، و قال: اشتهی من ذلک شیئا لا أقع علی صفته، فقال له بناء قد کان بناء لکسری: لا یجیء هذا الا بأساطین من جبال اهواز، تنقر ثم تثقب، ثم تحشی بالرصاص و بسفافید الحدید، فترفعه ثلاثین ذراعا فی السماء، ثم تسقفه، و تجعل له مجنبات و مواخیر، فیکون اثبت له فقال: هذه الصفة التی کانت نفسی تنازعنی

إلیها و لم تعبرها و غلق باب القصر، و کانت الاسواق تکون فی موضعه بین یدیه، فکانت غوغاؤهم تمنع سعدا الحدیث، فلما بنی ادعی الناس علیه ما لم یقل، و قالوا: قال سعد: سکن عنی الصویت و بلغ عمر ذلک، و ان الناس یسمونه قصر سعد، فدعا محمد بن مسلمه، فسرحه الی الکوفه، و قال: اعمد الی القصر حتی تحرق بابه، ثم ارجع عودک علی بدئک، فخرج حتی قدم الکوفه، فاشتری حطبا، ثم اتی به القصر، فاحرق الباب، و اتی سعد فاخبر الخبر، فقال: هذا رسول ارسل لهذا من الشان، و بعث لینظر من هو؟ فإذا هو محمد بن مسلمه، فأرسل الیه رسولا بان ادخل، فأبی فخرج الیه سعد، فاراده علی الدخول و النزول، فأبی، و عرض علیه نفقه فلم یأخذ، و دفع کتاب عمر الی سعد: بلغنی انک بنیت قصرا اتخذته حصنا، و یسمی قصر سعد، و جعلت بینک و بین الناس بابا، فلیس بقصرک، و لکنه قصر الخبال، انزل منه منزلا مما یلی بیوت الأموال و اغلقه، و لا تجعل علی القصر بابا تمنع الناس من دخوله و تنفیهم به عن حقوقهم، لیوافقوا مجلسک و مخرجک من دارک إذا خرجت، فحلف له سعد ما قال الذی قالوا و رجع محمد بن مسلمه من فوره، حتی إذا دنا من المدینة فنی زاده، فتبلغ بلحاء من لحاء الشجر، فقدم علی عمر، و قد سنق فاخبره خبره کله، فقال: فهلا قبلت من سعد! فقال: لو اردت ذلک کتبت لی به، او أذنت لی فیه، فقال عمر: ان اکمل الرجال رایا من إذا لم یکن عنده عهد من صاحبه عمل بالحزم، او قال به، و لم ینکل، و اخبره بیمین سعد و قوله، فصدق سعدا و قال: هو اصدق ممن روی علیه و من أبلغنی. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن 9 عطاء ابی محمد، مولی إسحاق بن طلحه 3 ، قال: کنت اجلس فی المسجد الأعظم قبل ان یبنیه زیاد، و لیست له مجنبات و لا مواخیر، فأری منه دیر هند و باب الجسر. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابن شبرمة، عن

الشعبی، قال: کان الرجل یجلس فی المسجد فیری منه باب الجسر کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، 3 عن عمر بن عیاش أخی ابی بکر بن عیاش 3 ، عن ابی کثیر، ان روزبه بن بزرجمهر بن ساسان کان همذانیا، و کان علی فرج من فروج الروم، فادخل علیهم سلاحا، فاخافه الاکاسره، فلحق بالروم، فلم یامن حتی قدم سعد بن مالک، فبنی له القصر و المسجد ثم کتب معه الی عمر، و اخبره بحاله، فاسلم، و فرض له عمر و اعطاه، و صرفه الی سعد مع اکریائه-و الأکریاء یومئذ هم العباد- حتی إذا کان بالمکان الذی یقال له قبر العبادی مات، فحفروا له، ثم انتظروا به من یمر بهم ممن یشهدونه موته، فمر قوم من الاعراب، و قد حفروا له علی الطریق، فاروهموه لیبرءوا من دمه، و أشهدوهم ذلک، فقالوا: قبر العبادی-و قیل قبر العبادی لمکان الأکریاء-قال ابو کثیر: فهو و الله ابی، قال: فقلت: ا فلا تخبر الناس بحاله! قال: لا کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید و زیاد، قالوا: و رجح الاعشار بعضهم بعضا رجحانا کثیرا، فکتب سعد الی عمر فی تعدیلهم، فکتب الیه: ان عد لهم، فأرسل الی قوم من نساب العرب و ذوی رأیهم و عقلائهم منهم سعید بن نمران و مشعله ابن نعیم، فعدلوهم عن الاسباع، فجعلوهم أسباعا، فصارت کنانه و حلفاؤها من الاحابیش و غیرهم، و جدیله- و هم بنو عمرو بن قیس عیلان- سبعا، و صارت قضاعه- و منهم یومئذ غسان بن شبام- و بجیله و خثعم و کنده و حضرموت، و الأزد سبعا، و صارت مذحج و حمیر و همدان و حلفاؤهم سبعا، و صارت تمیم و سائر الرباب و هوازن سبعا، و صارت اسد و غطفان و محارب و النمر و ضبیعه و تغلب سبعا، و صارت ایاد و عک و عبد القیس و اهل هجر و الحمراء سبعا، فلم یزالوا بذلک زمان عمر و عثمان و علی، و عامه اماره معاویه، حتی ربعهم زیاد

اعاده تعریف الناس

و عرفوهم علی مائه الف درهم، فکانت کل عرافه من القادسیة خاصه ثلاثة و اربعین رجلا و ثلاثا و اربعین امراه و خمسین من العیال، لهم مائه الف درهم، و کل عرافه من اهل الأیام عشرین رجلا علی ثلاثة آلاف و عشرین امراه، و کل عیل علی مائه، علی مائه الف درهم، و کل عرافه من الرادفه الاولی ستین رجلا و ستین امراه و اربعین من العیال ممن کان رجالهم ألحقوا علی الف و خمسمائة علی مائه الف درهم، ثم علی هذا من الحساب. و قال عطیة بن الحارث: قد أدرکت مائه عریف، و علی مثل ذلک کان اهل البصره، کان العطاء یدفع الی أمراء الاسباع و اصحاب الرایات، و الرایات علی ایادی العرب، فیدفعونه الی العرفاء و النقباء و الأمناء، فیدفعونه الی اهله فی دورهم .

فتوح المدائن قبل الکوفه

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: فتوح المدائن السواد و حلوان و ماسبذان و قرقیسیا، فکانت الثغور ثغور الکوفه اربعه: حلوان علیها القعقاع بن عمرو، و ماسبذان علیها ضرار بن الخطاب الفهری، و قرقیسیاء علیها عمر بن مالک او عمرو بن عتبة بن نوفل بن عبد مناف، و الموصل علیها عبد الله بن المعتم، فکانوا بذلک، و الناس مقیمون بالمدائن بعد ما تحول سعد الی تمصیر الکوفه، و انضمام هؤلاء النفر الی الکوفه و استخلافهم علی الثغور من یمسک بها و یقوم علیها، فکان خلیفه القعقاع علی حلوان قباذ بن عبد الله، و خلیفه عبد الله علی الموصل مسلم بن عبد الله، و خلیفه ضرار رافع بن عبد الله، و خلیفه عمر عشنق بن عبد الله، و کتب الیهم عمر ان یستعینوا بمن احتاجوا الیه من الأساورة، و یرفعوا عنهم الجزاء، ففعلوا فلما اختطت الکوفه و اذن للناس بالبناء، نقل الناس أبوابهم من المدائن الی الکوفه فعلقوها علی

ما بنوا و اوطنوا الکوفه و هذه ثغورهم، و لیس فی ایدیهم من الریف الا ذلک. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن مجالد عن عامر، قال: کانت الکوفه و سوادها و الفروج: حلوان، و الموصل، و ماسبذان و قرقیسیاء ثم وافقهم فی الحدیث عمرو بن الریان، عن موسی بن عیسی الهمدانی بمثل حدیثهم، و نهاهم عما وراء ذلک، و لم یأذن لهم فی الانسیاح. و قالوا جمیعا: ولی سعد بن مالک علی الکوفه بعد ما اختطت ثلاث سنین و نصفا سوی ما کان بالمدائن قبلها، و عماله ما بین الکوفه و حلوان و الموصل و ماسبذان و قرقیسیاء الی البصره، و مات عتبة بن غزوان و هو علی البصره فظع بعمله، و سعد علی الکوفه فولی عمر أبا سبره مکان عتبة بن غزوان، ثم عزل أبا سبره عن البصره، و استعمل المغیره، ثم عزل المغیره، و استعمل أبا موسی الأشعری .

ذکر خبر حمص

حین قصد من فیها من المسلمین صاحب الروم

و فی هذه السنه قصدت الروم أبا عبیده بن الجراح و من معه من جند المسلمین بحمص لحربهم، فکان من امرهم و امر المسلمین ما ذکر ابو عبیده، و هو فیما کتب به الی السری عن شعیب، عن سیف عن محمد و طلحه و عمرو و سعید- قالوا أول ما اذن عمر للجند بالانسیاج، ان الروم خرجوا، و قد تکاتبوا هم و اهل الجزیرة یریدون أبا عبیده و المسلمین بحمص، فضم ابو عبیده الیه مسالحه، و عسکروا بفناء مدینه حمص، و اقبل خالد من قنسرین حتی انضم الیهم فیمن انضم من أمراء المسالح، فاستشارهم ابو عبیده فی المناجزة او التحصن الی مجیء الغیاث، فکان خالد یأمره ان یناجزهم، و کان سائرهم یأمرونه بان یتحصن، و یکتب الی عمر، فاطاعهم و عصی خالدا، و کتب الی عمر یخبره بخروجهم علیه،

و شغلهم اجناد اهل الشام عنه، و قد کان عمر اتخذ فی کل مصر علی قدره خیولا من فضول اموال المسلمین عده لکون ان کان، فکان بالکوفه من ذلک اربعه آلاف فرس فلما وقع الخبر لعمر کتب الی سعد ابن مالک: ان اندب الناس مع القعقاع بن عمرو و سرحهم من یومهم الذی یأتیک فیه کتابی الی حمص، فان أبا عبیده قد احیط به، و تقدم الیهم فی الجد و الحث. و کتب أیضا الیه ان سرح سهیل بن عدی الی الجزیرة فی الجند و لیأت الرقة فان اهل الجزیرة هم الذین استثاروا الروم علی اهل حمص، و ان اهل قرقیسیاء لهم سلف و سرح عبد الله بن عبد الله بن عتبان الی نصیبین، فان اهل قرقیسیاء لهم سلف، ثم لینفضا حران و الرهاء و سرح الولید بن عقبه علی عرب الجزیرة من ربیعه و تنوخ و سرح عیاضا، فان کان قتال فقد جعلت امرهم جمیعا الی عیاض بن غنم- و کان عیاض من اهل العراق الذین خرجوا مع خالد بن الولید ممدین لأهل الشام، و ممن انصرف ایام انصرف اهل العراق ممدین لأهل القادسیة، و کان یرافد أبا عبیده- فمضی القعقاع فی اربعه آلاف من یومهم الذی أتاهم فیه الکتاب نحو حمص، و خرج عیاض بن غنم و أمراء الجزیرة فأخذوا طریق الجزیرة علی الفراض و غیر الفراض، و توجه کل امیر الی الکورة التی امر علیها فاتی الرقة، و خرج عمر من المدینة مغیثا لأبی عبیده یرید حمص حتی نزل الجابیة و لما بلغ اهل الجزیرة الذین أعانوا الروم علی اهل حمص و استثاروهم و هم معهم مقیمون عن حدیث من بالجزیرة منهم بان الجنود قد ضربت من الکوفه، و لم یدروا: الجزیرة یریدون أم حمص! فتفرقوا الی بلدانهم

و إخوانهم، و خلوا الروم و رای ابو عبیده امرا لما انفضوا غیر الاول، فاستشار خالدا فی الخروج، فأمره بالخروج، ففتح الله علیهم و قدم القعقاع بن عمرو فی اهل الکوفه فی ثلاث من یوم الوقعه، و قدم عمر فنزل الجابیة، فکتبوا الی عمر بالفتح و بقدوم المدد علیهم فی ثلاث، و بالحکم فی ذلک فکتب الیهم ان اشرکوهم، و قال: جزی الله اهل الکوفه خیرا! یکفون حوزتهم و یمدون اهل الأمصار. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن زکریاء بن سیاه، عن الشعبی، قال: استمد ابو عبیده عمر، و خرجت علیه الروم، و تابعهم النصاری فحصروه، فخرج و کتب الی اهل الکوفه، فنفر الیهم فی غداه اربعه آلاف علی البغال یجنبون الخیل، فقدموا علی ابی عبیده فی ثلاث بعد الوقعه، فکتب فیهم الی عمر، و قد انتهی الی الجابیة، فکتب الیه: ان اشرکهم، فإنهم قد نفروا إلیکم، و تفرق لهم عدوکم کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن طلحه، عن ماهان، قال: کان لعمر اربعه آلاف فرس عده لکون ان کان، یشتیها فی قبله قصر الکوفه و میسرته، و من اجل ذلک یسمی ذلک المکان الاری الی الیوم، و یربعها فیما بین الفرات و الأبیات من الکوفه مما یلی العاقول، فسمته الأعاجم آخر الشاهجان، یعنون معلف الأمراء، و کان قیمه علیها سلمان ابن ربیعه الباهلی فی نفر من اهل الکوفه، یصنع سوابقها، و یجریها فی کل عام، و بالبصرة نحو منها، و قیمه علیها جزء بن معاویه، و فی کل مصر من الأمصار الثمانیة علی قدرها، فان نابتهم نائبه رکب قوم و تقدموا الی ان یستعد الناس. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن حلام، عن شهر ابن مالک بنحو منه فلما فرغوا رجعوا

ذکر فتح الجزیرة

و فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره- افتتحت الجزیرة فی روایه سیف و اما ابن إسحاق، فانه ذکر انها افتتحت فی سنه تسع عشره من الهجره، و ذکر من سبب فتحها ما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه عنه، ان عمر کتب الی سعد بن ابی وقاص: ان الله قد فتح علی المسلمین الشام و العراق، فابعث من عندک جندا الی الجزیرة، و امر علیهم احد الثلاثة: خالد بن عرفطه، او هاشم بن عتبة، او عیاض بن غنم. فلما انتهی الی سعد کتاب عمر، قال: ما اخر امیر المؤمنین عیاض بن غنم آخر القوم الا انه له فیه هوی ان اولیه، و انا مولیه فبعثه و بعث معه جیشا، و بعث أبا موسی الأشعری، و ابنه عمر بن سعد- و هو غلام حدث السن لیس الیه من الأمر شیء-و عثمان بن ابی العاص بن بشر الثقفی، و ذلک فی سنه تسع عشره فخرج عیاض الی الجزیرة، فنزل بجنده علی الرهاء فصالحه أهلها علی الجزیة، و صالحت حران حین صالحت الرهاء، فصالحه أهلها علی الجزیة ثم بعث أبا موسی الأشعری الی نصیبین، و وجه عمر بن سعد الی راس العین فی خیل رداء للمسلمین، و سار بنفسه فی بقیة الناس الی دارا، فنزل علیها حتی افتتحها، فافتتح ابو موسی نصیبین، و ذلک فی سنه تسع عشره ثم وجه عثمان بن ابی العاص الی أرمینیة الرابعه فکان عندها شیء من قتال، اصیب فیه صفوان بن المعطل السلمی شهیدا. ثم صالح أهلها عثمان بن ابی العاص علی الجزیة، علی کل اهل بیت دینار ثم کان فتح قیساریه من فلسطین و هرب هرقل. و اما فی روایه سیف، فان الخبر فی ذلک، فیما کتب به الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و المهلب و طلحه و عمرو و سعید، قالوا: خرج عیاض بن غنم فی اثر القعقاع، و خرج القواد- یعنی حین کتب عمر الی سعد بتوجیه القعقاع فی اربعه آلاف من جنده مددا لأبی عبیده حین قصدته الروم و هو بحمص- فسلکوا طریق الجزیرة علی الفراض و غیرها،

فسلک سهیل بن عدی و جنده طریق الفراض حتی انتهی الی الرقة، و قد ارفض اهل الجزیرة عن حمص الی کورهم حین سمعوا بمقبل اهل الکوفه، فنزل علیهم، فأقام محاصرهم حتی صالحوه، و ذلک انهم قالوا فیما بینهم: أنتم بین اهل العراق و اهل الشام، فما بقاؤکم علی حرب هؤلاء و هؤلاء! فبعثوا فی ذلک الی عیاض و هو فی منزل واسط من الجزیرة، فرای ان یقبل منهم، فبایعوه و قبل منهم، و کان الذی عقد لهم سهیل بن عدی عن امر عیاض، لأنه امیر القتال و اجروا ما أخذوا عنوه، ثم أجابوا مجری اهل الذمة، و خرج عبد الله بن عبد الله بن عتبان، فسلک علی دجلة حتی انتهی الی الموصل، فعبر الی بلد حتی اتی نصیبین، فلقوه بالصلح، و صنعوا کما صنع اهل الرقة، و خافوا مثل الذی خافوا، فکتبوا الی عیاض، فرای ان یقبل منهم، فعقد لهم عبد الله بن عبد الله، و اجروا ما أخذوا عنوه، ثم أجابوا مجری اهل الذمة، و خرج الولید بن عقبه حتی قدم علی بنی تغلب و عرب الجزیرة، فنهض معه مسلمهم و کافرهم الا ایاد ابن نزار، فإنهم ارتحلوا بقلیتهم، فاقتحموا ارض الروم، فکتب بذلک الولید الی عمر بن الخطاب و لما اعطی اهل الرقة و نصیبین الطاعة ضم عیاض سهیلا و عبد الله الیه فسار بالناس الی حران، فاخذ ما دونها فلما انتهی الیهم اتقوه بالإجابة الی الجزیة فقبل منهم، و اجری من أجاب بعد غلبه مجری اهل الذمة ثم ان عیاضا سرح سهیلا و عبد الله الی الرهاء، فاتقوهما بالإجابة الی الجزیة، و اجری من دونهم مجراهم، فکانت الجزیرة اسهل البلدان امرا، و ایسره فتحا، فکانت تلک السهوله مهجنه علیهم و علی من اقام فیهم من المسلمین، و قال عیاض بن غنم: من مبلغ الأقوام ان جموعنا حوت الجزیرة یوم ذات زحام

جمعوا الجزیرة و الغیاث فنفسوا عمن بحمص غیابه القدام

ان الاعزه و الأکارم معشر فضوا الجزیرة عن فراخ الهام

غلبوا الملوک علی الجزیرة فانتهوا عن غزو من یأوی بلاد الشام

و لما نزل عمر الجابیة، و فرغ اهل حمص أمد عیاض بن غنم بحبیب ابن مسلمه، فقدم علی عیاض مددا، و کتب ابو عبیده الی عمر بعد انصرافه من الجابیة یسأله ان یضم الیه عیاض بن غنم إذ ضم خالدا الی المدینة، فصرفه الیه، و صرف سهیل بن عدی و عبد الله بن عبد الله الی الکوفه لیصرفهما الی المشرق، و استعمل حبیب بن مسلمه علی عجم الجزیرة و حربها، و الولید بن عقبه علی عرب الجزیرة، فأقاما بالجزیرة علی أعمالهما. قالوا: و لما قدم الکتاب من الولید علی عمر کتب عمر الی ملک الروم: انه بلغنی ان حیا من احیاء العرب ترک دارنا و اتی دارک، فو الله لتخرجنه او لننبذن الی النصاری، ثم لنخرجنهم إلیک فاخرجهم ملک الروم، فخرجوا فتم منهم علی الخروج اربعه آلاف مع ابی عدی بن زیاد، و خنس بقیتهم، فتفرقوا فیما یلی الشام و الجزیرة من بلاد الروم، فکل ایادی فی ارض العرب من أولئک الأربعة الآلاف، و ابی الولید بن عقبه ان یقبل من بنی تغلب الا الاسلام، فقالوا له: اما من نقب علی قومه فی صلح سعد و من کان قبله فأنتم و ذاک، و اما من لم ینقب علیه احد و لم یجر ذلک لمن نقب فما سبیلک علیه! فکتب فیهم الی عمر، فأجابه عمر: انما ذلک لجزیره العرب لا یقبل منهم فیها الا الاسلام، فدعهم علی الا ینصروا ولیدا، و اقبل منهم إذا أسلموا فقبل منهم علی الا ینصروا ولیدا، و لا یمنعوا أحدا منهم من الاسلام، فاعطی بعضهم ذلک فأخذوا به، و ابی بعضهم الا الجزاء، فرضی منهم بما رضی من العباد و تنوخ. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عطیة، عن ابی سیف التغلبی، قال: کان رسول الله ص قد عاهد وفدهم

علی الا ینصروا ولیدا، فکان ذلک الشرط علی الوفد و علی من وفدهم، و لم یکن علی غیرهم، فلما کان زمان عمر قال مسلموهم: لا تنفروهم بالخراج فیذهبوا، و لکن أضعفوا علیهم الصدقه التی تأخذونها من أموالهم فیکون جزاء، فإنهم یغضبون من ذکر الجزاء علی الا ینصروا مولودا إذا اسلم آباؤهم. فخرج وفدهم فی ذلک الی عمر، فلما بعث الولید الیه برءوس النصاری و بدیانیهم، قال لهم عمر: أدوا الجزیة، فقالوا: لعمر: ابلغنا مامننا، و الله لئن وضعت علینا الجزاء لندخلن ارض الروم، و الله لتفضحنا من بین العرب، فقال لهم: أنتم فضحتم انفسکم، و خالفتم أمتکم فیمن خالف و افتضح من عرب الضاحیه، و تالله لتؤدُّنَّه و أنتم صغره قماه، و لئن هربتم الی الروم لاکتبن فیکم، ثم لاسبینکم قالوا: فخذ منا شیئا و لا تسمه جزاء، فقال: اما نحن فنسمیه جزاء، و سموه أنتم ما شئتم فقال له علی بن ابی طالب: یا امیر المؤمنین، ا لم یضعف علیهم سعد بن مالک الصدقه؟ قال: بلی، و اصغی الیه، فرضی به منهم جزاء، فرجعوا علی ذلک، و کان فی بنی تغلب عز و امتناع، و لا یزالون ینازعون الولید، فهم بهم الولید، و قال فی ذلک: إذا ما عصبت الراس منی بمشوذ فغیک منی تغلب ابنه وائل

و بلغت عنه عمر، فخاف ان یحرجوه و ان یضعف صبره فیسطو علیهم، فعزله و امر علیهم فرات بن حیان و هند بن عمرو الجملی، و خرج الولید و استودع إبلا له حریث بن النعمان، احد بنی کنانه بن تیم من بنی تغلب، و کانت مائه من الإبل فاختانها بعد ما خرج الولید. و کان فتح الجزیرة فی سنه سبع عشره فی ذی الحجه .

خروج عمر بن الخطاب الی الشام

و فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره-خرج عمر من المدینة یرید

الشام حتی بلغ سرغ، فی قول ابن إسحاق، حدثنا بذلک ابن حمید عن سلمه عنه، و فی قول الواقدی. ذکر الخبر عن خروجه إلیها: حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، قال: خرج عمر الی الشام غازیا فی سنه سبع عشره، حتی إذا کان بسرغ لقیه أمراء الأجناد، فاخبروه ان الارض سقیمه، فرجع بالناس الی المدینة. و قد کان عمر- کما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد ابن إسحاق، عن ابن شهاب الزهری، عن عبد الحمید بن عبد الرحمن بن زید بن الخطاب، عن عبد الله بن الحارث بن نوفل، عن عبد الله ابن عباس- خرج غازیا، و خرج معه المهاجرون و الانصار و اوعب الناس معه، حتی إذا نزل بسرغ، لقیه أمراء الأجناد: ابو عبیده ابن الجراح، و یزید بن ابی سفیان، و شرحبیل بن حسنه، فاخبروه ان الارض سقیمه، فقال عمر: اجمع الی المهاجرین الأولین، قال: فجمعتهم له، فاستشارهم، فاختلفوا علیه، فمنهم القائل: خرجت لوجه ترید فیه الله و ما عنده، و لا نری ان یصدک عنه بلاء عرض لک و منهم القائل: انه لبلاء و فناء ما نری ان تقدم علیه، فلما اختلفوا علیه قال: قوموا عنی، ثم قال: اجمع لی مهاجره الانصار، فجمعتهم له، فاستشارهم فسلکوا طریق المهاجرین، فکأنما سمعوا ما قالوا فقالوا مثله فلما اختلفوا علیه قال: قوموا عنی، ثم قال: اجمع لی مهاجره الفتح من قریش، فجمعتهم له، فاستشارهم فلم یختلف علیه منهم اثنان، و قالوا: ارجع بالناس، فانه بلاء و فناء قال: فقال لی عمر: یا بن عباس، اصرخ فی الناس فقل: ان امیر المؤمنین یقول لکم انی مصبح علی ظهر، فأصبحوا علیه قال: فاصبح عمر علی ظهر، و اصبح الناس علیه، فلما اجتمعوا علیه قال: ایها الناس، انی راجع فارجعوا، فقال له ابو عبیده بن الجراح: ا فرارا من قدر الله! قال: نعم فرارا من قدر الله الی قدر الله، ا رایت لو ان

رجلا هبط وادیا له عدوتان: إحداهما خصبه و الاخری جدبه، ا لیس یرعی من رعی الجدبه بقدر الله، و یرعی من رعی الخصبه بقدر الله! ثم قال: لو غیرک یقول هذا یا أبا عبیده! ثم خلا به بناحیه دون الناس، فبینا الناس علی ذلک إذ اتی عبد الرحمن بن عوف- و کان متخلفا عن الناس لم یشهدهم بالأمس-فقال: ما شان الناس؟ فاخبر الخبر، فقال: عندی من هذا علم، فقال: عمر: فأنت عندنا الامین المصدق، فما ذا عندک؟ قال: سمعت رسول الله ص یقول: إذا سمعتم بهذا الوباء ببلد فلا تقدموا علیه، و إذا وقع و أنتم به فلا تخرجوا فرارا منه، و لا یخرجنکم الا ذلک، فقال عمر: فلله الحمد! انصرفوا ایها الناس، فانصرف بهم. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه عن محمد بن إسحاق، عن ابن شهاب الزهری، عن عبد الله بن عامر بن ربیعه و سالم بن عبد الله بن عمر، انهما حدثاه ان عمر انما رجع بالناس عن حدیث عبد الرحمن بن عوف، فلما رجع عمر رجع عمال الأجناد الی اعمالهم و اما سیف، فانه روی فی ذلک ما کتب به الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی حارثة و ابی عثمان و الربیع، قالوا: وقع الطاعون بالشام و مصر و العراق، و استقر بالشام، و مات فیه الناس الذین هم فی کل الأمصار فی المحرم و صفر، و ارتفع عن الناس و کتبوا بذلک الی عمر ما خلا الشام، فخرج حتی إذا کان منها قریبا بلغه انه أشد ما کان، فقال و قال الصحابه: قال رسول الله ص: إذا کان بأرض وباء فلا تدخلوها، و إذا وقع بأرض و أنتم بها فلا تخرجوا منها، فرجع حتی ارتفع عنها، و کتبوا بذلک الیه و بما فی ایدیهم من المواریث، فجمع الناس فی جمادی الاولی سنه سبع عشره، فاستشارهم فی البلدان، فقال: انی قد بدا لی ان اطوف علی المسلمین فی بلدانهم لانظر فی آثارهم، فأشیروا علی- و کعب الاحبار

فی القوم، و فی تلک السنه من اماره عمر اسلم- فقال کعب: بأیها ترید ان تبدا یا امیر المؤمنین؟ قال: بالعراق، قال: فلا تفعل، فان الشر عشره اجزاء و الخیر عشره اجزاء، فجزء من الخیر بالمشرق و تسعه بالمغرب، و ان جزءا من الشر بالمغرب و تسعه بالمشرق، و بها قرن الشیطان، و کل داء عضال. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن سعید، عن الأصبغ، عن علی، قال: قام الیه علی، فقال: یا امیر المؤمنین، و الله ان الکوفه للهجره بعد الهجره، و انها لقبه الاسلام، و لیأتین علیها یوم لا یبقی مؤمن الا أتاها و حن إلیها، و الله لینصرن بأهلها کما انتصر بالحجارة من قوم لوط . کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن المطرح، عن القاسم، عن ابی امامه، قال: و قال عثمان: یا امیر المؤمنین، ان المغرب ارض الشر، و ان الشر قسم مائه جزء، فجزء فی الناس و سائر الاجزاء بها. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی یحیی التمیمی، عن ابی ماجد، قال: قال عمر: الکوفه رمح الله، و قبة الاسلام، و جمجمة العرب، یکفون ثغورهم، و یمدون الأمصار، فقد ضاعت مواریث اهل عمواس، فابدا بها. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عثمان و ابی حارثة و الربیع بن النعمان، قالوا: قال عمر: ضاعت مواریث الناس بالشام، ابدا بها فاقسم المواریث، و اقیم لهم ما فی نفسی، ثم ارجع فاتقلب فی البلاد، و انبذ الیهم امری فاتی عمر الشام اربع مرات، مرتین فی سنه ست عشره، و مرتین فی سنه سبع عشره، لم یدخلها فی الاولی من الآخرتین. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن بکر بن وائل، عن محمد بن مسلم، قال: قال رسول الله ص: قسم الحفظ عشره اجزاء، فتسعه فی الترک و جزء فی سائر الناس، و قسم البخل عشره اجزاء، فتسعه فی فارس، و جزء فی سائر الناس، و قسم السخاء عشره اجزاء،

فتسعه فی السودان، و جزء فی سائر الناس، و قسم الشبق عشره اجزاء، فتسعه فی الهند، و جزء فی سائر الناس، و قسم الحیاء عشره اجزاء، فتسعه فی النساء، و جزء فی سائر الناس، و قسم الحسد عشره اجزاء، فتسعه فی العرب و جزء فی سائر الناس، و قسم الکبر عشره اجزاء، فتسعه فی الروم و جزء فی سائر الناس . و اختلف فی خبر طاعون عمواس و فی ای سنه کان، فقال ابن إسحاق ما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عنه، قال: ثم دخلت سنه ثمانی عشره، ففیها کان طاعون عمواس، فتفانی فیها الناس، فتوفی ابو عبیده ابن الجراح، و هو امیر الناس، و معاذ بن جبل، و یزید بن ابی سفیان، و الحارث ابن هشام، و سهیل بن عمرو، و عتبة بن سهیل، و اشراف الناس. و حدثنی احمد بن ثابت الرازی، قال: حدثنا عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، قال: کان طاعون عمواس و الجابیة فی سنه ثمانی عشره. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، عن شعبه بن الحجاج، عن المخارق بن عبد الله البجلی، عن طارق بن شهاب البجلی، قال: أتینا أبا موسی و هو فی داره بالکوفه لنتحدث عنده، فلما جلسنا قال: لا علیکم ان تخفوا، فقد اصیب فی الدار انسان بهذا السقم، و لا علیکم ان تنزهوا عن هذه القریة، فتخرجوا فی فسیح بلادکم و نزهها حتی یرفع هذا الوباء، ساخبرکم بما یکره مما یتقی، من ذلک ان یظن من خرج انه لو اقام مات، و یظن من اقام فاصابه ذلک لو انه لو خرج لم یصبه، فإذا لم یظن هذا المرء المسلم فلا علیه ان یخرج، و ان یتنزه عنه، انی کنت مع ابی عبیده بن الجراح بالشام عام طاعون عمواس، فلما اشتعل الوجع، و بلغ

ذلک عمر، کتب الی ابی عبیده لیستخرجه منه: ان سلام علیک، اما بعد، فانه قد عرضت لی إلیک حاجه ارید ان اشافهک فیها، فعزمت علیک إذا نظرت فی کتابی هذا الا تضعه من یدک حتی تقبل الی قال: فعرف ابو عبیده انه انما اراد ان یستخرجه من الوباء، قال: یغفر الله لأمیر المؤمنین! ثم کتب الیه: یا امیر المؤمنین، انی قد عرفت حاجتک الی، و انی فی جند من المسلمین لا أجد بنفسی رغبه عنهم، فلست ارید فراقهم حتی یقضی الله فی و فیهم امره و قضاءه، فحللنی من عزمتک یا امیر المؤمنین، و دعنی فی جندی فلما قرأ عمر الکتاب بکی، فقال الناس: یا امیر المؤمنین، ا مات ابو عبیده؟ قال: لا، و کان قد قال: ثم کتب الیه: سلام علیک، اما بعد، فإنک انزلت الناس أرضا غمقه، فارفعهم الی ارض مرتفعه نزهه فلما أتاه کتابه دعانی فقال: یا أبا موسی، ان کتاب امیر المؤمنین قد جاءنی بما تری، فاخرج فارتد للناس منزلا حتی اتبعک بهم، فرجعت الی منزلی لارتحل، فوجدت صاحبتی قد أصیبت، فرجعت الیه، فقلت له: و الله لقد کان فی اهلی حدث، فقال: لعل صاحبتک أصیبت! قلت: نعم، قال: فامر ببعیره فرحل له، فلما وضع رجله فی غرزه طعن، فقال: و الله لقد اصبت ثم سار بالناس حتی نزل الجابیة، و رفع عن الناس الوباء. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، عن ابان بن صالح، عن شهر بن حوشب الأشعری، عن رابه- رجل من قومه، و کان قد خلف علی أمه بعد ابیه، کان شهد طاعون عمواس- قال: لما اشتعل الوجع قام ابو عبیده فی الناس خطیبا، فقال: ایها الناس، ان هذا الوجع رحمه بکم و دعوه نبیکم محمد ص، و موت الصالحین قبلکم، و ان أبا عبیده یسال الله ان یقسم له منه حظه فطعن فمات،

و استخلف علی الناس معاذ بن جبل قال: فقام خطیبا بعده، فقال: ایها الناس، ان هذا الوجع رحمه ربکم، و دعوه نبیکم و موت الصالحین قبلکم، و ان معاذا یسال الله ان یقسم لال معاذ منه حظهم، فطعن ابنه عبد الرحمن بن معاذ، فمات ثم قام فدعا به لنفسه، فطعن فی راحته، فلقد رایته ینظر إلیها ثم یقبل ظهر کفه، ثم یقول: ما أحب ان لی بما فیک شیئا من الدنیا، فلما مات استخلف علی الناس عمرو بن العاص، فقام خطیبا فی الناس، فقال: ایها الناس، ان هذا الوجع إذا وقع فإنما یشتعل اشتعال النار، فتجبلوا منه فی الجبال فقال ابو وائله الهذلی: کذبت، و الله لقد صحبت رسول الله ص و أنت شر من حماری هذا! قال: و الله ما ارد علیک ما تقول، و ایم الله لا نقیم علیه ثم خرج و خرج الناس فتفرقوا، و رفعه الله عنهم قال: فبلغ ذلک عمر بن الخطاب من رای عمرو بن العاص، فو الله ما کرهه. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، عن رجل، عن ابی قلابة عبد الله بن زید الجرمی، انه کان یقول: بلغنی هذا من قول ابی عبیده و قول معاذ بن جبل: ان هذا الوجع رحمه بکم و دعوه نبیکم، و موت الصالحین قبلکم، فکنت اقول: کیف دعا به رسول الله ص لامته، حتی حدثنی بعض من لا اتهم عن رسول الله انه سمعه منه، و جاءه جبریل ع فقال: ان فناء أمتک یکون بالطعن او الطاعون، فجعل رسول الله ص یقول: اللهم فناء الطاعون! فعرفت انها التی کان قال ابو عبیده و معاذ. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، قال: و لما انتهی الی عمر مصاب ابی عبیده و یزید بن ابی سفیان، امر معاویه ابن ابی سفیان علی جند دمشق و خراجها، و امر شرحبیل بن حسنه علی جند الأردن و خراجها. و اما سیف، فانه زعم ان طاعون عمواس کان فی سنه سبع عشره

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عثمان و ابی حارثة و الربیع باسنادهم، قالوا: کان ذلک الطاعون- یعنون طاعون عمواس- موتانا لم یر مثله، طمع له العدو فی المسلمین، و تخوفت له قلوب المسلمین، کثر موته، و طال مکثه، مکث أشهرا حتی تکلم فی ذلک الناس. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبد الله بن سعید، عن ابی سعید، قال: أصاب البصره من ذلک موت ذریع، فامر رجل من بنی تمیم غلاما له أعجمیا ان یحمل ابنا له صغیرا لیس له ولد غیره علی حمار، ثم یسوق به الی سفوان، حتی یلحقه فخرج فی آخر اللیل ثم اتبعه، و قد اشرف علی سفوان، و دنا من ابنه و غلامه، فرفع الغلام عقیرته یقول: لن یعجزوا الله علی حمار و لا علی ذی غره مطار

قد یصبح الموت امام الساری

فسکت حتی انتهی الیهم، فإذا هم هم، قال: ویحک، ما قلت! قال: ما ادری، قال: ارجع، فرجع بابنه، و علم انه قد اسمع آیه و أریها. قال: و عزم رجل علی الخروج الی ارض بها الطاعون فتردد بعد ما طعن، فإذا غلام له أعجمی یحدو به: یا ایها المشعر هما لا تهم انک ان تکتب لک الحمی تحم

و فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره-کان خروج عمر الی الشام الخرجه الأخیرة فلم یعد إلیها بعد ذلک فی قول سیف، و اما ابن إسحاق فقد مضی ذکره .

ذکر الخبر عن سیف فی ذلک، و الخبر عما ذکره عن عمر

فی خرجته تلک انه احدث فی مصالح المسلمین:

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عثمان و ابی حارثة و الربیع، قالوا: و خرج عمر و خلف علیا علی المدینة، و خرج معه بالصحابة

و اغذوا السیر و اتخذ ایله طریقا، حتی إذا دنا منها تنحی عن الطریق، و اتبعه غلامه، فنزل فبال، ثم عاد فرکب بعیر غلامه، و علی رحله فرو مقلوب، و اعطی غلامه مرکبه، فلما تلقاه اوائل الناس، قالوا: این امیر المؤمنین؟ قال: امامکم-یعنی نفسه-و ذهبوا هم الی امامهم، فجازوه حتی انتهی هو الی ایله فنزلها و قیل للمتلقین: قد دخل امیر المؤمنین ایله و نزلها. فرجعوا الیه کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن هشام بن عروه، عن ابیه، قال: لما قدم عمر بن الخطاب ایله، و معه المهاجرون و الانصار دفع قمیصا له کرابیس قد انجاب مؤخره عن قعدته من طول السیر الی الاسقف، و قال: اغسل هذا و ارقعه، فانطلق الاسقف بالقمیص، و رقعه، و خاط له آخر مثله، فراح به الی عمر، فقال: ما هذا؟ قال الاسقف: اما هذا فقمیصک قد غسلته و رقعته، و اما هذا فکسوه لک منی. فنظر الیه عمر و مسحه، ثم لبس قمیصه، و رد علیه ذلک القمیص، و قال: هذا انشفهما للعرق. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عطیة و هلال، عن رافع بن عمر، قال: سمعت العباس بالجابیة یقول لعمر: اربع من عمل بهن استوجب العدل: الأمانة فی المال، و التسویة فی القسم، و الوفاء بالعدة، و الخروج من العیوب، نظف نفسک و اهلک. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عثمان و الربیع و ابی حارثة باسنادهم، قالوا: قسم عمر الأرزاق، و سمی الشواتی و الصوائف، و سد فروج الشام و مسالحها، و أخذ یدور بها، و سمی ذلک فی کل کوره، و استعمل عبد الله بن قیس علی السواحل من کل کوره، و عزل شرحبیل، و استعمل معاویه، و امر أبا عبیده و خالدا تحته، فقال له شرحبیل: ا عن

سخطه عزلتنی یا امیر المؤمنین؟ قال: لا، انک لکما أحب، و لکنی ارید رجلا اقوی من رجل، قال: نعم، فاعذرنی فی الناس لا تدرکنی هجنه، فقام فی الناس، فقال: ایها الناس، انی و الله ما عزلت شرحبیل عن سخطه، و لکنی اردت رجلا اقوی من رجل و امر عمرو بن عبسه علی الاهراء، و سمی کل شیء، ثم قام فی الناس بالوداع. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی ضمره و ابی عمرو، عن المستورد، عن عدی بن سهیل، قال: لما فرغ عمر من فروجه و أموره قسم المواریث، فورث بعض الورثه من بعض، ثم أخرجها الی الأحیاء من ورثه کل امرئ منهم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن مجالد، عن الشعبی: و خرج الحارث بن هشام فی سبعین من اهل بیته، فلم یرجع منهم الا اربعه، فقال المهاجر بن خالد بن الولید: من یسکن الشام یعرس به و الشام ان لم یفننا کارب

افنی بنی ریطة فرسانهم عشرون لم یقصص لهم شارب

و من بنی أعمامهم مثلهم لمثل هذا اعجب العاجب

طعنا و طاعونا منایاهم ذلک ما خط لنا الکاتب

قال: و قفل عمر من الشام الی المدینة فی ذی الحجه، و خطب حین اراد القفول، فحمد الله و اثنی علیه، و قال: الا انی قد ولیت علیکم و قضیت الذی علی فی الذی ولانی الله من امرکم، ان شاء الله قسطنا بینکم فیئکم و منازلکم و مغازیکم، و ابلغنا ما لدیکم، فجندنا لکم الجنود، و هیأنا لکم الفروج، و بواناکم و وسعنا علیکم ما بلغ فیئکم و ما قاتلتم علیه من شامکم، و سمینا لکم اطماعکم، و امرنا لکم باعطیاتکم، و أرزاقکم و مغانمکم

فمن علم علم شیء ینبغی العمل به فبلغنا نعمل به ان شاء الله، و لا قوه الا بالله و حضرت الصلاة، و قال الناس: لو امرت بلالا فاذن! فأمره فاذن، فما بقی احد کان ادرک رسول الله ص و بلال یؤذن له الا بکی حتی بل لحیته، و عمر اشدهم بکاء، و بکی من لم یدرکه ببکائهم، و لذکره ص .

