اشارة

‌سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.

عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.

وضعیت ویراست : [ویراست؟].

مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -

مشخصات ظاهری : ۱۱ج.

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری

یادداشت : عربی.

یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.

یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری

عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک

موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.

موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : ایران -- تاریخ

شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح

شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری

رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت‌۲ ۱۳۴۶ الف

رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۵-۲۳۹۶

اشارة

و ثلاثین

ذکر ما کان فیها من الاحداث و موادعه الحرب بین علی و معاویه

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ

ثم

فکان فی أول شهر منها-و هو المحرم- موادعه الحرب بین علی و معاویه، قد توادعا علی ترک الحرب فیه الی انقضائه طمعا فی الصلح، فذکر هشام ابن محمد، عن ابی مخنف الأزدی، قال: حدثنی سعد ابو المجاهد الطائی، عن المحل بن خلیفه الطائی، قال: لما توادع علی و معاویه یوم صفین، اختلف فیما بینهما الرسل رجاء الصلح، فبعث علی عدی بن حاتم و یزید ابن قیس الارحبی و شبث بن ربعی و زیاد بن خصفه الی معاویه، فلما دخلوا حمد الله عدی بن حاتم، ثم قال: اما بعد، فانا أتیناک ندعوک الی امر یجمع الله عز و جل به کلمتنا و أمتنا، و یحقن به الدماء، و یومن به السبل، و یصلح به ذات البین ان ابن عمک سید المسلمین أفضلها سابقه، و أحسنها فی الاسلام أثرا، و قد استجمع له الناس، و قد ارشدهم الله عز و جل بالذی رأوا، فلم یبق احد غیرک و غیر من معک، فانته یا معاویه لا یصبک الله و أصحابک بیوم مثل یوم الجمل فقال معاویه: کأنک انما جئت متهددا، لم تات مصلحا! هیهات یا عدی، کلا و الله انی لابن حرب، ما یقعقع لی بالشنان، اما و الله انک لمن المجلبین علی ابن عفان رضی الله عنه، و انک لمن قتلته، و انی لأرجو ان تکون ممن یقتل الله عز و جل به هیهات یا عدی ابن حاتم! قد حلبت بالساعد الأشد فقال له شبث بن ربعی و زیاد بن خصفه- و تنازعا جوابا واحدا: أتیناک فیما یصلحنا و إیاک، فاقبلت تضرب لنا الأمثال! دع ما لا ینتفع به من القول و الفعل، و أجبنا فیما یعمنا و إیاک نفعه و تکلم یزید بن قیس، فقال: انا لم ناتک الا لنبلغک ما بعثنا به إلیک، و لنؤدی عنک ما سمعنا منک، و نحن علی ذلک لم ندع ان ننصح لک، و ان نذکر ما ظننا ان لنا علیک به حجه، و انک راجع به الی الألفة و الجماعه

ان صاحبنا من قد عرفت و عرف المسلمون فضله، و لا اظنه یخفی علیک، ان اهل الدین و الفضل لن یعدلوا بعلی، و لن یمیلوا بینک و بینه، فاتق الله یا معاویه، و لا تخالف علیا، فانا و الله ما رأینا رجلا قط اعمل بالتقوی، و لا ازهد فی الدنیا، و لا اجمع لخصال الخیر کلها منه. فحمد الله معاویه و اثنی علیه، ثم قال: اما بعد، فإنکم دعوتم الی الطاعة و الجماعه، فاما الجماعه التی دعوتم إلیها فمعنا هی، و اما الطاعة لصاحبکم فانا لا نراها، ان صاحبکم قتل خلیفتنا، و فرق جماعتنا، و آوی ثارنا و قتلتنا، و صاحبکم یزعم انه لم یقتله، فنحن لا نرد ذلک علیه، ا رایتم قتله صاحبنا؟ ا لستم تعلمون انهم اصحاب صاحبکم؟ فلیدفعهم إلینا فلنقتلهم به، ثم نحن نجیبکم الی الطاعة و الجماعه. فقال له شبث: ایسرک یا معاویه انک امکنت من عمار تقتله! فقال معاویه: و ما یمنعنی من ذلک! و الله لو امکنت من ابن سمیه ما قتلته بعثمان، و لکن کنت قاتله بناتل مولی عثمان فقال له شبث: و اله الارض و اله السماء، ما عدلت معتدلا، لا و الذی لا اله الا هو لا تصل الی عمار حتی تندر الهام عن کواهل الأقوام، و تضیق الارض الفضاء علیک برحبها. فقال له معاویه: انه لو قد کان ذلک کانت الارض علیک اضیق. و تفرق القوم عن معاویه، فلما انصرفوا بعث معاویه الی زیاد بن خصفه التیمی، فخلا به، فحمد الله و اثنی علیه، و قال: اما بعد یا أخا ربیعه، فان علیا قطع أرحامنا، و آوی قتله صاحبنا، و انی اسالک النصر علیه باسرتک و عشیرتک، ثم لک عهد الله جل و عز و میثاقه ان اولیک إذا ظهرت ای المصرین احببت. قال ابو مخنف: فحدثنی سعد ابو المجاهد، عن المحل بن خلیفه، قال: سمعت زیاد بن خصفه یحدث بهذا الحدیث، قال: فلما قضی

معاویه کلامه حمدت الله عز و جل و اثنیت علیه، ثم قلت: اما بعد، فانی علی بینه من ربی و بما انعم علی، فلن أکون ظهیرا للمجرمین، ثم قمت. فقال معاویه لعمرو بن العاص- و کان الی جنبه جالسا: لیس یکلم رجل منا رجلا منهم فیجیب الی خیر ما لهم عضبهم الله بشر! ما قلوبهم الا کقلب رجل واحد. قال ابو مخنف: فحدثنی سلیمان بن ابی راشد الأزدی، عن عبد الرحمن ابن عبید ابی الکنود، ان معاویه، بعث الی علی حبیب بن مسلمه الفهری و شرحبیل بن السمط و معن بن یزید بن الاخنس، فدخلوا علیه و انا عنده، فحمد الله حبیب و اثنی علیه، ثم قال: اما بعد، فان عثمان بن عفان رضی الله عنه کان خلیفه مهدیا، یعمل بکتاب الله عز و جل، و ینیب الی امر الله تعالی، فاستثقلتم حیاته، و استبطأتم وفاته، فعدوتم علیه فقتلتموه، فادفع إلینا قتله عثمان- ان زعمت انک لم تقتله-نقتلهم به، ثم اعتزل امر الناس فیکون أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ، یولی الناس امرهم من اجمع علیه رأیهم. [ فقال له علی بن ابی طالب: و ما أنت لا أم لک و العزل و هذا الأمر! اسکت فإنک لست هناک و لا باهل له! فقام و قال له: و الله لترینی بحیث تکره فقال علی: و ما أنت و لو اجلبت بخیلک و رجلک! لا ابقی الله علیک ان ابقیت علی، احقره و سوءا! اذهب فصوب و صعد ما بدا لک] . [ و قال شرحبیل بن السمط: انی ان کلمتک فلعمری ما کلامی الا مثل کلام صاحبی قبل، فهل عندک جواب غیر الذی اجبته به؟ فقال علی: نعم لک و لصاحبک جواب غیر الذی اجبته به فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: اما بعد، فان الله جل ثناؤه بعث محمدا ص بالحق، فانقذ به من الضلالة، و انتاش به من الهلکة، و جمع به من الفرقة، ثم قبضه الله الیه و قد ادی ما علیه ص، ثم استخلف الناس أبا بکر

رضی الله عنه، و استخلف ابو بکر عمر رضی الله عنه، فأحسنا السیرة، و عدلا فی الامه، و قد وجدنا علیهما ان تولیا علینا-و نحن آل رسول الله ص- فغفرنا ذلک لهما، و ولی عثمان رضی الله عنه فعمل بأشیاء عابها الناس علیه، فساروا الیه فقتلوه، ثم أتانی الناس و انا معتزل أمورهم، فقالوا لی: بایع، فأبیت علیهم، فقالوا لی: بایع، فان الامه لا ترضی الا بک! ، و انا نخاف ان لم تفعل ان یفترق الناس، فبایعتهم، فلم یرعنی الا شقاق رجلین قد بایعانی، و خلاف معاویه الذی لم یجعل الله عز و جل له سابقه فی الدین، و لا سلف صدق فی الاسلام، طلیق ابن طلیق، حزب من هذه الأحزاب، لم یزل لله عز و جل و لرسوله ص و للمسلمین عدوا هو و أبوه حتی دخلا فی الاسلام کارهین، فلا غرو الا خلافکم معه، و انقیادکم له، و تدعون آل نبیکم ص الذین لا ینبغی لکم شقاقهم و لا خلافهم، و لا ان تعدلوا بهم من الناس أحدا الا انی ادعوکم الی کتاب الله عز و جل و سنه نبیه ص و أماته الباطل، و احیاء معالم الدین، اقول قولی هذا و استغفر الله لی و لکم، و لکل مومن و مؤمنة، و مسلم و مسلمه. فقالا: اشهد ان عثمان رضی الله عنه قتل مظلوما، فقال لهما: لا اقول انه قتل مظلوما، و لا انه قتل ظالما، قالا: فمن لم یزعم ان عثمان قتل مظلوما فنحن منه برآء، ثم قاما فانصرفا فقال علی: « إِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ اَلْمَوْتیٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ اَلصُّمَّ اَلدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِی اَلْعُمْیِ عَنْ ضَلاٰلَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ مَنْ یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنٰا فَهُمْ مُسْلِمُونَ » ثم اقبل علی علی اصحابه فقال: لا یکن هؤلاء اولی بالجد فی ضلالهم منکم بالجد فی حقکم و طاعه ربکم] . قال ابو مخنف: حدثنی جعفر بن حذیفة، من آل عامر بن جوین،

ان عائذ بن قیس الحزمری واثب عدی بن حاتم فی الرایة بصفین- و کانت حزمر اکثر من بنی عدی رهط حاتم- فوثب علیهم عبد الله بن خلیفه الطائی البولانی عند علی، فقال: یا بنی حزمر، علی عدی تتوثبون! و هل فیکم مثل عدی او فی آبائکم مثل ابی عدی! ا لیس بحامی القربه و مانع الماء یوم رویه؟ الیس بابن ذی المرباع و ابن جواد العرب؟ ! ا لیس بابن المنهب ماله، و مانع جاره؟ ! الیس من لم یغدر و لم یفجر، و لم یجهل و لم یبخل، و لم یمنن و لم یجبن؟ ! هاتوا فی آبائکم مثل ابیه، او هاتوا فیکم مثله. او لیس افضلکم فی الاسلام! او لیس وافدکم الی رسول الله ص ! الیس براسکم یوم النخیله و یوم القادسیة و یوم المدائن و یوم جلولاء الوقیعه و یوم نهاوند و یوم تستر؟ ! فما لکم و له! و الله ما من قومکم احد یطلب مثل الذی تطلبون فقال له علی بن ابی طالب: حسبک یا بن خلیفه، هلم ایها القوم الی، و علی بجماعه طیّئ، فاتوه جمیعا، فقال علی: من کان راسکم فی هذه المواطن؟ قالت له طیّئ: عدی فقال له ابن خلیفه: فسلهم یا امیر المؤمنین، ا لیسوا راضین مسلمین لعدی الریاسة؟ ففعل، فقالوا: نعم، فقال لهم: عدی احقکم بالرایة فسلموها له، فقال علی- و ضجت بنو الحزمر-: انی أراه راسکم قبل الیوم، و لا اری قومه کلهم الا مسلمین له غیرکم، فاتبع فی ذلک الکثرة فأخذها عدی، فلما کان ازمان حجر بن عدی طلب عبد الله بن خلیفه لیبعث به مع حجر- و کان من اصحابه-فسیر الی الجبلین، و کان عدی قد مناه ان یرده، و ان یطلب فیه، فطال علیه ذلک، فقال: و تنسوننی یوم الشریعه و القنا بصفین فی اکتافهم قد تکسرا