ذکر خبر عزل خالد بن الولید

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عثمان و ابی حارثة، قالا: فما زال خالد علی قنسرین حتی غزا غزوته التی أصاب فیها، و قسم فیها ما أصاب لنفسه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی المجالد مثله. قالوا: و بلغ عمر ان خالدا دخل الحمام فتدلک بعد النوره بثخین عصفر معجون بخمر، فکتب الیه: بلغنی انک تدلکت بخمر، و ان الله قد حرم ظاهر الخمر و باطنه، کما حرم ظاهر الإثم و باطنه، و قد حرم مس الخمر الا ان تغسل کما حرم شربها، فلا تمسوها أجسادکم فإنها نجس، و ان فعلتم فلا تعودوا. فکتب الیه خالد: انا قتلناها فعادت غسولا غیر خمر فکتب الیه عمر: انی أظن آل المغیره قد ابتلوا بالجفاء، فلا أماتکم الله علیه! فانتهی الیه ذلک. و فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره-ادرب خالد بن الولید و عیاض ابن غنم فی روایه سیف عن شیوخه

ذکر من قال ذلک: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عثمان و ابی حارثة و المهلب، قالوا: و ادرب سنه سبع عشره خالد و عیاض، فسارا فاصابا اموالا عظیمه، و کانا توجها من الجابیة، مرجع عمر الی المدینة، و علی حمص ابو عبیده و خالد تحت یدیه علی قنسرین، و علی دمشق یزید بن ابی سفیان، و علی الأردن معاویه، و علی فلسطین علقمه بن مجزز، و علی الاهراء عمرو ابن عبسه، و علی السواحل عبد الله بن قیس، و علی کل عمل عامل. فقامت مسالح الشام و مصر و العراق علی ذلک الی الیوم لم تجز أمه الی اخری عملها بعد، الا ان یقتحموا علیهم بعد کفر منهم، فیقدموا مسالحهم بعد ذلک، فاعتدل ذلک سنه سبع عشره. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی المجالد و ابی عثمان و الربیع و ابی حارثة، قالوا: و لما قفل خالد و بلغ الناس ما اصابت تلک الصائفه انتجعه رجال، فانتجع خالدا رجال من اهل الافاق، فکان الاشعث بن قیس ممن انتجع خالدا بقنسرین، فاجازه بعشره آلاف. و کان عمر لا یخفی علیه شیء فی عمله، کتب الیه من العراق بخروج من خرج، و من الشام بجائزه من أجیز فیها- فدعا البرید، و کتب معه الی ابی عبیده ان یقیم خالدا و یعقله بعمامته، و ینزع عنه قلنسوته حتی یعلمهم من این اجازه الاشعث، ا من ماله أم من اصابه أصابها؟ فان زعم انها من اصابه أصابها فقد اقر بخیانه، و ان زعم انها من ماله فقد اسرف. و اعزله علی کل حال، و اضمم إلیک عمله فکتب ابو عبیده الی خالد، فقدم علیه، ثم جمع الناس و جلس لهم علی المنبر، فقام البرید فقال: یا خالد، امن مالک اجزت بعشره آلاف أم من اصابه؟ فلم یجبه حتی اکثر علیه، و ابو عبیده ساکت لا یقول شیئا، فقام بلال الیه، فقال: ان امیر المؤمنین امر فیک بکذا و کذا، ثم تناول قلنسوته فعقله بعمامته و قال: ما تقول! امن مالک أم من اصابه؟ قال: لا بل من مالی، فاطلقه و اعاد قلنسوته ثم عممه بیده، ثم قال: نسمع و نطیع لولاتنا، و نفخم و نخدم موالینا قالوا: و اقام خالد متحیرا لا یدری ا معزول

أم غیر معزول؟ و جعل ابو عبیده لا یخبره حتی إذا طال علی عمر ان یقدم ظن الذی قد کان، فکتب الیه بالاقبال، فاتی خالد أبا عبیده، فقال: رحمک الله، ما اردت الی ما صنعت! کتمتنی امرا کنت أحب ان اعلمه قبل الیوم! فقال ابو عبیده: انی و الله ما کنت لاروعک ما وجدت لذلک بدا، و قد علمت ان ذلک یروعک قال: فرجع خالد الی قنسرین، فخطب اهل عمله و ودعهم و تحمل، ثم اقبل الی حمص فخطبهم و ودعهم، ثم خرج نحو المدینة حتی قدم علی عمر، فشکاه و قال: لقد شکوتک الی المسلمین، و بالله انک فی امری غیر مجمل یا عمر، فقال عمر: من این هذا الثراء؟ قال: من الانفال و السهمان، ما زاد علی الستین ألفا فلک فقوم عمر عروضه فخرجت الیه عشرون ألفا، فادخلها بیت المال ثم قال: یا خالد، و الله انک علی لکریم، و انک الی لحبیب، و لن تعاتبنی بعد الیوم علی شیء. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبد الله بن المستورد، عن ابیه، عن عدی بن سهیل، قال: کتب عمر الی الأمصار: انی لم اعزل خالدا عن سخطه و لا خیانة، و لکن الناس فتنوا به، فخفت ان یوکلوا الیه و یبتلوا به، فاحببت ان یعلموا ان الله هو الصانع، و الا یکونوا بعرض فتنه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن مبشر، عن سالم، قال: لما قدم خالد علی عمر قال عمر متمثلا: صنعت فلم یصنع کصنعک صانع و ما یصنع الأقوام فالله یصنع

فاغرمه شیئا، ثم عوضه، و کتب فیه الی الناس بهذا الکتاب لیعذره عندهم و لیبصرهم .

ذکر تجدید المسجد الحرام و التوسعه فیه

و فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره-اعتمر عمر، و بنی المسجد الحرام- فیما زعم الواقدی- و وسع فیه، و اقام بمکة عشرین لیله، و هدم علی اقوام أبوا ان یبیعوا، و وضع اثمان دورهم فی بیت المال حتی أخذوها

قال: و کان ذلک الشهر الذی اعتمر فیه رجب، و خلف علی المدینة زید بن ثابت. قال الواقدی: و فی عمرته هذه امر بتجدید أنصاب الحرم، فامر بذلک مخرمه بن نوفل و الأزهر بن عبد عوف و حویطب بن عبد العزی و سعید بن یربوع. قال: و حدثنی کثیر بن عبد الله المزنی، عن ابیه، عن جده، قال: قدمنا مع عمر مکة فی عمرته سنه سبع عشره، فمر بالطریق فکلمه اهل المیاه ان یبتنوا منازل بین مکة و المدینة- و لم یکن قبل ذلک بناء-فاذن لهم، و شرط علیهم ان ابن السبیل أحق بالظل و الماء. قال: و فیها تزوج عمر بن الخطاب أم کلثوم ابنه علی بن ابی طالب، و هی ابنه فاطمه بنت رسول الله ص، و دخل بها فی ذی القعده .

ذکر خبر عزل المغیره عن البصره و ولایه ابی موسی

قال: و فی هذه السنه ولی عمر أبا موسی البصره، و امره ان یشخص الیه المغیره فی ربیع الاول-فشهد علیه- فیما حدثنی معمر، عن الزهری، عن ابن المسیب- ابو بکره، و شبل بن معبد البجلی، و نافع بن کلده، و زیاد. قال: و حدثنی محمد بن یعقوب بن عتبة، عن ابیه، قال: کان یختلف الی أم جمیل، امراه من بنی هلال، و کان لها زوج هلک قبل ذلک من ثقیف، یقال له الحجاج بن عبید، فکان یدخل علیها، فبلغ ذلک اهل البصره، فاعظموه، فخرج المغیره یوما من الأیام حتی دخل علیها، و قد وضعوا علیها الرصد، فانطلق القوم الذین شهدوا جمیعا، فکشفوا الستر، و قد واقعها فوفد ابو بکره الی عمر، فسمع صوته و بینه و بینه حجاب، فقال : ابو بکره؟ قال: نعم، قال: لقد جئت لشر، قال: انما جاء بی المغیره، ثم قص علیه القصة، فبعث عمر أبا موسی الأشعری عاملا، و امره

ان یبعث الیه المغیره، فاهدی المغیره لأبی موسی عقیلة، و قال: انی رضیتها لک، فبعث ابو موسی بالمغیره الی عمر. قال الواقدی: و حدثنی عبد الرحمن بن محمد بن ابی بکر بن محمد ابن عمرو بن حزم، عن ابیه، عن مالک بن أوس بن الحدثان، قال: حضرت عمر حین قدم بالمغیره، و قد تزوج امراه من بنی مره، فقال له: انک لفارغ القلب، طویل الشبق، فسمعت عمر یسال عن المرأة فقال: یقال لها الرقطاء، و زوجها من ثقیف، و هو من بنی هلال قال ابو جعفر: و کان سبب ما کان بین ابی بکره و الشهاده علیه -فیما کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و المهلب و طلحه و عمرو باسنادهم، قالوا: کان الذی حدث بین ابی بکره و المغیره بن شعبه ان المغیره کان یناغیه، و کان ابو بکره ینافره عند کل ما یکون منه، و کانا بالبصرة، و کانا متجاورین بینهما طریق، و کانا فی مشربتین متقابلتین لهما فی داریهما فی کل واحده منهما کوه مقابله الاخری، فاجتمع الی ابی بکره نفر یتحدثون فی مشربته، فهبت ریح، ففتحت باب الکوة، فقام ابو بکره لیصفقه، فبصر بالمغیره، و قد فتحت الریح باب کوه مشربته، و هو بین رجلی امراه، فقال للنفر: قوموا فانظروا، فقاموا فنظروا، ثم قال: اشهدوا، قالوا: من هذه؟ قال: أم جمیل ابنه الافقم- و کانت أم جمیل احدی بنی عامر بن صعصعة، و کانت غاشیه للمغیرة، و تغشی الأمراء و الاشراف- و کان بعض النساء یفعلن ذلک فی زمانها-فقالوا: انما رأینا اعجازا، و لا ندری ما الوجه؟ ثم انهم صمموا حین قامت، فلما خرج المغیره الی الصلاة حال ابو بکره بینه و بین الصلاة و قال: لا تصل بنا فکتبوا الی عمر بذلک، و تکاتبوا، فبعث عمر الی ابی موسی، فقال: یا أبا موسی، انی مستعملک، انی ابعثک الی ارض قد باض بها الشیطان و فرخ، فالزم ما تعرف، و لا تستبدل فیستبدل الله بک فقال: یا امیر المؤمنین،

اعنی بعده من اصحاب رسول الله من المهاجرین و الانصار، فانی وجدتهم فی هذه الامه و هذه الاعمال کالملح لا یصلح الطعام الا به فاستعن بمن احببت فاستعان بتسعه و عشرین رجلا، منهم انس بن مالک و عمران بن حصین و هشام بن عامر ثم خرج ابو موسی فیهم حتی اناخ بالمربد، و بلغ المغیره ان أبا موسی قد اناخ بالمربد فقال: و الله ما جاء ابو موسی زائرا، و لا تاجرا، و لکنه جاء أمیرا فإنهم لفی ذلک، إذ جاء ابو موسی حتی دخل علیهم، فدفع الیه ابو موسی کتابا من عمر، و انه لاوجز کتاب کتب به احد من الناس، اربع کلم عزل فیها، و عاتب، و استحث، و امر: اما بعد، فانه بلغنی نبا عظیم، فبعثت أبا موسی أمیرا، فسلم الیه ما فی یدک، و العجل و کتب الی اهل البصره: اما بعد، فانی قد بعثت أبا موسی أمیرا علیکم، لیأخذ لضعیفکم من قویکم، و لیقاتل بکم عدوکم، و لیدفع عن ذمتکم، و لیحصی لکم فیئکم ثم لیقسمه بینکم، و لینقی لکم طرقکم. و اهدی له المغیره ولیده من مولدات الطائف تدعی عقیلة، و قال: انی قد رضیتها لک-و کانت فارهة-و ارتحل: المغیره و ابو بکره و نافع بن کلده و زیاد و شبل بن معبد البجلی حتی قدموا علی عمر، فجمع بینهم و بین المغیره، فقال المغیره: سل هؤلاء الأعبد کیف راونی، مستقبلهم او مستدبرهم؟ و کیف رأوا المرأة او عرفوها؟ فان کانوا مستقبلی فکیف لم استتر، او مستدبری فبأی شیء استحلوا النظر الی فی منزلی علی امراتی! و الله ما اتیت الا امراتی-و کانت شبهها-فبدا بابی بکره، فشهد علیه انه رآه بین رجلی أم جمیل و هو یدخله و یخرجه کالمیل فی المکحله، قال: کیف رایتهما؟ قال مستدبرهما، قال: فکیف استثبت راسها؟ قال: تحاملت. ثم دعا بشبل بن معبد، فشهد بمثل ذلک، فقال: استدبرتهما او استقبلتهما؟

قال: استقبلتهما و شهد نافع بمثل شهاده ابی بکره، و لم یشهد زیاد بمثل شهادتهم، قال: رایته جالسا بین رجلی امراه، فرایت قدمین مخضوبتین تخفقان، و استین مکشوفتین، و سمعت حفزانا شدیدا قال: هل رایت کالمیل فی المکحله؟ قال: لا، قال: فهل تعرف المرأة؟ قال: لا، و لکن أشبهها، قال: فتنح، و امر بالثلاثة فجلدوا الحد، و قرأ: فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اَللّٰهِ هُمُ اَلْکٰاذِبُونَ، فقال المغیره: اشفنی من الأعبد، فقال: اسکت اسکت الله نامتک! اما و الله لو تمت الشهاده لرجمتک باحجارک .

فتح سوق الاهواز و مناذر و نهر تیری

و فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره-فتحت سوق الاهواز و مناذر و نهر تیری فی قول بعضهم، و فی قول آخرین: کان ذلک فی سنه ست عشره من الهجره. ذکر الخبر عن سبب فتح ذلک و علی یدی من جری: کتب الی السری، یذکر ان شعیبا حدثه عن سیف بن عمر، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: کان الهرمزان احد البیوتات السبعه فی اهل فارس، و کانت امته مهرجانقذق و کور الاهواز، فهؤلاء بیوتات دون سائر اهل فارس، فلما انهزم یوم القادسیة کان وجهه الی امته، فملکهم و قاتل بهم من أرادهم، فکان الهرمزان یغیر علی اهل میسان و دستمیسان من وجهین، من مناذر و نهر تیری، فاستمد عتبة بن غزوان سعدا، فامده سعد بنعیم بن مقرن و نعیم بن مسعود، و امرهما ان یأتیا اعلی میسان و دستمیسان حتی یکونا بینهم و بین نهر تیری و وجه عتبة ابن غزوان سلمی بن القین و حرمله بن مریطه- و کانا من المهاجرین مع رسول الله ص، و هما من بنی العدویة من بنی حنظله- فنزلا علی حدود ارض میسان و دستمیسان، بینهم و بین مناذر، و دعوا

بنی العم، فخرج الیهم غالب الوائلی و کلیب بن وائل الکلینی، فترکا نعیما و نعیما و نکبا عنهما، و أتیا سلمی و حرمله، و قالا: أنتما من العشیره، و لیس لکما مترک، فإذا کان یوم کذا و کذا فانهدا للهرمزان، فان أحدنا یثور بمناذر و الآخر بنهر تیری، فنقتل المقاتله، ثم یکون وجهنا إلیکم، فلیس دون الهرمزان شیء ان شاء الله و رجعا و قد استجابا و استجاب قومهما بنو العم بن مالک. قال: و کان من حدیث العمی، و العمی مره بن مالک بن حنظله بن مالک بن زید مناه بن تمیم- انه تنخت علیه و علی العصیة بن إمرئ القیس افناء معد فعماه عن الرشد من لم یر نصره فارس علی آل اردوان، فقال فی ذلک کعب بن مالک اخوه-و یقال: صدی بن مالک: لقد عم عنها مره الخیر فانصمی و صم فلم یسمع دعاء العشائر

لیتنخ عنا رغبه عن بلاده و یطلب ملکا عالیا فی الاساور

فبهذا البیت سمی العم، فقیل بنو العم، عموه عن الصواب بنصره اهل فارس کقول الله تبارک و تعالی: عَمُوا وَ صَمُّوا، و قال یربوع بن مالک: لقد علمت علیا معد باننا غداه التباهی غر ذاک التبادر

تنخنا علی رغم العداه و لم ننخ بحی تمیم و العدید الجماهر

نفینا عن الفرس النبیط فلم یزل لنا فیهم احدی الهنات البهاتر

إذا العرب العلیاء جاشت بحورها فخرنا علی کل البحور الزواخر

و قال أیوب بن العصیة بن إمرئ القیس: لنحن سبقنا بالتنوخ القبائلا و عمدا تنخنا حیث جاءوا قنابلا

و کنا ملوکا قد عززنا الاوائلا و فی کل قرن قد ملکنا الحلائلا

فلما کانت تلک اللیلة لیله الموعد من سلمی و حرمله و غالب و کلیب، و الهرمزان یومئذ بین نهر تیری بین دلث، خرج سلمی و حرمله صبیحتها فی تعبئة، و انهضا نعیما و نعیما فالتقوا هم و الهرمزان بین دلث و نهر تیری، و سلمی ابن القین علی اهل البصره، و نعیم بن مقرن علی اهل الکوفه فاقتتلوا فبیناهم فی ذلک اقبل المدد من قبل غالب و کلیب، و اتی الهرمزان الخبر بان مناذر و نهر تیری قد أخذتا، فکسر الله فی ذرعه و ذرع جنده، و هزمه و إیاهم، فقتلوا منهم ما شاءوا، و أصابوا منهم ما شاءوا، و اتبعوهم حتی وقفوا علی شاطئ دجیل، و أخذوا ما دونه، و عسکروا بحیال سوق الاهواز، و قد عبر الهرمزان جسر سوق الاهواز، و اقام بها، و صار دجیل بین الهرمزان و حرمله و سلمی و نعیم و نعیم و غالب و کلیب. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبد الله بن المغیره العبدی، عن رجل من عبد القیس یدعی صحارا 3 ، قال: قدمت علی هرم ابن حیان- فیما بین الدلوث و دجیل- بجلال من تمر، و کان لا یصبر عنه، و کان جل زاده إذا تزود التمر، فإذا فنی انتخب له مزاود من جلال و هم ینفرون فیحملها فیأکلها و یطعمها حیثما کان من سهل او جبل. قالوا: و لما دهم القوم الهرمزان و نزلوا بحیاله من الاهواز رای ما لا طاقه له به، فطلب الصلح، فکتبوا الی عتبة بذلک یستأمرونه فیه، و کاتبه الهرمزان، فأجاب عتبة الی ذلک علی الاهواز کلها و مهرجانقذق، ما خلا نهر تیری و مناذر، و ما غلبوا علیه من سوق الاهواز، فانه لا یرد علیهم ما تنقذنا. و جعل سلمی بن القین علی مناذر مسلحه و امرها الی غالب، و حرمله علی نهر تیری و امرها الی کلیب، فکانا علی مسالح البصره و قد هاجرت طوائف بنی العم، فنزلوا منازلهم من البصره، و جعلوا یتتابعون علی ذلک، و قد کتب بذلک عتبة الی عمر، و وفد وفدا منهم سلمی، و امره ان یستخلف علی عمله، و حرمله- و کانا من الصحابه- و غالب و کلیب، و وفد وفود من البصره

یومئذ، فأمرهم ان یرفعوا حوائجهم، فکلهم قال: اما العامه فأنت صاحبها، و لم یبق الا خواص أنفسنا، فطلبوا لأنفسهم، الا ما کان من الأحنف ابن قیس، فانه قال: یا امیر المؤمنین، انک لکما ذکروا، و لقد یعزب عنک ما یحق علینا انهاؤه إلیک مما فیه صلاح العامه، و انما ینظر الوالی فیما غاب عنه بأعین اهل الخبر، و یسمع بآذانهم، و انا لم نزل ننزل منزلا بعد منزل حتی ارزنا الی البر، و ان إخواننا من اهل الکوفه نزلوا فی مثل حدقه البعیر الغاسقه، من العیون العذاب، و الجنان الخصاب، فتأتیهم ثمارهم و لم تخضد، و انا معشر اهل البصره نزلنا سبخه هشاشه، زعقه نشاشة، طرف لها فی الفلاة و طرف لها فی البحر الأجاج، یجری إلیها ما جری فی مثل مریء النعامة دارنا فعمه، و وظیفتنا ضیقه، و عددنا کثیر، و اشرافنا قلیل، و اهل البلاء فینا کثیر، و درهمنا کبیر، و قفیزنا صغیر، و قد وسع الله علینا، و زادنا فی أرضنا، فوسع علینا یا امیر المؤمنین، و زدنا وظیفه توظف علینا، و نعیش بها فنظر الی منازلهم التی کانوا بها الی ان صاروا الی الحجر فنفلهموه و اقطعهموه، و کان مما کان لال کسری، فصار فیئا فیما بین دجلة و الحجر، فاقتسموه، و کان سائر ما کان لال کسری فی ارض البصره علی حال ما کان فی ارض الکوفه ینزلونه من أحبوا، و یقتسمونه بینهم، لا یستاثرون به علی بدء و لا ثنی، بعد ما یرفعون خمسه الی الوالی فکانت قطائع اهل البصره نصفین: نصفها مقسوم، و نصفها متروک للعسکر و للاجتماع، و کان اصحاب الألفین ممن شهد القادسیة ثم اتی البصره مع عتبة خمسه آلاف، و کانوا بالکوفه ثلاثین ألفا، فالحق عمر اعدادهم من اهل البصره من اهل البلاء فی الألفین حتی ساواهم بهم، الحق جمیع من شهد الاهواز. ثم قال: هذا الغلام سید اهل البصره، و کتب الی عتبة فیه بان یسمع منه

و یشرب برایه، و رد سلمی و حرمله و غالبا و کلیبا الی مناذر و نهر تیری، فکانوا عده فیه لکون ان کان، و لیمیزوا خراجها کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: بینا الناس من اهل البصره و ذمتهم علی ذلک وقع بین الهرمزان و بین غالب و کلیب فی حدود الارضین اختلاف و ادعاء، فحضر ذلک سلمی و حرمله لینظرا فیما بینهم، فوجدا غالبا و کلیبا محقین و الهرمزان مبطلا، فحالا بینه و بینهما، فکفر الهرمزان أیضا و منع ما قبله، و استعان بالاکراد، فکثف جنده و کتب سلمی و حرمله و غالب و کلیب ببغی الهرمزان و ظلمه و کفره الی عتبة بن غزوان، فکتب بذلک الی عمر، فکتب الیه عمر یأمره بامره، و امدهم عمر بحرقوص بن زهیر السعدی، و کانت له صحبه من رسول الله ص، و امره علی القتال و علی ما غلب علیه فنهد الهرمزان بمن معه و سلمی و حرمله و غالب و کلیب، حتی إذا انتهوا الی جسر سوق الاهواز أرسلوا الی الهرمزان: اما ان تعبروا إلینا و اما ان نعبر إلیکم، فقال: اعبروا إلینا، فعبروا من فوق الجسر، فاقتتلوا فوق الجسر مما یلی سوق الاهواز، حتی هزم الهرمزان و وجه نحو رامهرمز، فاخذ علی قنطره اربک بقریة الشغر حتی حل برامهرمز، و افتتح حرقوص سوق الاهواز، فأقام بها و نزل الجبل، و اتسقت له بلاد سوق الاهواز الی تستر، و وضع الجزیة، و کتب بالفتح و الاخماس الی عمر، و وفد وفدا بذلک، فحمد الله، و دعا له بالثبات و الزیادة و قال الأسود بن سریع فی ذلک-و کانت له صحبه: لعمرک ما اضاع بنو أبینا و لکن حافظوا فیمن یطیع

أطاعوا ربهم و عصاه قوم أضاعوا امره فیمن یضیع

مجوس لا ینهنهها کتاب فلاقوا کبه فیها قبوع

و ولی الهرمزان علی جواد سریع الشد یثفنه الجمیع

و خلی سره الاهواز کرها غداه الجسر إذ نجم الربیع

و قال حرقوص: غلبنا الهرمزان علی بلاد لها فی کل ناحیه ذخائر

سواء برهم و البحر فیها إذا صارت نواجبها بواکر

لها بحر یعج بجانبیه جعافر لا یزال لها زواخر

فتح تستر

و فیها فتحت تستر فی قول سیف و روایته-اعنی سنه سبع عشره- و قال بعضهم: فتحت سنه ست عشره، و بعضهم یقول: فی سنه تسع عشره. ذکر الخبر عن فتحها: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: لما انهزم الهرمزان یوم سوق الاهواز، و افتتح حرقوص بن زهیر سوق الاهواز، اقام بها، و بعث جزء بن معاویه فی اثره بأمر عمر الی سرق، و قد کان عهد الیه فیه: ان فتح الله علیهم ان یتبعه جزءا، و یکون وجهه الی سرق فخرج جزء فی اثر الهرمزان، و الهرمزان متوجه الی رامهرمز هاربا، فما زال یقتلهم حتی انتهی الی قریه الشغر، و اعجزه بها الهرمزان، فمال جزء الی دورق من قریه الشغر، و هی شاغره برجلها-و دورق مدینه سرق فیها قوم لا یطیقون منعها-فأخذها صافیه، و کتب الی عمر بذلک و الی عتبة، و بدعائه من هرب الی الجزاء و المنعه، و اجابتهم الی ذلک. فکتب عمر الی جزء بن معاویه و الی حرقوص بن زهیر بلزوم ما غلبا علیه، و بالمقام حتی یأتیهما امره، و کتب الیه مع عتبة بذلک، ففعلا و استاذن جزء فی عمران بلاده عمر، فاذن له، فشق الانهار، و عمر الموات و لما

نزل الهرمزان رامهرمز و ضاقت علیه الاهواز و المسلمون حلال فیها فیما بین یدیه، طلب الصلح، و راسل حرقوصا و جزءا فی ذلک، فکتب فیه حرقوص الی عمر، فکتب الیه عمر و الی عتبة، یأمره ان یقبل منه علی ما لم یفتحوا منها علی رامهرمز و تستر و السوس و جندی سابور، و البنیان و مهرجانقذق، فأجابهم الی ذلک، فأقام أمراء الاهواز علی ما اسند الیهم، و اقام الهرمزان علی صلحه یجبی الیهم و یمنعونه، و ان غاوره اکراد فارس اعانوه و ذبوا عنه. و کتب عمر الی عتبة ان اوفد علی وفدا من صلحاء جند البصره عشره، فوفد الی عمر عشره، فیهم الأحنف فلما قدم علی عمر قال: انک عندی مصدق، و قد رایتک رجلا، فأخبرنی ا ان ظلمت الذمة، المظلمة نفروا أم لغیر ذلک؟ فقال: لا بل لغیر مظلمه، و الناس علی ما تحب قال: فنعم إذا! انصرفوا الی رحالکم فانصرف الوفد الی رحالهم، فنظر فی ثیابهم فوجد ثوبا قد خرج طرفه من عیبه فشمه، ثم قال: لمن هذا الثوب منکم؟ قال الأحنف: لی، قال: فبکم أخذته؟ فذکر ثمنا یسیرا، ثمانیة او نحوها، و نقص مما کان اخذه به-و کان قد اخذه باثنی عشر-قال: فهلا بدون هذا، و وضعت فضلته موضعا تغنی به مسلما! حصوا وضعوا الفضول مواضعها تریحوا انفسکم و أموالکم، و لا تسرفوا فتخسروا انفسکم و أموالکم، ان نظر امرؤ لنفسه و قدم لها یخلف له و کتب عمر الی عتبة ان اعزب الناس عن الظلم، و اتقوا و احذروا ان یدال علیکم لغدر یکون منکم او بغی، فإنکم انما ادرکتم بالله ما ادرکتم علی عهد عاهدکم علیه، و قد تقدم إلیکم فیما أخذ علیکم. فأوفوا بعهد الله، و قوموا علی امره یکن لکم عونا و ناصرا. و بلغ عمر ان حرقوصا نزل جبل الاهواز و الناس یختلفون الیه، و الجبل کئود یشق علی من رامه فکتب الیه: بلغنی انک نزلت منزلا کئودا لا تؤتی فیه الا علی مشقة، فاسهل و لا تشق علی مسلم و لا معاهد، و قم فی امرک علی رجل تدرک الآخرة و تصف لک الدنیا، و لا تدرکنک فتره و لا عجله، فتکدر دنیاک، و تذهب آخرتک

ثم ان حرقوصا تحرر یوم صفین و بقی علی ذلک، و شهد النهروان مع الحروریة .

غزو المسلمین فارس من قبل البحرین

و فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره-غزا المسلمون ارض فارس من قبل البحرین فیما زعم سیف و رواه. ذکر الخبر بذلک: کتب الی السری، یقول: حدثنا شعیب، قال: حدثنا سیف، عن محمد و المهلب و عمرو، قالوا: کان المسلمون بالبصرة و أرضها-و أرضها یومئذ سوادها، و الاهواز علی ما هم علیه الی ذلک الیوم، ما غلبوا علیه منها ففی ایدیهم، و ما صولحوا علیه منها ففی أیدی اهله، یؤدون الخراج و لا یدخل علیهم، و لهم الذمة و المنعه- و عمید الصلح الهرمزان و قد قال عمر: حسبنا لأهل البصره سوادهم و الاهواز، وددت ان بیننا و بین فارس جبلا من نار لا یصلون إلینا منه و لا نصل الیهم، کما قال لأهل الکوفه: وددت ان بینهم و بین الجبل جبلا من نار لا یصلون إلینا منه، و لا نصل الیهم. و کان العلاء بن الحضرمی علی البحرین ازمان ابی بکر، فعزله عمر، و جعل قدامه بن المظعون مکانه، ثم عزل قدامه ورد العلاء، و کان العلاء یباری سعدا لصدع صدعه القضاء بینهما، فطار العلاء علی سعد فی الرده بالفضل، فلما ظفر سعد بالقادسیة، و ازاح الاکاسره عن الدار، و أخذ حدود ما یلی السواد، و استعلی، و جاء باعظم مما کان العلاء جاء به، سر العلاء ان یصنع شیئا فی الأعاجم، فرجا ان یدال کما قد کان ادیل، و لم یقدر العلاء و لم ینظر فیما بین فضل الطاعة و المعصیة بجد، و کان ابو بکر قد استعمله، و اذن له فی قتال اهل الرده، و استعمله عمر، و نهاه عن البحر، فلم یقدر فی الطاعة و المعصیة و عواقبهما، فندب اهل البحرین الی فارس، فتسرعوا الی ذلک، و فرقهم اجنادا، علی أحدهما

الجارود بن المعلی، و علی الآخر السوار بن همام، و علی الآخر خلید بن المنذر بن ساوی، و خلید علی جماعه الناس، فحملهم فی البحر الی فارس بغیر اذن عمر، و کان عمر لا یأذن لأحد فی رکوبه غازیا، یکره التغریر بجنده استنانا بالنبی ص و بابی بکر، لم یغز فیه النبی ص و لا ابو بکر فعبرت تلک الجنود من البحرین الی فارس، فخرجوا فی اصطخر، و بازائهم اهل فارس، و علی اهل فارس الهربذ، اجتمعوا علیه، فحالوا بین المسلمین و بین سفنهم، فقام خلید فی الناس، فقال: اما بعد، فان الله إذا قضی امرا جرت به المقادیر حتی تصیبه، و ان هؤلاء القوم لم یزیدوا بما صنعوا علی ان دعوکم الی حربهم، و انما جئتم لمحاربتهم، و السفن و الارض لمن غلب، ف اِسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ اَلصَّلاٰةِ، وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی اَلْخٰاشِعِینَ فأجابوه الی ذلک فصلوا الظهر، ثم ناهدوهم فاقتتلوا قتالا شدیدا فی موضع من الارض یدعی طاوس، و جعل السوار یرتجز یومئذ و یذکر قومه، و یقول: یا آل عبد القیس للقراع قد حفل الامداد بالجراع

و کلهم فی سنن المصاع یحسن ضرب القوم بالقطاع

حتی قتل و جعل الجارود یرتجز و یقول: لو کان شیئا امما أکلته او کان ماء سادما جهرته

لکن بحرا جاءنا انکرته

. حتی قتل و یومئذ ولی عبد الله بن السوار و المنذر بن الجارود حیاتهما الی ان ماتا و جعل خلید یومئذ یرتجز و یقول: یال تمیم اجمعوا النزول و کاد جیش عمر یزول

و کلکم یعلم ما اقول

انزلوا، فنزلوا فاقتتل القوم فقتل اهل فارس مقتله لم یقتلوا مثلها قبلها ثم خرجوا یریدون البصره و قد غرقت سفنهم، ثم لم یجدوا الی الرجوع فی البحر سبیلا ثم وجدوا شهرک قد أخذ علی المسلمین بالطرق، فعسکروا و امتنعوا فی نشوبهم و لما بلغ عمر الذی صنع العلاء من بعثه ذلک الجیش فی البحر القی فی روعه نحو من الذی کان فاشتد غضبه علی العلاء، و کتب الیه یعزله و توعده، و امره باثقل الأشیاء علیه، و ابغض الوجوه الیه، بتأمیر سعد علیه، و قال: الحق بسعد بن ابی وقاص فیمن قبلک، فخرج بمن معه نحو سعد و کتب عمر الی عتبة بن غزوان: ان العلاء بن الحضرمی حمل جندا من المسلمین، فاقطعهم اهل فارس، و عصانی، و اظنه لم یرد الله بذلک، فخشیت علیهم الا ینصروا ان یغلبوا و ینشبوا، فاندب الیهم الناس، و اضممهم إلیک من قبل ان یجتاحوا فندب عتبة الناس، و اخبرهم بکتاب عمر فانتدب عاصم بن عمرو، و عرفجة بن هرثمة، و حذیفة بن محصن، و مجزاه بن ثور، و نهار بن الحارث، و الترجمان بن فلان، و الحصین بن ابی الحر، و الأحنف بن قیس، و سعد بن ابی العرجاء، و عبد الرحمن بن سهل، و صعصعة بن معاویه، فخرجوا فی اثنی عشر ألفا علی البغال یجنبون الخیل، و علیهم ابو سبره بن ابی رهم احد بنی مالک بن حسل بن عامر بن لؤی، و المسالح علی حالها بالاهواز و الذمة، و هم ردء للغازی و المقیم فسار ابو سبره بالناس، و ساحل لا یلقاه احد، و لا یعرض له، حتی التقی ابو سبره و خلید بحیث أخذ علیهم بالطرق غب وقعه القوم

بطاوس، و انما کان ولی قتالهم اهل اصطخر وحدهم، و الشذاذ من غیرهم، و قد کان اهل اصطخر حیث أخذوا علی المسلمین بالطرق، و انشبوهم، استصرخوا علیهم اهل فارس کلهم، فضربوا الیهم من کل وجه و کوره، فالتقوا هم و ابو سبره بعد طاوس، و قد توافت الی المسلمین امدادهم و الی المشرکین امدادهم، و علی المشرکین شهرک، فاقتتلوا، ففتح الله علی المسلمین، و قتل المشرکین و أصاب المسلمون منهم ما شاءوا- و هی الغزاة التی شرفت فیها نابته البصره، و کانوا افضل نوابت الأمصار، فکانوا افضل المصرین نابته-ثم انکفئوا بما أصابوا، و قد عهد الیهم عتبة و کتب الیهم بالحث و قله العرجه، فانضموا الیه بالبصرة، فخرج أهلها الی منازلهم منها، و تفرق الذین تنقذوا من اهل هجر الی قبائلهم، و الذین تنقذوا من عبد القیس فی موضع سوق البحرین و لما احرز عتبة الاهواز و أوطأ فارس، استاذن عمر فی الحج، فاذن له، فلما قضی حجه استعفاه، فأبی ان یعفیه، و عزم علیه لیرجعن الی عمله، فدعا الله ثم انصرف، فمات فی بطن نخله، فدفن، و بلغ عمر، فمر به زائرا لقبره، و قال: انا قتلتک، لو لا انه اجل معلوم و کتاب مرقوم، و اثنی علیه بفضله، و لم یختط فیمن اختط من المهاجرین، و انما ورث ولده منزلهم من فاخته ابنه 3 غزوان، و کانت تحت عثمان بن عفان، و کان خباب مولاه قد لزم سمته فلم یختط، و مات عتبة بن غزوان علی راس ثلاث سنین و نصف من مفارقه سعد بالمدائن، و قد استخلف علی الناس أبا سبره بن ابی رهم، و عماله علی حالهم، و مسالحه علی نهر تیری و مناذر و سوق الاهواز و سرق و الهرمزان برامهرمز مصالح علیها، و علی السوس و البنیان و جندی سابور و مهرجانقذق، و ذلک بعد تنقذ الذین کان حمل العلاء فی البحر الی فارس، و نزولهم البصره. و کان یقال لهم اهل طاوس، نسبوا الی الوقعه و اقر عمر أبا سبره

ابن ابی رهم علی البصره بقیة السنه ثم استعمل المغیره بن شعبه فی السنه الثانیه بعد وفاه عتبة، فعمل علیها بقیة تلک السنه و السنه التی تلیها، لم ینتقض علیه احد فی عمله، و کان مرزوقا السلامة، و لم یحدث شیئا الا ما کان بینه و بین ابی بکره. ثم استعمل عمر أبا موسی علی البصره، ثم صرف الی الکوفه، ثم استعمل عمر بن سراقه، ثم صرف عمر بن سراقه الی الکوفه من البصره، و صرف ابو موسی الی البصره من الکوفه، فعمل علیها ثانیه

ذکر فتح رامهرمز و تستر

و فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره-کان فتح رامهرمز و السوس و تستر و فیها اسر الهرمزان فی روایه سیف ذکر الخبر عن فتح ذلک من روایته: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: و لم یزل یزدجرد یثیر اهل فارس أسفا علی ما خرج منهم، فکتب یزدجرد الی اهل فارس و هو یومئذ بمرو، یذکرهم الأحقاد و یؤنبهم، ان قد رضیتم یا اهل فارس ان قد غلبتکم العرب علی السواد و ما والاه، و الاهواز. ثم لم یرضوا بذلک حتی توردوکم فی بلادکم و عقر دارکم، فتحرکوا و تکاتبوا: اهل فارس و اهل الاهواز، و تعاقدوا و تعاهدوا و تواثقوا علی النصره، و جاءت الاخبار حرقوص بن زهیر، و جاءت جزءا و سلمی و حرمله عن خبر غالب و کلیب، فکتب سلمی و حرمله الی عمر و الی المسلمین بالبصرة، فسبق کتاب سلمی حرمله، فکتب عمر الی سعد: ان ابعث الی الاهواز بعثا کثیفا مع النعمان بن مقرن، و عجل و ابعث سوید بن مقرن، و عبد الله بن ذی السهمین، و جریر بن عبد الله الحمیری، و جریر بن عبد الله البجلی، فلینزلوا بإزاء الهرمزان حتی یتبینوا امره و کتب الی ابی موسی

ان ابعث الی الاهواز جندا کثیفا و امر علیهم سهل بن عدی- أخا سهیل ابن عدی- و ابعث معه البراء بن مالک، و عاصم بن عمرو، و مجزاه بن ثور، و کعب بن سور، و عرفجة بن هرثمة، و حذیفة بن محصن، و عبد الرحمن ابن سهل، و الحصین بن معبد، و علی اهل الکوفه و اهل البصره جمیعا ابو سبره ابن ابی رهم، و کل من أتاه فمدد له. و خرج النعمان بن مقرن فی اهل الکوفه، فاخذ وسط السواد حتی قطع دجلة بحیال میسان، ثم أخذ البر الی الاهواز علی البغال یجنبون الخیل، و انتهی الی نهر تیری فجازها، ثم جاز مناذر، ثم جاز سوق الاهواز، و خلف حرقوصا و سلمی و حرمله، ثم سار نحو الهرمزان- و الهرمزان یومئذ برامهرمز- و لما سمع الهرمزان بمسیر النعمان الیه بادره الشده، و رجا ان یقتطعه، و قد طمع الهرمزان فی نصر اهل فارس، و قد أقبلوا نحوه، و نزلت اوائل امدادهم بتستر، فالتقی النعمان و الهرمزان باربک، فاقتتلوا قتالا شدیدا ثم ان الله عز و جل هزم الهرمزان للنعمان، و اخلی رامهرمز و ترکها و لحق بتستر، و سار النعمان من اربک حتی ینزل برامهرمز، ثم صعد لایذج، فصالحه علیها تیرویه، فقبل منه و ترکه و رجع الی رامهرمز فأقام بها. قالوا: و لما کتب عمر الی سعد و ابی موسی، و سار النعمان و سهل، سبق النعمان فی اهل الکوفه سهلا و اهل البصره، و نکب الهرمزان، و جاء سهل فی اهل البصره حتی نزلوا بسوق الاهواز، و هم یریدون رامهرمز، فاتتهم الوقعه و هم بسوق الاهواز، و أتاهم الخبر ان الهرمزان قد لحق بتستر، فمالوا من سوق الاهواز نحوه، فکان وجههم منها الی تستر، و مال النعمان من رامهرمز إلیها، و خرج سلمی و حرمله و حرقوص و جزء، فنزلوا جمیعا علی تستر و النعمان علی اهل الکوفه، و اهل البصره متساندون، و بها الهرمزان و جنوده من اهل فارس و اهل الجبال و الاهواز فی الخنادق، و کتبوا بذلک الی عمر، و استمده ابو سبره فامدهم بابی موسی، فسار نحوهم، و علی اهل الکوفه النعمان، و علی اهل البصره ابو موسی، و علی الفریقین جمیعا ابو سبره،

فحاصروهم أشهرا، و أکثروا فیهم القتل و قتل البراء بن مالک فیما بین أول ذلک الحصار الی ان فتح الله علی المسلمین مائه مبارز، سوی من قتل فی غیر ذلک، و قتل مجزاه بن ثور مثل ذلک، و قتل کعب بن سور مثل ذلک، و قتل ابو تمیمه مثل ذلک فی عده من اهل البصره و فی الکوفیین مثل ذلک، منهم حبیب بن قره، و ربعی بن عامر، و عامر بن عبد الأسود- و کان من الرؤساء- فی ذلک ما ازدادوا به الی ما کان منهم، و زاحفهم المشرکون فی ایام تستر ثمانین زحفا فی حصارهم، یکون علیهم مره و لهم اخری، حتی إذا کان فی آخر زحف منها و اشتد القتال قال المسلمون: یا براء، اقسم علی ربک لیهزمنهم لنا! فقال: اللهم اهزمهم لنا، و استشهدنی. قال: فهزموهم حتی أدخلوهم خنادقهم، ثم اقتحموها علیهم، و ارزوا الی مدینتهم، و أحاطوا بها، فبیناهم علی ذلک و قد ضاقت بهم المدینة، و طالت حربهم، خرج الی النعمان رجل فاستامنه علی ان یدله علی مدخل یؤتون منه، و رمی فی ناحیه ابی موسی بسهم فقال: قد وثقت بکم و امنتکم و استامنتکم علی ان دللتکم علی ما تاتون منه المدینة، و یکون منه فتحها، فآمنوه فی نشابه فرمی الیهم باخر، و قال: انهدوا من قبل مخرج الماء، فإنکم ستفتحونها، فاستشار فی ذلک و ندب الیه، فانتدب له عامر بن عبد قیس، و کعب بن سور، و مجزاه بن ثور، و حسکه الحبطی، و بشر کثیر، فنهدوا لذلک المکان لیلا، و قد ندب النعمان اصحابه حین جاءه الرجل، فانتدب له سوید بن المثعبة، و ورقاء بن الحارث، و بشر بن ربیعه الخثعمی، و نافع ابن زید الحمیری، و عبد الله بن بشر الهلالی، فنهدوا فی بشر کثیر، فالتقوا هم و اهل البصره علی ذلک المخرج، و قد انسرب سوید و عبد الله بن بشر، فاتبعهم هؤلاء و هؤلاء، حتی إذا اجتمعوا فیها-و الناس علی رجل من خارج- کبروا فیها، و کبر المسلمون من خارج، و فتحت الأبواب، فاجتلدوا فیها، فاناموا کل مقاتل، و أرز الهرمزان الی القلعة، و اطاف به الذین دخلوا من مخرج الماء، فلما عاینوه و أقبلوا قبله قال لهم: ما شئتم!

قد ترون ضیق ما انا فیه و أنتم، و معی فی جعبتی مائه نشابه، و الله ما تصلون الی ما دام معی منها نشابه، و ما یقع لی سهم، و ما خیر أساری إذا اصبت منکم مائه بین قتیل او جریح! قالوا: فترید ما ذا؟ قال: ان أضع یدی فی ایدیکم علی حکم عمر یصنع بی ما شاء، قالوا: فلک ذلک، فرمی بقوسه، و امکنهم من نفسه، فشدوه وثاقا، و اقتسموا ما أفاء الله علیهم، فکان سهم الفارس فیها ثلاثة آلاف، و الراجل ألفا، و دعا صاحب الرمیه بها، فجاء هو و الرجل الذی خرج بنفسه، فقالا: من لنا بالأمان الذی طلبنا، علینا و علی من مال معنا؟ قالوا: و من مال معکم؟ قالا: من اغلق بابه علیه مدخلکم فأجازوا ذلک لهم، و قتل من المسلمین لیلتئذ اناس کثیر، و ممن قتل الهرمزان بنفسه مجزاه بن ثور، و البراء بن مالک. قالوا: و خرج ابو سبره فی اثر الفل من تستر- و قد قصدوا للسوس- الی السوس، و خرج بالنعمان و ابی موسی و معهم الهرمزان، حتی اشتملوا علی السوس، و احاط المسلمون بها، و کتبوا بذلک الی عمر فکتب عمر الی عمر بن سراقه بان یسیر نحو المدینة، و کتب الی ابی موسی فرده علی البصره، و قد رد أبا موسی علی البصره ثلاث مرات بهذه، ورد عمر علیها مرتین، و کتب الی زر بن عبد الله بن کلیب الفقیمی ان یسیر الی جندی سابور، فسار حتی نزل علیها، و انصرف ابو موسی الی البصره بعد ما اقام الی رجوع کتاب عمر، و امر عمر علی جند البصره المقترب، الأسود بن ربیعه احد بنی ربیعه بن مالک، و کان الأسود و زر من اصحاب رسول الله صلی الله علیه و سلم من المهاجرین- و کان الأسود قد وفد علی رسول الله ص و قال: جئت لاقترب الی الله عز و جل بصحبتک، فسماه المقترب، و کان زر قد وفد علی رسول الله ص، و قال: فنی بطنی، و کثر إخوتنا، فادع الله لنا، فقال: اللهم اوف لزرعمره، فتحول الیهم العدد- و اوفد ابو سبره وفدا، فیهم انس بن مالک و الأحنف بن قیس، و ارسل الهرمزان معهم، فقدموا مع ابی موسی البصره، ثم خرجوا نحو المدینة،

حتی إذا دخلوا هیئوا الهرمزان فی هیئته، فالبسوه کسوته من الدیباج الذی فیه الذهب، و وضعوا علی راسه تاجا یدعی الاذین، مکللا بالیاقوت، و علیه حلیته، کیما یراه عمر و المسلمون فی هیئته، ثم خرجوا به علی الناس یریدون عمر فی منزله فلم یجدوه، فسألوا عنه، فقیل لهم: جلس فی المسجد لوفد قدموا علیه من الکوفه، فانطلقوا یطلبونه فی المسجد، فلم یروه، فلما انصرفوا مروا بغلمان من اهل المدینة یلعبون، فقالوا لهم: ما تلددکم! ؟ تریدون امیر المؤمنین؟ فانه نائم فی میمنه المسجد، متوسد برنسه- و کان عمر قد جلس لوفد اهل الکوفه فی برنس، فلما فرغ من کلامهم و ارتفعوا عنه، و اخلوه نزع برنسه ثم توسده فنام-فانطلقوا و معهم النظارة، حتی إذا راوه جلسوا دونه، و لیس فی المسجد نائم و لا یقظان غیره، و الدرة فی یده معلقة، فقال: الهرمزان: این عمر؟ فقالوا: هو ذا، و جعل الوفد یشیرون الی الناس ان اسکتوا عنه، و اصغی الهرمزان الی الوفد، فقال: این حرسه و حجابه عنه؟ قالوا: لیس له حارس و لا حاجب، و لا کاتب و لا دیوان، قال: فینبغی له ان یکون نبیا، فقالوا: بل یعمل عمل الأنبیاء، و کثر الناس، فاستیقظ عمر بالجلبه، فاستوی جالسا، ثم نظر الی الهرمزان، فقال: الهرمزان؟ قالوا: نعم، فتأمله، و تامل ما علیه، و قال: اعوذ بالله من النار، و استعین الله! و قال: الحمد لله الذی أذل بالإسلام هذا و اشیاعه، یا معشر المسلمین، تمسکوا بهذا الدین، و اهتدوا بهدی نبیکم، و لا تبطرنکم الدنیا فإنها غراره فقال الوفد: هذا ملک الاهواز، فکلمه، فقال: لا، حتی لا یبقی علیه من حلیته شیء، فرمی عنه بکل شیء علیه الا شیئا یستره، و البسوه ثوبا صفیقا، فقال عمر: هیه یا هرمزان! کیف رایت وبال الغدر و عاقبه امر الله! فقال: یا عمر، انا و إیاکم فی الجاهلیة کان الله قد خلی بیننا و بینکم، فغلبناکم إذ لم یکن معنا و لا معکم، فلما کان معکم

غلبتمونا فقال عمر: انما غلبتمونا فی الجاهلیة باجتماعکم و تفرقنا ثم قال عمر: ما عذرک و ما حجتک فی انتقاضک مره بعد مره؟ فقال: اخاف ان تقتلنی قبل ان اخبرک، قال: لا تخف ذلک و استسقی ماء، فاتی به فی قدح غلیظ، فقال: لو مت عطشا لم استطع ان اشرب فی مثل هذا، فاتی به فی إناء یرضاه، فجعلت یده ترجف، و قال: انی اخاف ان اقتل و انا اشرب الماء، فقال عمر: لا باس علیک حتی تشربه، فاکفاه، فقال عمر: أعیدوا علیه، و لا تجمعوا علیه القتل و العطش، فقال: لا حاجه لی فی الماء، انما اردت ان استامن به، فقال له عمر: انی قاتلک، قال: قد آمنتنی! فقال: کذبت! فقال انس: صدق یا امیر المؤمنین، قد آمنته، قال: ویحک یا انس! انا أؤمن قاتل مجزاه و البراء! و الله لتأتین بمخرج او لأعاقبنک! قال: قلت له: لا باس علیک حتی تخبرنی، و قلت: لا باس علیک حتی تشربه، و قال له من حوله مثل ذلک، فاقبل علی الهرمزان، و قال: خدعتنی، و الله لا انخدع الا لمسلم، فاسلم. ففرض له علی الفین، و انزله المدینة کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی سفیان طلحه ابن عبد الرحمن، عن ابن عیسی، قال: کان الترجمان یوم الهرمزان المغیره بن شعبه الی ان جاء المترجم، و کان المغیره یفقه شیئا من الفارسیه، فقال عمر للمغیرة: قل له: من ای ارض أنت؟ فقال المغیره: از کدام ارضی؟ فقال: مهرجانی، فقال: تکلم بحجتک، قال: کلام حی او میت؟ قال: بل کلام حی، قال: قد آمنتنی، قال: خدعتنی، ان للمخدوع فی الحرب حکمه، لا و الله لا اؤمنک حتی تسلم، فأیقن انه القتل او الاسلام، فاسلم، ففرض له علی الفین و انزله المدینة و قال للمغیرة: ما أراک بها حاذقا، ما أحسنها منکم احد الا خب، و ما خب الا دق إیاکم و إیاها، فإنها تنقض الاعراب و اقبل زید فکلمه، و اخبر عمر بقوله، و الهرمزان بقول عمر

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و عمرو، عن الشعبی و سفیان، عن الحسن، قال: قال عمر للوفد: لعل المسلمین یفضون الی اهل الذمة بأذی و بامور لها ما ینتقضون بکم! فقالوا: ما نعلم الا وفاء و حسن ملکه، قال: فکیف هذا؟ فلم یجد عند احد منهم شیئا یشفیه و یبصر به مما یقولون، الا ما کان من الأحنف، فقال: یا امیر المؤمنین، اخبرک انک نهیتنا عن الانسیاح فی البلاد، و أمرتنا بالاقتصار علی ما فی أیدینا، و ان ملک فارس حی بین اظهرهم، و انهم لا یزالون یساجلوننا ما دام ملکهم فیهم، و لم یجتمع ملکان فاتفقا حتی یخرج أحدهما صاحبه، و قد رایت انا لم نأخذ شیئا بعد شیء الا بانبعاثهم، و ان ملکهم هو الذی یبعثهم، و لا یزال هذا دأبهم حتی تاذن لنا فلنسح فی بلادهم حتی نزیله عن فارس، و نخرجه من مملکته و عز امته، فهنالک ینقطع رجاء اهل فارس و یضربون جأشا فقال: صدقتنی و الله، و شرحت لی الأمر عن حقه و نظر فی حوائجهم و سرحهم. و قدم الکتاب علی عمر باجتماع اهل نهاوند و انتهاء اهل مهرجانقذق، و اهل کور الاهواز الی رای الهرمزان و مشیئته، فذلک کان سبب اذن عمر لهم فی الانسیاح .

ذکر فتح السوس

اختلف اهل السیر فی امرها، فاما المدائنی فانه-فیما حدثنی عنه ابو زید- قال: لما انتهی فل جلولاء الی یزدجرد و هو بحلوان، دعا بخاصته و الموبذ، فقال: ان القوم لا یلقون جمعا الا فلوه، فما ترون؟ فقال الموبذ: نری ان تخرج فتنزل اصطخر، فإنها بیت المملکة، و تضم إلیک خزائنک، و توجه الجنود فاخذ برایه، و سار الی أصبهان دعا سیاه،

فوجهه فی ثلاثمائه، فیهم سبعون رجلا من عظمائهم، و امره ان ینتخب من کل بلده یمر بها من أحب، فمضی سیاه و اتبعه یزدجرد، حتی نزلوا اصطخر و ابو موسی محاصر السوس، فوجه سیاه الی السوس، و الهرمزان الی تستر، فنزل سیاه الکلبانیه، و بلغ اهل السوس امر جلولاء و نزول یزدجرد اصطخر منهزما، فسألوا أبا موسی الأشعری الصلح، فصالحهم، و سار الی رامهرمز و سیاه بالکلبانیه، و قد عظم امر المسلمین عنده، فلم یزل مقیما حتی صار ابو موسی الی تستر، فتحول سیاه، فنزل بین رامهرمز و تستر، حتی قدم عمار بن یاسر، فدعا سیاه الرؤساء الذین کانوا خرجوا معه من أصبهان، فقال: قد علمتم انا کنا نتحدث ان هؤلاء القوم اهل الشقاء و البؤس سیغلبون علی هذه المملکة، و تروث دوابهم فی ایوانات اصطخر و مصانع الملوک، و یشدون خیولهم بشجرها، و قد غلبوا علی ما رایتم، و لیس یلقون جندا الا فلوه، و لا ینزلون بحصن الا فتحوه، فانظروا لأنفسکم قالوا: رأینا رأیک، قال: فلیکفنی کل رجل منکم حشمه و المنقطعین الیه، فانی اری ان ندخل فی دینهم و وجهوا شیرویه فی عشره من الأساورة الی ابی موسی یأخذ شروطا علی ان یدخلوا فی الاسلام فقدم شیرویه علی ابی موسی، فقال: انا قد رغبنا فی دینکم، فنسلم علی ان نقاتل معکم العجم، و لا نقاتل معکم العرب، و ان قاتلنا احد من العرب منعتمونا منه، و ننزل حیث شئنا، و نکون فیمن شئنا منکم، و تلحقونا باشراف العطاء، و یعقد لنا الأمیر الذی هو فوقک بذلک فقال ابو موسی: بل لکم ما لنا، و علیکم ما علینا، قالوا: لا نرضی. و کتب ابو موسی الی عمر بن الخطاب، فکتب الی ابی موسی: أعطهم ما سالوک فکتب ابو موسی لهم، فأسلموا، و شهدوا معه حصار تستر، فلم یکن ابو موسی یری منهم جدا و لا نکایة، فقال لسیاه: یا اعور، ما أنت و أصحابک کما کنا نری! قال: لسنا مثلکم فی هذا الدین و لا بصائرنا کبصائرکم، و لیس لنا فیکم حرم نحامی عنهم، و لم تلحقنا باشراف العطاء

و لنا سلاح و کراع و أنتم حسر فکتب ابو موسی الی عمر فی ذلک، فکتب الیه عمر: ان الحقهم علی قدر البلاء فی افضل العطاء و اکثر شیء اخذه احد من العرب ففرض لمائه منهم فی الفین الفین، و لستة منهم فی الفین، و خمسمائة لسیاه و خسرو-و لقبه مقلاص- و شهریار، و شهرویه، و افروذین فقال الشاعر: و لما رای الفاروق حسن بلائهم و کان بما یاتی من الأمر أبصرا

فسن لهم الفین فرضا و قد رای ثلاثمئین فرض عک و حمیرا

قال: فحاصروا حصنا بفارس، فانسل سیاه فی آخر اللیل فی زی العجم حتی رمی بنفسه الی جنب الحصن، و نضح ثیابه بالدم، و اصبح اهل الحصن، فرأوا رجلا فی زیهم صریعا، فظنوا انه رجل منهم أصیبوا به، ففتحوا باب الحصن لیدخلوه، فثار و قاتلهم حتی خلوا عن باب الحصن و هربوا، ففتح الحصن وحده، و دخله المسلمون، و قوم یقولون: فعل هذا الفعل سیاه بتستر، و حاصروا حصنا، فمشی خسرو الی الحصن، فأشرف علیه رجل منهم یکلمه، فرماه خسرو بنشابه فقتله. و اما سیف فانه قال فی روایته ما کتب به الی السری، عن شعیب، عنه، عن محمد و طلحه و عمرو و دثار ابی عمر، عن ابی عثمان، قالوا: لما نزل ابو سبره فی الناس علی السوس، و احاط المسلمون بها، و علیهم شهریار أخو الهرمزان، ناوشوهم مرات، کل ذلک یصیب اهل السوس فی المسلمین، فأشرف علیهم یوما الرهبان و القسیسون، فقالوا: یا معشر العرب، ان مما عهد إلینا علماؤنا و اوائلنا، انه لا یفتح السوس الا الدجال او قوم فیهم الدجال، فان کان الدجال فیکم فستفتحونها، و ان لم یکن فیکم فلا تعنوا بحصارنا و جاء صرف ابی موسی الی البصره، و عمل علی اهل البصره المقترب مکان ابی موسی بالسوس، و اجتمع الأعاجم بنهاوند و النعمان علی اهل الکوفه محاصرا لأهل السوس مع ابی سبره، و زر محاصر اهل نهاوند من

وجهه ذلک، و ضرب علی اهل الکوفه، البعث مع حذیفة، و امرهم بموافاته بنهاوند، و اقبل النعمان علی التهیؤ للسیر الی نهاوند، ثم استقل فی نفسه، فناوشهم قبل مضیه، فعاد الرهبان و القسیسون، و أشرفوا علی المسلمین، و قالوا: یا معشر العرب، لا تعنوا فانه لا یفتحها الا الدجال او قوم معهم الدجال، و صاحوا بالمسلمین و غاظوهم، و صاف بن صیاد یومئذ مع النعمان فی خیله، و ناهدهم المسلمون جمیعا، و قالوا: نقاتلهم قبل ان نفترق، و لما یخرج ابو موسی بعد و اتی صاف باب السوس غضبان، فدقه برجله، و قال: انفتح فطار فتقطعت السلاسل، و تکسرت الأغلاق، و تفتحت الأبواب، و دخل المسلمون، فالقی المشرکون بایدیهم، و تنادوا: الصلح الصلح! و أمسکوا بایدیهم، فاجابوهم الی ذلک بعد ما دخلوها عنوه، و اقتسموا ما أصابوا قبل الصلح، ثم افترقوا. فخرج النعمان فی اهل الکوفه من الاهواز حتی نزل علی ماه، و سرح ابو سبره المقترب حتی ینزل علی جندی سابور مع زر، فأقام النعمان بعد دخول ماه، حتی وافاه اهل الکوفه، ثم نهد بهم الی اهل نهاوند، فلما کان الفتح رجع صاف الی المدینة، فأقام بها، و مات بالمدینة. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عطیة، عمن اورد فتح السوس، قال: و قیل لأبی سبره: هذا جسد دانیال فی هذه المدینة، قال: و ما لنا بذلک! فاقره بایدیهم- قال عطیة باسناده: ان دانیال کان لزم اسیاف فارس بعد بختنصر، فلما حضرته الوفاة، و لم یر أحدا ممن هو بین ظهریهم علی الاسلام، اکرم کتاب الله عمن لم یجبه و لم یقبل منه، فاودعه ربه، فقال لابنه: ائت ساحل البحر، فاقذف بهذا الکتاب فیه، فأخذه الغلام، و ضن به، و غاب مقدار ما کان ذاهبا و جائیا، و قال: قد فعلت، قال: فما صنع البحر حین هوی فیه؟ قال: لم أره یصنع شیئا، فغضب و قال: و الله ما فعلت الذی امرتک به فخرج من عنده، ففعل مثل فعلته الاولی، ثم أتاه فقال: قد فعلت، فقال: کیف رایت البحر حین هوی فیه؟ قال: ماج و اصطفق، فغضب أشد من غضبه الاول، و قال: و الله ما فعلت الذی امرتک به بعد، فعزم ابنه علی القائه فی البحر الثالثه،

فانطلق الی ساحل البحر، و القاه فیه، فانکشف البحر عن الارض حتی بدت، و انفجرت له الارض عن هواء من نور، فهوی فی ذلک النور، ثم انطبقت علیه الارض، و اختلط الماء، فلما رجع الیه الثالثه ساله فاخبره الخبر، فقال: الان صدقت و مات دانیال بالسوس، فکان هنالک یستسقی بجسده، فلما افتتحها المسلمون أتوا به فأقروه فی ایدیهم، حتی إذا ولی ابو سبره عنهم الی جندی سابور اقام ابو موسی بالسوس و کتب الی عمر فیه، فکتب الیه یأمره بتوریته، فکفنه و دفنه المسلمون و کتب ابو موسی الی عمر بانه کان علیه خاتم و هو عندنا فکتب الیه ان تختمه، و فی فصه نقش رجل بین اسدین

ذکر مصالحه المسلمین اهل جندی سابور

و فیها-اعنی سنه سبع عشره-کانت مصالحه المسلمین اهل جندی سابور. ذکر الخبر عن امرهم و امرها: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و ابی عمرو و ابی سفیان و المهلب قالوا: لما فرغ ابو سبره من السوس خرج فی جنده حتی نزل علی جندی سابور، و زر بن عبد الله بن کلیب محاصرهم، فأقاموا علیها یغادونهم و یراوحونهم القتال، فما زالوا مقیمین علیها حتی رمی الیهم بالأمان من عسکر المسلمین، و کان فتحها و فتح نهاوند فی مقدار شهرین، فلم یفجا المسلمین الا و أبوابها تفتح، ثم خرج السرح، و خرجت الاسواق، و انبث أهلها، فأرسل المسلمون: ان ما لکم؟ قالوا: رمیتم إلینا بالأمان فقبلناه، و أقررنا لکم بالجزاء علی ان تمنعونا فقالوا: ما فعلنا، فقالوا: ما کذبنا، فسال المسلمون فیما بینهم، فإذا عبد یدعی مکنفا کان اصله منها، هو الذی کتب لهم فقالوا: انما هو عبد، فقالوا: انا لا نعرف حرکم من عبدکم، قد جاء أمان فنحن علیه قد قبلناه،

و لم نبدل، فان شئتم فاغدروا فأمسکوا عنهم، و کتبوا بذلک الی عمر، فکتب الیهم: ان الله عظم الوفاء، فلا تکونون اوفیاء حتی تفوا، ما دمتم فی شک اجیزوهم، وفوا لهم فوفوا لهم، و انصرفوا عنهم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: اذن عمر فی الانسیاح سنه سبع عشره فی بلاد فارس، و انتهی فی ذلک الی رای الأحنف بن قیس، و عرف فضله و صدقه، و فرق الأمراء و الجنود، و امر علی اهل البصره أمراء، و امر علی اهل الکوفه أمراء، و امر هؤلاء و هؤلاء بامره، و اذن لهم فی الانسیاح سنه سبع عشره، فساحوا فی سنه ثمان عشره، و امر أبا موسی ان یسیر من البصره الی منقطع ذمه البصره، فیکون هنالک حتی یحدث الیه، و بعث بالویه من ولی مع سهیل بن عدی حلیف بنی عبد الاشهل، فقدم سهیل بالالویه، و دفع لواء خراسان الی الأحنف ابن قیس، و لواء أردشیر خره و سابور الی مجاشع بن مسعود السلمی، و لواء اصطخر الی عثمان بن ابی العاص الثقفی، و لواء فسا و دارابجرد الی ساریه بن زنیم الکنانی، و لواء کرمان مع سهیل بن عدی، و لواء سجستان الی عاصم ابن عمرو- و کان عاصم من الصحابه- و لواء مکران الی الحکم بن عمیر التغلبی فخرجوا فی سنه سبع عشره، فعسکروا لیخرجوا الی هذه الکور فلم یستتب مسیرهم، حتی دخلت سنه ثمان عشره، و امدهم عمر باهل الکوفه، فامد سهیل بن عدی بعبد الله بن عبد الله بن عتبان، و أمد الأحنف بعلقمه ابن النضر، و بعبد الله بن ابی عقیل، و بربعی بن عامر، و بابن أم غزال. و أمد عاصم بن عمرو بعبد الله بن عمیر الاشجعی، و أمد الحکم بن عمیر بشهاب بن المخارق المازنی قال بعضهم: کان فتح السوس و رامهرمز و توجیه الهرمزان الی عمر من تستر فی سنه عشرین .

[أخبار متفرقة]

و حج بالناس فی هذه السنه-اعنی سنه سبع عشره- عمر بن الخطاب، و کان عامله علی مکة عتاب بن اسید، و علی الیمن یعلی بن امیه، و علی الیمامه و البحرین عثمان بن ابی العاص و علی عمان حذیفة بن محصن، و علی

الشام من قد ذکرت اسماءهم قبل، و علی الکوفه و أرضها سعد بن ابی وقاص، و علی قضائها ابو قره، و علی البصره و أرضها ابو موسی الأشعری- و قد ذکرت فیما مضی الوقت الذی عزل فیه عنها، و الوقت الذی رد فیه إلیها أمیرا و علی القضاء- فیما قیل- ابو مریم الحنفی و قد ذکرت من کان علی الجزیرة و الموصل قبل

سنه ثمان عشره

ذکر الاحداث التی کانت فی سنه ثمان عشره

اشارة

قال ابو جعفر: و فی هذه السنه-اعنی سنه ثمان عشره-اصابت الناس مجاعه شدیده و لزبه، و جدوب و قحوط، و ذلک هو العام الذی یسمی عام الرماده.

ذکر القحط و عام الرماده

حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، قال: دخلت سنه ثمان عشره، و فیها کان عام الرماده و طاعون عمواس، فتفانی فیها الناس. و حدثنی احمد بن ثابت الرازی، قال: حدثت عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، قال: کانت الرماده سنه ثمان عشره قال: و کان فی ذلک العام طاعون عمواس. کتب الی السری یقول: حدثنا شعیب، عن سیف، عن الربیع و ابی المجالد و ابی عثمان و ابی حارثة، قالوا: و کتب ابو عبیده الی عمر: ان نفرا من المسلمین أصابوا الشراب، منهم ضرار، و ابو جندل، فسألناهم فتأولوا، و قالوا: خیرنا فاخترنا، قال: « فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ » ! و لم یعزم علینا. فکتب الیه عمر: فذلک بیننا و بینهم، « فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ » ، یعنی فانتهوا و جمع الناس، فاجتمعوا علی ان یضربوا فیها ثمانین جلده، و یضمنوا الفسق من تأول علیها بمثل هذا، فان ابی قتل. فکتب عمر الی ابی عبیده ان ادعهم، فان زعموا انها حلال فاقتلهم، و ان زعموا انها حرام فاجلدهم ثمانین فبعث الیهم فسألهم علی رءوس الناس، فقالوا: حرام، فجلدهم ثمانین ثمانین، و حد القوم، و ندموا علی لجاجتهم،

و قال: لیحدثن فیکم یا اهل الشام حادث، فحدثت الرماده. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبد الله بن شبرمة عن الشعبی بمثله. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عبید الله بن عمر، عن نافع، قال: لما قدم علی عمر کتاب ابی عبیده فی ضرار و ابی جندل، کتب الی ابی عبیده فی ذلک، و امره ان یدعو بهم علی رءوس الناس فیسألهم: ا حرام الخمر أم حلال؟ فان قالوا: حرام، فاجلدوهم ثمانین جلده، و استتبهم، و ان قالوا: حلال، فاضرب أعناقهم فدعا بهم فسألهم، فقالوا: بل حرام، فجلدهم، فاستحیوا فلزموا البیوت و وسوس ابو جندل، فکتب ابو عبیده الی عمر: ان أبا جندل قد وسوس، الا ان یأتیه الله علی یدیک بفرج، فاکتب الیه و ذکره، فکتب الیه عمر و ذکره، فکتب الیه: من عمر الی ابی جندل « إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِکَ لِمَنْ یَشٰاءُ » ، فتب و ارفع راسک، و ابرز و لا تقنط، فان الله عز و جل، یقول: « یٰا عِبٰادِیَ اَلَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ یَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ » فلما قراه علیه ابو عبیده تطلق و اسفر عنه و کتب الی الآخرین بمثل ذلک فبرزوا، و کتب الی الناس: علیکم انفسکم، و من استوجب التغییر فغیروا علیه، و لا تعیروا أحدا فیفشوا فیکم البلاء. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد بن عبد الله، عن عطاء نحوا منه، الا انه لم یذکر انه کتب الی الناس الا یعیروهم، و قال: قالوا: جاشت الروم، دعونا نغزوهم، فان قضی الله لنا الشهاده فذلک، و الا عمدت للذی یرید فاستشهد ضرار بن الأزور فی قوم، و بقی الآخرون فحدوا و قال ابو الزهراء القشیری فی ذلک: ا لم تر ان الدهر یعثر بالفتی و لیس علی صرف المنون بقادر

صبرت و لم اجزع و قد مات اخوتی و لست عن الصهباء یوما بصابر

رماها امیر المؤمنین بحتفها فخلانها یبکون حول المعاصر

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الربیع بن النعمان و ابی المجالد جراد بن عمرو و ابی عثمان یزید بن اسید الغسانی، و ابی حارثة محرز العبشمی باسنادهم، و محمد بن عبد الله، عن کریب، قالوا: اصابت الناس فی اماره عمر رضی الله عنه سنه بالمدینة و ما حولها، فکانت تسفی إذا ریحت ترابا کالرماد، فسمی ذلک العام عام الرماده، فالی عمر الا یذوق سمنا و لا لبنا و لا لحما حتی یحیی الناس من أول الحیا، فکان بذلک حتی أحیا الناس من أول الحیا، فقدمت السوق عکة من سمن و وطب من لبن، فاشتراهما غلام لعمر بأربعین، ثم اتی عمر، فقال: یا امیر المؤمنین، قد ابر الله یمینک، و عظم اجرک، قدم السوق و طب من لبن و عکة من سمن، فابتعتهما بأربعین، فقال عمر: ا غلیت بهما، فتصدق بهما، فانی اکره ان آکل إسرافا و قال عمر: کیف یعنینی شان الرعیة إذا لم یمسسنی ما مسهم! کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن سهل بن یوسف السلمی، عن عبد الرحمن بن کعب بن مالک، قال: کانت فی آخر سنه سبع عشره و أول سنه ثمان عشره، و کانت الرماده جوعا أصاب الناس بالمدینة و ما حولها فاهلکهم حتی جعلت الوحش تأوی الی الانس، و حتی جعل الرجل یذبح الشاه فیعافها من قبحها، و انه لمقفر. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن سهل بن یوسف، عن عبد الرحمن بن کعب، قال: کان الناس بذلک و عمر کالمحصور عن اهل الأمصار، حتی اقبل بلال بن الحارث المزنی، فاستأذن علیه، فقال: انا رسول رسول الله إلیک، یقول لک رسول الله ص: لقد عهدتک کیسا، و ما زلت علی رجل، فما شانک! فقال: متی رایت هذا؟ قال: البارحه، فخرج فنادی فی الناس: الصلاة جامعه! فصلی بهم رکعتین،

ثم قام فقال: ایها الناس، أنشدکم الله، هل تعلمون منی امرا غیره خیر منه؟ قالوا: اللهم لا، قال: فان بلال بن الحارث یزعم ذیه و ذیه، فقالوا: صدق بلال، فاستغث بالله و بالمسلمین، فبعث الیهم-و کان عمر عن ذلک محصورا- فقال عمر: الله اکبر! بلغ البلاء مدته فانکشف، ما اذن لقوم فی الطلب الا و قد رفع عنهم 3 البلاء، فکتب الی أمراء الأمصار: أغیثوا اهل المدینة و من حولها، فانه قد بلغ جهدهم، و اخرج الناس الی الاستسقاء، فخرج و خرج معه بالعباس ماشیا، فخطب فاوجز، ثم صلی، ثم جثا لرکبتیه، و قال: اللهم إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ، اللهم اغفر لنا و ارحمنا و ارض عنا ثم انصرف، فما بلغوا المنزل راجعین حتی خاضوا الغدران کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن مبشر بن الفضیل، عن جبیر بن صخر، عن عاصم بن عمر بن الخطاب، قال: قحط الناس زمان عمر عاما، فهزل المال، فقال اهل بیت من مزینه من اهل البادیة لصاحبهم: قد بلغنا، فاذبح لنا شاه، قال: لیس فیهن شیء، فلم یزالوا به حتی ذبح لهم شاه، فسلخ عن عظم احمر، فنادی: یا محمداه! فأری فیما یری النائم ان رسول الله ص أتاه، فقال: ابشر بالحیا! ائت عمر فاقرئه منی السلام، و قل له: ان عهدی بک و أنت وفی العهد، شدید العقد، فالکیس الکیس یا عمر! فجاء حتی اتی باب عمر، فقال لغلامه: استاذن لرسول رسول الله ص، فاتی عمر فاخبره، ففزع و قال: رایت به مسا! قال: لا، قال: فادخله، فدخل فاخبره الخبر، فخرج فنادی فی الناس، و صعد المنبر، و قال: أنشدکم بالذی هداکم للإسلام، هل رایتم منی شیئا تکرهونه! قالوا: اللهم لا، قالوا: و لم ذاک؟ فاخبرهم، ففطنوا و لم یفطن، فقالوا: انما استبطأک فی الاستسقاء، فاستسق بنا، فنادی فی الناس، فقام فخطب فاوجز، ثم صلی رکعتین فاوجز، ثم قال: اللهم عجزت عنا أنصارنا، و عجز عنا حولنا و قوتنا، و عجزت عنا أنفسنا،

و لا حول و لا قوه الا بک، اللهم فاسقنا، و احی العباد و البلاد! کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الربیع بن النعمان و جراد ابی المجالد و ابی عثمان و ابی حارثة، کلهم عن رجاء- و زاد ابو عثمان و ابو حارثة: عن عباده و خالد، عن عبد الرحمن بن غنم- قالوا: کتب عمر الی أمراء الأمصار یستغیثهم لأهل المدینة و من حولها، و یستمدهم، فکان أول من قدم علیه ابو عبیده بن الجراح فی اربعه آلاف راحله من طعام، فولاه قسمتها فیمن حول المدینة، فلما فرغ و رجع الیه امر له باربعه آلاف درهم، فقال: لا حاجه لی فیها یا امیر المؤمنین، انما اردت الله و ما قبله، فلا تدخل علی الدنیا، فقال: خذها فلا باس بذلک إذ لم تطلبه، فأبی فقال: خذها فانی قد ولیت لرسول الله ص مثل هذا، فقال لی مثل ما قلت لک، فقلت له کما قلت لی فأعطانی فقبل ابو عبیده و انصرف الی عمله، و تتابع الناس و استغنی اهل الحجاز، و أحیوا مع أول الحیا. و قالوا باسنادهم: و جاء کتاب عمرو بن العاص جواب کتاب عمر فی الاستغاثة: ان البحر الشامی حفر لمبعث رسول الله ص حفیرا، فصب فی بحر العرب، فسده الروم و القبط، فان احببت ان یقوم سعر الطعام بالمدینة کسعره بمصر، حفرت له نهرا و بنیت له قناطیر فکتب الیه عمر: ان افعل و عجل ذلک، فقال له اهل مصر: خراجک زاج، و امیرک راض، و ان تم هذا انکسر الخراج فکتب الی عمر بذلک، و ذکر ان فیه انکسار خراج مصر و خرابها فکتب الیه عمر: اعمل فیه و عجل، اخرب الله مصر فی عمران المدینة و صلاحها، فعالجه عمرو و هو بالقلزم، فکان سعر المدینة کسعر مصر، و لم یزد ذلک مصر الا رخاء، و لم یر اهل المدینة بعد الرماده مثلها، حتی حبس عنهم البحر مع مقتل عثمان رضی الله عنه فذلوا و تقاصروا و خشعوا

قال ابو جعفر: و زعم الواقدی ان الرقة و الرها و حران فتحت فی هذه السنه علی یدی عیاض بن غنم، و ان عین الورده فتحت فیها علی یدی عمیر ابن سعد و قد ذکرت قول من خالفه فی ذلک فیما مضی، و زعم ان عمر رضی الله عنه حول المقام فی هذه السنه فی ذی الحجه الی موضعه الیوم، و کان ملصقا بالبیت قبل ذلک و قال: مات فی طاعون عمواس خمسه و عشرون ألفا. قال ابو جعفر: و قال بعضهم: و فی هذه السنه استقضی عمر شریح ابن الحارث الکندی علی الکوفه، و علی البصره کعب بن سور الأزدی. قال: و حج بالناس فی هذه السنه عمر بن الخطاب رضی الله عنه. و کانت ولاته فی هذه السنه علی الأمصار الولاه الذین کانوا علیها فی سنه سبع عشره

سنه تسع عشره

ذکر الاحداث التی کانت فی سنه تسع عشره

قال ابو جعفر: قال ابو معشر- فیما حدثنی احمد بن ثابت الرازی، عمن حدثه، عن إسحاق بن عیسی عنه: ان فتح جلولاء کان فی سنه تسع عشره علی یدی سعد، و کذلک قال الواقدی. و قال ابن إسحاق: کان فتح الجزیرة و الرهاء و حران و راس العین و نصیبین فی سنه تسع عشره. قال ابو جعفر: و قد ذکرنا قول من خالفهم فی ذلک قبل. و قال ابو معشر: کان فتح قیساریه فی هذه السنه-اعنی سنه تسع عشره-و أمیرها معاویه بن ابی سفیان، حدثنی بذلک احمد بن ثابت الرازی، عمن حدثه، عن إسحاق بن عیسی، عنه. و کالذی قال ابو معشر فی ذلک قال الواقدی. و اما ابن إسحاق فانه قال: کان فتح قیساریه من فلسطین و هرب هرقل و فتح مصر فی سنه عشرین، حدثنا بذلک ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عنه. و اما سیف بن عمر فانه قال: کان فتحها فی سنه ست عشره. قال: و کذلک فتح مصر. و قد مضی الخبر عن فتح قیساریه قبل، و انا ذاکر خبر مصر و فتحها بعد فی قول، من قال: فتحت سنه عشرین، و فی قول من خالف ذلک. قال ابو جعفر: و فی هذه السنه-اعنی سنه تسع عشره- سالت حره لیلی نارا- فیما زعم الواقدی- فاراد عمر الخروج إلیها بالرجال، ثم امرهم بالصدقه فانطفات

و زعم أیضا الواقدی ان المدائن و جلولاء فتحتا فی هذه السنه، و قد مضی ذکر من خالفه فی ذلک. و حج بالناس فی هذه السنه عمر بن الخطاب رضی الله عنه. و کان عماله علی الأمصار و قضاته فیها الولاه و القضاه الذین کانوا علیها فی سنه ثمان عشره

عشرین

ذکر الخبر عما کان فیها من مغازی المسلمین و غیر ذلک من أمورهم

اشارة

قال ابو جعفر: ففی هذه السنه فتحت مصر فی قول ابن إسحاق. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، قال: فتحت مصر سنه عشرین. و کذلک قال ابو معشر، حدثنی احمد بن ثابت عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، انه قال: فتحت مصر سنه عشرین، و أمیرها عمرو بن العاص. و حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، قال: فتحت اسکندریه سنه خمس و عشرین. و قال الواقدی- فیما حدثت عن ابن سعد عنه: فتحت مصر و الإسکندریة فی سنه عشرین. و اما سیف فانه زعم-فیما کتب به الی السری، عن شعیب، عن سیف- انها فتحت و الإسکندریة فی سنه ست عشره.