جزی ربه عنی عدی بن حاتم برفضی و خذلانی جزاء موفرا

ا تنسی بلائی سادرا یا بن حاتم عشیه ما اغنت عدیک حزمرا

فدافعت عنک القوم حتی تخاذلوا و کنت انا الخصم الألد العذورا

فولوا و ما قاموا مقامی کأنما راونی لیثا بالاباءه مخدرا

نصرتک إذ خام القریب و أبعط البعید و قد افردت نصرا موزرا

فکان جزائی ان اجرد بینکم سجینا، و ان اولی الهوان و اوسرا

و کم عده لی منک انک راجعی فلم تغن بالمیعاد عنی حبترا

تکتیب الکتائب و تعبئه الناس للقتال

[ قال: و مکث الناس حتی إذا دنا انسلاخ المحرم امر علی مرثد بن الحارث الجشمی فنادی اهل الشام عند غروب الشمس: الا ان امیر المؤمنین یقول لکم: انی قد استدمتکم لتراجعوا الحق و تنیبوا الیه، و احتججت علیکم بکتاب الله عز و جل، فدعوتکم الیه، فلم تناهوا عن طغیان، و لم تجیبوا الی حق، و انی قد نبذت إلیکم علی سواء، ان الله لا یحب الخائنین] . ففزع اهل الشام الی امرائهم و رؤسائهم، و خرج معاویه و عمرو بن العاص فی الناس یکتبان الکتائب و یعبیان الناس، و أوقدوا النیران، و بات علی لیلته کلها یعبی الناس، و یکتب الکتائب، و یدور فی الناس یحرضهم. قال ابو مخنف: [ حدثنی عبد الرحمن بن جندب الأزدی، عن ابیه، ان علیا کان یأمرنا فی کل موطن لقینا فیه معه عدوا فیقول: لا تقاتلوا القوم

حتی یبدءوکم، فأنتم بحمد الله عز و جل علی حجه، و ترککم إیاهم حتی یبدؤکم حجه اخری لکم، فإذا قاتلتموهم فهزمتموهم فلا تقتلوا مدبرا، و لا تجهزوا علی جریح، و لا تکشفوا عوره، و لا تمثلوا بقتیل، فإذا وصلتم الی رحال القوم فلا تهتکوا سترا و لا تدخلوا دارا الا باذن، و لا تأخذوا شیئا من أموالهم الا ما وجدتم فی عسکرهم، و لا تهیجوا امراه بأذی، و ان شتمن اعراضکم، و سببن أمراءکم و صلحاءکم، فإنهن ضعاف القوی و الأنفس] . قال ابو مخنف: و حدثنی اسماعیل بن یزید، عن ابی صادق، عن الحضرمی، قال: [ سمعت علیا یحرض الناس فی ثلاثة مواطن: یحرض الناس یوم صفین، و یوم الجمل، و یوم النهر، یقول: عباد الله، اتقوا الله، و غضوا الابصار، و اخفضوا الأصوات، و أقلوا الکلام، و وطنوا انفسکم علی المنازله و المجاولة و المبارزه و المناضلة و المجالدة و المعانقه و المکادمة و الملازمة، فَاثْبُتُوا وَ اُذْکُرُوا اَللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اِصْبِرُوا إِنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلصّٰابِرِینَ اللهم الهمهم الصبر، و انزل علیهم النصر، و اعظم لهم الاجر] . فاصبح علی من الغد، فبعث علی المیمنه و المیسره و الرجاله و الخیل قال ابو مخنف: فحدثنی فضیل بن خدیج الکندی ان علیا بعث علی خیل اهل الکوفه الاشتر، و علی خیل اهل البصره سهل بن حنیف، و علی رجاله اهل الکوفه عمار بن یاسر، و علی رجاله اهل البصره قیس بن سعد و هاشم ابن عتبة و معه رایته، و مسعر بن فدکی التمیمی علی قراء اهل البصره، و صار اهل الکوفه الی عبد الله بن بدیل و عمار بن یاسر. قال ابو مخنف: و حدثنی عبد الله بن یزید بن جابر الأزدی، 3 عن القاسم مولی یزید بن معاویه، ان معاویه بعث علی میمنته ابن ذی الکلاع الحمیری، ، و علی میسرته حبیب بن مسلمه الفهری، و علی مقدمته یوم اقبل من دمشق

أبا الأعور السلمی- و کان علی خیل اهل دمشق- و عمرو بن العاص علی خیول اهل الشام کلها، و مسلم بن عقبه المری علی رجاله اهل دمشق، و الضحاک بن قیس علی رجاله الناس کلها و بایع رجال من اهل الشام علی الموت، فعقلوا انفسهم بالعمائم فکان المعقلون خمسه صفوف، و کانوا یخرجون و یصفون عشره صفوف، و خرج اهل العراق احد عشر صفا فخرجوا أول یوم من صفین فاقتتلوا و علی من خرج یومئذ من اهل الکوفه الاشتر، و علی اهل الشام حبیب بن مسلمه، و ذلک یوم الأربعاء، فاقتتلوا قتالا شدیدا جل النهار، ثم تراجعوا و قد انتصف بعضهم من بعض، ثم خرج هاشم بن عتبة فی خیل و رجال حسن عددها و عدتها، و خرج الیه ابو الأعور، فاقتتلوا یومهم ذلک، یحمل الخیل علی الخیل، و الرجال علی الرجال، ثم انصرفوا و قد کان القوم صبر بعضهم لبعض و خرج الیوم الثالث عمار بن یاسر، و خرج الیه عمرو بن العاص، فاقتتل الناس کأشد القتال، و أخذ عمار یقول: یا اهل العراق، ا تریدون ان تنظروا الی من عادی الله و رسوله و جاهدهما، و بغی علی المسلمین، و ظاهر المشرکین، فلما رای الله عز و جل یعز دینه و یظهر رسوله اتی النبی ص فاسلم، و هو فیما نری راهب غیر راغب، ثم قبض الله عز و جل رسوله ص! فو الله ان زال بعده معروفا بعداوة المسلم، و هواده المجرم فاثبتوا له و قاتلوه فانه یطفئ نور الله، و یظاهر أعداء الله عز و جل. فکان مع عمار زیاد بن النضر علی الخیل، فأمره ان یحمل فی الخیل، فحمل، و قاتله الناس و صبروا له، و شد عمار فی الرجال، فأزال عمرو بن العاص عن موقفه و بارز یومئذ زیاد بن النضر أخا له لامه یقال له عمرو بن معاویه بن المنتفق بن عامر بن عقیل- و کانت أمهما امراه من بنی یزید- فلما التقیا تعارفا فتواقفا، ثم انصرف کل واحد منهما عن صاحبه، و تراجع الناس. فلما کان من الغد خرج محمد بن علی و عبید الله بن عمر فی جمعین عظیمین، فاقتتلوا کأشد القتال ثم ان عبید الله بن عمر ارسل الی ابن الحنفیه:

ان اخرج الی، فقال: نعم، ثم خرج یمشی، فبصر به امیر المؤمنین فقال: من هذان المتبارزان؟ فقیل: ابن الحنفیه و عبید الله بن عمر، فحرک دابته ثم نادی محمدا، فوقف له، فقال: امسک دابتی، فأمسکها، ثم مشی الیه علی فقال: ابرز لک، هلم الی، فقال: لیست لی فی مبارزتک حاجه، فقال: بلی، فقال: لا، فرجع ابن عمر فاخذ ابن الحنفیه یقول لأبیه: یا أبت، لم منعتنی من مبارزته؟ فو الله لو ترکتنی لرجوت ان اقتله، فقال: لو بارزته لرجوت ان تقتله، و ما کنت آمن ان یقتلک، فقال: یا أبت او تبرز لهذا الفاسق! و الله لو أبوه سالک المبارزه لرغبت بک عنه، [ فقال علی: یا بنی، لا تقل فی ابیه الا خیرا ] ثم ان الناس تحاجزوا و تراجعوا. قال: فلما کان الیوم الخامس خرج عبد الله بن عباس و الولید بن عقبه فاقتتلوا قتالا شدیدا، و دنا ابن عباس من الولید بن عقبه، فاخذ الولید یسب بنی عبد المطلب، و أخذ یقول: یا بن عباس، قطعتم أرحامکم، و قتلتم امامکم، فکیف رایتم الله صنع بکم؟ ! لم تعطوا ما طلبتم، و لم تدرکوا ما املتم، و الله ان شاء مهلککم و ناصر علیکم فأرسل الیه ابن عباس: ان ابرز لی، فأبی. و قاتل ابن عباس یومئذ قتالا شدیدا، و غشی الناس بنفسه. ثم خرج قیس بن سعد الأنصاری و ابن ذی الکلاع الحمیری فاقتتلوا قتالا شدیدا، ثم انصرفا، و ذلک فی الیوم السادس. ثم خرج الاشتر، و عاد الیه حبیب بن مسلمه الیوم السابع، فاقتتلا قتالا شدیدا، ثم انصرفا عند الظهر، و کل غیر غالب، و ذلک یوم الثلاثاء. قال ابو مخنف: حدثنی مالک بن اعین الجهنی عن زید بن وهب، ان علیا قال: حتی متی لا نناهض هؤلاء القوم بأجمعنا! فقام فی الناس عشیه الثلاثاء، لیله الأربعاء بعد العصر، فقال: الحمد لله الذی لا یبرم ما نقض، و ما ابرم لا ینقضه الناقضون، لو شاء ما اختلف اثنان من خلقه، و لا تنازعت الامه فی شیء من امره، و لا جحد المفضول ذا الفضل فضله، و قد ساقتنا و هؤلاء القوم الأقدار، فلفت بیننا فی هذا المکان، فنحن من ربنا بمرای و مسمع، فلو شاء عجل النقمه، و کان منه التغییر، حتی

یکذب الله الظالم، و یعلم الحق این مصیره، و لکنه جعل الدنیا دار الاعمال، و جعل الآخرة عنده هی دار القرار، لیجزی الذین أساءوا بما عملوا و یجزی الذین أحسنوا بالحسنی الا انکم لاقو القوم غدا، فأطیلوا اللیلة القیام، و أکثروا تلاوة القرآن، و سلوا الله عز و جل النصر و الصبر، و القوهم بالجد و الحزم، و کونوا صادقین ثم انصرف، و وثب الناس الی سیوفهم و رماحهم و نبالهم یصلحونها، و مر بهم کعب بن جعیل التغلبی و هو یقول: اصبحت الامه فی امر عجب و الملک مجموع غدا لمن غلب

فقلت قولا صادقا غیر کذب ان غدا تهلک اعلام العرب.

[ قال: فلما کان من اللیل خرج علی فعبی الناس لیلته کلها، حتی إذا اصبح زحف بالناس، و خرج الیه معاویه فی اهل الشام، فاخذ علی یقول: من هذه القبیلة؟ و من هذه القبیلة؟ فنسبت له قبائل اهل الشام، حتی إذا عرفهم و رای مراکزهم قال للازد: اکفونی الأزد، و قال لخثعم: اکفونی خثعم ] و امر کل قبیله من اهل العراق ان تکفیه أختها من اهل الشام الا ان تکون قبیله لیس منها بالشام احد فیصرفها الی قبیله اخری تکون بالشام، لیس منهم بالعراق واحد، مثل بجیله لم یکن منهم بالشام الا عدد قلیل، فصرفهم الی لخم ثم تناهض الناس یوم الأربعاء فاقتتلوا قتالا شدیدا نهارهم کله، ثم انصرفوا عند المساء و کل غیر غالب، حتی إذا کان غداه الخمیس صلی علی بغلس قال ابو مخنف: حدثنی عبد الرحمن بن جندب الأزدی، عن ابیه، قال: ما رایت علیا غلس بالصلاة أشد من تغلیسه یومئذ، ثم خرج بالناس الی اهل الشام فزحف الیهم، فکان یبدوهم فیسیر الیهم، فإذا راوه قد زحف الیهم استقبلوه بوجوههم. قال ابو مخنف: حدثنی مالک بن اعین، عن زید بن وهب الجهنی، ان علیا خرج الیهم غداه الأربعاء فاستقبلهم فقال: اللهم رب السقف المرفوع، المحفوظ المکفوف، الذی جعلته مغیضا للیل و النهار، و جعلت