ذکر الخبر عن فتحها و فتح الإسکندریة

قال ابو جعفر: قد ذکرنا اختلاف اهل السیر فی السنه التی کان فیها فتح مصر و الإسکندریة، و نذکر الان سبب فتحهما، و علی یدی من کان، علی ما فی ذلک من اختلاف بینهم أیضا، فاما ابن إسحاق فانه قال فی ذلک ما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه عنه، ان عمر رضی الله عنه حین فرغ من الشام کلها کتب الی عمرو بن العاص ان یسیر الی مصر فی جنده، فخرج حتی فتح باب الیون فی سنه عشرین. قال: و قد اختلف فی فتح الإسکندریة، فبعض الناس یزعم انها فتحت

فی سنه خمس و عشرین، و علی سنتین من خلافه عثمان بن عفان رضی الله عنه، و علیها عمرو بن العاص. حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن محمد بن إسحاق، قال: و حدثنی القاسم بن قزمان- رجل من اهل مصر- عن زیاد بن جزء الزبیدی، انه حدثه انه کان فی جند عمرو بن العاص حین افتتح مصر و الإسکندریة، قال: افتتحنا الإسکندریة فی خلافه عمر بن الخطاب فی سنه احدی و عشرین-او سنه اثنتین و عشرین-قال: لما افتتحنا باب الیون تدنینا قری الریف فیما بیننا و بین الإسکندریة قریه فقریه، حتی انتهینا الی بلهیب- قریه من قری الریف، یقال لها قریه الریش- و قد بلغت سبایانا المدینة و مکة و الیمن. قال: فلما انتهینا الی بلهیب ارسل صاحب الإسکندریة الی عمرو ابن العاص: انی قد کنت اخرج الجزیة الی من هو ابغض الی منکم معشر العرب لفارس و الروم، فان احببت ان أعطیک الجزیة علی ان ترد علی ما أصبتم من سبایا ارضی فعلت. قال: فبعث الیه عمرو بن العاص: ان ورائی أمیرا لا استطیع ان اصنع امرا دونه، فان شئت ان امسک عنک و تمسک عنی حتی اکتب الیه بالذی عرضت علی، فان هو قبل ذلک منک قبلت، و ان أمرنی بغیر ذلک مضیت لأمره قال: فقال: نعم قال: فکتب عمرو بن العاص الی عمر ابن الخطاب- قال: و کانوا لا یخفون علینا کتابا کتبوا به-یذکر له الذی عرض علیه صاحب الإسکندریة قال: و فی أیدینا بقایا من سبیهم ثم وقفنا ببلهیب، و أقمنا ننتظر کتاب عمر حتی جاءنا، فقراه علینا عمرو و فیه: اما بعد، فانه جاءنی کتابک تذکر ان صاحب الإسکندریة عرض ان یعطیک الجزیة علی ان ترد علیه ما اصیب من سبایا ارضه، و لعمری لجزیة قائمه تکون لنا و لمن بعدنا من المسلمین أحب الی من فیء یقسم، ثم کأنه لم یکن، فاعرض علی صاحب الإسکندریة ان یعطیک الجزیة، علی ان تخیروا من فی ایدیکم من سبیهم بین الاسلام و بین دین قومه، فمن اختار

منهم الاسلام فهو من المسلمین، له ما لهم و علیه ما علیهم، و من اختار دین قومه، وضع علیه من الجزیة ما یوضع علی اهل دینه، فاما من تفرق من سبیهم بأرض العرب فبلغ مکة و المدینة و الیمن فانا لا نقدر علی ردهم، و لا نحب ان نصالحه علی امر لا نفی له به قال: فبعث عمرو الی صاحب الإسکندریة یعلمه الذی کتب به امیر المؤمنین قال: فقال: قد فعلت. قال: فجمعنا ما فی أیدینا من السبایا، و اجتمعت النصاری، فجعلنا ناتی بالرجل ممن فی أیدینا، ثم نخیره بین الاسلام و بین النصرانیة، فإذا اختار الاسلام کبرنا تکبیره هی أشد من تکبیرنا حین تفتح القریة، قال: ثم نحوزه إلینا، و إذا اختار النصرانیة نخرت النصاری، ثم حازوه الیهم، و وضعنا علیه الجزیة، و جزعنا من ذلک جزعا شدیدا، حتی کأنه رجل خرج منا الیهم قال: فکان ذلک الداب حتی فرغنا منهم، و قد اتی فیمن أتینا به بابی مریم عبد الله بن عبد الرحمن- قال القاسم: و قد أدرکته و هو عریف بنی زبید- قال: فوقفناه، فعرضنا علیه الاسلام و النصرانیة- و أبوه و أمه و اخوته فی النصاری- فاختار الاسلام، فحزناه إلینا، و وثب علیه أبوه و أمه و اخوته یجاذبوننا، حتی شققوا علیه ثیابه، ثم هو الیوم عریفنا کما تری ثم فتحت لنا الإسکندریة فدخلناها، و ان هذه الکناسة التی تری یا بن ابی القاسم لکناسة بناحیه الإسکندریة حولها احجار کما تری، ما زادت و لا نقصت، فمن زعم غیر ذلک ان الإسکندریة و ما حولها من القری لم یکن لها جزیة و لا لأهلها عهد، فقد و الله کذب قال القاسم: و انما هاج هذا الحدیث ان ملوک بنی امیه کانوا یکتبون الی أمراء مصر ان مصر انما دخلت عنوه، و انما هم عبیدنا نزید علیهم کیف شئنا، و نضع ما شئنا. قال ابو جعفر: و اما سیف، فانه ذکر فیما کتب به الی السری، یذکر ان شعیبا حدثه عنه، عن الربیع ابی سعید، و عن ابی عثمان و ابی حارثة، قالوا: اقام عمر بایلیاء بعد ما صالح أهلها، و دخلها أیاما، فامضی عمرو ابن العاص الی مصر و امره علیها، ان فتح الله علیه، و بعث فی اثره الزبیر

ابن العوام مددا له، و بعث أبا عبیده الی الرماده، و امره ان فتح الله علیه ان یرجع الی عمله کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، قال: حدثنا ابو عثمان عن خالد و عباده، قالا: خرج عمرو بن العاص الی مصر بعد ما رجع عمر الی المدینة، حتی انتهی الی باب الیون، و اتبعه الزبیر، فاجتمعا، فلقیهم هنالک ابو مریم جاثلیق مصر و معه الاسقف فی اهل النیات بعثه المقوقس لمنع بلادهم فلما نزل بهم عمرو قاتلوه، فأرسل الیهم: لا تعجلونا لنعذر إلیکم، و ترون رأیکم بعد فکفوا اصحابهم، و ارسل الیهم عمرو: انی بارز فلیبرز الی ابو مریم و ابو مریام، فأجابوه الی ذلک، و آمن بعضهم بعضا، فقال لهما عمرو: أنتما راهبا هذه البلده فاسمعا، ان الله عز و جل بعث محمدا ص بالحق و امره به، و امرنا به محمد ص ، و ادی إلینا کل الذی امر به، ثم مضی صلوات الله علیه و رحمته و قد قضی الذی علیه، و ترکنا علی الواضحه، و کان مما امرنا به الاعذار الی الناس، فنحن ندعوکم الی الاسلام، فمن أجابنا الیه فمثلنا، و من لم یجبنا عرضنا علیه الجزیة، و بذلنا له المنعه، و قد اعلمنا انا مفتتحوکم، و أوصانا بکم حفظا لرحمنا فیکم، و ان لکم ان أجبتمونا بذلک ذمه الی ذمه و مما عهد إلینا أمیرنا: استوصوا بالقبطیین خیرا، فان رسول الله ص أوصانا بالقبطین خیرا، لان لهم رحما و ذمه، فقالوا: قرابه بعیده لا یصل مثلها الا الأنبیاء، معروفه شریفه، کانت ابنه ملکنا، و کانت من اهل منف و الملک فیهم، فادیل علیهم اهل عین شمس، فقتلوهم و سلبوا ملکهم و اغتربوا، فلذلک صارت الی ابراهیم ع مرحبا به و أهلا، آمنا حتی نرجع إلیک فقال عمرو: ان مثلی لا یخدع، و لکنی أؤجلکما ثلاثا لتنظرا و لتناظرا قومکما، و الا ناجزتکم، قالا: زدنا، فزادهم یوما، فقالا: زدنا، فزادهم یوما، فرجعا الی المقوقس فهم، فأبی ارطبون ان یجیبهما، و امر بمناهدتهم،

فقالا لأهل مصر: اما نحن فسنجهد ان ندفع عنکم، و لا نرجع الیهم، و قد بقیت اربعه ایام، فلا تصابون فیها بشیء الا رجونا ان یکون له أمان فلم یفجا عمر و الزبیر الا البیات من فرقب، و عمرو علی عده، فلقوه فقتل و من معه، ثم رکبوا اکساءهم، و قصد عمرو و الزبیر لعین شمس، و بها جمعهم، و بعث الی الفرما أبرهة بن الصباح، فنزل علیها، و بعث عوف بن مالک الی الإسکندریة، فنزل علیها، فقال کل واحد منهما لأهل مدینته: ان تنزلوا فلکم الامان، فقالوا: نعم، فراسلوهم، و تربص بهم اهل عین شمس، و سبی المسلمون من بین ذلک و قال عوف بن مالک: ما احسن مدینتکم یا اهل الإسکندریة! فقالوا: ان الاسکندر قال: انی ابنی مدینه الی الله فقیره، و عن الناس غنیه-او لابنین مدینه الی الله فقیره، و عن الناس غنیه-فبقیت بهجتها. و قال أبرهة لأهل الفرما: ما اخلق مدینتکم یا اهل الفرما؟ قالوا: ان الفرما قال: انی ابنی مدینه عن الله غنیه، و الی الناس فقیره، فذهبت بهجتها. و کان الاسکندر و الفرما اخوین. قال ابو جعفر: قال الکلبی: کان الاسکندر و الفرما اخوین، ثم حدث بمثل ذلک، فنسبتا إلیهما، فالفرما ینهدم فیها کل یوم شیء، و خلقت مرآتها، و بقیت جده الإسکندریة. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی حارثة و ابی عثمان، قالا: لما نزل عمرو علی القوم بعین شمس، و کان الملک بین القبط و النوب، و نزل معه الزبیر علیها قال اهل مصر لملکهم: ما ترید الی قوم فلوا کسری و قیصر، و غیرهم علی بلادهم! صالح القوم و اعتقد منهم، و لا تعرض لهم، و لا تعرضنا لهم-و ذلک فی الیوم الرابع-فأبی، و ناهدوهم فقاتلوهم، و ارتقی الزبیر سورها، فلما أحسوه فتحوا الباب لعمرو، و خرجوا الیه مصالحین، فقبل منهم، و نزل الزبیر علیهم عنوه، حتی خرج علی عمرو من الباب

معهم، فاعتقدوا بعد ما أشرفوا علی الهلکة، فأجروا ما أخذ عنوه مجری ما صالح علیه، فصاروا ذمه، و کان صلحهم: بسم الله الرحمن الرحیم هذا ما اعطی عمرو بن العاص اهل مصر من الامان علی انفسهم و ملتهم و أموالهم و کنائسهم و صلبهم، و برهم و بحرهم، لا یدخل علیهم شیء من ذلک و لا ینتقص، و لا یساکنهم النوب و علی اهل مصر ان یعطوا الجزیة إذا اجتمعوا علی هذا الصلح، و انتهت زیاده نهرهم خمسین الف الف، و علیهم ما جنی لصوتهم، فان ابی احد منهم ان یجیب رفع عنهم من الجزاء بقدرهم، و ذمتنا ممن ابی بریئة، و ان نقص نهرهم من غایته إذا انتهی رفع عنهم بقدر ذلک، و من دخل فی صلحهم من الروم و النوب فله مثل ما لهم، و علیه مثل ما علیهم، و من ابی و اختار الذهاب فهو آمن حتی یبلغ مأمنه، او یخرج من سلطاننا علیهم ما علیهم أثلاثا فی کل ثلث جبایه ثلث ما علیهم، علی ما فی هذا الکتاب عهد الله و ذمته و ذمه رسوله و ذمه الخلیفة امیر المؤمنین و ذمم المؤمنین، و علی النوبه، الذین استجابوا ان یعینوا بکذا و کذا راسا، و کذا و کذا فرسا، علی الا یغزوا و لا یمنعوا من تجاره صادره و لا وارده شهد الزبیر و عبد الله و محمد ابناه و کتب وردان و حضر. فدخل فی ذلک اهل مصر کلهم، و قبلوا الصلح، و اجتمعت الخیول فمصر عمرو الفسطاط، و نزله المسلمون، و ظهر ابو مریم و ابو مریام، فکلما عمرا فی السبایا التی أصیبت بعد المعرکة، فقال: ا و لهم عهد و عقد؟ ا لم نحالفکما و یغار علینا من یومکما! و طردهما، فرجعا و هما یقولان: کل شیء أصبتموه الی ان نرجع إلیکم ففی ذمه منکم، فقال لهما: ا تغیرون علینا و هم فی ذمه؟ قالا: نعم، و قسم عمرو ذلک السبی علی الناس، و توزعوه، و وقع فی بلدان العرب و قدم البشیر علی عمر بعد بالأخماس، و بعث الوفود

فسألهم عمر، فما زالوا یخبرونه حتی مروا بحدیث الجاثلیق و صاحبه، فقال: الا اراهما یبصران و أنتم تجاهلون و لا تبصرون! من قاتلکم فلا أمان له، و من لم یقاتلکم فاصابه منکم شیء من اهل القری فله الامان فی الأیام الخمسة حتی تنصرم، و بعث فی الافاق حتی رد ذلک السبی الذی سبوا ممن لم یقاتل فی الأیام الخمسة الا من قاتل بعد، فترادوهم الا ما کان من ذلک الضرب، و حضرت القبط باب عمرو، و بلغ عمرا انهم یقولون: ما ارث العرب و اهون علیهم انفسهم! ما رأینا مثلنا دان لهم! فخاف ان یستثیرهم ذلک من امرهم، فامر بجزر فذبحت، فطبخت بالماء و الملح، و امر أمراء الأجناد ان یحضروا، و اعلموا اصحابهم، و جلس و اذن لأهل مصر، و جیء باللحم و المرق فطافوا به علی المسلمین، فأکلوا اکلا عربیا، انتشلوا و حسوا و هم فی العباء و لا سلاح، فافترق اهل مصر و قد ازدادوا طمعا و جراه، و بعث فی أمراء الجنود فی الحضور باصحابهم من الغد، و امرهم ان یجیئوا فی ثیاب اهل مصر و احذیتهم، و امرهم ان یأخذوا اصحابهم بذلک ففعلوا، و اذن لأهل مصر، فرأوا شیئا غیر ما رأوا بالأمس، و قام علیهم القوام بألوان مصر، فأکلوا اکل اهل مصر، و نحوا نحوهم، فافترقوا و قد ارتابوا، و قالوا: کدنا و بعث الیهم ان تسلحوا للعرض غدا، و غدا علی العرض، و اذن لهم فعرضهم علیهم ثم قال: انی قد علمت انکم رایتم فی انفسکم انکم فی شیء حین رایتم اقتصاد العرب و هون تزجیتهم، فخشیت ان تهلکوا، فاحببت ان أریکم حالهم، و کیف کانت فی ارضهم، ثم حالهم فی أرضکم، ثم حالهم فی الحرب، فظفروا بکم، و ذلک عیشهم، و قد کلبوا علی بلادکم قبل ان ینالوا منها ما رایتم فی الیوم الثانی، فاحببت ان تعلموا ان من رایتم فی الیوم الثالث غیر تارک عیش الیوم الثانی، و راجع الی عیش الیوم الاول فتفرقوا و هم یقولون: لقد رمتکم العرب برجلهم. و بلغ عمر، فقال لجلسائه: و الله ان حربه للینه ما لها سطوه و لا سوره کسورات الحروب من غیره، ان عمرا لعض ثم امره علیها و قام بها. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی سعید الربیع ابن النعمان، عن عمرو بن شعیب، قال: لما التقی عمرو و المقوقس بعین شمس،

و اقتتلت خیلاهما، جعل المسلمون یجولون بعد البعد فدمرهم عمرو، فقال رجل من اهل الیمن: انا لم نخلق من حجارة و لا حدید! فقال: اسکت، فإنما أنت کلب، قال: فأنت امیر الکلاب، قال: فلما جعل ذلک یتواصل نادی عمرو: این اصحاب رسول الله ص؟ فحضر من شهدها من اصحاب رسول الله ص، فقال: تقدموا، فبکم ینصر الله المسلمین فتقدموا و فیهم یومئذ ابو برده و ابو برزه، و ناهدهم الناس یتبعون الصحابه، ففتح الله علی المسلمین، و ظفروا احسن الظفر. و افتتحت مصر فی ربیع الاول سنه ست عشره، و قام فیها ملک الاسلام علی رجل، و جعل یفیض علی الأمم و الملوک، فکان اهل مصر یتدفقون علی الأجل، و اهل مکران علی راسل و داهر، و اهل سجستان علی الشاه و ذویه، و اهل خراسان و الباب علی خاقان، و خاقان و من دونهما من الأمم، فکفکفهم عمر إبقاء علی اهل الاسلام، و لو خلی سربهم لبلغوا کل منهل. حدثنی علی بن سهل، قال: حدثنا الولید بن مسلم، قال: أخبرنی ابن لهیعة، عن یزید بن ابی حبیب، ان المسلمین لما فتحوا مصر غزوا نوبه مصر، فقفل المسلمون بالجراحات، و ذهاب الحدق من جوده الرمی، فسموا رماه الحدق، فلما ولی عبد الله بن سعد بن ابی سرح مصر، ولاه إیاها عثمان بن عفان رضی الله عنه، صالحهم علی هدیه عده رؤوس منهم، یؤدونهم الی المسلمین فی کل سنه، و یهدی الیهم المسلمون فی کل سنه طعاما مسمی و کسوه من نحو ذلک. قال علی: قال الولید: قال ابن لهیعة: و امضی ذلک الصلح عثمان و من بعده من الولاه و الأمراء، و اقره عمر بن عبد العزیز نظرا منه للمسلمین، و إبقاء علیهم. قال سیف: و لما کان ذو القعده من سنه ست عشره، وضع عمر رضی الله عنه مسالح مصر علی السواحل کلها، و کان داعیه ذلک ان هرقل اغزی

مصر و الشام فی البحر، و نهد لأهل حمص بنفسه، و ذلک لثلاث سنین و سته اشهر من اماره عمر رضی الله عنه

[أخبار متفرقة]

قال ابو جعفر: و فی هذه السنه-اعنی سنه عشرین-غزا ارض الروم ابو بحریه الکندی عبد الله بن قیس، و هو أول من دخلها-فیما قیل و قیل: : أول من دخلها میسره بن مسروق العبسی، فسلم و غنم. قال: و قال الواقدی: و فی هذه السنه عزل قدامه بن مظعون عن البحرین، وحده فی شرب الخمر. و فیها استعمل عمر أبا هریرة علی البحرین و الیمامه. قال: و فیها تزوج عمر فاطمه بنت الولید أم عبد الرحمن بن الحارث ابن هشام. قال: و فیها توفی بلال بن رباح رضی الله عنه، و دفن فی مقبره دمشق. و فیها عزل عمر سعدا عن الکوفه لشکایتهم ایاه، و قالوا: لا یحسن یصلی. و فیها قسم عمر خیبر بین المسلمین، و اجلی الیهود منها، و بعث أبا حبیبه الی فدک فأقام لهم نصف، فأعطاهم، و مضی الی وادی القری فقسمها. و فیها اجلی یهود نجران الی الکوفه- فیما زعم الواقدی. قال الواقدی: و فی هذه السنه-اعنی سنه عشرین- دون عمر رضی الله عنه الدواوین قال ابو جعفر: قد ذکرنا قول من خالفه. و فیها بعث عمر رضی الله عنه علقمه بن مجزز المدلجی الی الحبشه فی البحر، و ذلک ان الحبشه کانت تطرفت-فیما ذکر-طرفا من اطراف الاسلام، فأصیبوا، فجعل عمر علی نفسه الا بحمل فی البحر أحدا ابدا

و اما ابو معشر فانه قال-فیما حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عنه: کانت غزوه الأساودة فی البحر سنه احدی و ثلاثین. قال الواقدی: و فیها مات اسید بن الحضیر فی شعبان. و فیها ماتت زینب بنت جحش. و حج فی هذه السنه عمر رضی الله عنه. و کانت عماله فی هذه السنه علی الأمصار عماله علیها فی السنه التی قبلها، الا من ذکرت انه عزله و استبدل به غیره، و کذلک قضاته فیها کانوا القضاه الذین کانوا فی السنه التی قبلها

احدی و عشرین

اشارة

قال ابو جعفر: و فیها کانت وقعه نهاوند فی قول ابن إسحاق، حدثنا بذلک ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عنه. و کذلک قال ابو معشر، حدثنی بذلک احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عنه. و کذلک قال الواقدی. و اما سیف بن عمر فانه قال: کانت وقعه نهاوند فی سنه ثمان عشره فی سنه ست من اماره عمر، کتب الی بذلک السری، عن شعیب، عن سیف.

ذکر الخبر عن وقعه المسلمین و الفرس بنهاوند

و کان ابتداء ذلک-فیما حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، قال- کان من حدیث نهاوند ان النعمان بن مقرن کان عاملا علی کسکر، فکتب الی عمر رضی الله عنه یخبره ان سعد ابن ابی وقاص استعمله علی جبابه الخراج، و قد احببت الجهاد و رغبت فیه. فکتب عمر الی سعد: ان النعمان کتب الی یذکر انک استعملته علی جبایه الخراج، و انه قد کره ذلک، و رغب فی الجهاد، فابعث به الی أهم وجوهک، الی نهاوند. قال: و قد اجتمعت بنهاوند الأعاجم، علیهم ذو الحاجب- رجل من الأعاجم- فکتب عمر الی النعمان بن مقرن: بسم الله الرحمن الرحیم من عبد الله عمر امیر المؤمنین الی النعمان بن

مقرن، سلام علیک، فانی احمد إلیک الله الذی لا اله الا هو، اما بعد، فانه قد بلغنی ان جموعا من الأعاجم کثیره قد جمعوا لکم بمدینه نهاوند، فإذا أتاک کتابی هذا فسر بأمر الله، و بعون الله، و بنصر الله، بمن معک من المسلمین، و لا توطئهم وعرا فتؤذیهم، و لا تمنعهم حقهم فتکفرهم، و لا تدخلنهم غیضه، فان رجلا من المسلمین أحب الی من مائه الف دینار و السلام علیک. فسار النعمان الیه و معه وجوه اصحاب النبی صلی الله علیه و سلم، منهم حذیفة بن الیمان، و عبد الله بن عمر بن الخطاب، و جریر بن عبد الله البجلی، و المغیره بن شعبه، و عمرو بن معدیکرب الزبیدی، و طلیحة بن خویلد الأسدی، و قیس بن مکشوح المرادی فلما انتهی النعمان بن مقرن فی جنده الی نهاوند، طرحوا له حسک الحدید، فبعث عیونا، فساروا لا یعلمون بالحسک، فزجر بعضهم فرسه، و قد دخلت فی یده حسکه، فلم یبرح، فنزل، فنظر فی یده فإذا فی حافره حسکه، فاقبل بها، و اخبر النعمان الخبر، فقال النعمان للناس: ما ترون؟ فقالوا: انتقل من منزلک هذا حتی یروا انک هارب منهم، فیخرجوا فی طلبک، فانتقل النعمان من منزله ذلک، و کنست الأعاجم الحسک، ثم خرجوا فی طلبه، و عطف علیهم النعمان، فضرب عسکره، ثم عبی کتائبه، و خطب الناس فقال: ان اصبت فعلیکم حذیفة بن الیمان، و ان اصیب فعلیکم جریر بن عبد الله، و ان اصیب جریر بن عبد الله فعلیکم قیس بن مکشوح، فوجد المغیره بن شعبه فی نفسه إذ لم یستخلفه، فأتاه، فقال له: ما ترید ان تصنع؟ فقال: إذا اظهرت قاتلتهم، لانی رایت رسول الله ص یستحب ذلک، فقال المغیره: لو کنت بمنزلتک باکرتهم القتال، قال له النعمان: ربما باکرت القتال، ثم لم یسود الله وجهک و ذلک یوم الجمعه فقال النعمان: نصلی ان شاء الله، ثم نلقی عدونا دبر الصلاة، فلما تصافوا قال النعمان للناس: انی مکبر ثلاثا، فإذا کبرت الاولی فشد رجل شسعه، و اصلح

من شانه، فإذا کبرت الثانیه، فشد رجل ازاره، و تهیأ لوجه حملته، فإذا کبرت الثالثه فاحملوا علیهم، فانی حامل و خرجت الأعاجم قد شدوا انفسهم بالسلاسل لئلا یفروا، و حمل علیهم المسلمون فقاتلوهم، فرمی النعمان بنشابه فقتل رحمه الله، فلفه اخوه سوید بن مقرن فی ثوبه، و کتم قتله حتی فتح الله علیهم، ثم دفع الرایة الی حذیفة بن الیمان، و قتل الله ذا الحاجب، و افتتحت نهاوند، فلم یکن للاعاجم بعد ذلک جماعه. قال ابو جعفر: و قد کان-فیما ذکر لی-بعث عمر بن الخطاب رضی الله عنه السائب بن الأقرع، مولی ثقیف- و کان رجلا کاتبا حاسبا- فقال: الحق بهذا الجیش فکن فیهم، فان فتح الله علیهم فاقسم علی المسلمین فیئهم، و خذ خمس الله و خمس رسوله، و ان هذا الجیش اصیب، فاذهب فی سواد الارض، فبطن الارض خیر من ظهرها. قال السائب: فلما فتح الله علی المسلمین نهاوند، أصابوا غنائم عظاما، فو الله انی لاقسم بین الناس، إذ جاءنی علج من أهلها فقال: ا تؤمننی علی نفسی و اهلی و اهل بیتی، علی ان ادلک علی کنوز النخیرجان- و هی کنوز آل کسری- تکون لک و لصاحبک، لا یشرکک فیها احد؟ قال: قلت: نعم، قال: فابعث معی من ادله علیها، فبعثت معه، فاتی بسفطین عظیمین لیس فیهما الا اللؤلؤ و الزبرجد و الیاقوت، فلما فرغت من قسمی بین الناس احتملتهما معی، ثم قدمت علی عمر بن الخطاب، فقال: ما وراءک یا سائب؟ فقلت: خیر یا امیر المؤمنین، فتح الله علیک باعظم الفتح، و استشهد النعمان ابن مقرن رحمه الله فقال عمر: إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ! قال: ثم بکی فنشج، حتی انی لانظر الی فروع منکبیه من فوق کتده قال: فلما رایت ما لقی قلت: و الله یا امیر المؤمنین ما اصیب بعده من رجل یعرف وجهه فقال المستضعفون من المسلمین: لکن الذی اکرمهم بالشهادة یعرف وجوههم و انسابهم، و ما یصنعون بمعرفة عمر بن أم عمر! ثم قام لیدخل، فقلت: ان

معی مالا عظیما قد جئت به، ثم اخبرته خبر السفطین، قال: أدخلهما بیت المال حتی ننظر فی شأنهما، و الحق بجندک قال: فأدخلتهما بیت المال، و خرجت سریعا الی الکوفه قال: و بات تلک اللیلة التی خرجت فیها، فلما اصبح بعث فی اثری رسولا، فو الله ما أدرکنی حتی دخلت الکوفه، فأنخت بعیری، و اناخ بعیره علی عرقوبی بعیری، فقال: الحق بامیر المؤمنین، فقد بعثنی فی طلبک، فلم اقدر علیک الا الان قال: قلت: ویلک! ما ذا و لما ذا؟ قال: لا ادری و الله، قال: فرکبت معه حتی قدمت علیه، فلما رآنی قال: ما لی و لابن أم السائب! بل ما لابن أم السائب و ما لی! قال: قلت: و ما ذاک یا امیر المؤمنین؟ قال: ویحک! و الله ما هو الا ان نمت فی اللیلة التی خرجت فیها، فباتت ملائکة ربی تسحبنی الی ذینک السفطین یشتعلان نارا، یقولون: لنکوینک بهما، فأقول: انی ساقسمهما بین المسلمین، فخذهما عنی لا ابالک و الحق بهما، فبعهما فی أعطیه المسلمین و أرزاقهم. قال: فخرجت بهما حتی وضعتهما فی مسجد الکوفه، و غشینی التجار، فابتاعهما منی عمرو بن حریث المخزومی بألفی الف، ثم خرج بهما الی ارض الأعاجم، فباعهما باربعه آلاف الف، فما زال اکثر اهل الکوفه مالا بعد حدثنا الربیع بن سلیمان، قال: حدثنا اسد بن موسی، قال: حدثنا المبارک بن فضالة، عن زیاد بن حدیر، قال: حدثنی ابی، ان عمر ابن الخطاب رضی الله عنه، قال للهرمزان حین آمنه: لا باس، انصح لی، قال: نعم، قال: ان فارس الیوم راس و جناحان، قال: و این الراس؟ قال: بنهاوند مع بندار، فان معه اساوره کسری و اهل أصبهان، قال: و این الجناحان؟ فذکر مکانا نسیته، قال: فاقطع الجناحین یهن الراس. فقال عمر: کذبت یا عدو الله! بل اعمد الی الراس فاقطعه، فإذا قطعه الله لم یعص علیه الجناحان قال: فاراد ان یسیر الیه بنفسه، فقالوا: نذکرک الله یا امیر المؤمنین ان تسیر بنفسک الی حلبه العجم، فان اصبت لم یکن للمسلمین نظام، و لکن ابعث الجنود، فبعث اهل المدینة فیهم عبد الله بن

عمر بن الخطاب، و فیهم المهاجرون و الانصار، و کتب الی ابی موسی الأشعری ان سر باهل البصره، و کتب الی حذیفة بن الیمان ان سر باهل الکوفه حتی تجتمعوا جمیعا بنهاوند، و کتب: إذا التقیتم فأمیرکم النعمان بن مقرن المزنی، فلما اجتمعوا بنهاوند، ارسل بندار العلج الیهم: ان أرسلوا إلینا رجلا نکلمه، فأرسلوا الیه المغیره بن شعبه قال ابی: کأنی انظر الیه، رجلا طویل الشعر اعور، فارسلوه الیه، فلما جاء سالناه، فقال: وجدته قد استشار اصحابه، فقال: بای شیء نأذن لهذا العربی؟ بشارتنا و بهجتنا و ملکنا، او نتقشف له فیما قبلنا حتی یزهد؟ فقالوا: لا، بل بافضل ما یکون من الشاره و العده، فتهیئوا بها، فلما أتیناهم کادت الحراب و النیازک یلتمع منها البصر، فإذا هم علی راسه مثل الشیاطین، و إذا هو علی سریر من ذهب علی راسه التاج قال: فمضیت کما انا و نکست، قال: فدفعت و نهنهت، فقلت: الرسل لا یفعل بهم هذا، فقالوا: انما أنت کلب، فقلت: معاذ الله! لأنا اشرف فی قومی من هذا فی قومه، فانتهرونی، و قالوا: اجلس، فأجلسونی قال- و ترجم له قوله: انکم معشر العرب ابعد الناس من کل خیر، و اطول الناس جوعا، و أشقی الناس شقاء، و اقذر الناس قذرا، و ابعده دارا، و ما منعنی ان آمر هؤلاء الأساورة حولی ان ینتظموکم بالنشاب الا تنجسا لجیفکم، فإنکم ارجاس، فان تذهبوا نخل عنکم، و ان تأتوا نرکم مصارعکم، قال: فحمدت الله، و اثنیت علیه، فقلت: و الله ما أخطأت من صفتنا شیئا، و لا من نعتنا، ان کنا لأبعد الناس دارا، و أشد الناس جوعا، و أشقی الناس شقاء، و ابعد الناس من کل خیر، حتی بعث الله عز و جل إلینا رسوله ص، فوعدنا النصر فی الدنیا، و الجنه فی الآخرة، فو الله ما زلنا نتعرف من ربنا منذ جاءنا رسوله الفتح و النصر، حتی اتیناکم، و انا و الله لا نرجع الی ذلک الشقاء ابدا حتی نغلبکم علی ما فی ایدیکم، او نقتل بأرضکم فقال: اما و الله ان الأعور قد صدقکم الذی فی نفسه قال: فقمت و قد و الله ارعبت العلج جهدی قال: فأرسل

إلینا العلج: اما ان تعبروا إلینا بنهاوند، و اما ان نعبر إلیکم فقال النعمان: اعبروا، قال ابی: فلم أر و الله مثل ذلک الیوم، انهم یجیئون کأنهم جبال حدید، قد تواثقوا الا یفروا من العرب، و قد قرن بعضهم بعضا، سبعه فی قران، و القوا حسک الحدید خلفهم، و قالوا: من فر منا عقره حسک الحدید. فقال المغیره حین رای کثرتهم: لم أر کالیوم فشلا، ان عدونا یترکون یتاهبون لا یعجلون، اما و الله لو ان الأمر لی لقد اعجلتهم-و کان النعمان بن مقرن رجلا لینا- فقال له: فالله عز و جل یشهدک أمثالها فلا یحزنک و لا یعیبک موقفک، انه و الله ما منعنی من ان اناجزهم الا شیء شهدته من رسول الله ص ، ان رسول الله کان إذا غزا فلم یقاتل أول النهار لم یعجل حتی تحضر الصلاة، و تهب الارواح، و یطیب القتال، فما منعنی الا ذلک. اللهم انی اسالک ان تقر عینی الیوم بفتح یکون فیه عز الاسلام، و ذل یذل به الکفار، ثم اقبضنی إلیک بعد ذلک علی الشهاده، أمنوا یرحمکم الله! . فآمنا و بکینا ثم قال: انی هاز لوائی فتیسروا للسلاح، ثم هاز الثانیه، فکونوا متأهبین لقتال عدوکم، فإذا هززت الثالثه فلیحمل کل قوم علی من یلیهم من عدوهم علی برکة الله. قال: و جاءوا بحسک الحدید قال: فجعل یلبث حتی إذا حضرت الصلاة و هبت الارواح کبر و کبرنا، ثم قال: أرجو ان یستجیب الله لی، و یفتح علی، ثم هز اللواء فتیسرنا للقتال، ثم هزه الثانیه فکنا بإزاء العدو، ثم هزه الثالثه. قال: فکبر و کبر المسلمون، و قالوا: فتحا یعز الله به الاسلام و اهله، ثم قال النعمان: ان اصبت فعلی الناس حذیفة بن الیمان، و ان اصیب حذیفة ففلان، و ان اصیب فلان ففلان، حتی عد سبعه آخرهم المغیره، ثم هز اللواء الثالثه، فحمل کل انسان علی من یلیه من العدو قال: فو الله ما علمت من المسلمین أحدا یومئذ یرید ان یرجع الی اهله، حتی یقتل او یظفر، فحملنا حمله واحده، و ثبتوا لنا، فما کنا نسمع الا وقع الحدید علی الحدید، حتی اصیب المسلمون بمصائب عظیمه، فلما رأوا صبرنا و انا لا نبرح

العرصة انهزموا، فجعل یقع الواحد فیقع علیه سبعه، بعضهم علی بعض فی قیاد، فیقتلون جمیعا، و جعل یعقرهم حسک الحدید الذی وضعوا خلفهم. فقال النعمان رضی الله عنه: قدموا اللواء، فجعلنا نقدم اللواء، و نقتلهم و نهزمهم فلما رای ان الله قد استجاب له و رای الفتح، جاءته نشابه فاصابت خاصرته، فقتلته قال: فجاء اخوه معقل فسجی علیه ثوبا، و أخذ اللواء فقاتل، ثم قال: تقدموا نقتلهم و نهزمهم، فلما اجتمع الناس قالوا: این أمیرنا؟ قال معقل: هذا امیرکم، قد اقر الله عینه بالفتح، و ختم له بالشهادة قال: فبایع الناس حذیفة و عمر بالمدینة یستنصر له، و یدعو له مثل الحبلی. قال: و کتب الی عمر بالفتح مع رجل من المسلمین، فلما أتاه قال له: ابشر یا امیر المؤمنین بفتح أعز الله به الاسلام و اهله، و أذل به الکفر و اهله قال: فحمد الله عز و جل، ثم قال: آلنعمان بعثک؟ قال: احتسب النعمان یا امیر المؤمنین، قال: فبکی عمر و استرجع قال: و من ویحک! قال: فلان و فلان، حتی عد له ناسا کثیرا، ثم قال: و آخرین یا امیر المؤمنین لا تعرفهم، فقال عمر و هو یبکی: لا یضرهم الا یعرفهم عمر، و لکن الله یعرفهم. و اما سیف، فانه قال-فیما کتب الی السری یذکر ان شعیبا حدثه عنه، و عن محمد و المهلب و طلحه و عمر و سعید- ان الذی هاج امر نهاوند ان اهل البصره لما اشجوا الهرمزان، و اعجلوا اهل فارس عن مصاب جند العلاء، و وطئوا اهل فارس، کاتبوا ملکهم، و هو یومئذ بمرو، فحرکوه، فکاتب الملک اهل الجبال من بین الباب و السند و خراسان و حلوان، فتحرکوا و تکاتبوا، و رکب بعضهم الی بعض، فاجمعوا ان یوافوا نهاوند، و یبرموا فیها أمورهم، فتوافی الی نهاوند اوائلهم. و بلغ سعد الخبر عن قباذ صاحب حلوان، فکتب الی عمر بذلک، فنزا بسعد اقوام، و ألبوا علیه فیما بین تراسل القوم و اجتماعهم الی نهاوند، و لم یشغلهم

ما دهم المسلمین من ذلک، و کان ممن نهض الجراح بن سنان الأسدی فی نفر، فقال عمر: ان الدلیل علی ما عندکم من الشر نهوضکم فی هذا الأمر، و قد استعد لکم من استعدوا، و ایم الله لا یمنعنی ذلک من النظر فیما لدیکم و ان نزلوا بکم فبعث عمر محمد بن مسلمه، و الناس فی الاستعداد للاعاجم، و الأعاجم فی الاجتماع-و کان محمد بن مسلمه هو صاحب العمال الذی یقتص آثار من شکی زمان عمر- فقدم محمد علی سعد لیطوف به فی اهل الکوفه، و البعوث تضرب علی اهل الأمصار الی نهاوند، فطوف به علی مساجد اهل الکوفه، لا یتعرض للمساله عنه فی السر، و لیست المسألة فی السر من شانهم إذ ذاک، و کان لا یقف علی مسجد فیسألهم عن سعد الا قالوا: لا نعلم الا خیرا، و لا نشتهی به بدلا، و لا نقول فیه، و لا نعین علیه، الا من مالا الجراح بن سنان و اصحابه، فإنهم کانوا یسکتون لا یقولون سوءا، و لا یسوغ لهم، و یتعمدون ترک الثناء، حتی انتهوا الی بنی عبس، فقال محمد: انشد بالله رجلا یعلم حقا الا قال! قال اسامه بن قتادة: اللهم ان نشدتنا فانه لا یقسم بالسویه، و و لا یعدل فی الرعیة، و لا یغزو فی السریه فقال سعد: اللهم ان کان قالها کاذبا و رئاء و سمعه فاعم بصره، و اکثر عیاله، و عرضه لمضلات الفتن فعمی، و اجتمع عنده عشر بنات، و کان یسمع بخبر المرأة فیأتیها حتی یجسها، فإذا عثر علیه قال: دعوه سعد الرجل المبارک ثم اقبل علی الدعاء علی النفر، فقال: اللهم ان کانوا خرجوا أشرا و بطرا و کذبا فاجهد بلاءهم، فجهد بلاؤهم، فقطع الجراح بالسیوف یوم ثاور الحسن بن علی لیغتاله بساباط، و شدخ قبیصة بالحجارة، و قتل اربد بالوجء و بنعال السیوف و قال سعد: انی لاول رجل اهرق دما من المشرکین، و لقد جمع لی رسول الله ص ابویه، و ما جمعهما لأحد قبلی، و لقد رأیتنی خمس الاسلام، و بنو اسد تزعم انی لا احسن

ان اصلی، و ان الصید یلهینی و خرج محمد به و بهم الی عمر حتی قدموا علیه، فاخبره الخبر، فقال: یا سعد، ویحک، کیف تصلی! فقال: اطیل الاولیین، و احذف الأخریین، فقال: هکذا الظن بک! ثم قال: لو لا الاحتیاط لکان سبیلهم بینا ثم قال: من خلیفتک یا سعد علی الکوفه؟ قال: عبد الله ابن عبد الله بن عتبان، فاقره و استعمله، فکان سبب نهاوند و بدء مشورتها و بعوثها فی زمان سعد، و اما الوقعه ففی زمان عبد الله. قالوا: و کان من حدیثهم انهم نفروا لکتاب یزدجرد الملک، فتوافوا الی نهاوند، فتوافی إلیها من بین خراسان الی حلوان، و من بین الباب الی حلوان، و من بین سجستان الی حلوان، فاجتمعت حلبه فارس و الفهلوج اهل الجبال من بین الباب الی حلوان ثلاثون الف مقاتل، و من بین خراسان الی حلوان ستون الف مقاتل، و من بین سجستان الی فارس و حلوان ستون الف مقاتل، و اجتمعوا علی الفیرزان، و الیه کانوا توافوا و شارکهم موسی عن حمزه بن المغیره بن شعبه، عن ابی طعمه الثقفی- و کان قد ادرک ذلک-قال: ثم انهم قالوا: ان محمدا الذی جاء العرب بالدین لم یغرض غرضنا، ثم ملکهم ابو بکر من بعده فلم یغرض غرض فارس، الا فی غاره تعرض لهم فیها، و الا فیما یلی بلادهم من السواد ثم ملک عمر من بعده، فطال ملکه و عرض، حتی تناولکم و انتقصکم السواد و الاهواز، و أوطأها، ثم لم یرض حتی اتی اهل فارس و المملکة فی عقر دارهم، و هو آتیکم ان لم تأتوه، فقد اخرب بیت مملکتکم، و اقتحم بلاد ملککم، و لیس بمنته حتی تخرجوا من فی بلادکم من جنوده، و تقلعوا هذین المصرین، ثم تشغلوه فی بلاده و قراره و تعاهدوا و تعاقدوا، و کتبوا بینهم علی ذلک کتابا، و تمالئوا علیه. و بلغ الخبر سعدا، و قد استخلف عبد الله بن عبد الله بن عتبان. و لما شخص لقی عمر بالخبر مشافهة، و قد کان کتب الی عمر بذلک، و قال: ان اهل الکوفه یستأذنوک فی الانسیاح قبل ان یبادروهم الشده-و قد کان عمر منعهم من الانسیاح فی الجبل