فیه مجری الشمس و القمر و منازل النجوم، و جعلت سکانه سبطا من الملائکة، لا یسامون العباده و رب هذه الارض التی جعلتها قرارا للأنام، و الهوام و الانعام، و ما لا یحصی مما لا یری و مما یری من خلقک العظیم و رب الفلک التی تجری فی البحر بما ینفع الناس، و رب السحاب المسخر بین السماء و الارض، و رب البحر المسجور المحیط بالعالم، و رب الجبال الرواسی التی جعلتها للأرض أوتادا، و للخلق متاعا، ان أظهرتنا علی عدونا فجنبنا البغی، و سددنا للحق، و ان أظهرتهم علینا فارزقنی الشهاده، و اعصم بقیة اصحابی من الفتنة. قال: و ازدلف الناس یوم الأربعاء فاقتتلوا کأشد القتال یومهم حتی اللیل، لا ینصرف بعضهم عن بعض الا للصلاة، و کثرت القتلی بینهم، و تحاجزوا عند اللیل و کل غیر غالب، فأصبحوا من الغد، فصلی بهم علی غداه الخمیس، فغلس بالصلاة أشد التغلیس، ثم بدا اهل الشام بالخروج، فلما راوه قد اقبل الیهم خرجوا الیه بوجوههم، و علی میمنته عبد الله بن بدیل، و علی میسرته عبد الله بن عباس، و قراء اهل العراق مع ثلاثة نفر: مع عمار ابن یاسر، و مع قیس بن سعد، و مع عبد الله بن بدیل، و الناس علی رایاتهم و مراکزهم، و علی فی القلب فی اهل المدینة بین اهل الکوفه و اهل البصره، و عظم من معه من اهل المدینة الانصار، و معه من خزاعة عدد حسن، و من کنانه و غیرهم من اهل المدینة. ثم زحف الیهم بالناس، و رفع معاویه قبة عظیمه قد القی علیها الکرابیس و بایعه عظم الناس من اهل الشام علی الموت، و بعث خیل اهل دمشق فاحتاطت بقبته، و زحف عبد الله بن بدیل فی المیمنه نحو حبیب بن مسلمه، فلم یزل یحوزه، و یکشف خیله من المیسره حتی اضطرهم الی قبة معاویه عند الظهر

قال ابو مخنف: حدثنی مالک بن اعین، عن زید بن وهب الجهنی، ان ابن بدیل قام فی اصحابه فقال: الا ان معاویه ادعی ما لیس اهله، و نازع هذا الأمر من لیس مثله، و جادل بالباطل لیدحض به الحق، و صال علیکم بالاعراب و الأحزاب، قد زین لهم الضلالة، و زرع فی قلوبهم حب الفتنة، و لبس علیهم الأمر، و زادهم رجسا الی رجسهم، و أنتم علی نور من ربکم، و برهان مبین فقاتلوا الطغاة الجفاة، و لا تخشوهم، فکیف تخشونهم و فی ایدیکم کتاب الله عز و جل طاهرا مبرورا! « أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اَللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ » ، و قد قاتلناهم مع النبی ص مره، و هذه ثانیه، و الله ما هم فی هذه باتقی و لا ازکی و لا ارشد، قوموا الی عدوکم بارک الله علیکم! فقاتل قتالا شدیدا هو و اصحابه. قال ابو مخنف: حدثنی عبد الرحمن بن ابی عمره الأنصاری، عن ابیه و مولی له، [ ان علیا حرض الناس یوم صفین، فقال: ان الله عز و جل قد دلکم علی تجاره تنجیکم من عذاب الیم، تشفی بکم علی الخیر: الایمان بالله عز و جل و برسوله ص، و الجهاد فی سبیل الله تعالی ذکره، و جعل ثوابه مغفره الذنب، و مساکن طیبه فی جنات عدن ثم اخبرکم انه یحب الذین یقاتلون فی سبیله صفا کأنهم بنیان مرصوص، فسووا صفوفکم کالبنیان المرصوص، و قدموا الدارع، و أخروا الحاسر، و عضوا علی الاضراس، فانه انبی للسیوف عن الهام، و التووا

فی اطراف الرماح، فانه اصون للأسنة و غضوا الابصار فانه اربط للجاش، و اسکن للقلوب، و أمیتوا الأصوات فانه اطرد للفشل، و اولی بالوقار رایاتکم فلا تمیلوها و لا تزیلوها، و لا تجعلوها الا بأیدی شجعانکم، فان المانع للذمار، و الصابر عند نزول الحقائق، هم اهل الحفاظ الذین یحفون برایاتهم و یکنفونها، یضربون حفافیها خلفها و امامها، و لا یضعونها أجزأ امرؤ وقذ قرنه-رحمکم الله- و آسی أخاه بنفسه، و لم یکل قرنه الی أخیه، فیکسب بذلک لائمه، و یاتی به دناءة و انی لا یکون هذا هکذا! و هذا یقاتل اثنین، و هذا ممسک بیده یدخل قرنه علی أخیه هاربا منه، او قائما ینظر الیه! من یفعل هذا یمقته الله عز و جل، فلا تعرضوا لمقت الله سبحانه فإنما مردکم الی الله، قال الله عز من قائل لقوم: « لَنْ یَنْفَعَکُمُ اَلْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ اَلْمَوْتِ أَوِ اَلْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً » و ایم الله لئن سلمتم من سیف العاجلة لا تسلمون من سیف الآخرة و استعینوا بالصدق و الصبر، فان بعد الصبر ینزل الله النصر] .

الجد فی الحرب و القتال

قال ابو مخنف: حدثنی ابو روق الهمدانی، ان یزید بن قیس الارحبی حرض الناس فقال: ان المسلم السلیم من سلم دینه و رایه، و ان هؤلاء القوم و الله ان یقاتلوننا

علی اقامه دین رأونا ضیعناه، و احیاء حق رأونا امتناه، و ان یقاتلوننا الا علی هذه الدنیا لیکونوا جبابره فیها ملوکا، فلو ظهروا علیکم-لا اراهم الله ظهورا و لا سرورا-لزموکم بمثل سعید و الولید و عبد الله بن عامر السفیه الضال، یخبر احدهم فی مجلسه بمثل دیته و دیه ابیه وجده، یقول: هذا لی و لا اثم علی، کأنما اعطی تراثه عن ابیه و أمه، و انما هو مال الله عز و جل، افاءه علینا بأسیافنا و ارماحنا، فقاتلوا عباد الله القوم الظالمین، الحاکمین بغیر ما انزل الله، و لا یأخذکم فی جهادهم لوم لائم، فإنهم ان یظهروا علیکم یفسدوا علیکم دینکم و دنیاکم، و هم من قد عرفتم و خبرتم، و ایم الله ما ازدادوا الی یومهم هذا الا شرا. و قاتلهم عبد الله بن بدیل فی المیمنه قتالا شدیدا حتی انتهی الی قبة معاویه ثم ان الذین تبایعوا علی الموت أقبلوا الی معاویه، فأمرهم ان یصمدوا لابن بدیل فی المیمنه، و بعث الی حبیب بن مسلمه فی المیسره، فحمل بهم و بمن کان معه علی میمنه الناس فهزمهم، و انکشف اهل العراق من قبل المیمنه حتی لم یبق منهم الا ابن بدیل فی مائتین او ثلاثمائة من القراء، قد اسند بعضهم ظهره الی بعض، و انجفل الناس، فامر علی سهل بن حنیف فاستقدم فیمن کان معه من اهل المدینة، فاستقبلتهم جموع لأهل الشام عظیمه، فاحتملتهم حتی الحقتهم بالمیمنة، و کان فی المیمنه الی موقف علی فی القلب اهل الیمن فلما کشفوا انتهت الهزیمة الی علی، فانصرف یتمشی نحو المیسره، فانکشفت عنه مضر من المیسره، و ثبتت ربیعه. قال ابو مخنف: حدثنی مالک بن اعین الجهنی، عن زید بن وهب

الجهنی، قال: مر علی معه بنوه نحو المیسره، و معه ربیعه وحدها، و انی لأری النبل یمر بین عاتقه و منکبه، و ما من بنیه احد الا یقیه بنفسه، فیکره علی ذلک، فیتقدم علیه، فیحول بین اهل الشام و بینه، فیأخذه بیده إذا فعل ذلک فیلقیه بین یدیه او من ورائه، فبصر به احمر- مولی ابی سفیان، او عثمان، او بعض بنی امیه- [ فقال علی: و رب الکعبه، قتلنی الله ان لم اقتلک او تقتلنی! ] فاقبل نحوه، فخرج الیه کیسان مولی علی، فاختلفا ضربتین، فقتله مولی بنی امیه، و ینتهزه علی، فیقع بیده فی جیب درعه، فیجبذه، ثم حمله علی عاتقه، فکأنی انظر الی رجیلتیه، تختلفان علی عنق علی، ثم ضرب به الارض فکسر منکبه و عضدیه، [ و شد ابنا علی علیه: حسین و محمد، فضرباه بأسیافهما، حتی برد، فکأنی انظر الی علی قائما و الی شبلیه یضربان الرجل، حتی إذا قتلاه و اقبلا الی أبیهما، و الحسن قائما قال له: یا بنی، ما منعک ان تفعل کما فعل اخواک؟ قال: کفیانی یا امیر المؤمنین ] ثم ان اهل الشام دنوا منه و و الله ما یزیده قربهم منه سرعه فی مشیه، [ فقال له الحسن: ما ضرک لو سعیت حتی تنتهی الی هؤلاء الذین قد صبروا لعدوک من أصحابک؟ فقال: یا بنی، ان لأبیک یوما لن یعدوه و لا یبطئ به عند السعی، و لا یعجل به الیه المشی، ان اباک و الله ما یبالی اوقع علی الموت، او وقع الموت علیه] . قال ابو مخنف: حدثنی فضیل بن خدیج الکندی، [ عن مولی للأشتر، قال: لما انهزمت میمنه العراق و اقبل علی نحو المیسره، مر به الاشتر یرکض نحو الفزع قبل المیمنه، فقال له علی: یا مالک، قال: لبیک،

قال: ائت هؤلاء القوم فقل لهم: این فرارکم من الموت الذی لن تعجزوه، الی الحیاه التی لن تبقی لکم! فمضی فاستقبل الناس منهزمین، فقال لهم هذه الکلمات التی قالها له علی ] و قال: الی ایها الناس، انا مالک بن الحارث، انا مالک بن الحارث، ثم ظن انه بالأشتر اعرف فی الناس، فقال: انا الاشتر، الی ایها الناس فاقبلت الیه طائفه، و ذهبت عنه طائفه، فنادی: ایها الناس، عضضتم بهن آبائکم! ما اقبح ما قاتلتم منذ الیوم! ایها الناس، أخلصوا الی مذحجا، فاقبلت الیه مذحج، فقال: عضضتم بصم الجندل! ما ارضیتم ربکم، و لا نصحتم له فی عدوکم، و کیف بذلک و أنتم أبناء الحروب، و اصحاب الغارات، و فتیان الصباح، و فرسان الطراد، و حتوف الاقران، و مذحج الطعان، الذین لم یکونوا یسبقون بثارهم، و لا تطل دماؤهم، و لا یعرفون فی موطن بخسف، و أنتم حد اهل مصرکم، و اعد حی فی قومکم، و ما تفعلوا فی هذا الیوم، فانه ماثور بعد الیوم، فاتقوا ماثور الأحادیث فی غد، و اصدقوا عدوکم اللقاء فان الله مع الصادقین و الذی نفس مالک بیده ما من هؤلاء -و اشار بیده الی اهل الشام- رجل علی مثال جناح بعوضة من محمد ص أنتم ما احسنتم القراع، اجلوا سواد وجهی یرجع فی وجهی دمی. علیکم بهذا السواد الأعظم، فان الله عز و جل لو قد فضه تبعه من بجانبیه کما یتبع مؤخر السیل مقدمه قالوا: خذ بنا حیث احببت و صمد نحو عظمهم فیما یلی المیمنه، فاخذ یزحف الیهم، و یردهم، و یستقبله شباب من همدان- و کانوا ثمانمائه مقاتل یومئذ-و قد انهزموا آخر الناس، و کانوا قد صبروا فی المیمنه حتی اصیب منهم ثمانون و مائه رجل، و قتل منهم احد عشر رئیسا، کلما قتل منهم رجل أخذ الرایة آخر، فکان الاول کریب بن شریح، ثم شرحبیل ابن شریح، ثم مرثد بن شریح، ثم هبیرة بن شریح، ثم یریم بن شریح،