و کتب الیه أیضا عبد الله و غیره بانه قد تجمع منهم خمسون و مائه الف مقاتل، فان جاءونا قبل ان نبادرهم الشده ازدادوا جراه و قوه، و ان نحن عاجلناهم کان لنا ذلکم، و کان الرسول بذلک قریب بن ظفر العبدی. ثم خرج سعد بعده فوافی مشوره عمر، فلما قدم الرسول بالکتاب الی عمر بالخبر فرآه قال: ما اسمک؟ قال: قریب، قال: ابن من؟ قال: ابن ظفر، فتفاءل الی ذلک، و قال: ظفر قریب ان شاء الله، و لا قوه الا بالله! و نودی فی الناس: الصلاة جامعه! فاجتمع الناس، و وافاه سعد، فتفاءل الی سعد بن مالک، و قام علی المنبر خطیبا، فاخبر الناس الخبر، و استشارهم، و قال: هذا یوم له ما بعده من الأیام، الا و انی قد هممت بأمر و انی عارضه علیکم فاسمعوه، ثم أخبرونی و اوجزوا، وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ، و لا تکثروا و لا تطیلوا، فتفشغ بکم الأمور، و یلتوی علیکم الرأی، ا فمن الرأی ان اسیر فیمن قبلی و من قدرت علیه، حتی انزل منزلا واسطا بین هذین المصرین، فاستنفرهم ثم أکون لهم ردءا حتی یفتح الله علیهم، و یقضی ما أحب، فان فتح الله علیهم ان اضربهم علیهم فی بلادهم، و لیتنازعوا ملکهم فقام عثمان بن عفان، و طلحه بن عبید الله، و الزبیر بن العوام، و عبد الرحمن بن عوف، فی رجال من اهل الرأی من اصحاب رسول الله صلی الله علیه و سلم، فتکلموا کلاما، فقالوا: لا نری ذلک، و لکن لا یغیبن عنهم رأیک و اثرک، و قالوا: بازائهم وجوه العرب و فرسانهم و اعلامهم، و من قد فض جموعهم، و قتل ملوکهم، و باشر من حروبهم ما هو اعظم من هذه، و انما استاذنوک و لم یستصرخوک، فاذن لهم، و اندب الیهم، و ادع لهم و کان الذی ینتقد له الرأی إذا عرض علیه العباس رضی الله عنه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن حمزه، عن ابی طعمه، قال: فقام علی بن ابی طالب ع فقال: أصاب القوم یا امیر المؤمنین الرأی، و فهموا ما کتب به إلیک، و ان هذا

الأمر لم یکن نصره و لا خذلانه لکثرة و لا قله، هو دینه الذی اظهر، و جنده الذی أعز، و ایده بالملائکة، حتی بلغ ما بلغ، فنحن علی موعود من الله، و الله منجز وعده، و ناصر جنده، و مکانک منهم مکان النظام من الخرز، یجمعه و یمسکه، فان انحل تفرق ما فیه و ذهب، ثم لم یجتمع بحذافیره ابدا و العرب الیوم و ان کانوا قلیلا فهی کثیر عزیز بالإسلام، فاقم و اکتب الی اهل الکوفه فهم اعلام العرب و رؤساؤهم، و من لم یحفل بمن هو اجمع و احد و أجد من هؤلاء فلیأتهم الثلثان و لیقم الثلث، و اکتب الی اهل البصره ان یمدوهم ببعض من عندهم . فسر عمر بحسن رأیهم، و اعجبه ذلک منهم و قام سعد فقال: یا امیر المؤمنین، خفض علیک، فإنهم انما جمعوا لنقمه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی بکر الهذلی قال: لما اخبرهم عمر الخبر و استشارهم، و قال: اوجزوا فی القول، و لا تطیلوا فتفشغ بکم الأمور، و اعلموا ان هذا یوم له ما بعده من الأیام، تکلموا، فقام طلحه بن عبید الله- و کان من خطباء اصحاب رسول الله صلی الله علیه و سلم- فتشهد، ثم قال: اما بعد یا امیر المؤمنین، فقد احکمتک الأمور، و عجمتک البلایا، و احتنکتک التجارب، و أنت و شانک، و أنت و رأیک، لا ننبو فی یدیک، و لا نکل علیک، إلیک هذا الأمر، فمرنا نطع، و ادعنا نجب، و احملنا نرکب، و وفدنا نفد، و قدنا ننقد، فإنک ولی هذا الأمر، و قد بلوت و جربت و اختبرت، فلم ینکشف شیء من عواقب قضاء الله لک الا عن خیار ثم جلس فعاد عمر فقال: ان هذا یوم له ما بعده من الأیام، فتکلموا فقام عثمان بن عفان، فتشهد، و قال: اری یا امیر المؤمنین ان تکتب الی اهل الشام فیسیروا من شامهم، و تکتب الی اهل الیمن فیسیروا من یمنهم،

ثم تسیر أنت باهل هذین الحرمین الی المصرین: الکوفه و البصره، فتلقی جمع المشرکین بجمع المسلمین، فإنک إذا سرت بمن معک و عندک قل فی نفسک ما قد تکاثر من عدد القوم، و کنت أعز عزا و اکثر، یا امیر المؤمنین انک لا تستبقی من نفسک بعد العرب باقیه، و لا تمتع من الدنیا بعزیز، و لا تلوذ منها بحریز، ان هذا الیوم له ما بعده من الأیام، فاشهده برأیک و أعوانک و لا تغب عنه ثم جلس. فعاد عمر، فقال: ان هذا یوم له ما بعده من الأیام، فتکلموا، فقام علی بن ابی طالب فقال: اما بعد یا امیر المؤمنین، فإنک ان اشخصت اهل الشام من شامهم سارت الروم الی ذراریهم، و ان اشخصت اهل الیمن من یمنهم سارت الحبشه الی ذراریهم، و انک ان شخصت من هذه الارض انتقضت علیک الارض من أطرافها و أقطارها، حتی یکون ما تدع وراءک أهم إلیک مما بین یدیک من العورات و العیالات، اقرر هؤلاء فی أمصارهم، و اکتب الی اهل البصره فلیتفرقوا فیها ثلاث فرق، فلتقم فرقه لهم فی حرمهم و ذراریهم، و لتقم فرقه فی اهل عهدهم، لئلا ینتقضوا علیهم، و لتسر فرقه الی إخوانهم بالکوفه مددا لهم، ان الأعاجم ان ینظروا إلیک غدا قالوا: هذا امیر العرب، و اصل العرب، فکان ذلک أشد لکلبهم، و ألبتهم علی نفسک و اما ما ذکرت من مسیر القوم فان الله هو اکره لمسیرهم منک، و هو اقدر علی تغییر ما یکره، و اما ما ذکرت من عددهم، فانا لم نکن نقاتل فیما مضی بالکثرة، و لکنا کنا نقاتل بالنصر . فقال عمر: اجل و الله، لئن شخصت من البلده لتنتقضن علی الارض من أطرافها و أکنافها، و لئن نظرت الی الأعاجم لا یفارقن العرصة، و لیمدنهم من لم یمدهم، و لیقولن: هذا اصل العرب، فإذا

اقتطعتموه اقتطعتم اصل العرب، فأشیروا علی برجل اوله ذلک الثغر غدا. قالوا: أنت افضل رایا، و احسن مقدره، قال: أشیروا علی به، و اجعلوه عراقیا قالوا: یا امیر المؤمنین، أنت اعلم باهل العراق و جندک قد وفدوا علیک و رایتهم و کلمتهم، فقال: اما و الله لاولین امرهم رجلا لیکونن لاول الأسنة إذا لقیها غدا، فقیل: من یا امیر المؤمنین؟ فقال: النعمان بن مقرن المزنی فقالوا: هولها-و النعمان یومئذ بالبصرة معه قواد من قواد اهل الکوفه امدهم بهم عمر عند انتقاض الهرمزان، فافتتحوا رامهرمز و ایذج، و أعانوهم علی تستر و جندی سابور و السوس فکتب الیه عمر مع زر بن کلیب و المقترب الأسود بن ربیعه بالخبر، و انی قد ولیتک حربهم، فسر من وجهک ذلک حتی تأتی ماه، فانی قد کتبت الی اهل الکوفه ان یوافوک بها، فإذا اجتمع لک جنودک فسر الی الفیرزان و من تجمع الیه من الأعاجم من اهل فارس و غیرهم، و استنصروا الله، و أکثروا من قول: لا حول و لا قوه الا بالله. و روی عن ابی وائل فی سبب توجیه عمر النعمان بن مقرن الی نهاوند، ما حدثنی به محمد بن عبد الله بن صفوان الثقفی، قال: حدثنا امیه بن خالد، قال: حدثنا ابو عوانه، عن حصین بن عبد الرحمن، قال: قال ابو وائل: کان النعمان بن مقرن علی کسکر، فکتب الی عمر: مثلی و مثل کسکر کمثل رجل شاب و الی جنبه مومسه تلون له و تعطر، فأنشدک الله لما عزلتنی عن کسکر، و بعثتنی الی جیش من جیوش المسلمین! قال: فکتب الیه عمر: ان ائت الناس بنهاوند، فأنت علیهم قال: فالتقوا، فکان أول قتیل، و أخذ الرایة اخوه سوید بن مقرن، ففتح الله علی المسلمین، و لم یکن لهم-یعنی للفرس- جماعه بعد یومئذ، فکان اهل کل مصر یغزون عدوهم فی بلادهم

رجع الحدیث الی حدیث سیف و کتب-یعنی عمر- الی عبد الله بن عبد الله مع ربعی بن عامر، ان استنفر من اهل الکوفه مع النعمان کذا و کذا، فانی قد کتبت الیه بالتوجه من الاهواز الی ماه، فلیوافوه بها، و لیسر بهم الی نهاوند، و قد امرت علیهم حذیفة بن الیمان، حتی ینتهی الی النعمان بن مقرن، و قد کتبت الی النعمان: ان حدث بک حدث فعلی الناس حذیفة بن الیمان، فان حدث بحذیفه حدث فعلی الناس نعیم بن مقرن، ورد قریب ابن ظفر ورد معه السائب بن الأقرع أمینا و قال: ان فتح الله علیکم فاقسم ما أفاء الله علیهم بینهم، و لا تخدعنی و لا ترفع الی باطلا، و ان نکب القوم فلا ترانی و لا أراک فقدما الی الکوفه بکتاب عمر بالاستحثاث، و کان اسرع اهل الکوفه الی ذلک الروادف، لیبلوا فی الدین، و لیدرکوا حظا، و خرج حذیفة بن الیمان بالناس و معه نعیم حتی قدموا علی النعمان بالطزر، و جعلوا بمرج القلعة خیلا علیها النسیر و قد کتب عمر الی سلمی بن القین و حرمله بن مریطه و زر بن کلیب و المقترب الأسود بن ربیعه، و قواد فارس الذین کانوا بین فارس و الاهواز، ان اشغلوا فارس عن إخوانکم، و حوطوا بذلک أمتکم و أرضکم، و أقیموا علی حدود ما بین فارس و الاهواز حتی یاتیکم امری و بعث مجاشع بن مسعود السلمی الی الاهواز، و قال له: انصل منها علی ماه، فخرج حتی إذا کان بغضی شجر، امره النعمان ان یقیم مکانه، فأقام بین غضی شجر و مرج القلعة، و نصل سلمی و حرمله و زر و المقترب، فکانوا فی تخوم أصبهان و فارس، فقطعوا بذلک عن اهل نهاوند امداد فارس و لما قدم اهل الکوفه علی النعمان بالطزر جاءه کتاب عمر مع قریب: ان معک حد العرب و رجالهم فی الجاهلیة، فادخلهم دون من هو دونهم فی العلم بالحرب، و استعن بهم، و اشرب برأیهم، و سل طلیحة و عمرا و عمرا و لا تولهم شیئا فبعث من الطزر طلیحة و عمرا و عمرا طلیعه لیأتوه بالخبر، و تقدم

الیهم الا یغلوا فخرج طلیحة بن خویلد و عمرو بن ابی سلمی العنزی، و عمرو بن معد یکرب الزبیدی، فلما ساروا یوما الی اللیل رجع عمرو بن ابی سلمی، فقالوا: ما رجعک؟ قال: کنت فی ارض العجم، و قتلت ارض جاهلها، و قتل أرضا عالمها و مضی طلیحة و عمرو حتی إذا کان من آخر اللیل رجع عمرو، فقالوا: ما رجعک؟ قال: سرنا یوما و لیله، و لم نر شیئا، و خفت ان یؤخذ علینا الطریق و نفذ طلیحة و لم یحفل بهما فقال الناس: ارتد الثانیه، و مضی طلیحة حتی انتهی الی نهاوند، و بین الطزر و نهاوند بضعه و عشرون فرسخا فعلم علم القوم، و اطلع علی الاخبار، ثم رجع حتی إذا انتهی الی الجمهور کبر الناس، فقال: ما شان الناس؟ فاخبروه بالذی خافوا علیه، فقال: و الله لو لم یکن دین الا العربیة ما کنت لاجزر العجم الطماطم هذه العرب العاربة فاتی النعمان فدخل علیه، فاخبروه الخبر، و اعلمه انه لیس بینه و بین نهاوند شیء یکرهه، و لا احد. فنادی عند ذلک النعمان بالرحیل، فأمرهم بالتعبیه و بعث الی مجاشع بن مسعود ان یسوق الناس، و سار النعمان علی تعبیته، و علی مقدمته نعیم بن مقرن، و علی مجنبتیه حذیفة بن الیمان و سوید بن مقرن، و علی المجرده القعقاع ابن عمرو، و علی الساقه مجاشع، و قد توافی الیه امداد المدینة، فیهم المغیره و عبد الله، فانتهوا الی الاسبیذهان و القوم وقوف دون وای‌خرد علی تعبیتهم و أمیرهم الفیرزان، و علی مجنبتیه الزردق و بهمن جاذویه الذی جعل مکان ذی الحاجب، و قد توافی الیهم بنهاوند کل من غاب عن القادسیة و الأیام من اهل الثغور و امرائها و اعلام من اعلامهم لیسوا بدون من شهد الأیام و القوادس، و علی خیولهم انوشق فلما رآهم النعمان کبر و کبر الناس معه

فتزلزلت الأعاجم، فامر النعمان و هو واقف بحط الاثقال، و بضرب الفسطاط، فضرب و هو واقف، فابتدره اشراف اهل الکوفه و أعیانهم، فسبق الیه یومئذ عده من اشراف اهل الکوفه تسابقوا فبنوا له فسطاطا سابقوا اکفاءهم فسبقوهم، و هم اربعه عشر، منهم حذیفة بن الیمان، و عقبه بن عمرو، و المغیره بن شعبه، و بشیر بن الخصاصیه، و حنظله الکاتب بن الربیع، و ابن الهوبر، و ربعی بن عامر، و عامر بن مطر، و جریر بن عبد الله الحمیری، و الأقرع بن عبد الله الحمیری و جریر بن عبد الله البجلی، و الاشعث بن قیس الکندی، و سعید بن قیس الهمدانی، و وائل بن حجر، فلم یر بناء فسطاط بالعراق کهؤلاء و انشب النعمان بعد ما حط الاثقال القتال، فاقتتلوا یوم الأربعاء و یوم الخمیس ، و الحرب بینهم فی ذاک سجال فی سبع سنین من اماره عمر، فی سنه تسع عشره، و انهم انجحروا فی خنادقهم یوم الجمعه، و حصرهم المسلمون، فأقاموا علیهم ما شاء الله و الأعاجم بالخیار، لا یخرجون الا إذا أرادوا الخروج، فاشتد ذلک علی المسلمین، و خافوا ان یطول امرهم و سرهم ان یناجزهم عدوهم، حتی إذا کان ذات یوم فی جمعه من الجمع تجمع اهل الرأی من المسلمین، فتکلموا، و قالوا: نراهم علینا بالخیار و أتوا النعمان فی ذلک فاخبروه، فوافقوه و هو یروی فی الذی رووا فیه فقال: علی رسلکم، لا تبرحوا! و بعث الی من بقی من اهل النجدات و الرأی فی الحروب، فتوافوا الیه، فتکلم النعمان، فقال: قد ترون المشرکین و اعتصامهم بالحصون من الخنادق و المدائن، و انهم لا یخرجون الا إذا شاءوا، و لا یقدر المسلمون علی انغاضهم و انبعاثهم قبل مشیئتهم، و قد ترون الذی فیه المسلمون من التضایق بالذی هم فیه و علیه من الخیار علیهم فی الخروج، فما الرأی الذی به نحمشهم و نستخرجهم الی

المنابذة، و ترک التطویل؟ فتکلم عمرو بن ثبی- و کان اکبر الناس یومئذ سنا، و کانوا انما یتکلمون علی الأسنان- فقال: التحصن علیهم أشد من المطاوله علیکم، فدعهم و لا تحرجهم و طاولهم، و قاتل من أتاک منهم، فردوا علیه جمیعا رایه. و قالوا: انا علی یقین من انجاز ربنا موعده لنا. و تکلم عمرو بن معدیکرب، فقال: ناهدهم و کاثرهم و لا تخفهم. فردوا علیه جمیعا رایه، و قالوا: انما تناطح بنا الجدران، و الجدران لهم اعوان علینا. و تکلم طلیحة فقال: قد قالا و لم یصیبا ما أرادا، و اما انا فأری ان تبعث خیلا مؤدیه، فیحدقوا بهم، ثم یرموا لینشبوا القتال، و یحمشوهم، فإذا استحمشوا و اختلطوا بهم و أرادوا الخروج ارزوا إلینا استطرادا، فانا لم نستطرد لهم فی طول ما قاتلناهم، و انا إذا فعلنا ذلک و رأوا ذلک منا طمعوا فی هزیمتنا و لم یشکوا فیها، فخرجوا فجادونا و جاددناهم، حتی یقضی الله فیهم و فینا ما أحب. فامر النعمان القعقاع بن عمرو- و کان علی المجرده- ففعل، و انشب القتال بعد احتجاز من العجم، فانغضهم فلما خرجوا نکص، ثم نکص، ثم نکص، و اغتنمها الأعاجم، ففعلوا کما ظن طلیحة و قالوا: هی هی، فخرجوا فلم یبق احد الا من یقوم لهم علی الأبواب، و جعلوا یرکبونهم حتی أرز القعقاع الی الناس، و انقطع القوم عن حصنهم بعض الانقطاع، و النعمان ابن مقرن و المسلمون علی تعبیتهم فی یوم جمعه فی صدر النهار، و قد عهد النعمان الی الناس عهده، و امرهم ان یلزموا الارض و لا یقاتلوهم حتی یأذن لهم، ففعلوا و استتروا بالحجف من الرمی، و اقبل المشرکون علیهم یرمونهم حتی أفشوا فیهم الجراحات، و شکا بعض الناس ذلک الی بعض، ثم قالوا للنعمان: الا تری ما نحن فیه! الا تری الی ما لقی الناس، فما تنتظر بهم!

ائذن للناس فی قتالهم، فقال لهم النعمان: رویدا رویدا! قالوا له ذلک مرارا، فأجابهم بمثل ذلک مرارا: رویدا رویدا، فقال المغیره: لو ان هذا الأمر الی علمت ما اصنع! فقال: رویدا تری امرک، و قد کنت تلی الأمر فتحسن، فلا یخذلنا الله و لا إیاک، و نحن نرجو فی المکث مثل الذی ترجو فی الحث. و جعل النعمان ینتظر بالقتال اکمال ساعات کانت أحب الی رسول الله ص فی القتال ان یلقی فیها العدو، و ذلک عند الزوال و تفیؤ الأفیاء و مهب الریاح فلما کان قریبا من تلک الساعة تحشحش النعمان، و سار فی الناس علی برذون احوی قریب من الارض، فجعل یقف علی کل رایه، و یحمد الله و یثنی علیه، و یقول: قد علمتم ما اعزکم الله به من هذا الدین، و ما وعدکم من الظهور، و قد انجز لکم هوادی ما وعدکم و صدوره، و انما بقیت اعجازه و أکارعه، و الله منجز وعده، و متبع آخر ذلک اوله، و اذکروا ما مضی إذ کنتم اذله، و ما استقبلتم من هذا الأمر و أنتم اعزه، فأنتم الیوم عباد الله حقا و اولیاؤه، و قد علمتم انقطاعکم من إخوانکم من اهل الکوفه، و الذی لهم فی ظفرکم و عزکم، و الذی علیهم فی هزیمتکم و ذلکم، و قد ترون من أنتم بازائه من عدوکم، و ما اخطرتم و ما اخطروا لکم، فاما ما اخطروا لکم فهذه الرثة و ما ترون من هذا السواد، و اما ما اخطرتم لهم فدینکم و بیضتکم، و لا سواء ما اخطرتم و ما اخطروا، فلا یکونن علی دنیاهم احمی منکم علی دینکم، و اتقی الله عبد صدق الله، و ابلی نفسه فاحسن البلاء، فإنکم بین خیرین منتظرین، احدی الحسنیین، من بین شهید حی مرزوق، او فتح قریب و ظفر یسیر فکفی کل رجل ما یلیه، و لم یکل قرنه الی أخیه، فیجتمع علیه قرنه و قرن نفسه، و ذلک من الملامة، و قد یقاتل الکلب عن صاحبه، فکل رجل منکم مسلط علی ما یلیه، فإذا قضیت امری فاستعدوا فانی مکبر ثلاثا، فإذا کبرت التکبیره الاولی فلیتهیأ من لم یکن تهیأ، فإذا کبرت الثانیه فلیشد علیه سلاحه،

و لیتأهب للنهوض، فإذا کبرت الثالثه، فانی حامل ان شاء الله فاحملوا معا اللهم أعز دینک، و انصر عبادک، و اجعل النعمان أول شهید الیوم علی اعزاز دینک و نصر عبادک! فلما فرغ النعمان من التقدم الی اهل المواقف، و قضی الیهم امره، رجع الی موقفه، فکبر الاولی و الثانیه و الثالثه، و الناس سامعون مطیعون مستعدون للمناهضه، ینحی بعضهم بعضا عن سننهم، و حمل النعمان و حمل الناس، و رایه النعمان تنقض نحوهم انقضاض العقاب، و النعمان معلم ببیاض القباء و القلنسوة، فاقتتلوا بالسیوف قتالا شدیدا لم یسمع السامعون بوقعه یوم قط کانت أشد قتالا منها، فقتلوا فیها من اهل فارس فیما بین الزوال و الاعتام ما طبق ارض المعرکة دما یزلق الناس و الدواب فیه، و اصیب فرسان من فرسان المسلمین فی الزلق فی الدماء، فزلق فرس النعمان فی الدماء فصرعه، و اصیب النعمان حین زلق به فرسه، و صرع و تناول الرایة نعیم بن مقرن قبل ان تقع، و سجی النعمان بثوب، و اتی حذیفة بالرایة فدفعها الیه، و کان اللواء مع حذیفة، فجعل حذیفة نعیم بن مقرن مکانه، و اتی المکان الذی کان فیه النعمان فأقام اللواء، و قال له المغیره: اکتموا مصاب امیرکم حتی ننظر ما یصنع الله فینا و فیهم، لکیلا یهن الناس، و اقتتلوا حتی إذا اظلهم اللیل انکشف المشرکون و ذهبوا، و المسلمون ملظون بهم متلبسون، فعمی علیهم قصدهم، فترکوه و أخذوا نحو اللهب الذی کانوا نزلوا دونه باسبیذهان، فوقعوا فیه، و جعلوا لا یهوی منهم احد الا قال: وایه خرد، فسمی بذلک وایه خرد الی الیوم، فمات فیه منهم مائه الف او یزیدون، سوی من قتل فی المعرکة منهم اعدادهم لم یفلت الا الشرید، و نجا الفیرزان بین الصرعی فی المعرکة، فهرب نحو همدان فی ذلک الشرید، فاتبعه نعیم بن مقرن، و قدم القعقاع قدامه فادرکه حین انتهی الی ثنیة همدان، و الثنیة مشحونه من بغال و حمیر موقره عسلا، فحبسه الدواب

سنه 21 علی اجله، فقتله علی الثنیة بعد ما امتنع، و قال المسلمون: ان لله جنودا من عسل، و استاقوا العسل و ما خالطه من سائر الاحمال، فاقبل بها، و سمیت الثنیة بذلک ثنیة العسل، و ان الفیرزان لما غشیه القعقاع نزل فتوقل فی الجبل إذ لم یجد مساغا، و توقل القعقاع فی اثره حتی اخذه، و مضی الفلال حتی انتهوا الی مدینه همذان و الخیل فی آثارهم، فدخلوها، فنزل المسلمون علیهم، و حووا ما حولها، فلما رای ذلک خسرو شنوم استامنهم، و قبل منهم علی ان یضمن لهم همذان و دستبی، و الا یؤتی المسلمون منهم، فاجابوهم الی ذلک و آمنوهم، و امن الناس، و اقبل کل من کان هرب، و دخل المسلمون بعد هزیمه المشرکین یوم نهاوند مدینه نهاوند و احتووا ما فیها و ما حولها، و جمعوا الاسلاب و الرثاث الی صاحب الاقباض السائب بن الأقرع فبیناهم کذلک علی حالهم و فی عسکرهم یتوقعون ما یأتیهم من إخوانهم بهمذان، اقبل الهربذ صاحب بیت النار علی أمان، فابلغ حذیفة، فقال: ا تؤمننی علی ان اخبرک بما اعلم؟ قال: نعم، قال: ان النخیرجان وضع عندی ذخیره لکسری، فانا أخرجها لک علی امانی و أمان من شئت، فاعطاه ذلک، فاخرج له ذخیره کسری، جوهرا کان ا عده لنوائب الزمان، فنظروا فی ذلک، فاجمع رای المسلمین علی رفعه الی عمر، فجعلوه له، فاخروه حتی فرغوا فبعثوا به مع ما یرفع من الاخماس، و قسم حذیفة بن الیمان بین الناس غنائمهم، فکان سهم الفارس یوم نهاوند سته آلاف، و سهم الراجل الفین، و قد نفل حذیفة من الاخماس من شاء من اهل البلاء یوم نهاوند، و رفع ما بقی من الاخماس الی السائب بن الأقرع، فقبض السائب الاخماس، فخرج بها الی عمر و بذخیرة کسری و اقام حذیفة بعد الکتاب بفتح نهاوند بنهاوند ینتظر جواب عمر و امره، و کان رسوله بالفتح طریف بن سهم، أخو بنی ربیعه ابن مالک. فلما بلغ الخبر اهل الماهین بان همذان قد أخذت، و نزلها نعیم ابن مقرن و القعقاع بن عمرو اقتدوا بخسروشنوم، فراسلوا حذیفة،

فأجابهم الی ما طلبوا، فاجمعوا علی القبول، و عزموا علی اتیان حذیفة، فخدعهم دینار- و هو دون أولئک الملوک، و کان ملکا، الا ان غیره منهم کان ارفع منه، و کان اشرفهم قارن- و قال: لا تلقوهم فی جمالکم و لکن تقهلوا لهم، ففعلوا، و خالفهم فأتاهم فی الدیباج و الحلی، و اعطاهم حاجتهم و احتمل للمسلمین ما أرادوا، فعاقدوه علیهم، و لم یجد الآخرون بدا من متابعته و الدخول فی امره، فقیل ماه دینار لذلک فذهب حذیفة بماه دینار، و قد کان النعمان عاقد بهراذان علی مثل ذلک، فنسبت الی بهراذان، و وکل النسیر بن ثور بقلعه قد کان لجأ إلیها قوم فجاهدهم، فافتتحها فنسبت الی النسیر، و قسم حذیفة لمن خلفوا بمرج القلعة و لمن اقام بغضی شجر و لأهل المسالح جمیعا فی فیء نهاوند مثل الذی قسم لأهل المعرکة، لانهم کانوا ردءا للمسلمین لئلا یؤتوا من وجه من الوجوه و تململ عمر تلک اللیلة التی کان قدر للقائهم، و جعل یخرج و یلتمس الخبر، فبینا رجل من المسلمین قد خرج فی بعض حوائجه، فرجع الی المدینة لیلا، فمر به راکب فی اللیلة الثالثه من یوم نهاوند یرید المدینة فقال: یا عبد الله، من این اقبلت؟ قال: من نهاوند، قال: ما الخبر؟ قال: الخبر خیر، فتح الله علی النعمان، و استشهد، و اقتسم المسلمون فیء نهاوند، فأصاب الفارس سته آلاف. و طواه الراکب حتی انغمس فی المدینة، فدخل الرجل، فبات فاصبح فتحدث بحدیثه، و نمی الخبر حتی بلغ عمر، و هو فیما هو فیه، فأرسل الیه، فسأله فاخبره، فقال: صدق و صدقت، هذا عثیم برید الجن، و قد رای برید الانس، فقدم علیه طریف بالفتح بعد ذلک، فقال: الخبر! فقال: ما عندی اکثر من الفتح، خرجت و المسلمون فی الطلب و هم علی رجل، و کتمه الا ما سره. ثم خرج و خرج معه اصحابه، فأمعن، فرفع له راکب، فقال: قولوا، فقال عثمان بن عفان: السائب، فقال: السائب، فلما دنا منه قال: ما وراءک؟

قال: البشری و الفتح، قال: ما فعل النعمان؟ قال: زلق فرسه فی دماء القوم، فصرع فاستشهد، فانطلق راجعا و السائب یسایره، و سال عن عدد من قتل من المسلمین، فاخبره بعدد قلیل، و ان النعمان أول من استشهد یوم فتح الفتوح- و کذلک کان یسمیه اهل الکوفه و المسلمون- فلما دخل المسجد حطت الاحمال فوضعت فی المسجد، و امر نفرا من اصحابه-منهم عبد الرحمن بن عوف و عبد الله بن ارقم- بالمبیت فیه، و دخل منزله، و اتبعه السائب بن الأقرع بذینک السفطین، و اخبره خبرهما و خبر الناس، فقال: یا بن ملیکه، و الله ما دروا هذا، و لا أنت معهم! فالنجاء النجاء، عودک علی بدئک حتی تأتی حذیفة فیقسمهما علی من أفاءهما الله علیه، فاقبل راجعا بقبل حتی انتهی الی حذیفة بماه، فاقامهما فباعهما، فأصاب اربعه آلاف الف. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد بن قیس الأسدی، ان رجلا یقال له جعفر بن راشد، قال لطلیحه و هم مقیمون علی نهاوند: لقد أخذتنا خله، فهل بقی من اعاجیبک شیء تنفعنا به؟ فقال: کما أنتم حتی انظر، فاخذ کساء فتقنع به غیر کثیر، ثم قال: البیان البیان، غنم الدهقان، فی بستان، مکان أرونان فدخلوا البستان فوجدوا الغنم مسمنه. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی معبد العبسی و عروه ابن الولید، عمن حدثهم من قومهم، قال: بینما نحن محاصرو اهل نهاوند خرجوا علینا ذات یوم، فقاتلونا فلم نلبثهم ان هزمهم الله، فتبع سماک بن عبید العبسی- رجلا منهم- معه نفر ثمانیة علی افراس لهم فبارزهم، فلم یبرز له احد الا قتله، حتی اتی علیهم ثم حمل علی الذی کانوا معه، فاسره و أخذ سلاحه، و دعا له رجلا اسمه عبد، فوکله به، فقال: اذهبوا بی الی امیرکم حتی اصالحه علی هذه الارض، و أؤدی الیه الجزیة، و سلنی أنت عن اسارک ما شئت، و قد مننت علی إذ لم تقتلنی، و انما انا عبدک الان، و ان أدخلتنی علی الملک، و اصلحت ما بینی و بینه وجدت لی شکرا، و کنت

لی أخا فخلی سبیله و آمنه، و قال: من أنت؟ قال: انا دینار- و البیت منهم یومئذ فی آل قارن- فاتی به حذیفة، فحدثه دینار عن نجده سماک و ما قتل و نظره للمسلمین، فصالحه علی الخراج، فنسبت الیه ماه، و کان یواصل سماکا و یهدی له، و یوافی الکوفه کلما کان عمله الی عامل الکوفه، فقدم الکوفه فی اماره معاویه، فقام فی الناس بالکوفه، فقال: یا معشر اهل الکوفه، أنتم أول ما مررتم بنا کنتم خیار الناس، فعمرتم بذلک زمان عمر و عثمان، ثم تغیرتم و فشت فیکم خصال اربع: بخل، و خب، و غدر، و ضیق، و لم یکن فیکم واحده منهن، فرمقتکم، فإذا ذلک فی مولدیکم، فعلمت من این اتیتم، فإذا الخب من قبل النبط، و البخل من قبل فارس، و الغدر من قبل خراسان، و الضیق من قبل الاهواز. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عمرو بن محمد، عن الشعبی، قال: لما قدم بسبی نهاوند الی المدینة، جعل ابو لؤلؤه فیروز غلام المغیره بن شعبه لا یلقی منهم صغیرا الا مسح راسه و بکی و قال: اکل عمر کبدی- و کان نهاوندیا، فاسرته الروم ایام فارس، و اسره المسلمون بعد، فنسب الی حیث سبی. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عمرو بن محمد، عن الشعبی، قال: قتل فی اللهب ممن هوی فیه ثمانون ألفا، و فی المعرکة ثلاثون ألفا مقترین، سوی من قتل فی الطلب، و کان المسلمون ثلاثین ألفا، و افتتحت مدینه نهاوند فی أول سنه تسع عشره، لسبع سنین من اماره عمر، لتمام سنه ثمان عشره. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و المهلب و طلحه فی کتاب النعمان بن مقرن و حذیفة لأهل الماهین: بسم الله الرحمن الرحیم، هذا ما اعطی النعمان بن مقرن اهل ماه بهراذان،

اعطاهم الامان علی انفسهم و أموالهم و أراضیهم، لا یغیرون علی مله، و لا یحال بینهم و بین شرائعهم، و لهم المنعه ما أدوا الجزیة فی کل سنه الی من ولیهم، علی کل حالم فی ماله و نفسه علی قدر طاقته، و ما ارشدوا ابن السبیل، و أصلحوا الطرق، و قروا جنود المسلمین ممن مر بهم فاوی الیهم یوما و لیله، و وفوا و نصحوا، فان غشوا و بدلوا، فذمتنا منهم بریئة شهد عبد الله ابن ذی السهمین، و القعقاع بن عمرو، و جریر بن عبد الله. و کتب فی المحرم سنه تسع عشره. بسم الله الرحمن الرحیم هذا ما اعطی حذیفة بن الیمان اهل ماه دینار، اعطاهم الامان علی انفسهم و أموالهم و أراضیهم، لا یغیرون عن مله، و لا یحال بینهم و بین شرائعهم، و لهم المنعه ما أدوا الجزیة فی کل سنه الی من ولیهم من المسلمین، علی کل حالم فی ماله و نفسه علی قدر طاقته، و ما ارشدوا ابن السبیل، و أصلحوا الطرق، و قروا جنود المسلمین، من مر بهم، فاوی الیهم یوما و لیله، و نصحوا، فان غشوا و بدلوا فذمتنا منهم بریئة شهد القعقاع بن عمرو، و نعیم بن مقرن، و سوید بن مقرن و کتب فی المحرم. قالوا: و الحق عمر من شهد نهاوند فابلی من الروادف بلاء فاضلا فی الفین الفین، الحقهم باهل القادسیة. و فی هذه السنه امر عمر جیوش العراق بطلب جیوش فارس حیث کانت، و امر بعض من کان بالبصرة من جنود المسلمین و حوالیها بالمسیر الی ارض فارس و کرمان و أصبهان، و بعض من کان منهم بناحیه الکوفه و ما هاتها الی أصبهان و اذربیجان و الری، و کان بعضهم یقول: انما کان ذلک من فعل عمر فی سنه ثمان عشره و هو قول سیف بن عمر. ذکر الخبر عما کان فی هذه السنه-اعنی سنه احدی و عشرین-من امر الجندین اللذین ذکرت ان عمر امرهما بما ذکر انه امرهما به: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب

و عمرو و سعید، قالوا: لما رای عمر ان یزدجرد یبعث علیه فی کل عام حربا، و قیل له: لا یزال هذا الداب حتی یخرج من مملکته، اذن للناس فی الانسیاح فی ارض العجم، حتی یغلبوا یزدجرد علی ما کان فی یدی کسری، فوجه الأمراء من اهل البصره بعد فتح نهاوند، و وجه الأمراء من اهل الکوفه بعد فتح نهاوند، و کان بین عمل سعد بن ابی وقاص و بین عمل عمار بن یاسر امیران: أحدهما عبد الله بن عبد الله بن عتبان- و فی زمانه کانت وقعه نهاوند- و زیاد بن حنظله حلیف بنی عبد بن قصی- و فی زمانه امر بالانسیاح-و عزل عبد الله بن عبد الله، و بعث فی وجه آخر من الوجوه، و ولی زیاد بن حنظله- و کان من المهاجرین- فعمل قلیلا، و الح فی الاستعفاء، فاعفی، و ولی عمار بن یاسر بعد زیاد، فکان مکانه، و أمد اهل البصره بعبد الله بن عبد الله، و أمد اهل الکوفه بابی موسی، و جعل عمر بن سراقه مکانه، و قدمت الالویه من عند عمر الی نفر بالکوفه زمان زیاد بن حنظله، فقدم لواء منها علی نعیم بن مقرن، و قد کان اهل همذان کفروا بعد الصلح، فأمره بالسیر نحو همذان، و قال: فان فتح الله علی یدیک فالی ما وراء ذلک، فی وجهک ذلک الی خراسان و بعث عتبة ابن فرقد و بکیر بن عبد الله و عقد لهما علی اذربیجان، و فرقها بینهما، و امر أحدهما ان یأخذ إلیها من حلوان الی میمنتها، و امر الآخر ان یأخذ إلیها من الموصل الی میسرتها، فتیامن هذا عن صاحبه، و تیاسر هذا عن صاحبه و بعث الی عبد الله بن عبد الله بلواء، و امره ان یسیر الی أصبهان، و کان شجاعا بطلا من اشراف الصحابه و من وجوه الانصار، حلیفا لبنی الحبلی من بنی اسد، و امده بابی موسی من البصره، و امر عمر بن سراقه علی البصره. و کان من حدیث عبد الله بن عبد الله ان عمر حین أتاه فتح نهاوند بدا له ان یأذن فی الانسیاح فکتب الیه: ان سر من الکوفه حتی تنزل المدائن، فاندبهم و لا تنتخبهم، و اکتب الی بذلک، و عمر یرید توجیهه الی أصبهان. فانتدب له فیمن انتدب عبد الله بن ورقاء الریاحی، و عبد الله بن الحارث

ابن ورقاء الأسدی و الذین لا یعلمون یرون ان أحدهما عبد الله بن بدیل ابن ورقاء الخزاعی، لذکر ورقاء، و ظنوا انه نسب الی جده، و کان عبد الله ابن بدیل بن ورقاء یوم قتل بصفین ابن اربع و عشرین سنه، و هو ایام عمر صبی و لما اتی عمر انبعاث عبد الله، بعث زیاد بن حنظله، فلما أتاه انبعاث الجنود و انسیاحهم امر عمارا بعد، و قرأ قول الله عز و جل: « وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی اَلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ اَلْوٰارِثِینَ » و قد کان زیاد صرف فی وسط من اماره سعد الی قضاء الکوفه بعد اعفاء سلمان و عبد الرحمن ابنی ربیعه، لیقضی الی ان یقدم عبد الله بن مسعود من حمص، و قد کان عمل لعمر علی ما سقی الفرات و دجلة النعمان و سوید ابنا مقرن، فاستعفیا، و قالا: اعفنا من عمل یتغول و یتزین لنا بزینه المومسة. فاعفاهما، و جعل مکانهما حذیفة بن اسید الغفاری و جابر بن عمرو المزنی، ثم استعفیا فاعفاهما، و جعل مکانهما حذیفة بن الیمان و عثمان بن حنیف، حذیفة علی ما سقت دجلة و ما وراءها، و عثمان علی ما سقی الفرات من السوادین جمیعا، و کتب الی اهل الکوفه: انی بعثت إلیکم عمار بن یاسر أمیرا، و جعلت عبد الله بن مسعود معلما و وزیرا، و ولیت حذیفة بن الیمان ما سقت دجلة و ما وراءها، و ولیت عثمان بن حنیف الفرات و ما سقی .