ثم سمیر بن شریح، فقتل هؤلاء الإخوة السته جمیعا ثم أخذ الرایة سفیان ابن زید، ثم عبد بن زید، ثم کریب بن زید، فقتل هؤلاء الإخوة الثلاثة جمیعا، ثم أخذ الرایة عمیرة بن بشیر، ثم الحارث بن بشیر، فقتلا، ثم أخذ الرایة وهب بن کریب أخو القلوص، فاراد ان یستقبل، فقال له رجل من قومه: انصرف بهذه الرایة-رحمک الله-فقد قتل اشراف قومک حولها، فلا تقتل نفسک و لا من بقی من قومک، فانصرفوا و هم یقولون: لیت لنا عدتنا من العرب یحالفوننا علی الموت، ثم نستقدم نحن و هم فلا ننصرف حتی نقتل او نظفر فمروا بالأشتر و هم یقولون هذا القول، فقال لهم الاشتر: الی انا احالفکم و أعاقدکم علی الا نرجع ابدا حتی نظفر او نهلک فاتوه فوقفوا معه، ففی هذا القول قال کعب بن جعیل التغلبی: و همدان رزق تبتغی من تحالف

و زحف الاشتر نحو المیمنه، و ثاب الیه ناس تراجعوا من اهل الصبر و الحیاء و الوفاء، فاخذ لا یصمد لکتیبه الا کشفها، و لا لجمع الا حازه و رده، فانه لکذلک إذ مر بزیاد بن النضر یحمل الی العسکر، فقال: من هذا؟ فقیل: زیاد بن النضر، استلحم عبد الله بن بدیل و اصحابه فی المیمنه، فتقدم زیاد فرفع لأهل المیمنه رایته، فصبروا، و قاتل حتی صرع، ثم لم یمکثوا الا کلا شیء حتی مر بیزید بن قیس الارحبی محمولا نحو العسکر، فقال الاشتر: من هذا؟ فقالوا: یزید بن قیس، لما صرع زیاد ابن النضر رفع لأهل المیمنه رایته، فقاتل حتی صرع، فقال الاشتر: هذا و الله الصبر الجمیل، و الفعل الکریم، ا لا یستحی الرجل ان ینصرف لا یقتل

و لا یقتل، او یشفی به علی القتل! قال ابو مخنف: حدثنی ابو جناب الکلبی، عن الحر بن الصیاح النخعی، ان الاشتر یومئذ کان یقاتل علی فرس له فی یده صفیحة یمانیه، إذا طاطاها خلت فیها ماء منصبا، و إذا رفعها کاد یعشی البصر شعاعها، و جعل یضرب بسیفه و یقول: الغمرات ثم ینجلینا

قال: فبصر به الحارث بن جمهان الجعفی و الاشتر متقنع فی الحدید، فلم یعرفه، فدنا منه فقال له: جزاک الله خیرا منذ الیوم عن امیر المؤمنین، و جماعه المسلمین! فعرفه الاشتر، فقال یا بن جمهان، مثلک یتخلف عن مثل موطنی هذا الذی انا فیه! فنظر الیه ابن جمهان فعرفه، فکان من اعظم الرجال و اطوله-و کان فی لحیته خفه-قلیله- فقال: جعلت فداک! لا و الله ما علمت بمکانک الا الساعة، و لا افارقک حتی اموت قال: و رآه منقذ و حمیر ابنا قیس الناعطیان، فقال منقذ لحمیر: ما فی العرب مثل هذا، ان کان ما اری من قتاله علی نیته، فقال له حمیر: و هل النیه الا ما تراه یصنع! قال: انی اخاف ان یکون یحاول ملکا قال ابو مخنف: حدثنی فضیل بن خدیج، عن مولی للأشتر: ، انه

لما اجتمع الیه عظم من کان انهزم عن المیمنه حرضهم، ثم قال: عضوا علی النواجذ من الاضراس، و استقبلوا القوم بهامکم، و شدوا شده قوم موتورین ثارا بابائهم و إخوانهم، حناقا علی عدوهم، قد وطنوا علی الموت انفسهم کیلا یسبقوا بوتر، و لا یلحقوا فی الدنیا عارا، و ایم الله ما و تر قوم قط بشیء أشد علیهم من ان یوتروا دینهم، و ان هؤلاء القوم لا یقاتلونکم الا عن دینکم لیمیتوا السنه، و یحیوا البدعة، و یعیدوکم فی ضلاله قد اخرجکم الله عز و جل منها بحسن البصیره فطیبوا عباد الله أنفسا بدمائکم دون دینکم، فان ثوابکم علی الله، و الله عنده جنات النعیم و ان الفرار من الزحف فیه السلب للعز، و الغلبه علی الفیء، و ذل المحیا و الممات، و عار الدنیا و الآخرة. و حمل علیهم حتی کشفهم، فالحقهم بصفوف معاویه بین صلاه العصر و المغرب، و انتهی الی عبد الله بن بدیل و هو فی عصبه من القراء بین المائتین و الثلثمائه، و قد لصقوا بالأرض کأنهم جثا فکشف عنهم اهل الشام، فابصروا إخوانهم قد دنوا منهم، فقالوا: ما فعل امیر المؤمنین؟ قالوا: حی صالح فی المیسره، یقاتل الناس امامه، فقالوا: الحمد لله، قد کنا ظننا ان قد هلک و هلکتم و قال عبد الله بن بدیل لأصحابه: استقدموا بنا، فأرسل الاشتر الیه: الا تفعل، اثبت مع الناس فقاتل، فانه خیر لهم و ابقی لک و لأصحابک فأبی، فمضی کما هو نحو معاویه، و حوله کأمثال الجبال، و فی یده سیفان، و قد خرج فهو امام اصحابه، فاخذ کلما دنا منه رجل ضربه فقتله، حتی قتل سبعه، و دنا من معاویه فنهض الیه الناس من کل جانب، و احیط به و بطائفة من اصحابه، فقاتل حتی قتل، و قتل ناس من اصحابه، و رجعت طائفه قد جرحوا منهزمین، فبعث الاشتر ابن جمهان الجعفی فحمل علی اهل الشام الذین یتبعون من نجا من اصحاب ابن بدیل حتی نفسوا عنهم، و انتهوا الی الاشتر، فقال لهم: ا لم یکن رأیی لکم خیرا من رأیکم لأنفسکم! ا لم آمر کم ان تثبتوا مع الناس! و کان معاویه قال لابن بدیل و هو

یضرب قدما: ا ترونه کبش القوم! فلما قتل ارسل الیه، فقال: انظروا من هو؟ فنظر الیه ناس من اهل الشام فقالوا: لا نعرفه، فاقبل الیه حتی وقف علیه، فقال: بلی، هذا عبد الله بن بدیل، و الله لو استطاعت نساء خزاعة ان تقاتلنا فضلا علی رجالها لفعلت، مدوه، فمدوه، فقال: هذا و الله کما قال الشاعر: أخو الحرب ان عضت به الحرب عضها و ان شمرت یوما به الحرب شمرا

و البیت لحاتم طیّئ و ان الاشتر زحف الیهم فاستقبله معاویه بعک و الاشعرین، فقال الاشتر لمذحج: اکفونا عکا، و وقف فی همدان و قال لکنده: اکفونا الاشعرین، فاقتتلوا قتالا شدیدا، و أخذ یخرج الی قومه فیقول: انما هم عک، فاحملوا علیهم، فیجثون علی الرکب و یرتجزون: یا ویل أم مذحج من عک هاتیک أم مذحج تبکی

فقاتلوهم حتی المساء ثم انه قاتلهم فی همدان و ناس من طوائف الناس، فحمل علیهم فازالهم عن مواقفهم حتی الحقهم بالصفوف الخمسة المعقله بالعمائم حول معاویه، ثم شد علیهم شده اخری فصرع الصفوف الأربعة، -و کانوا معقلین بالعمائم- حتی انتهوا الی الخامس الذی حول معاویه، و دعا معاویه بفرس فرکب-و کان یقول: اردت ان انهزم فذکرت قول ابن الأطنابة من الانصار- کان جاهلیا، و الأطنابة امراه من بلقین: أبت لی عفتی و حیاء نفسی و اقدامی علی البطل المشیح

و اعطائی علی المکروه مالی و أخذی الحمد بالثمن الربیح

و قولی کلما جشأت و جاشت مکانک تحمدی او تستریحی

فمنعنی هذا القول من الفرار

قال ابو مخنف: حدثنی مالک بن اعین الجهنی، عن زید بن وهب، ان علیا لما رای میمنته قد عادت الی مواقعها و مصافها و کشفت من بإزائها من عدوها حتی ضاربوهم فی مواقفهم و مراکزهم، اقبل حتی انتهی الیهم [ فقال: انی قد رایت جولتکم و انحیازکم عن صفوفکم، یحوزکم الطغاة الجفاة و اعراب اهل الشام، و أنتم لهامیم العرب، و السنام الأعظم، و عمار اللیل بتلاوة القرآن و اهل دعوه الحق إذ ضل الخاطئون، فلو لا إقبالکم بعد ادبارکم، و کرکم بعد انحیازکم، وجب علیکم ما وجب علی المولی یوم الزحف دبره، و کنتم من الهالکین، و لکن هون و جدی، و شفی بعض احاح نفسی، انی رایتکم باخره حزتموهم کما حازوکم، و أزلتموهم عن مصافهم کما ازالوکم، تحسونهم بالسیوف، ترکب اولاهم اخراهم کالإبل المطرده الهیم، فالان فاصبروا، نزلت علیکم السکینة و ثبتکم الله عز و جل بالیقین، لیعلم المنهزم انه مسخط ربه، و موبق نفسه، ان فی الفرار موجده الله عز و جل علیه، و الذل اللازم، و العار الباقی، و اعتصار الفیء من یده، و فساد العیش علیه و ان الفار منه لا یزید فی عمره، و لا یرضی ربه، فموت المرء محقا قبل اتیان هذه الخصال، خیر من الرضا بالتانیس لها، و الاقرار علیها] . قال ابو مخنف: حدثنا عبد السلام بن عبد الله بن جابر الأحمسی، ان رایه بجیله بصفین کانت فی احمس بن الغوث بن انمار مع ابی شداد -و هو قیس بن مکشوح بن هلال بن الحارث بن عمرو بن جابر بن علی ابن اسلم بن احمس بن الغوث- و قالت له بجیله: خذ رایتنا، فقال: غیری خیر لکم منی، قالوا: ما نرید غیرک، قال: و الله لئن أعطیتمونیها لا انتهی بکم دون صاحب الترس المذهب قالوا: اصنع ما شئت،

فأخذها ثم زحف، حتی انتهی بهم الی صاحب الترس المذهب- و کان فی جماعه عظیمه من اصحاب معاویه، و ذکروا انه عبد الرحمن بن خالد بن الولید المخزومی- فاقتتل الناس هنالک قتالا شدیدا، فشد بسیفه نحو صاحب الترس، فتعرض له رومی، مولی لمعاویة فیضرب قدم ابی شداد فیقطعها، و یضربه ابو شداد فیقتله، و اشرعت الیه الأسنة فقتل، و أخذ الرایة عبد الله ابن قلع الأحمسی و هو یقول: لا یبعد الله أبا شداد حیث أجاب دعوه المنادی

و شد بالسیف علی الأعادی نعم الفتی کان لدی الطراد

و فی طعان الرجل و الجلاد

فقاتل حتی قتل، فاخذ الرایة اخوه عبد الرحمن بن قلع، فقاتل حتی قتل، ثم أخذها عفیف بن ایاس، فلم تزل فی یده حتی تحاجز الناس، و قتل حازم بن ابی حازم الأحمسی- أخو قیس بن ابی حازم- یومئذ، و قتل نعیم بن صهیب بن العلیه البجلی یومئذ، فاتی ابن عمه و سمیه نعیم بن الحارث ابن العلیه معاویه- و کان معه-فقال: ان هذا القتیل ابن عمی، فهبه لی ادفنه، فقال: لا تدفنه فلیس لذلک أهلا، و الله ما قدرنا علی دفن ابن عفان رضی الله عنه الا سرا قال: و الله لتاذنن فی دفنه او لألحقن بهم و لادعنک. قال معاویه: ا تری اشیاخ العرب قد احالتهم أمورهم، فأنت تسألنی فی دفن ابن عمک! ادفنه ان شئت او دع فدفنه. قال ابو مخنف: حدثنی الحارث بن حصیره الأزدی، عن اشیاخ من النمر من الأزد، ان مخنف بن سلیم لما ندبت الأزد للازد، حمد الله و اثنی علیه ثم قال: ان من الخطا الجلیل، و البلاء العظیم، انا صرفنا الی قومنا و صرفوا إلینا، و الله ما هی الا أیدینا نقطعها بأیدینا، و ما هی الا اجنحتنا نجدها بأسیافنا، فان نحن لم نؤاس جماعتنا، و لم نناصح صاحبنا کفرنا، و ان