ذکر الخبر عن أصبهان

قالوا: و لما قدم عمار الی الکوفه أمیرا، و قدم کتاب عمر الی عبد الله: ان سر الی أصبهان و زیاد علی الکوفه، و علی مقدمتک عبد الله بن ورقاء الریاحی، و علی مجنبتیک عبد الله بن ورقاء الأسدی و عصمه بن عبد الله- و هو عصمه بن عبد الله بن عبیده بن سیف بن عبد الحارث- فسار عبد الله فی الناس حتی قدم علی حذیفة، و رجع حذیفة الی عمله، و خرج عبد الله فیمن کان معه و من انصرف معه من جند النعمان من نهاوند نحو جند

قد اجتمع له من اهل أصبهان علیهم الاستندار، و کان علی مقدمته شهر براز جاذویه، شیخ کبیر فی جمع عظیم، فالتقی المسلمون و مقدمه المشرکین برستاق من رساتیق أصبهان، فاقتتلوا قتالا شدیدا، و دعا الشیخ الی البراز، فبرز له عبد الله بن ورقاء، فقتله و انهزم اهل أصبهان، و سمی المسلمون ذلک الرستاق رستاق الشیخ، فهو اسمه الی الیوم و دعا عبد الله ابن عبد الله من یلیه، فسال الاستندار الصلح، فصالحهم، فهذا أول رستاق أخذ من أصبهان ثم سار عبد الله من رستاق الشیخ نحو جی حتی انتهی الی جی و الملک بأصبهان یومئذ الفاذوسفان، و نزل بالناس علی جی، فحاصرهم، فخرجوا الیه بعد ما شاء الله من زحف، فلما التقوا قال الفاذوسفان لعبد الله: لا تقتل اصحابی، و لا اقتل أصحابک، و لکن ابرز لی، فان قتلتک رجع أصحابک و ان قتلتنی سالمک اصحابی، و ان کان اصحابی لا یقع لهم نشابه فبرز له عبد الله و قال: اما ان تحمل علی، و اما ان احمل علیک، فقال: احمل علیک، فوقف له عبد الله، و حمل علیه الفاذوسفان، فطعنه، فأصاب قربوس سرجه فکسره، و قطع اللبب و الحزام، و زال اللبد و السرج، و عبد الله علی الفرس، فوقع عبد الله قائما، ثم استوی علی الفرس عریا، و قال له: اثبت، فحاجزه، و قال: ما أحب ان اقاتلک، فانی قد رایتک رجلا کاملا و لکن ارجع معک الی عسکرک فاصالحک، و ادفع المدینة إلیک، علی ان من شاء اقام و دفع الجزیة و اقام علی ماله، و علی ان تجری من أخذتم ارضه عنوه مجراهم، و یتراجعون، و من ابی ان یدخل فیما دخلنا فیه ذهب حیث شاء، و لکم ارضه قال: لکم ذلک. و قدم علیه ابو موسی الأشعری من ناحیه الاهواز، و قد صالح الفاذوسفان عبد الله فخرج القوم من جی، و دخلوا فی الذمة الا ثلاثین رجلا من اهل أصبهان خالفوا قومهم و تجمعوا فلحقوا بکرمان فی حاشیتهم، لجمع کان بها، و دخل عبد الله و ابو موسی جی- و جی مدینه أصبهان- و کتب بذلک

الی عمر، و اغتبط من اقام، و ندم من شخص فقدم کتاب عمر علی عبد الله: ان سر حتی تقدم علی سهیل بن عدی فتجامعه علی قتال من بکرمان، و خلف فی جی من بقی عن جی، و استخلف علی أصبهان السائب بن الأقرع. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن نفر من اصحاب الحسن، منهم المبارک بن فضالة، عن الحسن، عن 9 اسید بن المتشمس بن أخی الأحنف 3 ، قال: شهدت مع ابی موسی فتح أصبهان، و انما شهدها مددا. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو و سعید، قالوا: کتاب صلح أصبهان: بسم الله الرحمن الرحیم کتاب من عبد الله للفاذوسفان و اهل أصبهان و حوالیها، انکم آمنون ما أدیتم الجزیة، و علیکم من الجزیة بقدر طاقتکم فی کل سنه تؤدونها الی الذی یلی بلادکم عن کل حالم، و دلاله المسلم و اصلاح طریقه و قراه یوما و لیله، و حملان الراجل الی مرحلة، لا تسلطوا علی مسلم، و للمسلمین نصحکم و أداء ما علیکم، و لکم الامان ما فعلتم، فإذا غیرتم شیئا او غیر مغیر منکم و لم تسلموه فلا أمان لکم، و من سب مسلما بلغ منه، فان ضربه قتلناه و کتب و شهد عبد الله بن قیس، و عبد الله بن ورقاء، و عصمه بن عبد الله. فلما قدم الکتاب من عمر علی عبد الله، و امر فیه باللحاق بسهیل بن عدی بکرمان خرج فی جریدة خیل، و استخلف السائب، و لحق بسهیل قبل ان یصل الی کرمان. و قد روی عن معقل بن یسار ان الذی کان أمیرا علی جیش المسلمین حین غزوا أصبهان النعمان بن مقرن. ذکر الروایة بذلک: حدثنا یعقوب بن ابراهیم و عمرو بن علی، قالا: حدثنا عبد الرحمن بن مهدی، قال: حدثنا حماد بن سلمه، عن ابی عمران الجونی، عن علقمه

ابن عبد الله المزنی، عن معقل بن یسار، ان عمر بن الخطاب شاور الهرمزان، فقال: ما تری؟ ابدا بفارس، أم باذربیجان، أم بأصبهان؟ فقال: ان فارس و اذربیجان الجناحان، و أصبهان الراس فان قطعت احد الجناحین قام الجناح الآخر، فان قطعت الراس وقع الجناحان، فابدا بالراس. فدخل عمر المسجد و النعمان بن مقرن یصلی، فقعد الی جنبه، فلما قضی صلاته، قال: انی ارید ان استعملک، قال: اما جابیا فلا، و لکن غازیا، قال: فأنت غاز فوجهه الی أصبهان، و کتب الی اهل الکوفه ان یمدوه، فأتاها و بینه و بینهم النهر، فأرسل الیهم المغیره بن شعبه، فأتاهم، فقیل لملکهم-و کان یقال له ذو الحاجبین: ان رسول العرب علی الباب، فشاور اصحابه، فقال: ما ترون؟ ا قعد له فی بهجه الملک؟ فقالوا: نعم، فقعد علی سریره، و وضع التاج علی راسه، و قعد أبناء الملوک نحو السماطین علیهم القرطه و اسوره الذهب و ثیاب الدیباج ثم اذن له فدخل و معه رمحه و ترسه، فجعل یطعن برمحه بسطهم لیتطیروا، و قد أخذ بضبعیه رجلان، فقام بین یدیه، فکلمه ملکهم، فقال: انکم یا معشر العرب أصابکم جوع شدید فخرجتم، فان شئتم أمرناکم و رجعتم الی بلادکم فتکلم المغیره، فحمد الله، و اثنی علیه، ثم قال: انا معاشر العرب، کنا ناکل الجیف و المیته، و یطؤنا الناس و لا نطؤهم، و ان الله عز و جل ابتعث منا نبیا، أوسطنا حسبا، و أصدقنا حدیثا-فذکر النبی ص بما هو اهله- و انه وعدنا أشیاء فوجدناها کما قال، و انه وعدنا انا سنظهر علیکم، و نغلب علی ما هاهنا و انی اری علیکم بزه و هیئة ما اری من خلفی یذهبون حتی یصیبوها. قال: ثم قلت فی نفسی: لو جمعت جرامیزی، فوثبت وثبه، فقعدت مع العلج علی سریره لعله یتطیر! قال: فوجدت غفله، فوثبت، فإذا انا معه علی سریره قال: فاخذوه یتوجئونه و یطئونه بارجلهم قال: قلت:

هکذا تفعلون بالرسل! فانا لا نفعل هکذا، و لا نفعل برسلکم هذا فقال الملک: ان شئتم قطعتم إلینا، و ان شئتم قطعنا إلیکم قال: فقلت: بل نقطع إلیکم قال: فقطعنا الیهم فتسلسلوا کل عشره فی سلسله، و کل خمسه و کل ثلاثة قال: فصاففناهم، فرشقونا حتی أسرعوا فینا، فقال المغیره للنعمان: یرحمک الله! انه قد اسرع فی الناس فاحمل، فقال: و الله انک لذو مناقب، لقد شهدت مع رسول الله ص القتال، فکان إذا لم یقاتل أول النهار اخر القتال حتی تزول الشمس، و تهب الریاح، و ینزل النصر. قال: ثم قال: انی هاز لوائی ثلاث مرات، فاما الهزه الاولی فقضی رجل حاجته و توضأ، و اما الثانیه فنظر رجل فی سلاحه و فی شسعه فاصلحه، و اما الثالثه فاحملوا، و لا یلوین احد علی احد، و ان قتل النعمان فلا یلو علیه احد، فانی ادعو الله عز و جل بدعوه، فعزمت علی کل امرئ منکم لما امن علیها! اللهم اعط الیوم النعمان الشهاده فی نصر المسلمین، و افتح علیهم، و هز لواءه أول مره، ثم هز الثانیه، ثم هزه الثالثه، ثم شل درعه، ثم حمل فکان أول صریع، فقال معقل: فأتیت علیه، فذکرت عزمته، فجعلت علیه علما، ثم ذهبت-و کنا إذا قتلنا رجلا شغل عنا اصحابه- و وقع ذو الحاجبین عن بغلته فانشق بطنه، فهزمهم الله، ثم جئت الی النعمان و معی اداوه فیها ماء، فغسلت عن وجهه التراب، فقال: من أنت؟ قلت: معقل بن یسار، قال: ما فعل الناس؟ فقلت: فتح الله علیهم، قال: الحمد لله، اکتبوا بذلک الی عمر، و فاضت نفسه. و اجتمع الناس الی الاشعث بن قیس، و فیهم ابن عمر و ابن الزبیر، و عمرو بن معدیکرب و حذیفة، فبعثوا الی أم ولده، فقالوا: اما عهد إلیک عهدا؟ فقالت: هاهنا سفط فیه کتاب، فاخذوه، فکان فیه: ان قتل النعمان ففلان، و ان قتل فلان ففلان

[أخبار متفرقة]

و قال الواقدی: فی هذه السنه-یعنی سنه احدی و عشرین-مات خالد ابن الولید بحمص، و اوصی الی عمر بن الخطاب. قال: و فیها غزا عبد الله و عبد الرحمن ابنا عمرو و ابو سروعه، فقدموا مصر، فشرب عبد الرحمن و ابو سروعه الخمر، و کان من امرهما ما کان. قال: و فیها: سار عمرو بن العاص الی انطابلس-و هی برقه- فافتتحها، و صالح اهل برقه علی ثلاثة عشر الف دینار، و ان یبیعوا من ابنائهم ما أحبوا فی جزیتهم. قال: و فیها ولی عمر بن الخطاب عمار بن یاسر علی الکوفه، و ابن مسعود علی بیت المال، و عثمان بن حنیف علی مساحه الارض، فشکا اهل الکوفه عمارا، فاستعفی عمار عمر بن الخطاب، فأصاب جبیر بن مطعم خالیا فولاه الکوفه، فقال: لا تذکره لأحد، فبلغ المغیره بن شعبه ان عمر خلا بجبیر بن مطعم، فرجع الی امراته، فقال: اذهبی الی امراه جبیر بن مطعم، فاعرضی علیها طعام السفر، فاتتها فعرضت علیها، فاستعجمت علیها، ثم قالت: نعم، فجیئنی به، فلما استیقن المغیره بذلک جاء الی عمر، فقال: بارک الله لک فیمن ولیت! قال: فمن ولیت؟ فاخبره انه ولی جبیر ابن مطعم، فقال عمر: لا ادری ما اصنع! و ولی المغیره بن شعبه الکوفه، فلم یزل علیها حتی مات عمر. قال: و فیها بعث عمرو بن العاص عقبه بن نافع الفهری، فافتتح زویله بصلح و ما بین برقه و زویله سلم للمسلمین و حدثنا ابن حمید، قال: حدثنا سلمه، عن ابن إسحاق، قال: کان بالشام فی سنه احدی و عشرین غزوه الأمیر معاویه بن ابی سفیان، و عمیر بن سعد الأنصاری علی دمشق و البثنیة و حوران و حمص و قنسرین و الجزیرة، و معاویه علی البلقاء و الأردن و فلسطین و السواحل و أنطاکیة و معره

مصرین و قلقیه و عند ذلک صالح ابو هاشم بن عتبة بن ربیعه بن عبد شمس علی قلقیه و أنطاکیة و معره مصرین. و قیل: و فیها ولد الحسن البصری و عامر الشعبی. قال الواقدی: و حج بالناس فی هذه السنه عمر بن الخطاب، و خلف علی المدینة زید بن ثابت، و کان عامله علی مکة و الطائف و الیمن و الیمامه و البحرین و الشام و مصر و البصره من کان علیها فی سنه عشرین، و اما الکوفه فان عامله علیها کان عمار بن یاسر، و کان الیه الاحداث، و الی عبد الله ابن مسعود بیت المال، و الی عثمان بن حنیف الخراج، و الی شریح- فیما قیل- القضاء

اثنتین و عشرین

ذکر فتح همذان

قال ابو جعفر: ففیها فتحت اذربیجان، فیما حدثنی احمد بن ثابت الرازی، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، قال: کانت اذربیجان سنه اثنتین و عشرین، و أمیرها المغیره بن شعبه و کذلک قال الواقدی. و اما سیف بن عمر، فانه قال فیما کتب الی به السری عن شعیب عنه، قال: کان فتح اذربیجان سنه ثمان عشره من الهجره بعد فتح همذان و الری و جرجان و بعد صلح اصبهبذ طبرستان المسلمین قال: و کل ذلک کان فی سنه ثمان عشره. قال: فکان سبب فتح همذان- فیما زعم-ان محمدا و المهلب و طلحه و عمرا و سعیدا اخبروه ان النعمان لما صرف الی الماهین لاجتماع الأعاجم الی نهاوند، و صرف الیه اهل الکوفه وافوه مع حذیفة، و لما فصل اهل الکوفه من حلوان و أفضوا الی ماه هجموا علی قلعه فی مرج فیها مسلحه، فاستزلوهم، و کان أول الفتح، و انزلوا مکانهم خیلا یمسکون بالقلعه، فسموا معسکرهم بالمرج، مرج القلعة، ثم ساروا من مرج القلعة نحو نهاوند، حتی إذا انتهوا الی قلعه- فیها قوم خلفوا علیها النسیر بن ثور فی عجل و حنیفه، فنسبت الیه، و افتتحها بعد فتح نهاوند و لم یشهد نهاوند عجلی و لا حنفی- أقاموا مع النسیر علی القلعة، فلما جمعوا فیء نهاوند و القلاع اشرکوا فیها جمیعا، لان بعضهم قوی بعضا ثم وصفوا ما استقروا فیما بین مرج القلعة و بین نهاوند مما مروا به قبل ذلک فیما استقروا من المرج

إلیها بصفاتها، و ازدحمت الرکاب فی ثنیة من ثنایا ماه، فسمیت بالرکاب، فقیل: ثنیة الرکاب و أتوا علی اخری تدور طریقها بصخرة، فسموها ملویه، فدرست اسماؤها الاولی، و سمیت بصفاتها، و مروا بالجبل الطویل المشرف علی الجبال، فقال قائل منهم: کأنه سن سمیره- و سمیره امراه من المهاجرات من بنی معاویه، ضبیه لها سن مشرفه علی أسنانها، فسمی ذلک الجبل بسنها- و قد کان حذیفة اتبع الفالة- فاله نهاوند- نعیم بن مقرن و القعقاع بن عمرو، فبلغا همذان، فصالحهم خسروشنوم، فرجعا عنهم، ثم کفر بعده فلما قدم عهده فی العهود من عند عمر ودع حذیفة و ودعه حذیفة، هذا یرید همذان، و هذا یرید الکوفه راجعا و استخلف علی الماهین عمرو بن بلال بن الحارث. و کان کتاب عمر الی نعیم بن مقرن: ان سر حتی تأتی همذان، و ابعث علی مقدمتک سوید بن مقرن، و علی مجنبتیک ربعی بن عامر و مهلهل ابن زید، هذا طائی، و ذاک تمیمی فخرج نعیم بن مقرن فی تعبیته حتی نزل ثنیة العسل- و انما سمیت ثنیة العسل بالعسل الذی أصابوا فیها غب وقعه نهاوند حیث اتبعوا الفالة- فانتهی الفیرزان إلیها، و هی غاصه بحوامل تحمل العسل و غیر ذلک، فحبست الفیرزان حتی نزل، فتوقل فی الجبل و غار فرسه فأدرک فاصیب و لما نزلوا کنکور سرقت دواب من دواب المسلمین، فسمی قصر اللصوص. ثم انحدر نعیم من الثنیة حتی نزل علی مدینه همذان، و قد تحصنوا منهم، فحصرهم فیها، و أخذ ما بین ذلک و بین جرمیذان، و استولوا علی بلاد همذان کلها فلما رای ذلک اهل المدینة سألوا الصلح، علی ان یجریهم و من استجاب مجری واحدا، ففعل، و قبل منهم الجزاء علی المنعه، و فرق دستبی بین نفر من اهل الکوفه، بین عصمه بن عبد الله الضبی و مهلهل بن زید الطائی و سماک بن عبید العبسی و سماک بن مخرمه الأسدی،

و سماک بن خرشه الأنصاری، فکان هؤلاء أول من ولی مسالح دستبی. و قاتل الدیلم. و اما الواقدی فانه قال: کان فتح همذان و الری فی سنه ثلاث و عشرین. قال: و یقال افتتح الری قرظه بن کعب. و حدثنی ربیعه بن عثمان ان فتح همذان کان فی جمادی الاولی، علی راس سته اشهر من مقتل عمر بن الخطاب، و کان أمیرها المغیره بن شعبه. قال: و یقال: کان فتح الری قبل وفاه عمر بسنتین، و یقال: قتل عمر و جیوشه علیها. رجع الحدیث الی حدیث سیف قال: فبینما نعیم فی مدینه همذان فی توطئتها فی اثنی عشر ألفا من الجند تکاتب الدیلم و اهل الری و اهل' اذربیجان، ثم خرج موتا فی الدیلم حتی ینزل بواج روذ، و اقبل الزینبی ابو الفرخان فی اهل الری حتی انضم الیه، و اقبل اسفندیاذ أخو رستم فی اهل اذربیجان، حتی انضم الیه، و تحصن أمراء مسالح دستبی، و بعثوا الی نعیم بالخبر، فاستخلف یزید بن قیس، و خرج الیهم فی الناس حتی نزل علیهم بواج الروذ، فاقتتلوا بها قتالا شدیدا، و کانت وقعه عظیمه تعدل نهاوند، و لم تکن دونها، و قتل من القوم مقتله عظیمه لا یحصون و لا تقصر ملحمتهم من الملاحم الکبار، و قد کانوا کتبوا الی عمر باجتماعهم، ففزع منها عمر، و اهتم بحربها، و توقع ما یأتیه عنهم، فلم یفجأه الا البرید بالبشارة، فقال: ا بشیر! فقال: بل عروه، فلما ثنی علیه: ا بشیر؟ فطن، فقال: بشیر، فقال عمر: رسول نعیم؟ قال: رسول نعیم، قال: الخبر؟ قال: البشری بالفتح و النصر، و اخبره الخبر، فحمد الله، و امر بالکتاب فقرئ علی الناس، فحمدوا الله ثم قدم سماک بن مخرمه و سماک بن عبید و سماک بن خرشه فی وفود من وفود اهل الکوفه بالأخماس علی عمر، فنسبهم، فانتسب له سماک

و سماک و سماک، فقال: بارک الله فیکم، اللهم اسمک بهم الاسلام و ایدهم بالإسلام فکانت دستبی من همذان و مسالحها الی همذان، حتی رجع الرسول الی نعیم بن مقرن بجواب عمر بن الخطاب: اما بعد، فاستخلف علی همذان، و أمد بکیر بن عبد الله بسماک بن خرشه، و سر حتی تقدم الری، فتلقی جمعهم، ثم أقم بها، فإنها اوسط تلک البلاد و اجمعها لما ترید فاقر نعیم یزید بن قیس الهمذانی علی همذان، و سار من واج الروذ بالناس الی الری. و قال نعیم فی واج الروذ: لما أتانی ان موتا و رهطه بنی باسل جروا جنود الأعاجم

نهضت الیهم بالجنود مسامیا لامنع منهم ذمتی بالقواصم

فجئنا الیهم بالحدید کأننا جبال تراءی من فروع القلاسم

فلما لقیناهم بها مستفیضه و قد جعلوا یسمون فعل المساهم

صدمناهم فی واج روذ بجمعنا غداه رمیناهم باحدی العظائم

فما صبروا فی حومه الموت ساعه لحد الرماح و السیوف الصوارم

کأنهم عند انبثاث جموعهم جدار تشظی لبنه للهوادم

أصبنا بها موتا و من لف جمعه و فیها نهاب قسمه غیر عاتم

تبعناهم حتی اووا فی شعابهم نقتلهم قتل الکلاب الجواحم

کأنهم فی واج روذ وجوه ضئین أصابتها فروج المخارم

و سماک بن مخرمه هو صاحب مسجد سماک

و اعاد فیهم نعیم کتاب صلح همذان، و خلف علیها یزید بن قیس الهمذانی، و سار بالجنود حتی لحق بالری، و کان أول نسل الدیلم من العرب، و قاولهم فیه نعیم .

فتح الری

قالوا: و خرج نعیم بن مقرن من واج روذ فی الناس-و قد اخربها-الی دستبی، ففصل منها الی الری، و قد جمعوا له، و خرج الزینبی ابو الفرخان، فلقیه الزینبی بمکان یقال له قها مسالما و مخالفا لملک الری، و قد رای من المسلمین ما رای مع حسد سیاوخش و اهل بیته، فاقبل مع نعیم و الملک یومئذ بالری سیاوخش بن مهران بن بهرام شوبین، فاستمد اهل دنباوند و طبرستان و قومس و جرجان و قال: قد علمتم ان هؤلاء قد حلوا بالری، انه لا مقام لکم، فاحتشدوا له، فناهده سیاوخش، فالتقوا فی سفح جبل الری الی جنب مدینتها، فاقتتلوا به، و قد کان الزینبی قال لنعیم: ان القوم کثیر، و أنت فی قله، فابعث معی خیلا ادخل بهم مدینتهم من مدخل لا یشعرون به، و ناهدهم أنت، فإنهم إذا خرجوا علیهم لم یثبتوا لک فبعث معه نعیم خیلا من اللیل، علیهم ابن أخیه المنذر بن عمرو، فادخلهم الزینبی المدینة، و لا یشعر القوم، و بیتهم نعیم بیاتا فشغلهم عن مدینتهم، فاقتتلوا و صبروا له حتی سمعوا التکبیر من ورائهم ثم انهم انهزموا فقتلوا مقتله عدوا بالقصب فیها، و أفاء الله علی المسلمین بالری نحوا من فیء المدائن، و صالحه الزینبی علی اهل الری و مرزبه علیهم نعیم، فلم یزل شرف الری فی اهل الزینبی الاکبر، و منهم شهرام و فرخان، و سقط آل بهرام، و اخرب نعیم مدینتهم، و هی التی یقال لها العتیقة- یعنی مدینه الری- و امر الزینبی فبنی مدینه الری الحدثی و کتب نعیم الی عمر بالذی فتح الله علیه مع المضارب العجلی، و وفد بالأخماس مع عتیبة بن النهاس و ابی مفزر فی وجوه من وجوه اهل الکوفه، و أمد بکیر بن عبد الله بسماک بن

خرشه الأنصاری بعد ما فتح الری، فسار سماک الی اذربیجان مددا لبکیر، و کتب نعیم لأهل الری کتابا: بسم الله الرحمن الرحیم، هذا ما اعطی نعیم بن مقرن الزینبی بن قوله، اعطاه الامان علی اهل الری و من کان معهم من غیرهم علی الجزاء، طاقه کل حالم فی کل سنه، و علی ان ینصحوا و یدلوا و لا یغلوا و لا یسلوا، و علی ان یقروا المسلمین یوما و لیله، و علی ان یفخموا المسلم، فمن سب مسلما او استخف به نهک عقوبة، و من ضربه قتل، و من بدل منهم فلم یسلم برمته فقد غیر جماعتکم و کتب و شهد و راسله المصمغان فی الصلح علی شیء یفتدی به منهم من غیر ان یسأله النصر و المنعه، فقبل منه، و کتب بینه و بینه کتابا علی غیر نصر و لا معونه علی احد، فجری ذلک لهم: بسم الله الرحمن الرحیم هذا کتاب من نعیم بن مقرن لمردانشاه مصمغان دنباوند و اهل دنباوند و الخوار و اللارز و الشرز انک آمن و من دخل معک علی الکف، ان تکف اهل أرضک، و تتقی من ولی الفرج بمائتی الف درهم وزن سبعه فی کل سنه، لا یغار علیک، و لا یدخل علیک الا باذن، ما اقمت علی ذلک حتی تغیر، و من غیر فلا عهد له و لا لمن لم یسلمه و کتب و شهد

فتح قومس

قالوا: و لما کتب نعیم بفتح الری مع المضارب العجلی، و وفد بالأخماس کتب الیه عمر: ان قدم سوید بن مقرن الی قومس، و ابعث علی مقدمته سماک بن مخرمه و علی مجنبتیه عتیبة بن النهاس و هند بن عمرو الجملی، ففصل سوید بن مقرن فی تعبیته من الری نحو قومس، فلم یقم له احد، فأخذها سلما، و عسکر بها، فلما شربوا من نهر لهم یقال له ملاذ، فشا فیهم القصر، فقال لهم سوید: غیروا ماءکم حتی تعودوا کاهله، ففعلوا،

و استمرءوه، و کاتبه الذین لجئوا الی طبرستان منهم، و الذین أخذوا المفاوز، فدعاهم الی الصلح و الجزاء، و کتب لهم: بسم الله الرحمن الرحیم هذا ما اعطی سوید بن مقرن اهل قومس و من حشوا من الامان علی انفسهم و مللهم و أموالهم، علی ان یؤدوا الجزیة عن ید، عن کل حالم بقدر طاقته، و علی ان ینصحوا و لا یغشوا، و علی ان یدلوا، و علیهم نزل من نزل بهم من المسلمین یوما و لیله من اوسط طعامهم، و ان بدلوا و استخفوا بعهدهم فالذمه منهم بریئة و کتب و شهد.

فتح جرجان

قالوا: و عسکر سوید بن مقرن ببسطام، و کاتب ملک جرجان رزبان صول ثم سار إلیها، و کاتبه رزبان صول، و بادره بالصلح علی ان یؤدی الجزاء، و یکفیه حرب جرجان، فان غلب اعانه فقبل ذلک منه، و تلقاه رزبان صول قبل دخول سوید جرجان، فدخل معه، و عسکر بها حتی جبی الیه الخراج، و سمی فروجها، فسدها بترک دهستان، فرفع الجزاء عمن اقام یمنعها، و أخذ الخراج من سائر أهلها، و کتب بینهم و بینه کتابا: بسم الله الرحمن الرحیم هذا کتاب من سوید بن مقرن لرزبان صول ابن رزبان و اهل دهستان و سائر اهل جرجان، ان لکم الذمة، و علینا المنعه، علی ان علیکم من الجزاء فی کل سنه علی قدر طاقتکم، علی کل حالم، و من استعنا به منکم فله جزاؤه فی معونته عوضا من جزائه، و لهم الامان علی انفسهم و أموالهم و مللهم و شرائعهم، و لا یغیر شیء من ذلک هو الیهم ما أدوا و ارشدوا ابن السبیل و نصحوا و قروا المسلمین، و لم یبد منهم سل و لا غل، و من اقام فیهم فله مثل ما لهم، و من خرج فهو آمن حتی یبلغ مأمنه، و علی ان من سب مسلما بلغ جهده، و من ضربه حل دمه شهد سواد بن قطبه، و هند بن عمرو، و سماک بن مخرمه، و عتیبة بن النهاس و کتب فی سنه ثمان عشره

و اما المدائنی، فانه قال-فیما حدثنا ابو زید، عنه: فتحت جرجان فی زمن عثمان سنه ثلاثین.

فتح طبرستان

قالوا: و ارسل الاصبهبذ سویدا فی الصلح، علی ان یتوادعا، و یجعل له شیئا علی غیر نصر و لا معونه علی احد، فقبل ذلک منه، و جری ذلک لهم، و کتب له کتابا: بسم الله الرحمن الرحیم هذا کتاب من سوید بن مقرن للفرخان اصبهبذ خراسان علی طبرستان و جیل جیلان من اهل العدو، انک آمن بأمان الله عز و جل علی ان تکف لصوتک و اهل حواشی أرضک، و لا تؤوی لنا بغیه، و تنقی من ولی فرج أرضک بخمسمائة الف درهم من دراهم أرضک، فإذا فعلت ذلک فلیس لأحد منا ان یغیر علیک، و لا یتطرق أرضک، و لا یدخل علیک الا باذنک، سبیلنا علیکم بالاذن آمنه، و کذلک سبیلکم، و لا تؤوون لنا بغیه، و لا تسلون لنا الی عدو، و لا تغلون، فان فعلتم فلا عهد بیننا و بینکم شهد سواد بن قطبه التمیمی، و هند بن عمرو المرادی، و سماک بن مخرمه الأسدی، و سماک بن عبید العبسی، و عتیبة بن النهاس البکری و کتب سنه ثمان عشره.

فتح اذربیجان

قال: و لما افتتح نعیم همذان ثانیه، و سار الی الری من واج روذ، کتب الیه عمر: ان یبعث سماک بن خرشه الأنصاری ممدا لبکیر بن عبد الله باذربیجان، فاخر ذلک حتی افتتح الری، ثم سرحه من الری، فسار سماک نحو بکیر باذربیجان، و کان سماک بن خرشه و عتبة بن فرقد

من أغنیاء العرب، و قدما الکوفه بالغنی، و قد کان بکیر سار حین بعث إلیها، حتی إذا طلع بحیال جرمیذان- طلع علیهم اسفندیاذ بن الفرخزاد مهزوما من واج روذ، فکان أول قتال لقیه باذربیجان، فاقتتلوا، فهزم الله جنده، و أخذ بکیر اسفندیاذ أسیرا، فقال له اسفندیاذ: الصلح أحب إلیک أم الحرب؟ قال: بل الصلح، قال: فامسکنی عندک، فان اهل اذربیجان ان لم اصالح علیهم او أجیء لم یقیموا لک، و جلوا الی الجبال التی حولها من القبج و الروم و من کان علی التحصن تحصن الی یوم ما، فامسکه عنده، فأقام و هو فی یده، و صارت البلاد الیه الا ما کان من حصن و قدم علیه سماک بن خرشه ممدا و اسفندیاذ فی اساره، و قد افتتح ما یلیه، و افتتح عتبة بن فرقد ما یلیه و قال بکیر لسماک مقدمه علیه، و مازحه: ما الذی اصنع بک و بعتبه باغنیین؟ لئن اطعت ما فی نفسی لامضین قدما و لاخلفنکما، فان شئت اقمت معی، و ان شئت اتیت عتبة فقد أذنت لک، فانی لا أرانی الا تارککما و طالبا وجها هو اکره من هذا. فاستعفی عمر، فکتب الیه بالاذن علی ان یتقدم نحو الباب، و امره ان یستخلف علی عمله، فاستخلف عتبة علی الذی افتتح منها، و مضی قدما، و دفع اسفندیاذ الی عتبة، فضمه عتبة الیه ، و امر عتبة سماک بن خرشه- و لیس بابی دجانة- علی عمل بکیر الذی کان افتتح، و جمع عمر اذربیجان کلها لعتبه بن فرقد. قالوا: و قد کان بهرام بن الفرخزاد أخذ بطریق عتبة بن فرقد، و اقام له فی عسکره حتی قدم علیه عتبة، فاقتتلوا، فهزمه عتبة، و هرب بهرام. فلما بلغ الخبر بهزیمه بهرام و مهربه اسفندیاذ و هو فی الاسار عند بکیر، قال: الان تم الصلح، و طفئت الحرب، فصالحه، و أجاب الی ذلک کلهم، و عادت اذربیجان سلما، و کتب بذلک بکیر و عتبة الی عمر، و بعثوا بما خمسوا مما أفاء الله علیهم، و وفدوا الوفود بذلک، و کان بکیر قد سبق عتبة بفتح ما ولی، و تم الصلح بعد ما هزم عتبة بهرام و کتب عتبة بینه

و بین اهل اذربیجان کتابا حیث جمع له عمل بکیر الی عمله: بسم الله الرحمن الرحیم هذا ما اعطی عتبة بن فرقد، عامل عمر بن الخطاب امیر المؤمنین اهل اذربیجان- سهلها و جبلها و حواشیها و شفارها و اهل مللها-کلهم الامان علی انفسهم و أموالهم و مللهم و شرائعهم، علی ان یؤدوا الجزیة علی قدر طاقتهم، لیس علی صبی و لا امراه و لا زمن لیس فی یدیه شیء من الدنیا، و لا متعبد متخل لیس فی یدیه من الدنیا شیء، لهم ذلک و لمن سکن معهم، و علیهم قری المسلم من جنود المسلمین یوما و لیله و دلالته، و من حشر منهم فی سنه وضع عنه جزاء تلک السنه، و من اقام فله مثل ما لمن اقام من ذلک، و من خرج فله الامان حتی یلجأ الی حرزه و کتب جندب، و شهد بکیر بن عبد الله اللیثی و سماک بن خرشه الأنصاری و کتب فی سنه ثمان عشره. قالوا: و فیها، قدم عتبة علی عمر بالخبیص الذی کان اهداه له، و ذلک ان عمر کان یأخذ عماله بموافاه الموسم فی کل سنه یحجر علیهم بذلک الظلم، و یحجزهم به عنه

فتح الباب

و فی هذه السنه کان فتح الباب فی قول سیف و روایته، قال: و قالوا -یعنی الذین ذکرت اسماءهم قبل: رد عمر أبا موسی الی البصره، و رده سراقه بن عمرو-و کان یدعی ذا النور- الی الباب، و جعل علی مقدمته عبد الرحمن بن ربیعه-و کان أیضا یدعی ذا النور- و جعل علی احدی المجنبتین حذیفة بن اسید الغفاری، و سمی للأخری بکیر بن عبد الله اللیثی- و کان بإزاء الباب قبل قدوم سراقه بن عمرو علیه، و کتب الیه ان یلحق به-

و جعل علی المقاسم سلمان بن ربیعه فقدم سراقه عبد الرحمن بن ربیعه، و خرج فی الاثر، حتی إذا خرج من اذربیجان نحو الباب، قدم علی بکیر فی ادانی الباب، فاستدف ببکیر، و دخل بلاد الباب علی ما عباه عمر. و امده عمر بحبیب بن مسلمه، صرفه الیه من الجزیرة، و بعث زیاد بن حنظله مکانه علی الجزیرة و لما اطل عبد الرحمن بن ربیعه علی الملک بالباب- و الملک بها یومئذ شهربراز، رجل من اهل فارس، و کان علی ذلک الفرج، و کان اصله من اهل شهربراز الملک الذی افسد بنی إسرائیل، و اعری الشام منهم- فکاتبه شهربراز، و استامنه علی ان یأتیه، ففعل فأتاه، فقال: انی بإزاء عدو کلب و امم مختلفه، لا ینسبون الی احساب، و لیس ینبغی لذی الحسب و العقل ان یعین امثال هؤلاء، و لا یستعین بهم علی ذوی الاحساب و الأصول، و ذو الحسب قریب ذی الحسب حیث کان، و لست من القبج فی شیء، و لا من الأرمن، و انکم قد غلبتم علی بلادی و امتی، فانا الیوم منکم و یدی مع ایدیکم، و صغوی معکم، و بارک الله لنا و لکم، و جزیتنا إلیکم النصر لکم، و القیام بما تحبون، فلا تذلونا بالجزیة فتوهنونا لعدوکم. فقال عبد الرحمن: فوقی رجل قد اظلک فسر الیه، فجوزه، فسار الی سراقه فلقیه بمثل ذلک، فقال سراقه: قد قبلت ذلک فیمن کان معک علی هذا ما دام علیه، و لا بد من الجزاء ممن یقیم و لا ینهض فقبل ذلک، و صار سنه فیمن کان یحارب العدو من المشرکین، و فیمن لم یکن عنده الجزاء، الا ان یستنفروا فتوضع عنهم جزاء تلک السنه و کتب سراقه الی عمر بن الخطاب بذلک، فاجازه و حسنه، و لیس لتلک البلاد التی فی ساحه تلک الجبال نبک لم یقم الأرمن بها الا علی اوفاز، و انما هم سکان ممن حولها و من الطراء استاصلت الغارات نبکها من اهل القرار، و أرز اهل الجبال منهم الی جبالهم، و جلوا عن قرار ارضهم، فکان لا یقیم بها الا الجنود و من اعانهم او تجر الیهم، و اکتتبوا من سراقه بن عمرو کتابا: بسم الله الرحمن الرحیم هذا ما اعطی سراقه بن عمرو عامل امیر المؤمنین

عمر بن الخطاب شهربراز و سکان أرمینیة و الأرمن من الامان، اعطاهم أمانا لأنفسهم و أموالهم و ملتهم الا یضاروا و لا ینتقضوا، و علی اهل أرمینیة و الأبواب، الطراء منهم و التناء و من حولهم فدخل معهم ان ینفروا لکل غاره، و ینفذوا لکل امر ناب او لم ینسب رآه الوالی صلاحا، علی ان توضع الجزاء عمن أجاب الی ذلک الا الحشر، و الحشر عوض من جزائهم و من استغنی عنه منهم و قعد فعلیه مثل ما علی اهل اذربیجان من الجزاء و الدلالة و النزل یوما کاملا، فان حشروا وضع ذلک عنهم، و ان ترکوا أخذوا به شهد عبد الرحمن بن ربیعه، و سلمان بن ربیعه، و بکیر بن عبد الله و کتب مرضی بن مقرن و شهد و وجه سراقه بعد ذلک بکیر بن عبد الله و حبیب بن مسلمه و حذیفة بن اسید و سلمان بن ربیعه الی اهل تلک الجبال المحیطة بإرمینیة، فوجه بکیرا الی موقان، و وجه حبیبا الی تفلیس، و حذیفة بن اسید الی من بجبال اللان، و سلمان بن ربیعه الی الوجه الآخر، و کتب سراقه بالفتح و بالذی وجه فیه هؤلاء النفر الی عمر بن الخطاب، فاتی عمر امر لم یکن یری انه یستتم له علی ما خرج علیه فی سریح بغیر مئونة و کان فرجا عظیما به جند عظیم، انما ینتظر اهل فارس صنیعهم، ثم یضعون الحرب او یبعثونها. فلما استوسقوا و استحلوا عدل الاسلام مات سراقه، و استخلف عبد الرحمن ابن ربیعه، و قد مضی أولئک القواد الذین بعثهم سراقه، فلم یفتح احد منهم ما وجه له الا بکیر فانه فض موقان، ثم تراجعوا علی الجزیة، فکتب لهم: بسم الله الرحمن الرحیم هذا ما اعطی بکیر بن عبد الله اهل موقان من جبال القبج الامان علی أموالهم و انفسهم و ملتهم و شرائعهم علی الجزاء، دینار علی کل حالم او قیمته، و النصح، و دلاله المسلم و نزله یومه و لیلته، فلهم الامان ما أقروا و نصحوا، و علینا الوفاء، و الله المستعان فان ترکوا ذلک و استبان منهم غش فلا أمان لهم الا ان یسلموا الغششه برمتهم، و الا فهم متمالئون شهد الشماخ بن ضرار و الرسارس بن جنادب، و حمله بن جویه. و کتب سنه احدی و عشرین

قالوا: و لما بلغ عمر موت سراقه و استخلافه عبد الرحمن بن ربیعه اقر عبد الرحمن علی فرج الباب، و امره بغزو الترک، فخرج عبد الرحمن بالناس حتی قطع الباب، فقال له شهربراز: ما ترید ان تصنع؟ قال: ارید بلنجر، قال: انا لنرضی منهم ان یدعونا من دون الباب قال: لکنا لا نرضی منهم بذلک حتی نأتیهم فی دیارهم، و تالله ان معنا لأقواما لو یأذن لنا أمیرنا فی الامعان لبلغت بهم الردم قال: و ما هم؟ قال: اقوام صحبوا رسول الله ص و دخلوا فی هذا الأمر بنیه، کانوا اصحاب حیاء و تکرم فی الجاهلیة، فازداد حیاؤهم و تکرمهم، فلا یزال هذا الأمر دائما لهم، و لا یزال النصر معهم حتی یغیرهم من یغلبهم، و حتی یلفتوا عن حالهم بمن غیرهم فغزا بلنجر غزاه فی زمن عمر لم تئم فیها امراه، و لم ییتم فیها صبی، و بلغ خیله فی غزاتها البیضاء علی راس مائتی فرسخ من بلنجر، ثم غزا فسلم، ثم غزا غزوات فی زمان عثمان، و اصیب عبد الرحمن حین تبدل اهل الکوفه فی اماره عثمان لاستعماله من کان ارتد استصلاحا لهم، فلم یصلحهم ذلک، و زادهم فسادا ان سادهم من طلب الدنیا، و عضلوا بعثمان حتی جعل یتمثل: و کنت و عمرا کالمسمن کلبه فخدشه أنیابه و اظافره

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الغصن بن القاسم، عن رجل، عن سلمان بن ربیعه، قال: لما دخل علیهم عبد الرحمن بن ربیعه حال الله بین الترک و الخروج علیه، و قالوا: ما اجترأ علینا هذا الرجل الا و معه الملائکة تمنعه من الموت، فتحصنوا منه و هربوا، فرجع بالغنم و الظفر، و ذلک فی اماره عمر، ثم انه غزاهم غزوات فی زمن عثمان، ظفر کما کان یظفر، حتی إذا تبدل اهل الکوفه لاستعمال عثمان من کان ارتد فغزاهم بعد ذلک، تذامرت الترک و قال بعضهم لبعض: انهم لا یموتون، قال: انظروا، و فعلوا فاختفوا لهم فی الغیاض، فرمی رجل منهم رجلا من

المسلمین علی غره فقتله، و هرب عنه اصحابه، فخرجوا علیه عند ذلک، فاقتتلوا فاشتد قتالهم، و نادی مناد من الجو: صبرا آل عبد الرحمن و موعدکم الجنه! فقاتل عبد الرحمن حتی قتل، و انکشف الناس، و أخذ الرایة سلمان بن ربیعه، فقاتل بها، و نادی المنادی من الجو: صبرا آل سلمان ابن ربیعه! فقال سلمان: او تری جزعا! ثم خرج بالناس، و خرج سلمان و ابو هریرة الدوسی علی جیلان، فقطعوها الی جرجان، و اجترأ الترک بعدها و لم یمنعهم ذلک من اتخاذ جسد عبد الرحمن، فهم یستسقون به حتی الان. و حدث عمرو بن معد یکرب عن مطر بن ثلج التمیمی، قال: دخلت علی عبد الرحمن بن ربیعه بالباب و شهربراز عنده، فاقبل رجل علیه شحوبه، حتی دخل علی عبد الرحمن، فجلس الی شهربراز، و علی مطر قباء برود یمینیه، ارضه حمراء، و وشیه اسود-او وشیه احمر-و ارضه سوداء، فتساءلا. ثم ان شهربراز، قال: ایها الأمیر، ا تدری من این جاء هذا الرجل؟ هذا الرجل بعثته منذ سنین نحو السد لینظر ما حاله و من دونه، و زودته مالا عظیما، و کتبت له الی من یلینی، و اهدیت له، و سألته ان یکتب له الی من وراءه، و زودته لکل ملک هدیه، ففعل ذلک بکل ملک بینه و بینه، حتی انتهی الیه، فانتهی الی الملک الذی السد فی ظهر ارضه، فکتب له الی عامله علی ذلک البلد، فأتاه فبعث معه بازیاره و معه عقابه، فاعطاه حریره، قال: فتشکر لی البازیار، فلما انتهینا فإذا جبلان بینهما سد مسدود، حتی ارتفع علی الجبلین بعد ما استوی بهما، و إذا دون السد خندق أشد سوادا من اللیل لبعده، فنظرت الی ذلک کله، و تفرست فیه، ثم ذهبت لأنصرف، فقال لی البازیار: علی رسلک اکافک! انه لا یلی ملک بعد ملک الا تقرب الی الله بافضل ما عنده من الدنیا، فیرمی به فی هذا اللهب، فشرح بضعه لحم معه، فألقاها فی ذلک الهواء، و انقضت علیها العقاب، و قال: ان أدرکتها قبل ان تقع فلا شیء، و ان لم تدرکها حتی تقع فذلک شیء، فخرجت علینا العقاب باللحم فی مخالبها، و إذا فیه یاقوته، فأعطانیها،

و ها هی هذه فتناولها شهربراز حمراء، فناولها عبد الرحمن، فنظر إلیها، ثم ردها الی شهربراز، و قال شهربراز: لهذه خیر من هذا البلد-یعنی الباب- و ایم الله لأنتم أحب الی ملکه من آل کسری، و لو کنت فی سلطانهم ثم بلغهم خبرها لانتزعوها منی، و ایم الله لا یقوم لکم شیء ما وفیتم و وفی ملککم الاکبر. فاقبل عبد الرحمن علی الرسول، و قال: ما حال هذا الردم و ما شبهه؟ فقال: هذا الثوب الذی علی هذا الرجل، قال: فنظر الی ثوبی، فقال مطر بن ثلج لعبد الرحمن بن ربیعه: صدق و الله الرجل، لقد نفذ و رای، فقال: اجل، وصف صفه الحدید و الصفر، و قال: « آتُونِی زُبَرَ اَلْحَدِیدِ » الی آخر الآیة. و قال عبد الرحمن لشهربراز: کم کانت هدیتک؟ قال: قیمه مائه الف فی بلادی هذه، و ثلاثة آلاف الف او اکثر فی تلک البلدان. و زعم الواقدی ان معاویه غزا الصائفه فی هذه السنه، و دخل بلاد الروم فی عشره آلاف من المسلمین .