نحن فعلنا فعزنا أبحنا، و نارنا اخمدنا، فقال له جندب بن زهیر: و الله لو کنا آباءهم و ولدناهم-او کنا ابناءهم و ولدونا-ثم خرجوا من جماعتنا، و طعنوا علی امامنا و إذا هم الحاکمون بالجور علی اهل ملتنا و ذمتنا، ما افترقنا بعد ان اجتمعنا حتی یرجعوا عما هم علیه، و یدخلوا فیما ندعوهم الیه، او تکثر القتلی بیننا و بینهم. فقال له مخنف- و کان ابن خالته: أعز الله بک النیه، و الله ما علمت صغیرا و کبیرا الا مشئوما، و الله ما میلنا الرأی قط أیهما ناتی او أیهما ندع- فی الجاهلیة و لا بعد ان أسلمنا-الا اخترت أعسرهما و انکدهما، اللهم ان تعافی أحب إلینا من ان تبتلی، فأعط کل امرئ منا ما یسألک. و قال ابو بریده بن عوف: اللهم احکم بیننا بما هو ارضی لک یا قوم انکم تبصرون ما یصنع الناس، و ان لنا الأسوة بما علیه الجماعه ان کنا علی حق، و ان یکونوا صادقین فان أسوة فی الشر- و الله ما علمنا-ضرر فی المحیا و الممات و تقدم جندب بن زهیر، فبارز راس ازد الشام، فقتله الشامی، و قتل من رهطه عجل و سعد ابنا عبد الله من بنی ثعلبه، و قتل مع مخنف من رهطه عبد الله و خالد ابنا ناجد، و عمرو و عامر ابنا عویف، و عبد الله بن الحجاج و جندب بن زهیر، و ابو زینب بن عوف بن الحارث، و خرج عبد الله بن ابی الحصین الأزدی فی القراء الذین مع عمار بن الحارث، و خرج عبد الله بن ابی الحصین الأزدی فی القراء الذین مع عمار بن یاسر فاصیب معه. قال ابو مخنف: و حدثنی الحارث بن حصیره، عن اشیاخ النمر، ان عقبه بن حدید النمری قال یوم صفین: الا ان مرعی الدنیا قد اصبح هشیما، و اصبح شجرها خضیدا، و جدیدها سملا، و حلوها مر المذاق. الا و انی أنبئکم نبا امرئ صادق: انی قد سئمت الدنیا و عزفت نفسی عنها،

و قد کنت اتمنی الشهاده، و اتعرض لها فی کل جیش و غاره، فأبی الله عز و جل الا ان یبلغنی هذا الیوم الا و انی متعرض لها من ساعتی هذه، قد طمعت الا أحرمها، فما تنتظرون عباد الله بجهاد من عادی الله؟ خوفا من الموت القادم علیکم، الذاهب بانفسکم لا محاله، او من ضربه کف بالسیف تستبدلون الدنیا بالنظر فی وجه الله عز و جل و موافقه النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین فی دار القرار! ما هذا بالرأی السدید ثم مضی فقال: یا اخوتی، قد بعت هذه الدار بالتی امامها، و هذا وجهی إلیها لا یبرح وجوهکم، و لا یقطع الله عز و جل رجاءکم فتبعه اخوته: عبید الله و عوف و مالک، و قالوا: لا نطلب رزق الدنیا بعدک، فقبح الله العیش بعدک! اللهم انا نحتسب أنفسنا عندک! فاستقدموا فقاتلوا حتی قتلوا قال ابو مخنف: حدثنی صله بن زهیر النهدی، عن مسلم بن عبد الله الضبابی، قال: شهدت صفین مع الحی و معنا شمر بن ذی الجوشن الضبابی، فبارزه ادهم بن محرز الباهلی، فضرب ادهم وجه شمر بالسیف، و ضربه شمر ضربه لم تضرره، فرجع شمر الی رحله فشرب شربه-و کان قد ظمئ- ثم أخذ الرمح، فاقبل و هو یقول: انی زعیم لأخی باهله بطعنه ان لم أصب عاجله

او ضربه تحت القنا و الوغی شبیهه بالقتل او قاتله

ثم حمل علی ادهم فصرعه، ثم قال: هذه بتلک. قال ابو مخنف: حدثنی عمرو بن عمرو بن عوف بن مالک الجشمی ان بشر بن عصمه المزنی کان لحق بمعاویه، فلما اقتتل الناس بصفین بصر

بشر بن عصمه بمالک بن العقدیه-و هو مالک بن الجلاح الجشمی، و لکن العقدیه غلبت علیه-فرآه بشر و هو یفری فی اهل الشام فریا عجیبا، و کان رجلا مسلما شجاعا، فغاظ بشرا ما رای منه، فحمل علیه فطعنه فصرعه، ثم انصرف، فندم لطعنته ایاه جبارا، فقال: و انی لأرجو من ملیکی تجاوزا و من صاحب الموسوم فی الصدر هاجس

دلفت له تحت الغبار بطعنه علی ساعه فیها الطعان تخالس

فبلغت مقالته ابن العقدیه، فقال: الا أبلغا بشر بن عصمه اننی شغلت و الهانی الذین امارس

فصادفت منی غره و أصبتها کذلک و الابطال ماض و خالس

ثم حمل عبد الله بن الطفیل البکائی علی جمع لأهل الشام، فلما انصرف حمل علیه رجل من بنی تمیم- یقال له قیس بن قره، ممن لحق بمعاویه من اهل العراق- فیضع الرمح بین کتفی عبد الله بن الطفیل، و یعترضه یزید ابن معاویه، ابن عم عبد الله بن الطفیل، فیضع الرمح بین کتفی التمیمی، فقال: و الله لئن طعنته لاطعننک، فقال: علیک عهد الله و میثاقه لئن رفعت السنان علی ظهر صاحبک لترفعن سنانک عنی! فقال له: نعم، لک بذلک عهد الله، فرفع السنان عن ابن الطفیل، و رفع یزید السنان عن التمیمی، فقال: ممن أنت؟ قال: من بنی عامر، فقال له: جعلنی الله فداکم! أینما الفکم الفکم کراما، و انی لحادی عشر رجلا من اهل بیتی و رهطی قتلتموهم الیوم، و انا کنت آخرهم فلما رجع الناس الی الکوفه عتب علی یزید بن الطفیل فی بعض ما یعتب فیه الرجل علی ابن عمه، فقال له: ا لم ترنی حامیت عنک مناصحا بصفین إذ خلاک کل حمیم

و نهنهت عنک الحنظلی و قد اتی علی سابح ذی میعه و هزیم!

قال ابو مخنف: حدثنی فضیل بن خدیج، قال: خرج رجل من اهل الشام یدعو الی المبارزه، فخرج الیه عبد الرحمن بن محرز الکندی، ثم الطمحی، فتجاولا ساعه ثم ان عبد الرحمن حمل علی الشامی فطعنه فی ثغره نحره فصرعه، ثم نزل الیه فسلبه درعه و سلاحه، فإذا هو حبشی، فقال: انا لله! لمن اخطرت نفسی! لعبد اسود! و خرج رجل من عک یسال المبارزه، فخرج الیه قیس بن فهدان الکنانی، ثم البدنی، فحمل علیه العکی فضربه و احتمله اصحابه فقال قیس بن فهدان: لقد علمت عک بصفین اننا إذا التقت الخیلان نطعنها شزرا

و نحمل رایات الطعان بحقها فنوردها بیضا و نصدرها حمرا

قال ابو مخنف: و حدثنی فضیل بن خدیج ان قیس بن فهدان کان یحرض اصحابه فیقول: شدوا إذا شددتم جمیعا، و إذا انصرفتم فاقبلوا معا، و غضوا الابصار، و أقلوا اللفظ، و اعتوروا الاقران، و لا یؤتین من قبلکم العرب قال: و قتل نهیک بن عزیر- من بنی الحارث بن عدی و عمرو بن یزید من بنی ذهل، و سعید بن عمرو- و خرج قیس بن یزید و هو ممن فر الی معاویه من علی، فدعا الی المبارزه، فخرج الیه اخوه ابو العمرطه بن یزید، فتعارفا، فتواقفا و انصرفا الی الناس، فاخبر کل واحد منهما انه لقی أخاه. قال ابو مخنف: حدثنی جعفر بن حذیفة من آل عامر بن جوین الطائی، ان طیئا یوم صفین قاتلت قتالا شدیدا، فعبیت لهم جموع کثیره، فجاءهم حمزه بن مالک الهمدانی، فقال: ممن أنتم، لله أنتم! فقال عبد الله ابن خلیفه البولانی- و کان شیعیا شاعرا خطیبا: نحن طیّئ السهل، و طیّئ

الرمل، و طیّئ الجبل، الممنوع ذی النخل، نحن حماه الجبلین، الی ما بین العذیب و العین، نحن طیّئ الرماح، و طیّئ النطاح، و فرسان الصباح. فقال حمزه بن مالک: بخ بخ! انک لحسن الثناء علی قومک، فقال: ان کنت لم تشعر بنجده معشر فاقدم علینا ویب غیرک تشعر

ثم اقتتل الناس أشد القتال، فاخذ ینادیهم و یقول: یا معشر طیّئ، فدی لکم طارفی و تالدی! قاتلوا علی الاحساب، و أخذ یقول: انا الذی کنت إذا الداعی دعا مصمما بالسیف ندبا اروعا

فانزل المستلئم المقنعا و اقتل المبالط السمیدعا

و قال بشر بن العسوس الطائی ثم الملقطی: یا طیّئ السهول و الاجبال الا انهدوا بالبیض و العوالی

و بالکماه منکم الابطال فقارعوا ائمه الجهال

السالکین سبل الضلال

ففقئت یومئذ عین ابن العسوس، فقال فی ذلک: الا لیت عینی هذه مثل هذه فلم امش فی الأناس الا بقائد

و یا لیتنی لم ابق بعد مطرف و سعد و بعد المستنیر بن خالد

فوارس لم تغذ الحواضن مثلهم إذا الحرب ابدت عن خدام الخرائد

و یا لیت رجلی ثم طنت بنصفها و یا لیت کفی ثم طاحت بساعدی

قال ابو مخنف: حدثنی ابو الصلت التیمی، قال: حدثنی اشیاخ محارب انه کان منهم رجل یقال له خنثر بن عبیده بن خالد، و کان من اشجع الناس، فلما اقتتل الناس یوم صفین، جعل یری اصحابه منهزمین، فاخذ ینادی: یا معشر قیس، أطاعه الشیطان آثر عندکم من طاعه الرحمن! الفرار فیه معصیة الله سبحانه و سخطه، و الصبر فیه طاعه الله عز و جل و رضوانه، فتختارون سخط الله تعالی علی رضوانه، و معصیته علی طاعته! فإنما الراحة بعد الموت لمن مات محاسبا لنفسه و قال: لا والت نفس امری ولی الدبر انا الذی لا ینثنی و لا یفر

و لا یری مع المعازیل الغدر

. فقاتل حتی ارتث: ثم انه خرج مع الخمسمائة الذین کانوا اعتزلوا مع فروه بن نوفل الاشجعی، فنزلوا بالدسکرة و البندنیجین، فقاتلت النخع یومئذ قتالا شدیدا، فاصیب منهم یومئذ بکر بن هوذة و حیان بن هوذة و شعیب بن نعیم من بنی بکر النخع، و ربیعه بن مالک بن وهبیل، و ابی بن قیس أخو علقمه بن قیس الفقیه، و قطعت رجل علقمه یومئذ، فکان یقول: ما أحب ان رجلی اصح ما کانت، و انها لمما أرجو به حسن الثواب من ربی عز و جل و قال: لقد کنت أحب ان اری فی نومی أخی او بعض إخوانی، فرایت أخی فی النوم فقلت: یا أخی، ما ذا قدمتم علیه؟ فقال لی: انا التقینا نحن و القوم، فاحتججنا عند الله عز و جل، فحججناهم، فما سررت منذ عقلت سروری بتلک الرؤیا

قال ابو مخنف: حدثنی سوید بن حیه الأسدی، عن الحضین ابن المنذر، [ ان أناسا کانوا أتوا علیا قبل الوقعه فقالوا له: انا لا نری خالد بن المعمر الا قد کاتب معاویه، و قد خشینا ان یتابعه فبعث الیه علی و الی رجال من اشرافنا، فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: اما بعد یا معشر ربیعه، فأنتم انصاری و مجیبو دعوتی و من اوثق حی فی العرب فی نفسی، و قد بلغنی ان معاویه قد کاتب صاحبکم خالد بن المعمر، و قد اتیت به، و جمعتکم لاشهدکم علیه و لتسمعوا أیضا ما اقوله ثم اقبل علیه، فقال: یا خالد بن المعمر، ان کان ما بلغنی حقا فانی اشهد الله و من حضرنی من المسلمین انک آمن حتی تلحق بأرض العراق او الحجاز او ارض لا سلطان لمعاویة فیها، و ان کنت مکذوبا علیک، فان صدورنا تطمئن إلیک فحلف بالله ما فعل، ] و قال رجال منا کثیر: لو کنا نعلم انه فعل امثلناه، فقال شقیق بن ثور السدوسی: ما وفق خالد بن المعمر ان نصر معاویه و اهل الشام علی علی و ربیعه، فقال زیاد بن خصفه التیمی: یا امیر المؤمنین، استوثق من ابن المعمر بالایمان لا یغدرنک. فاستوثق منه، ثم انصرفنا [ فلما کان یوم الخمیس انهزم الناس من قبل المیمنه، فجاءنا علی حتی انتهی إلینا و معه بنوه، فنادی بصوت عال جهیر، کغیر المکترث لما فیه الناس: لمن هذه الرایات؟ قلنا: رایات ربیعه، فقال: بل هی رایات الله عز و جل، عصم الله أهلها، فصبرهم، و ثبت اقدامهم. ثم قال لی: یا فتی، الا تدنی رایتک هذه ذراعا؟ قلت: نعم و الله و عشره اذرع، فقمت بها فأدنیتها، حتی قال: ان حسبک مکانک، فثبت حیث أمرنی، و اجتمع اصحابی] . قال ابو مخنف: حدثنا ابو الصلت التیمی، قال: سمعت اشیاخ الحی

من تیم الله بن ثعلبه یقولون: ان رایه ربیعه، اهل کوفتها و بصرتها، کانت مع خالد بن المعمر من اهل البصره قال: و سمعتهم یقولون: ان خالد ابن المعمر و سفیان بن ثور السدوسی اصطلحا علی ان ولیا رایه بکر بن وائل من اهل البصره الحضین بن المنذر الذهلی، و تنافسا فی الرایة، و قالا: هذا فتی منا له حسب، نجعلها له حتی نری من رأینا. ثم ان علیا ولی خالد بن المعمر بعد رایه ربیعه کلها قال: و ضرب معاویه لحمیر بسهمهم علی ثلاث قبائل، لم تکن لأهل العراق قبائل اکثر عددا منها یومئذ: علی ربیعه و همدان و مذحج، فوقع سهم حمیر علی ربیعه، فقال ذو الکلاع: قبحک الله من سهم! کرهت الضراب! فاقبل ذو الکلاع فی حمیر و من تعلقها، و معهم عبید الله بن عمر بن الخطاب فی اربعه آلاف من قراء اهل الشام، و علی میمنتهم ذو الکلاع، فحملوا علی ربیعه، و هم میسره اهل العراق، و فیهم ابن عباس، و هو علی المیسره، فحمل علیهم ذو الکلاع و عبید الله بن عمر حمله شدیده بخیلهم و رجلهم، فتضعضعت رایات ربیعه الا قلیلا من الاخیار و الابدال قال: ثم ان اهل الشام انصرفوا، فلم یمکثوا الا قلیلا حتی کروا، و عبید الله بن عمر یقول: یا اهل الشام، ان هذا الحی من اهل العراق قتله عثمان بن عفان رضی الله عنه، و انصار علی بن ابی طالب، و ان هزمتم هذه القبیلة ادرکتم ثارکم فی عثمان و هلک علی بن ابی طالب و اهل العراق، فشدوا علی الناس شده، فثبتت لهم ربیعه، و صبروا صبرا حسنا الا قلیلا من الضعفاء و الفشله، و ثبت اهل الرایات و اهل الصبر منهم و الحفاظ، فلم یزولوا، و قاتلوا قتالا شدیدا. فلما رای خالد بن المعمر ناسا من قومه انصرفوا انصرف، و لما رای اصحاب الرایات قد ثبتوا و رای قومه قد صبروا رجع و صاح بمن انهزم، و امرهم بالرجوع،

فقال: من اراد من قومه ان یتهمه، اراد الانصراف فلما رآنا قد ثبتنا رجع إلینا و قال هو: لما رایت رجالا منا انهزموا رایت ان استقبلهم و اردهم إلیکم، و اقبلت إلیکم فیمن أطاعنی منهم، فجاء بأمر مشبه قال ابو مخنف: حدثنی رجل من بکر بن وائل، عن محرز بن عبد الرحمن العجلی، ان خالدا قال یومئذ: یا معشر ربیعه، ان الله عز و جل قد اتی بکل رجل منکم من منبته و مسقط راسه، فجمعکم فی هذا المکان جمعا لم یجمعکم مثله منذ نشر کم فی الارض، فان تمسکوا بایدیکم، و تنکلوا عن عدوکم، و تزولوا عن مصافکم لا یرض الله فعلکم، و لا تقدموا من الناس صغیرا او کبیرا الا یقول: فضحت ربیعه الذمار، و حاصت عن القتال، و اتیت من قبلها العرب، فإیاکم ان یتشاءم بکم العرب و المسلمون الیوم و انکم ان تمضوا مقبلین مقدمین، و تصیروا محتسبین فان الاقدام لکم عاده، و الصبر منکم سجیه، و اصبروا و نیتکم صادقه ان تؤجروا، فان ثواب من نوی ما عند الله شرف الدنیا و کرامة الآخرة، و لن یضیع الله اجر من احسن عملا. فقام رجل من ربیعه فقال: ضاع و الله امر ربیعه حین جعلت إلیک أمورها! تأمرنا الا نزول و لا نحول حتی تقتل أنفسنا، و تسفک دماءنا! الا تری الناس قد انصرف جلهم! فقام الیه رجال من قومه فنهروه و تناولوه بالسنتهم فقال لهم خالد: اخرجوا هذا من بینکم، فان هذا ان بقی فیکم

ضرکم، و ان خرج منکم لم ینقصکم، هذا الذی لا ینقص العدد، و لا یملا البلد، برحک الله من خطیب قوم کرام! کیف جنبت السداد! و اشتد قتال ربیعه و حمیر و عبید الله بن عمر حتی کثرت بینهم القتلی، فقتل سمیر بن الریان بن الحارث العجلی، و کان من أشد الناس بأسا قال ابو مخنف: حدثنی جعفر بن ابی القاسم العبدی، عن یزید بن علقمه، عن زید بن بدر العبدی، ان زیاد بن خصفه اتی عبد القیس یوم صفین و قد عبیت قبائل حمیر مع ذی الکلاع- و فیهم عبید الله بن عمر بن الخطاب- لبکر بن وائل، فقوتلوا قتالا شدیدا، خافوا فیه الهلاک. فقال زیاد بن خصفه: یا عبد القیس، لا بکر بعد الیوم فرکبنا الخیول، ثم مضینا فواقفناهم، فما لبثنا الا قلیلا حتی اصیب ذو الکلاع، و قتل عبید الله بن عمر رضی الله عنه، فقالت همدان: قتله هانئ بن خطاب الارحبی، و قالت حضر موت: قتله مالک بن عمرو التنعی، و قالت بکر ابن وائل: قتله محرز بن الصحصح من بنی عائش بن مالک بن تیم الله بن ثعلبه، و أخذ سیفه ذا الوشاح، فاخذ به معاویه بالکوفه بکر بن وائل، فقالوا: انما قتله رجل منا من اهل البصره، یقال له: محرز بن الصحصح، فبعث الیه بالبصرة فاخذ منه السیف، و کان راس النمر بن قاسط عبد الله بن عمرو من بنی تیم الله بن النمر

قال هشام بن محمد: الذی قتل عبید الله بن عمر رضی الله عنه محرز بن الصحصح، و أخذ سیفه ذا الوشاح، سیف عمر، و فی ذلک قول کعب بن جعیل التغلبی: الا انما تبکی العیون لفارس بصفین اجلت خیله و هو واقف

یبدل من أسماء اسیاف وائل و کان فتی لو أخطأته المتالف

ترکن عبید الله بالقاع مسندا تمج دم الخرق العروق الذوارف

و هی اکثر من هذا و قتل منهم یومئذ بشر بن مره بن شرحبیل، و الحارث بن شرحبیل، و کانت أسماء ابنه عطارد بن حاجب التمیمی تحت عبید الله بن عمر، ثم خلف علیها الحسن بن علی 3 . قال ابو مخنف: حدثنی ابن أخی غیاث بن لقیط البکری 3 ان علیا حیث انتهی الی ربیعه، تبارت ربیعه بینها، فقالوا: ان اصیب علی فیکم و قد ألجأ الی رایتکم افتضحتم و قال لهم شقیق بن ثور: یا معشر ربیعه، لا عذر لکم فی العرب ان وصل الی علی فیکم و فیکم رجل حی، و ان منعتموه فمجد الحیاه اکتسبتموه فقاتلوا قتالا شدیدا حین جاءهم علی لم یکونوا قاتلوا مثله، ففی ذلک قال علی: لمن رایه سوداء یخفق ظلها إذا قیل قدمها حضین تقدما

یقدمها فی الموت حتی یزیرها حیاض المنایا تقطر الموت و الدما

أذقنا ابن حرب طعننا و ضرابنا بأسیافنا حتی تولی و أحجما

جزی الله قوما صابروا فی لقائهم لدی الموت قوما ما اعف و أکرما!

و اطیب اخبارا و اکرم شیمه إذا کان أصوات الرجال تغمغما

ربیعه اعنی انهم اهل نجده و باس إذا لاقوا جسیما عرمرما

مقتل عمار بن یاسر

قال ابو مخنف: حدثنی عبد الملک بن ابی حره الحنفی، ان عمار بن یاسر خرج الی الناس، فقال: اللهم انک تعلم انی لو اعلم ان رضاک فی ان اقذف بنفسی فی هذا البحر لفعلته، اللهم انک تعلم انی لو اعلم ان رضاک فی ان أضع ظبه سیفی فی صدری ثم انحنی علیها حتی تخرج من ظهری لفعلت، و انی لا اعلم الیوم عملا هو ارضی لک من جهاد هؤلاء الفاسقین، و لو اعلم ان عملا من الاعمال هو ارضی لک منه لفعلته. قال ابو مخنف: حدثنی الصقعب بن زهیر الأزدی، قال: سمعت عمارا یقول: و الله انی لأری قوما لیضربنکم ضربا یرتاب منه المبطلون، و ایم الله لو ضربونا حتی یبلغوا بنا سعفات هجر لعلمنا انا علی الحق، و انهم علی الباطل. حدثنا محمد بن عباد بن موسی، قال: حدثنا محمد بن فضیل، قال: حدثنا مسلم الأعور، عن حبه بن جوین العرنی، قال: انطلقت انا و ابو مسعود الی حذیفة بالمدائن، فدخلنا علیه، فقال: مرحبا بکما، ما خلفتما من قبائل العرب أحدا أحب الی منکما فاسندته الی ابی مسعود، فقلنا: یا أبا عبد الله، حدثنا فانا نخاف الفتن، فقال: علیکما بالفئه التی فیها

ابن سمیه، [ انی سمعت رسول الله ص یقول: تقتله الفئة الباغیه الناکبه عن الطریق، و ان آخر رزقه ضیاح من لبن] قال حبه: فشهدته یوم صفین و هو یقول: ائتونی باخر رزق لی من الدنیا، فاتی بضیاح من لبن فی قدح اروح له حلقه حمراء، فما أخطأ حذیفة مقیاس شعره، فقال: الیوم القی الأحبة محمدا و حزبه