[أخبار متفرقة ]

و قال بعضهم: فی هذه السنه کانت وفاه خالد بن الولید. و فیها ولد یزید بن معاویه و عبد الملک بن مروان. و حج بالناس فی هذه السنه عمر بن الخطاب، و کان عامله علی مکة عتاب بن اسید، و علی الیمن یعلی بن امیه، و علی سائر امصار المسلمین الذین کانوا عماله فی السنه التی قبلها، و قد ذکرناهم قبل .

ذکر تعدیل الفتوح بین اهل الکوفه و البصره

و فی هذه السنه عدل عمر فتوح اهل الکوفه و البصره بینهم. ذکر الخبر بذلک: کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، و سعید، قالوا: اقام عمار بن یاسر عاملا علی الکوفه سنه فی اماره

عمر و بعض اخری و کتب عمر بن سراقه و هو یومئذ علی البصره الی عمر ابن الخطاب یذکر له کثره اهل البصره، و عجز خراجهم عنهم، و یسأله ان یزیدهم احد الماهین او ماسبذان و بلغ ذلک اهل الکوفه، فقالوا لعمار: اکتب لنا الی عمر ان رامهرمز و ایذج لنا دونهم، لم یعینونا علیهما بشیء، و لم یلحقوا بنا حتی افتتحناهما، فقال عمار: ما لی و لما هاهنا! فقال له عطارد: فعلام تدع فیئنا ایها العبد الأجدع! فقال: لقد سببت أحب اذنی الی و لم یکتب فی ذلک فابغضوه، و لما ابی اهل الکوفه الا الخصومه فیهما لأهل البصره شهد لهم اقوام علی ابی موسی، انه قد کان آمن اهل رامهرمز و ایذج، و ان اهل الکوفه و النعمان راسلوهم و هم فی أمان فأجاز لهم عمر ذلک، و أجراها لأهل البصره بشهاده الشهود و ادعی اهل البصره فی أصبهان قریات افتتحها ابو موسی دون جی، ایام امدهم بهم عمر الی عبد الله بن عبد الله بن عتبان، فقال اهل الکوفه: اتیتمونا مددا و قد افتتحنا البلاد، فاسیناکم فی المغانم، و الذمة ذمتنا، و الارض أرضنا، فقال عمر: صدقوا ثم ان اهل الأیام و اهل القادسیة من اهل البصره أخذوا فی امر آخر حتی قالوا: فلیعطونا نصیبنا مما نحن شرکاؤهم فیه من سوادهم و حواشیه فقال لهم عمر: ا ترضون بماه؟ و قال لأهل الکوفه: ا ترضون ان نعطیهم من ذلک احد الماهین؟ فقالوا: ما رایت انه ینبغی فاعمل به، فأعطاهم ماه دینار بنصیبهم لمن کان شهد الأیام و القادسیة منهم الی سواد البصره و مهرجانقذق، و کان ذلک لمن شهد الأیام و القادسیة من اهل البصره و لما ولی معاویه بن ابی سفیان- و کان معاویه هو الذی جند قنسرین من رافضه العراقین ایام علی، و انما کانت قنسرین رستاقا من رساتیق حمص حتی مصرها معاویه و جندها بمن ترک الکوفه و البصره فی ذلک الزمان، و أخذ لهم معاویه بنصیبهم من فتوح العراق اذربیجان و الموصل و الباب، فضمها فیما ضم، و کان اهل الجزیرة و الموصل یومئذ ناقله رمیتا بکل من کان ترک هجرته من اهل البلدین، و کانت الباب و اذربیجان و الجزیرة

و الموصل من فتوح اهل الکوفه- نقل ذلک الی من انتقل منهم الی الشام ازمان علی، و الی من رمیت به الجزیرة و الموصل ممن کان ترک هجرته ایام علی، و کفر اهل أرمینیة زمان معاویه، و قد امر حبیب بن مسلمه علی الباب- و حبیب یومئذ بجرزان- و کاتب اهل تفلیس و تلک الجبال، ثم ناجزهم، حتی استجابوا و اعتقدوا من حبیب و کتب بینه و بینهم کتابا بعد ما کاتبهم: بسم الله الرحمن الرحیم من حبیب بن مسلمه الی اهل تفلیس من جرزان ارض الهرمز و سلم أنتم، فانی احمد الله إلیکم الذی لا اله الا هو، فانه قد قدم علینا رسولکم تفلی، فبلغ عنکم، و ادی الذی بعثتم و ذکر تفلی عنکم انا لم نکن أمه فیما تحسبون، و کذلک کنا حتی هدانا الله عز و جل بمحمد ص، و أعزنا بالإسلام بعد قله و ذله و جاهلیة و ذکر تفلی انکم احببتم سلمنا فما کرهت و الذین آمنوا معی، و قد بعثت إلیکم عبد الرحمن بن جزء السلمی، و هو من اعلمنا من اهل العلم بالله و اهل القرآن، و بعثت معه بکتابی بامانکم، فان رضیتم دفعه إلیکم، و ان کرهتم آذنکم بحرب علی سواء ان الله لا یحب الخائنین: بسم الله الرحمن الرحیم هذا کتاب من حبیب بن مسلمه لأهل تفلیس من جرزان ارض الهرمز، بالأمان علی انفسکم و أموالکم و صوامعکم و بیعکم و صلواتکم، علی الاقرار بصغار الجزیة، علی کل اهل بیت دینار واف، و لنا نصحکم و نصرکم علی عدو الله و عدونا، و قری المجتاز لیله من حلال طعام اهل الکتاب و حلال شرابهم، و هدایة الطریق فی غیر ما یضر فیه بأحد منکم. فان اسلمتم و اقمتم الصلاة و آتیتم الزکاة، فاخواننا فی الدین و موالینا، و من تولی عن الله و رسله و کتبه و حزبه فقد آذناکم بحرب علی سواء، ان الله لا یحب

الخائنین شهد عبد الرحمن بن خالد، و الحجاج، و عیاض و کتب ریاح، و اشهد الله و ملائکته و الذین آمنوا، و کفی بالله شهیدا .

ذکر عزل عمار عن الکوفه

و فی هذه السنه عزل عمر بن الخطاب عمارا عن الکوفه، و استعمل أبا موسی فی قول بعضهم، و قد ذکرت ما قال الواقدی فی ذلک قبل. ذکر السبب فی ذلک: قد تقدم ذکری بعض سبب عزله، و نذکر بقیته ذکر السری- فیما کتب به الی-عن شعیب، عن سیف، عمن تقدم ذکری من شیوخه، قال: قالوا: و کتب اهل الکوفه، عطارد ذلک و اناس معه الی عمر فی عمار، و قالوا: انه لیس بامیر، و لا یحتمل ما هو فیه، و نزا به اهل الکوفه فکتب عمر الی عمار: ان اقبل، فخرج بوفد من اهل الکوفه، و وفد رجالا ممن یری انهم معه، فکانوا أشد علیه ممن تخلف، فجزع فقیل له: یا أبا الیقظان، ما هذا الجزع! فقال: و الله ما احمد نفسی علیه، و لقد ابتلیت به- و کان سعد بن مسعود الثقفی عم المختار، و جریر بن عبد الله معه-فسعیا به، و أخبرا عمر بأشیاء یکرهها، فعزله عمر و لم یوله. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن الولید بن جمیع، عن ابی الطفیل، قال: قیل لعمار: اساءک العزل؟ فقال: و الله ما سرنی حین استعملت، و لقد ساءنی حین عزلت. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن اسماعیل بن ابی خالد و مجالد، عن الشعبی، قال: قال عمر لأهل الکوفه: ای منزلیکم اعجب إلیکم؟ -یعنی الکوفه او المدائن- و قال: انی لاسالکم و انی لاعرف فضل أحدهما علی الآخر فی وجوهکم، فقال جریر: اما منزلنا هذا الأدنی فانه ادنی محله من السواد من البر، و اما الآخر فوعک البحر و غمه و بعوضة

فقال عمار: کذبت، فقال عمر لعمار: بل أنت اکذب منه، و قال: ما تعرفون من امیرکم عمار؟ فقال جریر: هو و الله غیر کاف و لا مجز و لا عالم بالسیاسة. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن زکریاء بن سیاه، عن هشام بن عبد الرحمن الثقفی، ان سعد بن مسعود، قال: و الله ما یدری علام استعملته! فقال عمر: علام استعملتک یا عمار؟ قال: علی الحیرة و أرضها فقال: قد سمعت بالحیرة تجارا تختلف إلیها، قال: و علی ای شیء؟ قال: علی بابل و أرضها، قال: قد سمعت بذکرها فی القرآن. قال: و علی ای شیء؟ قال: علی المدائن و ما حولها، قال: ا مدائن کسری؟ قال: نعم قال: و علی ای شیء؟ قال: علی مهرجانقذق و أرضها. قالوا: قد اخبرناک انه لا یدری علام بعثته! فعزله عنهم، ثم دعاه بعد ذلک، فقال: اساءک حین عزلتک؟ فقال: و الله ما فرحت به حین بعثتنی، و لقد ساءنی حین عزلتنی فقال: لقد علمت ما أنت بصاحب عمل، و لکنی تاولت: « وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی اَلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ اَلْوٰارِثِینَ » . کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن خلید بن ذفره النمری، عن ابیه بمثله و زیاده، فقال: او تحمد نفسک بمعرفة من تعالجه منذ قدمت! و قال: و الله یا عمار لا ینتهی بک حدک حتی یلقیک فی هنه، و تالله لئن أدرکک عمر لترقن، و لئن رققت لتبتلین، فسل الله الموت ثم اقبل علی اهل الکوفه فقال: من تریدون یا اهل الکوفه؟ فقالوا: أبا موسی فأمره علیهم بعد عمار، فأقام علیهم سنه، فباع غلامه

العلف و سمعه الولید بن عبد شمس، یقول: ما صحبت قوما قط الا آثرتهم، و و الله ما منعنی ان اکذب شهود البصره الا صحبتهم، و لئن صحبتکم لامنحنکم خیرا فقال الولید: ما ذهب بأرضنا غیرک، و لا جرم لا تعمل علینا فخرج و خرج معه نفر، فقالوا: لا حاجه لنا فی ابی موسی، قال: و لم؟ قالوا: غلام له یتجر فی حشرنا فعزله عنهم و صرفه الی البصره، و صرف عمر بن سراقه الی الجزیرة و قال لأصحاب ابی موسی الذین شخصوا فی عزله من اهل الکوفه: اقوی مشدد أحب إلیکم أم ضعیف مؤمن؟ فلم یجد عندهم شیئا، فتنحی، فخلا فی ناحیه المسجد، فنام فأتاه المغیره بن شعبه فکلاه حتی استیقظ، فقال: ما فعلت هذا یا امیر المؤمنین الا من عظیم، فهل نابک من نائب؟ قال: و ای نائب اعظم من مائه الف لا یرضون عن امیر، و لا یرضی عنهم امیر! و قال فی ذلک ما شاء الله. و اختطت الکوفه حین اختطت علی مائه الف مقاتل، و أتاه اصحابه، فقالوا: یا امیر المؤمنین، ما شانک؟ قال: شأنی اهل الکوفه قد عضلوا بی. و اعاد علیهم عمر المشورة التی استشار فیها، فأجابه المغیره فقال: اما الضعیف المسلم فضعفه علیک و علی المسلمین و فضله له، و اما القوی المشدد فقوته لک و للمسلمین، و شداده علیه و له فبعثه علیهم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد بن عبد الله، عن سعید بن عمرو، ان عمر قال قبل ان استعمل المغیره: ما تقولون فی تولیه رجل ضعیف مسلم او رجل قوی مشدد؟ فقال المغیره: اما الضعیف المسلم فان اسلامه لنفسه و ضعفه علیک، و اما القوی المشدد فان شداده لنفسه و قوته للمسلمین قال: فانا باعثوک یا مغیره فکان المغیره علیها حتی مات عمر رضی الله تعالی عنه و ذلک نحو من سنتین و زیاده فلما ودعه المغیره للذهاب الی الکوفه، قال له: یا مغیره لیأمنک الأبرار، و لیخفک الفجار. ثم اراد عمر ان یبعث سعدا علی عمل المغیره فقتل قبل ان یبعثه، فاوصی به، و کان من سنه عمر و سیرته ان یأخذ عماله بموافاه الحج فی کل سنه

للسیاسة، و لیحجزهم بذلک عن الرعیة، و لیکون لشکاه الرعیة وقتا و غایة ینهونها فیه الیه. و فی هذه السنه غزا الأحنف بن قیس- فی قول بعضهم خراسان- و حارب یزدجرد، و اما فی روایه سیف فان خروج الأحنف الی خراسان کان فی سنه ثمان عشره من الهجره

ذکر مصیر یزدجرد

الی خراسان و ما کان السبب فی ذلک

اختلف اهل السیر فی سبب ذلک و کیف کان الأمر فیه، فاما ما ذکره سیف عن اصحابه فی ذلک، فانه فیما کتب به الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: کان یزدجرد بن شهریار بن کسری- و هو یومئذ ملک فارس- لما انهزم اهل جلولاء خرج یرید الری، و قد جعل له محمل واحد یطبق ظهر بعیره، فکان إذا سار نام فیه و لم یعرس بالقوم فانتهوا به الی مخاضه و هو نائم فی محمله، فانبهوه لیعلم، و لئلا یفزع إذا خاض البعیر ان هو استیقظ، فعنفهم و قال: بئسما صنعتم! و الله لو ترکتمونی لعلمت ما مده هذه الامه، انی رایت انی و محمدا تناجینا عند الله، فقال له: املکهم مائه سنه، فقال: زدنی، فقال: عشرا و مائه سنه، فقال: زدنی، فقال: عشرین و مائه سنه، فقال: زدنی، فقال: لک. و انبهتمونی، فلو ترکتمونی لعلمت ما مده هذه الامه. فلما انتهی الی الری، و علیها آبان جاذویه، وثب علیه فأخذه، فقال: یا آبان جاذویه، تغدر بی! قال: لا، و لکن قد ترکت ملکک، و صار فی ید غیرک، فاحببت ان اکتتب علی ما کان لی من شیء، و ما اردت غیر ذلک و أخذ خاتم یزدجرد و وصل الادم، و اکتتب الصکاک و سجل السجلات بکل ما اعجبه، ثم ختم علیها و رد الخاتم ثم اتی بعد سعدا فرد علیه کل شیء فی کتابه و لما صنع آبان جاذویه بیزدجرد ما صنع

خرج یزدجرد من الری الی أصبهان، و کره آبان جاذویه، فارا منه و لم یأمنه ثم عزم علی کرمان، فأتاها و النار معه، فاراد ان یضعها فی کرمان، ثم عزم علی خراسان، فاتی مرو، فنزلها و قد نقل النار، فبنی لها بیتا و اتخذ بستانا، و بنی ازجا فرسخین من مرو الی البستان، فکان علی راس فرسخین من مرو، و اطمان فی نفسه و امن ان یؤتی، و کاتب من مرو من بقی من الأعاجم فیما لم یفتتحه المسلمون، فدانوا له، حتی اثار اهل فارس و الهرمزان فنکثوا، و ثار اهل الجبال و الفیرزان فنکثوا، و صار ذلک داعیه الی اذن عمر للمسلمین فی الانسیاح، فانساح اهل البصره و اهل الکوفه حتی اثخنوا فی الارض، فخرج الأحنف الی خراسان، فاخذ علی مهرجانقذق، ثم خرج الی أصبهان- و اهل الکوفه محاصرو جی- فدخل خراسان من الطبسین، فافتتح هراة عنوه، و استخلف علیها صحار بن فلان العبدی ثم سار نحو مرو الشاهجان، و ارسل الی نیسابور- و لیس دونها قتال- مطرف بن عبد الله بن الشخیر و الحارث بن حسان الی سرخس، فلما دنا الأحنف من مرو الشاهجان خرج منها یزدجرد نحو مرو الروذ حتی نزلها، و نزل الأحنف مرو الشاهجان، و کتب یزدجرد و هو بمرو الروذ الی خاقان یستمده، و کتب الی ملک الصغد یستمده، فخرج رسولاه نحو خاقان و ملک الصغد، و کتب الی ملک الصین یستعینه، و خرج الأحنف من مرو الشاهجان، و استخلف علیها حاتم بن النعمان الباهلی بعد ما لحقت به امداد اهل الکوفه، علی اربعه أمراء: علقمه بن النضر النضری، و ربعی بن عامر التمیمی، و عبد الله بن ابی عقیل الثقفی، و ابن أم غزال الهمذانی، و خرج سائرا نحو مرو الروذ، حتی إذا بلغ ذلک یزدجرد خرج الی بلخ، و نزل الأحنف مرو الروذ، و قدم اهل الکوفه، فساروا الی بلخ، و اتبعهم الأحنف، فالتقی اهل الکوفه و یزدجرد ببلخ، فهزم الله یزدجرد، و توجه فی اهل فارس الی النهر فعبر، و لحق الأحنف باهل

الکوفه، و قد فتح الله علیهم، فبلخ من فتوح اهل الکوفه و تتابع اهل خراسان ممن شذ او تحصن علی الصلح فیما بین نیسابور الی طخارستان ممن کان فی مملکه کسری، و عاد الأحنف الی مرو الروذ، فنزلها و استخلف علی طخارستان ربعی بن عامر، و هو الذی یقول فیه النجاشی- و نسبه الی أمه، و کانت من اشراف العرب: الا رب من یدعی فتی لیس بالفتی الا ان ربعی ابن کاس هو الفتی

طویل قعود القوم فی قعر بیته إذا شبعوا من ثفل جفتته سقی

کتب الأحنف الی عمر بفتح خراسان، فقال: لوددت انی لم أکن بعثت إلیها جندا، و لوددت انه کان بیننا و بینها بحر من نار، فقال علی: و لم یا امیر المؤمنین؟ قال: لان أهلها سینفضون منها ثلاث مرات، فیجتاحون فی الثالثه، فکان ان یکون ذلک بأهلها أحب الی من ان یکون بالمسلمین. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عبد الرحمن الفزاری، عن ابی الجنوب الیشکری، عن علی بن ابی طالب ع، قال: لما قدم عمر علی فتح خراسان، قال: لوددت ان بیننا و بینها بحرا من نار، فقال علی: و ما یشتد علیک من فتحها! فان ذلک لموضع سرور، قال: اجل و لکنی حتی اتی علی آخر الحدیث. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عیسی بن المغیره، و عن رجل من بکر بن وائل یدعی الوازع بن زید بن خلیده 3 ، قال: لما بلغ عمر غلبه الأحنف علی المروین و بلخ، قال: و هو الأحنف، و هو سید اهل المشرق المسمی بغیر اسمه و کتب عمر الی الأحنف: اما بعد، فلا تجوزن النهر و اقتصر علی ما دونه، و قد عرفتم بای شیء دخلتم علی خراسان، فداوموا علی الذی دخلتم به خراسان یدم لکم النصر، و إیاکم ان تعبروا فتفضوا و لما بلغ رسولا یزدجرد خاقان و غوزک، لم یستتب لهما انجاده حتی عبر

إلیهما النهر مهزوما، و قد استتب فانجده خاقان- و الملوک تری علی أنفسها انجاد الملوک- فاقبل فی الترک، و حشر اهل فرغانه و الصغد، ثم خرج بهم، و خرج یزدجرد راجعا الی خراسان، حتی عبر الی بلخ، و عبر معه خاقان، فارز اهل الکوفه الی مرو الروذ الی الأحنف، و خرج المشرکون من بلخ حتی نزلوا علی الأحنف بمرو الروذ و کان الأحنف حین بلغه عبور خاقان و الصغد نهر بلخ غازیا له، خرج فی عسکره لیلا یتسمع: هل یسمع برای ینتفع به؟ فمر برجلین ینقیان علفا، اما تبنا و اما شعیرا، و أحدهما یقول لصاحبه: لو ان الأمیر اسندنا الی هذا الجبل، فکان النهر بیننا و بین عدونا خندقا، و کان الجبل فی ظهورنا من ان نؤتی من خلفنا، و کان قتالنا من وجه واحد رجوت ان ینصرنا الله فرجع و اجتزا بها، و کان فی لیله مظلمه، فلما اصبح جمع الناس، ثم قال: انکم قلیل، و ان عدوکم کثیر، فلا یهولنکم، ف کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ مَعَ اَلصّٰابِرِینَ، ارتحلوا من مکانکم هذا، فأسندوا الی هذا الجبل، فاجعلوه فی ظهورکم، و اجعلوا النهر بینکم و بین عدوکم، و قاتلوهم من وجه واحد ففعلوا، و قد أعدوا ما یصلحهم، و هو فی عشره آلاف من اهل البصره و اهل الکوفه نحو منهم و اقبلت الترک و من اجلبت حتی نزلوا بهم، فکانوا یغادونهم و یراوحونهم و یتنحون عنهم باللیل ما شاء الله و طلب الأحنف علم مکانهم باللیل، فخرج لیله بعد ما علم علمهم، طلیعه لأصحابه حتی کان قریبا من عسکر خاقان فوقف، فلما کان فی وجه الصبح خرج فارس من الترک بطوقه، و ضرب بطبله، ثم وقف من العسکر موقفا یقفه مثله، فحمل علیه الأحنف، فاختلفا طعنتین، فطعنه الأحنف فقتله، و هو یرتجز و یقول: ان علی کل رئیس حقا ان یخضب الصعده او تندقا

ان لنا شیخا بها ملقی سیف ابی حفص الذی تبقی

ثم وقف موقف الترکی و أخذ طوقه، و خرج آخر من الترک، ففعل

فعل صاحبه الاول، ثم وقف دونه فحمل علیه الأحنف، فاختلفا طعنتین، فطعنه الأحنف فقتله و هو یرتجز: ان الرئیس یرتبی و یطلع و یمنع الخلاء اما اربعوا

ثم وقف موقف الترکی الثانی، و أخذ طوقه، ثم خرج ثالث من الترک، ففعل فعل الرجلین، و وقف دون الثانی منهما، فحمل علیه الأحنف، فاختلفا طعنتین، فطعنه الأحنف، فقتله و هو یرتجز: جری الشموس ناجزا بناجز محتفلا فی جریه مشارز

ثم انصرف الأحنف الی عسکره، و لم یعلم بذلک احد منهم حتی دخله و استعد و کان من شیمه الترک انهم لا یخرجون حتی یخرج ثلاثة من فرسانهم کهؤلاء، کلهم یضرب بطبله، ثم یخرجون بعد خروج الثالث، فخرجت الترک لیلتئذ بعد الثالث، فاتوا علی فرسانهم مقتلین، فتشاءم خاقان و تطیر، فقال: قد طال مقامنا، و قد اصیب هؤلاء القوم بمکان لم یصب بمثله قط، ما لنا فی قتال هؤلاء القوم من خیر، فانصرفوا بنا، فکان وجوههم راجعین، و ارتفع النهار للمسلمین و لا یرون شیئا، و أتاهم الخبر بانصراف خاقان الی بلخ و قد کان یزدجرد بن شهریار بن کسری ترک خاقان بمرو الروذ، و خرج الی مرو الشاهجان، فتحصن منه حاتم بن النعمان و من معه، فحصرهم و استخرج خزائنه من موضعها، و خاقان ببلخ مقیم له، فقال المسلمون للأحنف: ما تری فی اتباعهم؟ فقال: أقیموا بمکانکم و دعوهم و لما جمع یزدجرد ما کان فی یدیه مما وضع بمرو، فاعجل عنه، و اراد ان یستقل به منها، إذ هو امر عظیم من خزائن اهل فارس، و اراد اللحاق بخاقان فقال له اهل فارس ای شیء ترید ان تصنع؟ فقال: ارید اللحاق بخاقان فأکون معه او بالصین، فقالوا له: مهلا، فان هذا رای سوء، انک انما تأتی قوما فی مملکتهم و تدع أرضک و قومک، و لکن ارجع

بنا الی هؤلاء القوم فنصالحهم، فإنهم اوفیاء و اهل دین، و هم یلون بلادنا، و ان عدوا یلینا فی بلادنا أحب إلینا مملکه من عدو یلینا فی بلاده و لا دین لهم، و لا ندری ما وفاؤهم، فأبی علیهم و أبوا علیه، فقالوا: فدع خزائننا نردها الی بلادنا و من یلیها، و لا تخرجها من بلادها الی غیرها، فأبی، فقالوا: فانا لا ندعک، فاعتزلوا و ترکوه فی حاشیته، فاقتتلوا، فهزموه و أخذوا الخزائن، و استولوا علیها و نکبوه، و کتبوا الی الأحنف بالخبر، فاعترضهم المسلمون و المشرکون بمرو یثفنونه، فقاتلوه و أصابوه فی اخر القوم، و اعجلوه عن الاثقال، و مضی موائلا حتی قطع النهر الی فرغانه و الترک، فلم یزل مقیما زمان عمر رضی الله عنه کله یکاتبهم و یکاتبونه، او من شاء الله منهم فکفر اهل خراسان زمان عثمان و اقبل اهل فارس علی الأحنف فصالحوه و عاقدوه، و دفعوا الیه تلک الخزائن و الأموال، و تراجعوا الی بلدانهم و أموالهم علی افضل ما کانوا فی زمان الاکاسره، فکانوا کأنما هم فی ملکهم، الا ان المسلمین اوفی لهم و اعدل علیهم، فاغتبطوا و غبطوا، و أصاب الفارس یوم یزدجرد کسهم الفارس یوم القادسیة. و لما خلع اهل خراسان زمان عثمان اقبل یزدجرد حتی نزل بمرو، فلما اختلف هو و من معه و اهل خراسان أوی الی طاحونه، فاتوا علیه یأکل من کرد حول الرحا، فقتلوه ثم رموا به فی النهر. و لما اصیب یزدجرد بمرو- و هو یومئذ مختبئ فی طاحونه یرید ان یطلب اللحاق بکرمان- فاحتوی فیئه المسلمون و المشرکون، و بلغ ذلک الأحنف، فسار من فوره ذلک فی الناس الی بلخ یرید خاقان، و یتبع حاشیه یزدجرد و اهله فی المسلمین و المشرکین من اهل فارس، و خاقان و الترک ببلخ فلما سمع بما القی یزدجرد و بخروج المسلمین مع الأحنف من مرو الروذ نحوه، ترک بلخ و عبر النهر، و اقبل الأحنف حتی نزل بلخ، و نزل اهل الکوفه فی کورها الأربع، ثم رجع الی مرو الروذ فنزل بها، و کتب

بفتح خاقان و یزدجرد الی عمر، و بعث الیه بالأخماس، و وفد الیه الوفود. قالوا: و لما عبر خاقان النهر، و عبرت معه حاشیه آل کسری، او من أخذ نحو بلخ منهم مع یزدجرد، لقوا رسول یزدجرد الذی کان بعث الی ملک الصین، و اهدی الیه معه هدایا، و معه جواب کتابه من ملک الصین فسألوه عما وراءه، فقال: لما قدمت علیه بالکتاب و الهدایا کافانا بما ترون- و اراهم هدیته و أجاب یزدجرد، فکتب الیه بهذا الکتاب بعد ما کان قال لی: قد عرفت ان حقا علی الملوک انجاد الملوک علی من غلبهم، فصف لی صفه هؤلاء القوم الذین اخرجوکم من بلادکم، فانی أراک تذکر قله منهم و کثره منکم، و لا یبلغ امثال هؤلاء القلیل الذین تصف منکم فیما اسمع من کثرتکم الا بخیر عندهم و شر فیکم، فقلت: سلنی عما احببت، فقال: ا یوفون بالعهد؟ قلت: نعم، قال: و ما یقولون لکم قبل ان یقاتلوکم؟ قلت: یدعوننا الی واحده من ثلاث: اما دینهم فان اجبناهم اجرونا مجراهم، او الجزیة و المنعه، او المنابذة قال: فکیف طاعتهم امراءهم؟ قلت: اطوع قوم لمرشدهم، قال: فما یحلون و ما یحرمون؟ فاخبرته، فقال: ا یحرمون ما حلل لهم، او یحلون ما حرم علیهم؟ قلت لا، قال: فان هؤلاء القوم لا یهلکون ابدا حتی یحلوا حرامهم و یحرموا حلالهم ثم قال: أخبرنی عن لباسهم، فاخبرته، و عن مطایاهم، فقلت: الخیل العراب-و وصفتها-فقال: نعمت الحصون هذه! و وصفت له الإبل و بروکها و انبعاثها بحملها، فقال: هذه صفه دواب طوال الأعناق. و کتب معه الی یزدجرد کتابا: انه لم یمنعنی ان ابعث إلیک بجیش اوله بمرو و آخره بالصین الجهاله بما یحق علی، و لکن هؤلاء القوم الذین وصف لی رسولک صفتهم لو یحاولون الجبال لهدوها، و لو خلی سربهم

ازالونی ما داموا علی ما وصف، فسالمهم و ارض منهم بالمساکنه، و لا تهجم ما لم یهیجوک و اقام یزدجرد و آل کسری بفرغانه، معهم عهد من خاقان و لما وقع الرسول بالفتح و الوفد بالخبر و معهم الغنائم بعمر بن الخطاب من قبل الأحنف، جمع الناس و خطبهم، و امر بکتاب الفتح فقرئ علیهم، فقال فی خطبته: ان الله تبارک و تعالی ذکر رسوله ص و ما بعثه به من الهدی، و وعد علی اتباعه من عاجل الثواب و آجله خیر الدنیا و الآخرة فقال: « هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْمُشْرِکُونَ » ، فالحمد الذی انجز وعده، و نصر جنده الا ان الله قد اهلک ملک المجوسیة، و فرق شملهم، فلیسوا یملکون من بلادهم شبرا یضر بمسلم الا و ان الله قد اورثکم ارضهم و دیارهم و أموالهم و ابناءهم، لینظر کیف تعملون! الا و ان المصرین من مسالحها الیوم کأنتم و المصرین فیما مضی من البعد، و قد وغلوا فی البلاد، و الله بالغ امره، و منجز وعده، و متبع آخر ذلک اوله، فقوموا فی امره علی رجل یوف لکم بعهده، و یؤتکم وعده، و لا تبدلوا و لا تغیروا، فیستبدل الله بکم غیرکم، فانی لا اخاف علی هذه الامه ان تؤتی الا من قبلکم. قال ابو جعفر: ثم ان ادانی اهل خراسان و اقاصیه اعترضوا زمان عثمان ابن عفان لسنتین خلتا من امارته، و سنذکر بقیة خبر انتقاضهم فی موضعه ان شاء الله مع مقتل یزدجرد. و حج بالناس فی هذه السنه عمر بن الخطاب، و کانت عماله علی الأمصار فیها عماله الذین کانوا علیها فی سنه احدی و عشرین غیر الکوفه و البصره، فان عامله علی الکوفه و علی الاحداث کان المغیره بن شعبه، و علی البصره أبا موسی الأشعری

ثلاث و عشرین

اشارة

فکان فیها فتح اصطخر فی قول ابی معشر، حدثنی بذلک احمد بن ثابت الرازی، قال: حدثنا محدث، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، قال: کانت اصطخر الاولی و همذان سنه ثلاث و عشرین و قال الواقدی مثل ذلک و قال سیف: کان فتح اصطخر بعد توج الآخرة.