و الله لو ضربونا حتی یبلغوا بنا سعفات هجر لعلمنا انا علی الحق و انهم علی الباطل، و جعل یقول: الموت تحت الأسل، و الجنه تحت البارقه. حدثنی محمد، عن خلف، قال: حدثنا منصور بن ابی نویره، عن ابی مخنف و حدثت عن هشام بن الکلبی، عن ابی مخنف، قال: حدثنی مالک بن اعین الجهنی، عن زید بن وهب الجهنی، ان عمار بن یاسر رحمه الله قال یومئذ: این من یبتغی رضوان الله علیه، و لا یئوب الی مال و لا ولد! فاتته عصابه من الناس، فقال: ایها الناس، اقصدوا بنا نحو هؤلاء الذین یبغون دم ابن عفان، و یزعمون انه قتل مظلوما، و الله ما طلبتهم بدمه، و لکن القوم ذاقوا الدنیا فاستحبوها و استمرءوها و علموا ان الحق إذا لزمهم حال بینهم و بین ما یتمرغون فیه من دنیاهم، و لم یکن للقوم سابقه فی الاسلام یستحقون بها طاعه الناس و الولایة علیهم، فخدعوا اتباعهم ان قالوا: امامنا قتل مظلوما، لیکونوا بذلک جبابره ملوکا، و تلک مکیده بلغوا بها ما ترون، و لو لا هی ما تبعهم من الناس رجلان اللهم ان تنصرنا فطالما نصرت، و ان تجعل لهم الأمر فادخر لهم بما أحدثوا فی عبادک العذاب الألیم ثم مضی، و مضت تلک العصابة التی اجابته حتی دنا من عمرو فقال: یا عمرو، بعت دینک بمصر، تبا لک تبا! طالما بغیت فی الاسلام عوجا و قال لعبید الله ابن عمر بن الخطاب: صرعک الله! بعت دینک من عدو الاسلام و ابن عدوه،

قال: لا، و لکن اطلب بدم عثمان بن عفان رضی الله عنه، قال له: اشهد علی علمی فیک انک لا تطلب بشیء من فعلک وجه الله عز و جل، و انک ان لم تقتل الیوم تمت غدا، فانظر إذا اعطی الناس علی قدر نیاتهم ما نیتک. حدثنی موسی بن عبد الرحمن المسروقی، قال: أخبرنا عبید بن الصباح، عن عطاء بن مسلم، عن الاعمش، عن ابی عبد الرحمن السلمی، قال: سمعت عمار بن یاسر بصفین و هو یقول لعمرو بن العاص: لقد قاتلت صاحب هذه الرایة ثلاثا مع رسول الله ص، و هذه الرابعه ما هی بأبر و لا اتقی. حدثنا احمد بن محمد، قال: حدثنا الولید بن صالح، قال: حدثنا عطاء بن مسلم، عن الاعمش، قال: قال ابو عبد الرحمن السلمی: کنا مع علی بصفین، فکنا قد وکلنا بفرسه رجلین یحفظانه و یمنعانه من ان یحمل، فکان إذا حانت منهما غفله یحمل فلا یرجع حتی یخضب سیفه، و انه حمل ذات یوم فلم یرجع حتی انثنی سیفه، فالقاه الیهم، و قال: لو لا انه انثنی ما رجعت-فقال الاعمش: هذا و الله ضرب غیر مرتاب، فقال ابو عبد الرحمن: سمع القوم شیئا فادوه و ما کانوا بکذابین-قال: و رایت عمارا لا یأخذ وادیا من اودیه صفین الا تبعه من کان هناک من اصحاب محمد ص، و رایته جاء الی المرقال هاشم بن عتبة و هو صاحب رایه علی، فقال: یا هاشم، أعورا و جبنا! لا خیر فی اعور لا یغشی الباس، فإذا رجل بین الصفین قال: هذا و الله لیخلفن امامه، و لیخذلن جنده، و لیصبرن جهده، ارکب یا هاشم، فرکب، و مضی هاشم یقول: اعور یبغی اهله محلا قد عالج الحیاه حتی ملا

لا بد ان یفل او یفلا

و عمار یقول: تقدم یا هاشم، الجنه تحت ظلال السیوف، و الموت فی اطراف الأسل، و قد فتحت أبواب السماء، و تزینت الحور العین. الیوم القی الأحبة محمدا و حزبه

فلم یرجعا و قتلا-قال: یفید لک علمهما من کان هناک من اصحاب رسول الله ص، انهما کانا علما-فلما کان اللیل قلت: لادخلن الیهم حتی اعلم: هل بلغ منهم قتل عمار ما بلغ منا! و کنا إذا توادعنا من القتال تحدثوا إلینا و تحدثنا الیهم، فرکبت فرسی و قد هدات الرجل، ثم دخلت فإذا انا باربعه یتسایرون: معاویه، و ابو الأعور السلمی، و عمرو بن العاص، و عبد الله بن عمرو- و هو خیر الأربعة-فادخلت فرسی بینهم مخافه ان یفوتنی ما یقول احد الشقین، فقال عبد الله لأبیه: یا أبت، قتلتم هذا الرجل فی یومکم هذا، [ و قد قال فیه رسول الله ص ما قال! قال: و ما قال؟ قال: ا لم تکن معنا و نحن نبنی المسجد، و الناس ینقلون حجرا حجرا و لبنه لبنه، و عمار ینقل حجرین حجرین و لبنتین لبنتین، فغشی علیه، فأتاه رسول الله ص، فجعل یمسح التراب عن وجهه و یقول: ویحک یا بن سمیه! الناس ینقلون حجرا حجرا، و لبنه لبنه، و أنت تنقل حجرین حجرین و لبنتین لبنتین رغبه منک فی الاجر! و أنت ویحک مع ذلک تقتلک الفئة الباغیه!] فدفع عمرو صدر فرسه، ثم جذب معاویه الیه، فقال: یا معاویه، اما تسمع ما یقول عبد الله! قال: و ما یقول؟ فاخبره الخبر، فقال معاویه: انک شیخ اخرق، و لا تزال تحدث بالحدیث و أنت تدحض فی بولک! او نحن قتلنا عمارا! انما قتل عمارا من جاء به فخرج الناس من فساطیطهم و أخبیتهم یقولون: انما قتل عمارا من جاء به، فلا ادری من کان اعجب؟ هو او هم! قال ابو جعفر: [ و قد ذکر ان عمارا لما قتل قال علی لربیعه و همدان: أنتم درعی و رمحی، ] فانتدب له نحو من اثنی عشر ألفا، و تقدمهم علی علی بغلته فحمل و حملوا معه حمله رجل واحد، فلم یبق لأهل الشام صف

الا انتقض، و قتلوا کل من انتهوا الیه، حتی بلغوا معاویه، و علی یقول: اضربهم و لا اری معاویه الجاحظ العین العظیم الحاویه

ثم نادی معاویه، [ فقال علی: علا م یقتل الناس بیننا! هلم احاکمک الی الله، فأینا قتل صاحبه استقامت له الأمور، فقال له عمرو: انصفک الرجل، فقال معاویه: ما انصف، و انک لتعلم انه لم یبارزه رجل قط الا قتله، قال له عمرو: و ما یجمل بک الا مبارزته، فقال معاویه: طمعت فیها بعدی] . قال هشام، عن ابی مخنف: قال: حدثنی عبد الله بن عبد الرحمن بن ابی عمره، عن سلیمان الحضرمی، قال: قلت لأبی عمره: ا لا تراهم، ما احسن هیئتهم! یعنی اهل الشام، و لا ترانا ما اقبح رعیتنا! فقال: علیک نفسک فأصلحها، و دع الناس فان فیهم ما فیهم .

خبر هاشم بن عتبة المرقال و ذکر لیله الهریر

قال ابو مخنف: و حدثنی ابو سلمه، ان هاشم بن عتبة الزهری دعا الناس عند المساء: الا من کان یرید الله و الدار الآخرة فالی، فاقبل الیه ناس کثیر، فشد فی عصابه من اصحابه علی اهل الشام مرارا، فلیس من وجه یحمل علیه الا صبر له و قاتل فیه قتالا شدیدا، فقال لأصحابه:

لا یهولنکم ما ترون من صبرهم، فو الله ما ترون فیهم الا حمیه العرب و صبرا تحت رایاتها، و عند مراکزها، و انهم لعلی الضلال، و انکم لعلی الحق یا قوم اصبروا و صابروا و اجتمعوا، و امشوا بنا الی عدونا علی تؤده رویدا، ثم اثبتوا و تناصروا، و اذکروا الله، و لا یسال رجل أخاه، و لا تکثروا الالتفات، و اصمدوا صمدهم، و جاهدوهم محتسبین، حتی یحکم الله بیننا و بینهم و هو خیر الحاکمین. ثم انه مضی فی عصابه معه من القراء، فقاتل قتالا شدیدا هو و اصحابه عند المساء حتی رأوا بعض ما یسرون به، قال: فإنهم لکذلک إذ خرج علیهم فتی شاب و هو یقول: انا ابن ارباب الملوک غسان و الدائن الیوم بدین عثمان

انی أتانی خبر فاشجان ان علیا قتل ابن عفان

ثم یشد فلا ینثنی حتی یضرب بسیفه، ثم یشم و یلعن و یکثر الکلام، فقال له هاشم بن عتبة: یا عبد الله، ان هذا الکلام، بعده الخصام، و ان هذا القتال، بعده الحساب، فاتق الله فإنک راجع الی الله فسائلک عن هذا الموقف و ما اردت به قال: فانی اقاتلکم لان صاحبکم لا یصلی کما ذکر لی، و أنتم لا تصلون أیضا، و اقاتلکم لان صاحبکم قتل خلیفتنا، و أنتم أردتموه علی قتله فقال له هاشم: و ما أنت و ابن عفان! انما قتله اصحاب محمد و أبناء اصحابه و قراء الناس، حین احدث الاحداث، و خالف حکم الکتاب، و هم اهل الدین، و اولی بالنظر فی امور الناس منک و من أصحابک، و ما أظن امر هذه الامه و امر هذا الدین اهمل طرفه عین فقال له: اجل، و الله لا اکذب، فان الکذب یضر و لا ینفع قال: فان اهل هذا الأمر اعلم به، فخله و اهل العلم به قال: ما اظنک و الله الا نصحت لی، قال: و اما

قولک: ان صاحبنا لا یصلی، فهو أول من صلی، مع رسول الله و افقه خلق الله فی دین الله، و اولی بالرسول. و اما کل من تری معی فکلهم قارئ لکتاب الله لا ینام اللیل تهجدا، فلا یغوینک عن دینک هؤلاء الأشقیاء المغرورون. فقال الفتی: یا عبد الله، انی اظنک امرا صالحا، فتخبرنی: هل تجد لی من توبه؟ فقال: نعم یا عبد الله، تب الی الله یتب علیک، فانه یقبل التوبة عن عباده و یعفو عن السیئات و یحب المتطهرین قال: فجشر و الله الفتی الناس راجعا، فقال له رجل من اهل الشام: خدعک العراقی، خدعک العراقی، قال: لا، و لکن نصح لی و قاتل هاشم قتالا شدیدا هو و اصحابه، و کان هاشم یدعی المرقال، لأنه کان یرقل فی الحرب، فقاتل هو و اصحابه حتی ابروا علی من یلیهم، و حتی رأوا الظفر، و اقبلت الیهم عند المغرب کتیبه لتنوخ فشدوا علی الناس، فقاتلهم و هو یقول: اعور یبغی اهله محلا قد عالج الحیاه حتی ملا

یتلهم بذی الکعوب تلا

. فزعموا انه قتل یومئذ تسعه او عشره و حمل علیه الحارث بن المنذر التنوخی فطعنه فسقط، و ارسل الیه علی: ان قدم لواءک، فقال لرسوله: انظر الی بطنی، فإذا هو قد شق، فقال الأنصاری الحجاج بن غزیه: فان تفخروا بابن البدیل و هاشم فنحن قتلنا ذا الکلاع و حوشبا