ذکر الخبر عن فتح توج

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد، و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: خرج اهل البصره الذین وجهوا الی فارس أمراء علی فارس، و معهم ساریه بن زنیم و من بعث معهم الی ما وراء ذلک، و اهل فارس مجتمعون بتوج، فلم یصمدوا لجمعهم بجموعهم، و لکن قصد کل امیر کوره منهم قصد امارته و کورته التی امر بها، و بلغ ذلک اهل فارس، فافترقوا الی بلدانهم، کما افترق المسلمون لیمنعوها، و کانت تلک هزیمتهم و تشتت أمورهم و تفریق جموعهم، فتطیر المشرکون من ذلک، و کأنما کانوا ینظرون الی ما صاروا الیه، فقصد مجاشع بن مسعود لسابور و أردشیر خره فیمن معه من المسلمین، فالتقوا بتوج و اهل فارس، فاقتتلوا ما شاء الله ثم ان الله عز و جل هزم اهل توج للمسلمین، و سلط علیهم المسلمین، فقتلوهم کل قتله، و بلغوا منهم ما شاءوا، و غنمهم ما فی عسکرهم فحووه، و هذه توج الآخرة، و لم یکن لها بعدها شوکه، و الاولی التی تنقذ فیها جنود العلاء ایام طاوس، الوقعه التی اقتتلوا فیها، و الوقعتان الاولی و الآخرة کلتاهما متساجلتان. ثم دعوا الی الجزیة و الذمة، فراجعوا و أقروا، و خمس مجاشع الغنائم، و بعث

بها، و وفد وفدا، و قد کانت البشراء و الوفود یجازون و تقضی لهم حوائجهم، لسنه جرت بذلک من رسول الله ص کتب الی السری عن شعیب، عن سیف، عن محمد بن سوقه، عن عاصم بن کلیب، عن ابیه، قال: خرجنا مع مجاشع بن مسعود غازین توج، فحاصرناها، و قاتلناهم ما شاء الله، فلما افتتحناها و حوینا نهبها نهبا کثیرا، و قتلنا قتلی عظیمه، و کان علی قمیص قد تخرق، فأخذت ابره و سلکا و جعلت اخیط قمیصی بها ثم انی نظرت الی رجل فی القتلی علیه قمیص فنزعته، فأتیت به الماء، فجعلت اضربه بین حجرین حتی ذهب ما فیه، فلبسته، فلما جمعت الرثة، قام مجاشع خطیبا، فحمد الله، و اثنی علیه، فقال: ایها الناس لا تغلوا، فانه من غل جاء بما غل یوم القیامه ردوا و لو المخیط فلما سمعت ذلک نزعت القمیص فالقیته فی الاخماس

فتح اصطخر

قال: و قصد عثمان بن ابی العاص لاصطخر، فالتقی هو و اهل اصطخر بجور فاقتتلوا ما شاء الله ثم ان الله عز و جل فتح لهم جور، و فتح المسلمون اصطخر، فقتلوا ما شاء الله، و أصابوا ما شاءوا، و فر من فر ثم ان عثمان دعا الناس الی الجزاء و الذمة، فراسلوه و راسلهم، فأجابه الهربذ و کل من هرب او تنحی، فتراجعوا و باحوا بالجزاء، و قد کان عثمان لما هزم القوم جمع الیه ما أفاء الله علیهم، فخمسه، و بعث بالخمس الی عمر، و قسم اربعه اخماس المغنم فی الناس، و عفت الجند عن النهاب، و أدوا الأمانة، و استدقوا الدنیا فجمعهم عثمان، ثم قام فیهم، و قال: ان هذا الأمر لا یزال مقبلا، و لا یزال اهله معافین مما یکرهون، ما لم یغلوا، فإذا غلوا رأوا ما ینکرون و لم یسد الکثیر مسد القلیل الیوم

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی سفیان، عن الحسن، قال: قال عثمان بن ابی العاص یوم اصطخر: ان الله إذا اراد بقوم خیرا کفهم، و وفر امانتهم، فاحفظوها، فان أول ما تفقدون من دینکم الأمانة، فإذا فقدتموها جدد لکم فی کل یوم فقدان شیء من أمورکم. ثم ان شهرک خلع فی آخر اماره عمر و أول اماره عثمان، و نشط اهل فارس، و دعاهم الی النقض، فوجه الیه عثمان بن ابی العاص ثانیه، و بعث معه جنود أمد بهم، علیهم عبید الله بن معمر، و شبل بن معبد البجلی، فالتقوا بفارس، فقال شهرک لابنه و هو فی المعرکة، و بینهم و بین قریه تدعی ریشهر ثلاثة فراسخ، و کان بینهم و بین قرارهم اثنا عشر فرسخا: یا بنی، این یکون غداؤنا؟ هاهنا او ریشهر؟ فقال: یا أبت ان ترکونا فلا یکون غداؤنا هاهنا و لا ریشهر، و لا یکونن الا فی المنزل، و لکن و الله ما اراهم یترکوننا فما فرغا من کلامهما حتی انشب المسلمون القتال، فاقتتلوا قتالا شدیدا، قتل فیه شهرک و ابنه، و قتل الله جل و عز منهم مقتله عظیمه و ولی قتل شهرک الحکم بن ابی العاص بن بشر بن دهمان، أخو عثمان. و اما ابو معشر فانه قال: کانت فارس الاولی و اصطخر الآخرة فی سنه ثمان و عشرین قال: و کانت فارس الآخرة و جور سنه تسع و عشرین، حدثنی بذلک احمد بن ثابت الرازی، قال: حدثنی من سمع إسحاق بن عیسی، یذکر ذلک عن ابی معشر و حدثنی عبد الله بن احمد بن شبویه المروزی، قال: حدثنی ابی، قال: حدثنا سلیمان بن صالح، قال: حدثنی عبید الله، قال: أخبرنا عبید الله بن سلیمان، قال: کان عثمان بن ابی العاص ارسل الی البحرین، فأرسل أخاه الحکم بن ابی العاص فی الفین الی توج، و کان کسری قد فر عن المدائن، و لحق بجور من فارس. قال: فحدثنی 9 زیاد مولی الحکم بن ابی العاص 3 ، عن الحکم بن ابی العاص، قال: قصد الی شهرک- قال عبید: و کان کسری ارسله- قال الحکم: فصعد الی فی الجنود فهبطوا من عقبه، علیهم الحدید، فخشیت

ان تعشوا ابصار الناس، فأمرت منادیا، فنادی ان من کان علیه عمامة فلیلفها علی عینیه، و من لم یکن علیه عمامة فلیغمض بصره، و نادیت ان حطوا عن دوابکم فلما رای شهرک ذلک حط أیضا ثم نادیت: ان ارکبوا، فصففنا لهم و رکبوا، فجعلت الجارود العبدی علی المیمنه و أبا صفره علی المیسره- یعنی أبا المهلب- فحملوا علی المسلمین فهزموهم، حتی ما اسمع لهم صوتا، فقال لی الجارود: ایها الأمیر، ذهب الجند، فقلت: انک ستری امرک، فما لبثنا ان رجعت خیلهم، لیس علیها فرسانها، و المسلمون یتبعونهم یقتلونهم، فنثرت الرءوس بین یدی، و معی بعض ملوکهم- یقال له المکعبر، فارق کسری و لحق بی-فأتیت برأس ضخم، فقال المکعبر: هذا راس الازدهاق-یعنی شهرک- فحوصروا فی مدینه سابور، فصالحهم-و ملکهم آذربیان- فاستعان الحکم بآذربیان علی قتال اهل اصطخر، و مات عمر رضی الله عنه، فبعث عثمان عبید الله بن معمر مکانه، فبلغ عبید الله ان آذربیان یرید ان یغدر بهم، فقال له: انی أحب ان تتخذ لأصحابی طعاما، و تذبح لهم بقره، و تجعل عظامها فی الجفنه التی تلینی، فانی أحب ان اتمشش العظام ففعل، فجعل یأخذ العظم الذی لا یکسر الا بالفئوس، فکسره بیده، فیتمخخه-و کان من أشد الناس-فقام الملک، فاخذ برجله، و قال: هذا مقام العائذ فاعطاه عهدا، فاصابت عبید الله منجنیفه، فاوصاهم، فقال: انکم ستفتحون هذه المدینة ان شاء الله فاقتلوهم بی فیها ساعه ففعلوا فقتلوا منهم بشرا کثیرا. و کان عثمان بن ابی العاص لحق الحکم، و قد هزم شهرک، فکتب الی عمر: ان بینی و بین الکوفه فرجه اخاف ان یأتینی العدو منها و کتب صاحب الکوفه بمثل ذلک: ان بینی و بین کذا فرجه فاتفق عنده الکتابان، فبعث أبا موسی فی سبعمائة، فانزلهم البصره

ذکر فتح فسا و دارابجرد

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: و قصد ساریه بن زنیم، فسا و دارابجرد، حتی انتهی الی عسکرهم، فنزل علیهم و حاصرهم ما شاء الله ثم انهم استمدوا، فتجمعوا و تجمعت الیهم اکراد فارس، فدهم المسلمین امر عظیم، و جمع کثیر، فرای عمر فی تلک اللیلة فیما یری النائم معرکتهم و عددهم فی ساعه من النهار، فنادی من الغد: الصلاة جامعه! حتی إذا کان فی الساعة التی رای فیها ما رای خرج الیهم، و کان اریهم و المسلمون بصحراء، ان أقاموا فیها احیط بهم، و ان ارزوا الی جبل من خلفهم لم یؤتوا الا من وجه واحد ثم قام فقال: یایها الناس، انی رایت هذین الجمعین-و اخبر بحالهما- ثم قال: یا ساریه، الجبل، الجبل! ثم اقبل علیهم، و قال: ان لله جنودا، و لعل بعضها ان یبلغهم، و لما کانت تلک الساعة من ذلک الیوم اجمع ساریه و المسلمون علی الاسناد الی الجبل، ففعلوا و قاتلوا القوم من وجه واحد، فهزمهم الله لهم، و کتبوا بذلک الی عمر و استیلائهم علی البلد و دعاء اهله و تسکینهم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عمر دثار بن ابی شبیب، عن ابی عثمان و ابی عمرو بن العلاء، عن رجل من بنی مازن، قال: کان عمر قد بعث ساریه بن زنیم الدؤلی الی فسا و دارابجرد، فحاصرهم ثم انهم تداعوا فاصحروا له، و کثروه فاتوه من کل جانب، فقال عمر و هو یخطب فی یوم جمعه: یا ساریه بن زنیم، الجبل، الجبل! و لما کان ذلک الیوم و الی جنب المسلمین جبل، ان لجئوا الیه لم یؤتوا الا من وجه واحد، فلجئوا الی الجبل، ثم قاتلوهم فهزموهم، فأصاب مغانمهم، و أصاب فی المغانم سفطا فیه جوهر، فاستوهبه المسلمین لعمر، فوهبوه له ،

فبعث به مع رجل، و بالفتح و کان الرسل و الوفد یجازون و تقضی لهم حوائجهم، فقال له ساریه: استقرض ما تبلغ به و ما تخلفه لأهلک علی جائزتک فقدم الرجل البصره، ففعل، ثم خرج فقدم علی عمر، فوجده یطعم الناس، و معه عصاه التی یزجر بها بعیره، فقصد له، فاقبل علیه بها، فقال: اجلس، فجلس حتی إذا اکل القوم انصرف عمر، و قام فاتبعه، فظن عمر انه رجل لم یشبع، فقال حین انتهی الی باب داره: ادخل-و قد امر الخباز ان یذهب بالخوان الی مطبخ المسلمین- فلما جلس فی البیت اتی بغدائه خبز و زیت و ملح جریش، فوضع و قال: ا لا تخرجین یا هذه فتاکلین؟ قالت: انی لاسمع حس رجل، فقال: اجل، فقالت: لو اردت ان ابرز للرجال اشتریت لی غیر هذه الکسوة، فقال: ا و ما ترضین ان یقال: أم کلثوم بنت علی و امراه عمر! فقالت: ما اقل غناء ذلک عنی! ثم قال للرجل: ادن فکل، فلو کانت راضیه لکان اطیب مما تری، فأکلا حتی إذا فرغ قال: رسول ساریه بن زنیم یا امیر المؤمنین. فقال: مرحبا و أهلا، ثم ادناه حتی مست رکبته رکبته، ثم ساله عن المسلمین، ثم ساله عن ساریه بن زنیم، فاخبره، ثم اخبره بقصة الدرج، فنظر الیه ثم صاح به، ثم قال: لا و لا کرامة حتی تقدم علی ذلک الجند فتقسمه بینهم فطرده، فقال: یا امیر المؤمنین، انی قد أنضیت ابلی و استقرضت فی جائزتی، فأعطنی ما اتبلغ به، فما زال عنه حتی ابدله بعیرا ببعیره من ابل الصدقه، و أخذ بعیره فادخله فی ابل الصدقه، و رجع الرسول مغضوبا علیه محروما حتی قدم البصره، فنفذ لامر عمر، و قد کان ساله اهل المدینة عن ساریه، و عن الفتح و هل سمعوا شیئا یوم الوقعه؟ فقال: نعم، سمعنا: یا ساریه، الجبل، و قد کدنا نهلک، فلجانا الیه، ففتح الله علینا. کتب الی السری، عن شعیب عن سیف، عن المجالد، عن الشعبی، مثل حدیث عمرو

ذکر فتح کرمان

کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: و قصد سهیل بن عدی الی کرمان، و لحقه عبد الله بن عبد الله بن عتبان، و علی مقدمه سهیل بن عدی النسیر بن عمرو العجلی، و قد حشد له اهل کرمان، و استعانوا بالقفس، فاقتتلوا فی ادنی ارضهم، ففضهم الله، فأخذوا علیهم بالطریق، و قتل النسیر مرزبانها، فدخل سهیل من قبل طریق القری الیوم الی جیرفت، و عبد الله بن عبد الله من مفازة شیر، فأصابوا ما شاءوا من بعیر او شاء، فقوموا الإبل و الغنم فتحاصوها بالأثمان لعظم البخت علی العراب، و کرهوا ان یزیدوا، و کتبوا الی عمر، فکتب الیهم: ان البعیر العربی انما قوم بتعییر اللحم، و ذلک مثله، فإذا رایتم ان فی البخت فضلا فزیدوا فإنما هی من قیمه. و اما المدائنی، فانه ذکر ان علی بن مجاهد اخبره عن حنبل بن ابی حریده- و کان قاضی قهستان- عن مرزبان قهستان، قال: فتح کرمان عبد الله بن بدیل بن ورقاء الخزاعی فی خلافه عمر بن الخطاب، ثم اتی الطبسین من کرمان، ثم قدم علی عمر، فقال: یا امیر المؤمنین، انی افتتحت الطبسین فاقطعنیهما، فاراد ان یفعل، فقیل لعمر: انهما رستاقان عظیمان، فلم یقطعه إیاهما، و هما بابا خراسان.

ذکر فتح سجستان

قالوا: و قصد عاصم بن عمرو لسجستان، و لحقه عبد الله بن عمیر، فاستقبلوهم فالتقوا هم و اهل سجستان فی ادنی ارضهم، فهزموهم ثم اتبعوهم، حتی حصروهم بزرنج، و مخروا ارض سجستان ما شاءوا ثم انهم طلبوا الصلح علی زرنج و ما احتازوا من الارضین، فأعطوه، و کانوا قد اشترطوا فی صلحهم ان فدا فدها حمی، فکان المسلمون إذا خرجوا تناذروا خشیه

ان یصیبوا منها شیئا، فیخفروا فتم اهل سجستان علی الخراج و المسلمون علی الإعطاء، فکانت سجستان اعظم من خراسان، و ابعد فروجا، یقاتلون القندهار و الترک و امما کثیره، و کانت فیما بین السند الی نهر بلخ بحیاله، فلم تزل اعظم البلدین، و اصعب الفرجین، و أکثرهما عددا و جندا، حتی زمان معاویه، فهرب الشاه من أخیه-و اسم أخی الشاه یومئذ رتبیل- الی بلد فیها یدعی آمل، و دانوا لسلم بن زیاد، و هو یومئذ علی سجستان، ففرح بذلک و عقد لهم، و انزلهم بتلک البلاد، و کتب الی معاویه بذلک یری انه قد فتح علیه فقال معاویه: ان ابن أخی لیفرح بأمر انه لیحزننی و ینبغی له ان یحزنه، قالوا: و لم یا امیر المؤمنین؟ قال: لان آمل بلده بینها و بین زرنج صعوبة و تضایق، و هؤلاء قوم نکر غدر، فیضطرب الحبل غدا، فأهون ما یجیء منهم ان یغلبوا علی بلاد آمل بأسرها و تم لهم علی عهد ابن زیاد، فلما وقعت الفتنة بعد معاویه کفر الشاه، و غلب علی آمل، و خاف رتبیل الشاه فاعتصم منه بمکانه الذی هو به الیوم، و لم یرضه ذلک حین تشاغل الناس عنه حتی طمع فی زرنج، فغزاها فحصرهم حتی اتتهم الامداد من البصره، فصار رتبیل و الذین جاءوا معه، فنزلوا تلک البلاد شجا لم ینتزع الی الیوم، و قد کانت تلک البلاد مذلله الی ان مات معاویه

فتح مکران

قالوا: و قصد الحکم بن عمرو التغلبی لمکران، حتی انتهی إلیها، و لحق به شهاب بن المخارق بن شهاب، فانضم الیه، و امده سهیل بن عدی، و عبد الله بن عبد الله بن عتبان بأنفسهما، فانتهوا الی دوین النهر، و قد انفض اهل مکران الیه حتی نزلوا علی شاطئه، فعسکروا، و عبر الیهم راسل ملکهم ملک السند، فازدلف بهم مستقبل المسلمین. فالتقوا فاقتتلوا بمکان من مکران من النهر علی ایام، بعد ما کان

قد انتهی الیه اوائلهم، و عسکروا به لیلحق اخراهم، فهزم الله راسل و سلبه، و أباح المسلمین عسکره، و قتلوا فی المعرکة مقتله عظیمه، و اتبعوهم یقتلونهم أیاما، حتی انتهوا الی النهر ثم رجعوا فأقاموا بمکران. و کتب الحکم الی عمر بالفتح، و بعث بالأخماس مع صحار العبدی، و استامره فی الفیله، فقدم صحار علی عمر بالخبر و المغانم، فسأله عمر عن مکران- و کان لا یأتیه احد الا ساله عن الوجه الذی یجیء منه- فقال: یا امیر المؤمنین، ارض سهلها جبل، و ماؤها وشل، و تمرها دقل، و عدوها بطل، و خیرها قلیل، و شرها طویل، و الکثیر بها قلیل، و القلیل بها ضائع، و ما وراءها شر منها فقال: ا سجاع أنت أم مخبر؟ قال: لا بل مخبر، قال: لا، و الله لا یغزوها جیش لی ما اطعت، و کتب الی الحکم بن عمرو و الی سهیل الا یجوزن مکران احد من جنودکما، و اقتصرا علی ما دون النهر، و امره ببیع الفیله بأرض الاسلام، و قسم أثمانها علی من أفاءها الله علیه. و قال الحکم بن عمرو فی ذلک: لقد شبع الأرامل غیر فخر بفیء جاءهم من مکران

أتاهم بعد مسغبه و جهد و قد صفر الشتاء من الدخان

فانی لا یذم الجیش فعلی و لا سیفی یذم و لا سنانی

غداه ادفع الأوباش دفعا الی السند العریضة و المدانی

و مهران لنا فیما أردنا مطیع غیر مسترخی العنان

فلو لا ما نهی عنه امیری قطعناه الی البدد الزوانی

خبر بیروذ من الاهواز

قالوا: و لما فصلت الخیول الی الکور اجتمع ببیروذ جمع عظیم من الأکراد و غیرهم، و کان عمر قد عهد الی ابی موسی حین سارت الجنود الی الکور ان یسیر حتی ینتهی الی ذمه البصره، کی لا یؤتی المسلمون من خلفهم، و خشی ان یستلحم بعض جنوده او ینقطع منهم طرف، او یخلفوا فی اعقابهم، فکان الذی حذر من اجتماع اهل بیروذ، و قد أبطأ ابو موسی حتی تجمعوا، فخرج ابو موسی حتی ینزل ببیروذ علی الجمع الذی تجمعوا بها فی رمضان، فالتقوا بین نهر تیری و مناذر، و قد توافی إلیها اهل النجدات من اهل فارس و الأکراد، لیکیدوا المسلمین، و لیصیبوا منهم عوره، و لم یشکوا فی واحده من اثنتین فقام المهاجرین زیاد و قد تحنط و استقتل، فقال لأبی موسی: أقم علی کل صائم لما رجع فافطر فرجع اخوه فیمن رجع لابرار القسم، و انما اراد بذلک توجیه أخیه عنه لئلا یمنعه من الاستقتال، و تقدم فقاتل حتی قتل، و وهن الله المشرکین حتی تحصنوا فی قله و ذله، و اقبل اخوه الربیع، فقال: هیئ یا والع الدنیا، و اشتد جزعه علیه، فرق ابو موسی للربیع للذی رآه دخله من مصاب أخیه، فخلفه علیهم فی جند، و خرج ابو موسی حتی بلغ أصبهان، فلقی بها جنود اهل الکوفه محاصری جی، ثم انصرف الی البصره، بعد

ظفر الجنود، و قد فتح الله علی الربیع بن زیاد اهل بیروذ من نهر تیری، و أخذ ما کان معهم من السبی، فتنقی ابو موسی رجالا منهم ممن کان لهم فداء-و قد کان الفداء ارد علی المسلمین من أعیانهم و قیمتهم فیما بینهم- و وفد الوفود و الاخماس، فقام رجل من عنزه فاستوفده، فأبی، فخرج فسعی به فاستجلبه عمر، و جمع بینهما فوجد أبا موسی اعذر الا فی امر خادمه، فضعفه فرده الی عمله، و فجر الآخر، و تقدم الیه فی الا یعود لمثلها. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن محمد، و طلحه و المهلب و عمرو، قالوا: لما رجع ابو موسی عن أصبهان بعد دخول الجنود الکور، و قد هزم الربیع اهل بیروذ، و جمع السبی و الأموال، فغدا علی ستین غلاما من أبناء الدهاقین تنقاهم و عزلهم، و بعث بالفتح الی عمر، و وفد وفدا فجاءه رجل من عنزه، فقال: اکتبنی فی الوفد، فقال: قد کتبنا من هو أحق منک، فانطلق مغاضبا مراغما، و کتب ابو موسی الی عمر: ان رجلا من عنزه یقال له ضبة بن محصن، کان من امره و قص قصته. فلما قدم الکتاب و الوفد و الفتح علی عمر قدم العنزی فاتی عمر فسلم علیه، فقال: من أنت؟ فاخبره، فقال: لا مرحبا و لا أهلا! فقال: اما المرحب فمن الله، و اما الأهل فلا اهل، فاختلف الیه ثلاثا، یقول له هذا و یرد علیه هذا، حتی إذا کان فی الیوم الرابع، دخل علیه، فقال: ما ذا نقمت علی امیرک؟ قال: تنقی ستین غلاما من أبناء الدهاقین لنفسه، و له جاریه تدعی عقیلة، تغدی جفنه و تعشی جفنه، و لیس منا رجل یقدر علی ذلک، و له قفیزان، و له خاتمان، و فوض الی زیاد ابن ابی سفیان- و کان زیاد یلی امور البصره- و اجاز الحطیئه بألف. فکتب عمر کل ما قال

فبعث الی ابی موسی، فلما قدم حجبه أیاما، ثم دعا به، و دعا ضبة بن محصن، و دفع الیه الکتاب، فقال: اقرا ما کتبت، فقرا: أخذ ستین غلاما لنفسه فقال ابو موسی: دللت علیهم و کان لهم فداء ففدیتهم، فأخذته فقسمته بین المسلمین، فقال ضبة: و الله ما کذب و لا کذبت، و قال: له قفیزان، فقال ابو موسی: قفیز لأهلی اقوتهم، و قفیز للمسلمین فی ایدیهم ، یأخذون به أرزاقهم، فقال ضبة: و الله ما کذب و لا کذبت، فلما ذکر عقیلة سکت ابو موسی و لم یعتذر، و علم ان ضبة قد صدقه قال: و زیاد یلی امور الناس و لا یعرف هذا ما یلی، قال: وجدت له نبلا و رایا، فاسندت الیه عملی. قال: و اجاز الحطیئه بألف، قال: سددت قمه بمالی ان یشتمنی، فقال: قد فعلت ما فعلت فرده عمر و قال: إذا قدمت فأرسل الی زیادا و عقیلة، ففعل، فقدمت عقیلة قبل زیاد، و قدم زیاد فقام بالباب، فخرج عمر و زیاد بالباب قائم، و علیه ثیاب بیاض کتان، فقال له: ما هذه الثیاب؟ فاخبره، فقال: کم أثمانها؟ فاخبره بشیء یسیر، و صدقه، فقال له: کم عطاؤک؟ قال الفان، قال: ما صنعت فی أول عطاء خرج لک؟ قال: اشتریت والدتی فأعتقتها، و اشتریت فی الثانی ربیبی عبیدا فاعتقته، فقال: وفقت، و ساله عن الفرائض و السنن و القرآن، فوجده فقیها فرده، و امر أمراء البصره ان یشربوا برایه، و حبس عقیلة بالمدینة و قال عمر: الا ان ضبة العنزی غضب علی ابی موسی فی الحق ان اصابه، و فارقه مراغما ان فاته امر من امور الدنیا، فصدق علیه و کذب، فافسد کذبه صدقه، فإیاکم و الکذب، فان الکذب یهدی الی النار و کان الحطیئه قد لقیه فاجازه فی غزاه بیروذ، و کان ابو موسی قد ابتدأ حصارهم و غزاتهم حتی فلهم، ثم جازهم و وکل بهم الربیع، ثم

رجع الیهم بعد الفتح فولی القسم. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن ابی عمرو، عن الحسن، 3 عن اسید بن المتشمس بن أخی الأحنف بن قیس 3 ، قال: شهدت مع ابی موسی یوم أصبهان فتح القری، و علیها عبد الله بن ورقاء الریاحی و عبد الله بن ورقاء الأسدی ثم ان أبا موسی صرف الی الکوفه، و استعمل علی البصره عمر بن سراقه المخزومی، بدوی. ثم ان أبا موسی رد علی البصره، فمات عمر و ابو موسی علی البصره علی صلاتها، و کان عملها مفترقا غیر مجموع، و کان عمر ربما بعث الیه فامد به بعض الجنود، فیکون مددا لبعض الجیوش

ذکر خبر سلمه بن قیس الاشجعی و الأکراد

حدثنی عبد الله بن کثیر العبدی، قال: حدثنا جعفر بن عون، قال: أخبرنا ابو جناب، قال: حدثنا ابو المحجل الردینی، عن مخلد البکری و علقمه بن مرثد، عن سلیمان بن بریده، ان امیر المؤمنین کان إذا اجتمع الیه جیش من اهل الایمان امر علیهم رجلا من اهل العلم و الفقه، فاجتمع الیه جیش، فبعث علیهم سلمه بن قیس الاشجعی فقال: سر باسم الله، قاتل فی سبیل الله من کفر بالله، فإذا لقیتم عدوکم من المشرکین فادعوهم الی ثلاث خصال: ادعوهم الی الاسلام فان أسلموا فاختاروا دارهم فعلیهم فی أموالهم الزکاة، و لیس لهم فی فیء المسلمین نصیب، و ان اختاروا ان یکونوا معکم فلهم مثل الذی لکم، و علیهم مثل الذی علیکم، فان أبوا فادعوهم الی الخراج، فان أقروا بالخراج فقاتلوا عدوهم من ورائهم، و فرغوهم لخراجهم، و لا تکلفوهم فوق طاقتهم، فان

أبوا فقاتلوهم، فان الله ناصرکم علیهم، فان تحصنوا منکم فی حصن فسالوکم ان ینزلوا علی حکم الله و حکم رسوله، فلا تنزلوهم علی حکم الله، فإنکم لا تدرون ما حکم الله و رسوله فیهم! و ان سألوکم ان ینزلوا علی ذمه الله و ذمه رسوله فلا تعطوهم ذمه الله و ذمه رسوله، و اعطوهم ذمم انفسکم، فان قاتلوکم فلا تغلوا و لا تغدروا و لا تمثلوا، و لا تقتلوا ولیدا قال سلمه: فسرنا حتی لقینا عدونا من المشرکین، فدعوناهم الی ما امر به امیر المؤمنین فأبوا ان یسلموا، فدعوناهم الی الخراج فأبوا ان یقروا، فقاتلناهم فنصرنا الله علیهم، فقتلنا المقاتله، و سبینا الذریة، و جمعنا الرثة، فرای سلمه بن قیس شیئا من حلیه، فقال: ان هذا لا یبلغ فیکم شیئا، فتطیب انفسکم ان نبعث به الی امیر المؤمنین، فان له بردا و مئونة؟ قالوا: نعم، قد طابت أنفسنا قال: فجعل تلک الحلیة فی سفط، ثم بعث برجل من قومه، فقال: ارکب بها، فإذا اتیت البصره فاشتر علی جوائز امیر المؤمنین راحلتین، فاوقرهما زادا لک و لغلامک، ثم سر الی امیر المؤمنین. قال: ففعلت، فأتیت امیر المؤمنین و هو یغدی الناس متکئا علی عصا کما یصنع الراعی و هو یدور علی القصاع، یقول: یا یرفا، زد هؤلاء لحما، زد هؤلاء خبزا، زد هؤلاء مرقه، فلما دفعت الیه، قال: اجلس، فجلست فی ادنی الناس، فإذا طعام فیه خشونة طعامی، الذی معی اطیب منه فلما فرغ الناس من قصاعهم قال: یا یرفا، ارفع قصاعک ثم ادبر، فاتبعته فدخل دارا، ثم دخل حجره، فاستأذنت و سلمت، فاذن لی، فدخلت علیه فإذا هو جالس علی مسح متکئ علی وسادتین من ادم محشوتین لیفا، فنبذ الی بإحداهما، فجلست علیها، و إذا بهو فی صفه فیها بیت علیه ستیر، فقال: یا أم کلثوم، غداءنا! فأخرجت الیه خبزه بزیت فی عرضها ملح لم یدق، فقال: یا أم کلثوم، الا تخرجین إلینا تاکلین معنا من هذا؟ قالت: انی اسمع عندک حس رجل،

قال: نعم و لا أراه من اهل البلد-قال: فذلک حین عرفت انه لم یعرفنی- قالت: لو اردت ان اخرج الی الرجال لکسوتنی کما کسا ابن جعفر امراته، و کما کسا الزبیر امراته، و کما کسا طلحه امراته! قال: او ما یکفیک ان یقال: أم کلثوم بنت علی بن ابی طالب و امراه امیر المؤمنین عمر! فقال: کل، فلو کانت راضیه لاطعمتک اطیب من هذا قال: فاکلت قلیلا- و طعامی الذی معی اطیب منه-و اکل، فما رایت أحدا احسن اکلا منه ما یتلبس طعامه بیده و لا فمه، ثم قال: اسقونا، فجاءوا بعس من سلت فقال: اعط الرجل، قال: فشربت قلیلا، سویقی الذی معی اطیب منه، ثم اخذه فشربه حتی قرع القدح جبهته، و قال: الحمد لله الذی أطعمنا فاشبعنا، و سقانا فاروانا قال: قلت: قد اکل امیر المؤمنین فشبع، و شرب فروی، حاجتی یا امیر المؤمنین! قال: و ما حاجتک؟ قال: قلت: انا رسول سلمه بن قیس، قال: مرحبا بسلمه بن قیس و رسوله، حدثنی عن المهاجرین کیف هم؟ قال: قلت: هم یا امیر المؤمنین کما تحب من السلامة و الظفر علی عدوهم قال: کیف أسعارهم؟ قال: قلت: ارخص اسعار قال: کیف اللحم فیهم فإنها شجره العرب و لا تصلح العرب الا بشجرتها؟ قال: قلت: البقره فیهم بکذا، و الشاه فیهم بکذا یا امیر المؤمنین، سرنا حتی لقینا عدونا من المشرکین فدعوناهم الی ما أمرتنا به من الاسلام فأبوا، فدعوناهم الی الخراج فأبوا، فقاتلناهم فنصرنا الله علیهم، فقتلنا المقاتله، و سبینا الذریة، و جمعنا الرثة، فرای سلمه فی الرثة حلیه، فقال للناس: ان هذا لا یبلغ فیکم شیئا، فتطیب انفسکم ان ابعث به الی امیر المؤمنین؟ فقالوا: نعم فاستخرجت سفطی، فلما نظر الی تلک الفصوص من بین احمر و اصفر و اخضر، وثب ثم جعل یده فی خاصرته، ثم قال: لا اشبع الله إذا بطن عمر! قال: فظن النساء انی ارید ان اغتاله، فجئن الی الستر، فقال: کف ما جئت به، یا یرفا، جا عنقه قال: فانا

اصلح سفطی و هو یجأ عنقی! قلت: یا امیر المؤمنین ابدع بی فاحملنی، قال: یا یرفا أعطه راحلتین من الصدقه، فإذا لقیت افقر إلیهما منک فادفعهما الیه قلت: افعل یا امیر المؤمنین، فقال: اما و الله لئن تفرق المسلمون فی مشاتیهم قبل ان یقسم هذا فیهم لافعلن بک و بصاحبک الفاقرة. قال: فارتحلت حتی اتیت سلمه، فقلت: ما بارک الله لی فیما اختصصتنی به، اقسم هذا فی الناس قبل ان تصیبنی و إیاک فاقره، فقسمه فیهم، و الفص یباع بخمسه دراهم و سته دراهم، و هو خیر من عشرین ألفا. و اما السری فانه ذکر-فیما کتب به الی یذکر عن شعیب، عن سیف، عن ابی جناب، عن سلیمان بن بریده- قال: لقیت رسول سلمه ابن قیس الاشجعی، قال: کان عمر بن الخطاب إذا اجتمع الیه جیش من العرب ثم ذکر نحو حدیث عبد الله بن کثیر عن جعفر بن عون، غیر انه قال فی حدیثه عن شعیب عن سیف: و اعطوهم ذمم انفسکم قال: فلقینا عدونا من الأکراد، فدعوناهم. و قال أیضا: و جمعنا الرثة، فوجد فیها سلمه حقتین جوهرا، فجعلها فی سفط. و قال أیضا: او ما کفاک ان یقال: أم کلثوم بنت علی بن ابی طالب امراه عمر بن الخطاب! قالت: ان ذلک عنی لقلیل الغناء، قال: کل. و قال أیضا: فجاءوا بعس من سلت، کلما حرکوه فار فوقه مما فیه، و إذا ترکوه سکن ثم قال: اشرب، فشربت قلیلا، شرابی الذی معی اطیب منه، فاخذ القدح فضرب به جبهته ثم قال: انک لضعیف الاکل، ضعیف الشرب. و قال أیضا: قلت: رسول سلمه، قال: مرحبا بسلمه و برسوله، و کأنما خرجت من صلبه، حدثنی عن المهاجرین

و قال أیضا: ثم قال: لا اشبع الله إذا بطن عمر! قال: و ظن النساء انی قد اغتلته، فکشفن الستر، و قال: یا یرفا، جا عنقه، فوجا عنقی و انا اصیح، و قال: النجاء، و اظنک ستبطئ و قال: اما و الله الذی لا اله غیره لئن تفرق الناس الی مشاتیهم و سائر الحدیث نحو حدیث عبد الله بن کثیر. و حدثنا الربیع بن سلیمان، قال: حدثنا اسد بن موسی، قال: حدثنا شهاب بن خراش الحوشبی، قال: حدثنا الحجاج بن دینار، عن منصور ابن المعتمر، عن شقیق بن سلمه الأسدی، قال: حدثنا الذی جری بین عمر بن الخطاب و سلمه بن قیس، قال: ندب عمر بن الخطاب الناس الی سلمه بن قیس الاشجعی بالحیرة، فقال: انطلقوا باسم الله ثم ذکر نحو حدیث عبد الله بن کثیر، عن جعفر. قال ابو جعفر: و حج عمر بازواج رسول الله ص فی هذه السنه، و هی آخر حجه حجها بالناس، حدثنی بذلک الحارث، قال: حدثنا ابن سعد، عن الواقدی .

ذکر الخبر عن وفاه عمر

و فی هذه السنه کانت وفاته. ذکر الخبر عن مقتله: حدثنی سلم بن جناده، قال: حدثنا سلیمان بن عبد العزیز بن ابی ثابت بن عبد العزیز بن عمر بن عبد الرحمن بن عوف، قال: حدثنا ابی، عن عبد الله بن جعفر، عن ابیه، 3 عن المسور بن مخرمه. - و کانت أمه عاتکه بنت عوف 3 - قال: خرج عمر بن الخطاب یوما یطوف فی السوق، فلقیه ابو لؤلؤه غلام المغیره بن شعبه، و کان نصرانیا، فقال: یا امیر المؤمنین، أعدنی علی المغیره بن شعبه، فان علی خراجا کثیرا،

قال: و کم خراجک؟ قال: درهمان فی کل یوم، قال: و ایش صناعتک؟ قال: نجار، نقاش، حداد، قال: فما اری خراجک بکثیر علی ما تصنع من الاعمال، قد بلغنی انک تقول: لو اردت ان اعمل رحا تطحن بالریح فعلت، قال: نعم، قال: فاعمل لی رحا، قال: لئن سلمت لاعملن لک رحا یتحدث بها من بالمشرق و المغرب، ثم انصرف عنه، فقال عمر رضی الله تعالی عنه: لقد توعدنی العبد آنفا! قال: ثم انصرف عمر الی منزله، فلما کان من الغد جاءه کعب الاحبار فقال له: یا امیر المؤمنین، اعهد، فإنک میت فی ثلاثة ایام، قال: و ما یدریک؟ قال: اجده فی کتاب الله عز و جل التوراة، قال عمر: آلله انک لتجد عمر ابن الخطاب فی التوراة؟ قال: اللهم لا، و لکنی أجد صفتک و حلیتک، و انه قد فنی اجلک-قال: و عمر لا یحس وجعا و لا ألما-فلما کان من الغد جاءه کعب، فقال: یا امیر المؤمنین، ذهب یوم و بقی یومان، قال: ثم جاءه من غد الغد، فقال: ذهب یومان و بقی یوم و لیله، و هی لک الی صبیحتها قال: فلما کان الصبح خرج عمر الی الصلاة، و کان یوکل بالصفوف رجالا، فإذا استوت جاء هو فکبر قال: و دخل ابو لؤلؤه فی الناس، فی یده خنجر له راسان نصابه فی وسطه، فضرب عمر ست ضربات، احداهن تحت سرته، و هی التی قتلته، و قتل معه کلیب ابن ابی البکیر اللیثی- و کان خلفه-فلما وجد عمر حر السلاح سقط، و قال: ا فی الناس عبد الرحمن بن عوف؟ قالوا: نعم یا امیر المؤمنین، هو ذا، قال: تقدم فصل بالناس، قال: فصلی عبد الرحمن بن عوف، و عمر طریح، ثم احتمل فادخل داره، فدعا عبد الرحمن بن عوف، فقال: انی ارید ان اعهد إلیک، فقال: یا امیر المؤمنین نعم، ان اشرت علی قبلت منک، قال: و ما ترید؟ قال: أنشدک الله، ا تشیر علی بذلک؟ قال: اللهم لا، قال: و الله لا ادخل فیه ابدا، قال: فهب لی صمتا

حتی اعهد الی النفر الذین توفی رسول الله ص و هو عنهم راض ادع لی علیا و عثمان و الزبیر و سعدا قال: و انتظروا أخاکم طلحه ثلاثا فان جاء و الا فاقضوا امرکم، أنشدک الله یا علی ان ولیت من امور الناس شیئا ان تحمل بنی هاشم علی رقاب الناس، أنشدک الله یا عثمان ان ولیت من امور الناس شیئا ان تحمل بنی ابی معیط علی رقاب الناس، أنشدک الله یا سعد ان ولیت من امور الناس شیئا ان تحمل اقاربک علی رقاب الناس، قوموا فتشاوروا ثم اقضوا امرکم، و لیصل بالناس صهیب ثم دعا أبا طلحه الأنصاری، فقال: قم علی بابهم، فلا تدع أحدا یدخل الیهم، و اوصی الخلیفة من بعدی بالأنصار الذین تبوءوا الدار و الایمان، ان یحسن الی محسنهم، و ان یعفو عن مسیئهم، و اوصی الخلیفة من بعدی بالعرب، فإنها ماده الاسلام، ان یؤخذ من صدقاتهم حقها فیوضع فی فقرائهم، و اوصی الخلیفة من بعدی بذمه رسول الله ص ان یوفی لهم بعهدهم، اللهم هل بلغت! ترکت الخلیفة من بعدی علی انقی من الراحة، یا عبد الله بن عمر اخرج فانظر من قتلنی؟ فقال: یا امیر المؤمنین، قتلک ابو لؤلؤه غلام المغیره بن شعبه، قال: الحمد لله الذی لم یجعل منیتی بید رجل سجد لله سجده واحده، یا عبد الله بن عمر، اذهب الی عائشة فسلها ان تاذن لی ان ادفن مع النبی ص و ابی بکر، یا عبد الله بن عمر، ان اختلف القوم فکن مع الأکثر، و ان کانوا ثلاثة و ثلاثة فاتبع الحزب الذی فیه عبد الرحمن، یا عبد الله ائذن للناس، قال: فجعل یدخل علیه المهاجرون و الانصار فیسلمون علیه، و یقول لهم: ا عن ملا منکم کان هذا؟ فیقولون: معاذ الله! قال: و دخل فی الناس کعب، فلما نظر الیه عمر أنشأ یقول: فأوعدنی کعب ثلاثا أعدها و لا شک ان القول ما قال لی کعب

و ما بی حذار الموت انی لمیت و لکن حذار الذنب یتبعه الذنب

قال: فقیل له: یا امیر المؤمنین لو دعوت الطبیب! قال: فدعی طبیب من بنی الحارث بن کعب، فسقاه نبیذا فخرج النبیذ مشکلا، قال: فاسقوه لبنا، قال: فخرج اللبن محضا، فقیل له: یا امیر المؤمنین، اعهد، قال: قد فرغت. قال: ثم توفی لیله الأربعاء لثلاث لیال بقین من ذی الحجه سنه ثلاث و عشرین. قال: فخرجوا به بکره یوم الأربعاء، فدفن فی بیت عائشة مع النبی ص و ابی بکر قال: و تقدم صهیب فصلی علیه، و تقدم قبل ذلک رجلان من اصحاب رسول الله ص: علی و عثمان، قال: فتقدم واحد من عند راسه، و الآخر من عند رجلیه، فقال عبد الرحمن: لا اله الا الله، ما احرصکما علی الإمرة! ا ما علمتما ان امیر المؤمنین قال: لیصل بالناس صهیب! فتقدم صهیب فصلی علیه قال: و نزل فی قبره الخمسة. قال ابو جعفر: و قد قیل ان وفاته کانت فی غره المحرم سنه اربع و عشرین. ذکر من قال ذلک: حدثنی الحارث، قال: حدثنا محمد بن سعد، قال: أخبرنا محمد ابن عمر، قال: حدثنی ابو بکر بن اسماعیل بن محمد بن سعد، عن ابیه قال: طعن عمر رضی الله تعالی عنه یوم الأربعاء لاربع لیال بقین من ذی الحجه سنه ثلاث و عشرین، و دفن یوم الأحد صباح هلال المحرم سنه اربع و عشرین، فکانت ولایته عشر سنین و خمسه اشهر و احدی و عشرین لیله، من متوفی ابی بکر، علی راس اثنتین و عشرین سنه و تسعه اشهر و ثلاثة عشر یوما من الهجره و بویع لعثمان بن عفان یوم الاثنین لثلاث مضین من المحرم قال: فذکرت ذلک لعثمان الاخنسی، فقال: ما أراک الا و هلت، توفی

عمر رضی الله تعالی عنه لاربع لیال بقین من ذی الحجه، و بویع لعثمان بن عفان للیلة بقیت من ذی الحجه، فاستقبل بخلافته المحرم سنه اربع و عشرین. و حدثنی احمد بن ثابت الرازی، قال: حدثنا 9 محدث 9 ، عن إسحاق ابن عیسی، عن ابی معشر، قال: قتل عمر یوم الأربعاء لاربع لیال بقین من ذی الحجه تمام سنه ثلاث و عشرین، و کانت خلافته عشر سنین و سته اشهر و اربعه ایام، ثم بویع عثمان بن عفان. قال ابو جعفر: و اما المدائنی، فانه قال فیما حدثنی عمر عنه، عن شریک، عن الاعمش- او عن جابر الجعفی- عن عوف بن مالک الاشجعی و عامر بن ابی محمد، عن اشیاخ من قومه، و عثمان بن عبد الرحمن، عن ابنی شهاب الزهری، قالوا: طعن عمر یوم الأربعاء لسبع بقین من ذی الحجه. قال: و قال غیرهم: لست بقین من ذی الحجه. و اما سیف، فانه قال فیما کتب الی به السری یذکر ان شعیبا حدثه عنه، عن خلید بن ذفره و مجالد، قال: استخلف عثمان لثلاث مضین من المحرم سنه اربع و عشرین، فخرج فصلی بالناس العصر، و زاد: و وفد فاستن به. کتب الی السری، عن شعیب، عن سیف، عن عمرو، عن الشعبی، قال: اجتمع اهل الشوری علی عثمان، لثلاث مضین من المحرم، و قد دخل وقت العصر، و قد اذن مؤذن صهیب، و اجتمعوا بین الاذان و الإقامة، فخرج فصلی بالناس، و زاد الناس مائه، و وفد اهل الأمصار، و صنع فیهم. و هو أول من صنع ذلک. و حدثت عن هشام بن محمد، قال: قتل عمر لثلاث لیال بقین من ذی الحجه سنه ثلاث و عشرین، و کانت خلافته عشر سنین و سته اشهر و اربعه ایام