و نحن ترکنا بعد معترک اللقا أخاکم عبید الله لحما ملحبا

و نحن أحطنا بالبعیر و اهله و نحن سقیناکم سماما مقشبا

هشام، عن ابی مخنف، قال: حدثنی مالک بن اعین الجهنی، عن زید ابن وهب الجهنی، ان علیا مر علی جماعه من اهل الشام فیها الولید بن عقبه، و هم یشتمونه، فخبر بذلک، فوقف فیمن یلیهم من اصحابه فقال: انهدوا الیهم، علیکم السکینة و الوقار، وقار الاسلام، و سیما الصالحین، فو الله لأقرب قوم من الجهل قائدهم و مؤذنهم معاویه و ابن النابغة، و ابو الأعور السلمی و ابن ابی معیط شارب الخمر المجلود حدا فی الاسلام، و هم اولی من یقومون فینقصوننی و یجدبوننی، و قبل الیوم ما قاتلونی، و انا إذ ذاک ادعوهم الی الاسلام، و هم یدعوننی الی عباده الأصنام، الحمد لله، قدیما عادانی الفاسقون قعیدهم الله ا لم یقبحوا! ان هذا لهو الخطب الجلیل، ان فساقا کانوا غیر مرضیین، و علی الاسلام و اهله متخوفین، خدعوا شطر هذه الامه، و اشربوا قلوبهم حب الفتنة، و استمالوا اهواءهم بالإفک و البهتان، قد نصبوا لنا الحرب فی إطفاء نور الله عز و جل، اللهم فافضض خدمتهم، و شتت کلمتهم، و ابسلهم بخطایاهم فانه لا یذل من والیت، و لا یعز من عادیت. قال ابو مخنف: حدثنی نمیر بن وعله، عن الشعبی، ان علیا مر باهل رایه فرآهم لا یزولون عن موقفهم، فحرض علیهم الناس، و ذکر انهم غسان، [ فقال: ان هؤلاء لن یزولوا عن موقفهم دون طعن دراک یخرج منهم النسم، و ضرب یفلق منه الهام، و یطیح بالعظام، و تسقط منه المعاصم و الأکف، و حتی تصدع جباههم بعمد الحدید، و تنتشر حواجبهم علی الصدور و الاذقان این اهل الصبر، و طلاب الاجر! فثاب الیه عصابه من

المسلمین، فدعا ابنه محمدا، فقال: امش نحو اهل هذه الرایة مشیا رویدا علی هینتک، حتی إذا اشرعت فی صدورهم الرماح، فامسک حتی یأتیک رأیی] . ففعل، و اعد علی مثلهم، فلما دنا منهم فاشرع بالرماح فی صدورهم امر علی الذین اعد فشدوا علیهم، و انهض محمدا بمن معه فی وجوههم، فزالوا عن مواقفهم، و أصابوا منهم رجالا، ثم اقتتل الناس بعد المغرب قتالا شدیدا، فما صلی اکثر الناس الا إیماء. قال ابو مخنف: حدثنی ابو بکر الکندی، ان عبد الله بن کعب المرادی قتل یوم صفین، فمر به الأسود بن قیس المرادی، فقال: یا اسود، قال: لبیک! و عرفه و هو باخر رمق، فقال: عز و الله علی مصرعک، اما و الله لو شهدتک لاسیتک، و لدافعت عنک، و لو عرفت الذی اشعرک لأحببت الا یتزایل حتی اقتله او الحق بک ثم نزل الیه فقال: اما و الله ان کان جارک لیأمن بوائقک، و ان کنت لمن الذاکرین الله کثیرا، أوصنی رحمک الله! فقال: اوصیک بتقوی الله عز و جل، و ان تناصح امیر المؤمنین، و تقاتل معه المحلین حتی یظهر او تلحق بالله قال: و ابلغه عنی السلام، و قل له: قاتل عن المعرکة حتی تجعلها خلف ظهرک، فانه من اصبح غدا و المعرکة خلف ظهره کان العالی، ثم لم یلبث ان مات، [ فاقبل الأسود الی علی فاخبره، فقال رحمه الله! جاهد فینا عدونا فی الحیاه، و نصح لنا فی الوفاة] . قال ابو مخنف: 3 حدثنی محمد بن إسحاق مولی بنی المطلب، ان عبد الرحمن ابن حنبل الجمحی، هو الذی اشار علی علی بهذا الرأی یوم صفین. قال هشام: حدثنی عوانه، قال: جعل ابن حنبل یقول یومئذ: ان تقتلونی فانا ابن حنبل انا الذی قد قلت فیکم نعثل

رجع الحدیث الی حدیث ابی مخنف: قال ابو مخنف فاقتتل الناس تلک اللیلة کلها حتی الصباح، و هی لیله الهریر، حتی تقصفت الرماح و نفد النبل، و صار الناس الی السیوف، و أخذ علی یسیر فیما بین المیمنه و المیسره، و یأمر کل کتیبه من القراء ان تقدم علی التی تلیها، فلم یزل یفعل ذلک بالناس و یقوم بهم حتی اصبح و المعرکة کلها خلف ظهره، و الاشتر فی میمنه الناس، و ابن عباس فی المیسره، و علی فی القلب، و الناس یقتتلون من کل جانب، و ذلک یوم الجمعه، و أخذ الاشتر یزحف بالمیمنة و یقاتل فیها، و کان قد تولاها عشیه الخمیس و لیله الجمعه الی ارتفاع الضحی، و أخذ یقول لأصحابه: ازحفوا قید هذا الرمح، و هو یزحف بهم نحو اهل الشام، فإذا فعلوا قال: ازحفوا قاد هذا القوس، فإذا فعلوا سألهم مثل ذلک، حتی مل اکثر الناس الاقدام، فلما رای ذلک الاشتر قال: أعیذکم بالله ان ترضعوا الغنم سائر الیوم، ثم دعا بفرسه، و ترک رایته مع حیان بن هوذة النخعی، و خرج یسیر فی الکتائب و یقول: من یشتری نفسه من الله عز و جل، و یقاتل مع الاشتر، حتی یظهر او یلحق بالله! فلا یزال رجل من الناس قد خرج الیه، و حیان بن هوذة. قال ابو مخنف: عن ابی جناب الکلبی، عن عماره بن ربیعه الجرمی، قال: مر بی و الله الاشتر فاقبلت معه، و اجتمع الیه ناس کثیر، فاقبل حتی رجع الی المکان الذی کان به المیمنه، فقام باصحابه، فقال: شدوا شده، -فدی لکم عمی و خالی-ترضون بها الرب، و تعزون بها الدین، إذا شددت فشدوا، ثم نزل فضرب وجه دابته، ثم قال لصاحب رایته: قدم بها، ثم شد علی القوم، و شد معه اصحابه، فضرب اهل الشام حتی انتهی بهم الی عسکرهم، ثم انهم قاتلوه عند العسکر قتالا شدیدا، فقتل صاحب رایته، و أخذ علی- لما رای من الظفر من قبله-یمده بالرجال. حدثنی عبد الله بن احمد، قال: حدثنی ابی، قال: حدثنی سلیمان

قال حدثنی عبد الله، عن جویریة، قال: قال عمرو بن العاص یوم صفین لوردان: تدری ما مثلی و مثلک! مثل الاشقر ان تقدم عقر، و ان تأخر نحر، لئن تاخرت لاضربن عنقک، ائتونی بقید، فوضعه فی رجلیه فقال: اما و الله یا أبا عبد الله لأوردنک حیاض الموت، ضع یدک علی عاتقی، ثم جعل یتقدم و ینظر الیه أحیانا، و یقول: لأوردنک: حیاض الموت. رجع الحدیث الی حدیث ابی مخنف فلما رای عمرو بن العاص ان امر اهل العراق قد اشتد، و خاف فی ذلک الهلاک، قال لمعاویة: هل لک فی امر اعرضه علیک لا یزیدنا اجتماعا، و لا یزیدهم الا فرقه؟ قال: نعم، قال: نرفع المصاحف ثم نقول: ما فیها حکم بیننا و بینکم، فان ابی بعضهم ان یقبلها وجدت فیهم من یقول: بلی، ینبغی ان نقبل، فتکون فرقه تقع بینهم، و ان قالوا: بلی، نقبل ما فیها، رفعنا هذا القتال عنا و هذه الحرب الی اجل او الی حین فرفعوا المصاحف بالرماح و قالوا: هذا کتاب الله عز و جل بیننا و بینکم، من لثغور اهل الشام بعد اهل الشام! و من لثغور العراق بعد اهل العراق! فلما رای الناس المصاحف قد رفعت، قالوا: نجیب الی کتاب الله عز و جل و ننیب الیه .

ما روی من رفعهم المصاحف و دعائهم الی الحکومة

قال ابو مخنف: حدثنی عبد الرحمن بن جندب الأزدی، [ عن ابیه ان علیا قال: عباد الله، امضوا علی حقکم و صدقکم قتال عدوکم، فان معاویه و عمرو بن العاص و ابن ابی معیط و حبیب بن مسلمه و ابن ابی سرح

و الضحاک بن قیس، لیسوا باصحاب دین و لا قرآن، انا اعرف بهم منکم، قد صحبتهم اطفالا، و صحبتهم رجالا، فکانوا شر أطفال و شر رجال، و یحکم! انهم ما رفعوها، ثم لا یرفعونها و لا یعلمون بما فیها، و ما رفعوها لکم الا خدیعه و دهنا و مکیده، فقالوا له: ما یسعنا ان ندعی الی کتاب الله عز و جل فنابی ان نقبله، فقال لهم: فانی انما قاتلتهم لیدینوا بحکم هذا الکتاب، فإنهم قد عصوا الله عز و جل فیما امرهم و نسوا عهده، و نبذوا کتابه فقال له مسعر بن فدکی التمیمی و زید بن حصین الطائی ثم السنبسی، فی عصابه معهما من القراء الذین صاروا خوارج بعد ذلک: یا علی، أجب الی کتاب الله عز و جل إذ دعیت الیه، و الا ندفعک برمتک الی القوم، او نفعل کما فعلنا بابن عفان، انه علینا ان نعمل بما فی کتاب الله عز و جل فقبلناه، و الله لتفعلنها او لنفعلنها بک قال: فاحفظوا عنی نهیی إیاکم، و احفظوا مقالتکم لی، اما انا فان تطیعونی تقاتلوا، و ان تعصونی فاصنعوا ما بدا لکم! قالوا له: اما لا فابعث الی الاشتر فلیأتک] . قال ابو مخنف: حدثنی فضیل بن خدیج الکندی، عن رجل من النخع، انه رای ابراهیم بن الاشتر دخل علی مصعب بن الزبیر، قال: کنت عند علی حین اکرهه الناس علی الحکومة، و قالوا: ابعث الی الاشتر فلیأتک، قال: فأرسل علی الی الاشتر یزید بن هانی السبیعی: ان ائتنی، فأتاه فبلغه، فقال: قل له لیس هذه الساعة التی ینبغی لک ان تزیلنی فیها عن موقفی، انی قد رجوت ان یفتح لی، فلا تعجلنی فرجع یزید بن هانی الی علی فاخبره، فما هو الا ان انتهی إلینا، فارتفع الرهج، و علت الأصوات من قبل الاشتر، فقال له القوم: و الله ما نراک الا امرته ان یقاتل، قال: من این ینبغی ان تروا ذلک! رأیتمونی ساررته؟ ا لیس انما کلمته علی رؤسکم

علانیة، و أنتم تسمعوننی! قالوا: فابعث الیه فلیأتک، و الا و الله اعتزلناک. قال له: ویحک یا یزید! قل له: اقبل الی فان الفتنة قد وقعت، فابلغه ذلک، فقال له: الرفع المصاحف؟ قال: نعم، قال: اما و الله لقد ظننت حین رفعت انها ستوقع اختلافا و فرقه، انها مشوره ابن العاهره، الا تری ما صنع الله لنا! ا ینبغی ان ادع هؤلاء و انصرف عنهم! و قال یزید بن هانئ: فقلت له: ا تحب انک ظفرت هاهنا، و ان امیر المؤمنین بمکانه الذی هو به یفرج عنه او یسلم؟ قال: لا و الله، سبحان الله! قال: فإنهم قد قالوا: لترسلن الی الاشتر فلیأتینک او لنقتلنک کما قتلنا ابن عفان فاقبل حتی انتهی الیهم فقال: یا اهل العراق، یا اهل الذل و الوهن، ا حین علوتم القوم ظهرا، و ظنوا انکم لهم قاهرون، رفعوا المصاحف یدعونکم الی ما فیها! و قد و الله ترکوا ما امر الله عز و جل به فیها، و سنه من انزلت علیه ص ، فلا تجیبوهم، أمهلونی عدو الفرس، فانی قد طمعت فی النصر، قالوا: إذا ندخل معک فی خطیئتک، قال: فحدثونی عنکم، و قد قتل أماثلکم، و بقی اراذلکم، متی کنتم محقین! ا حین کنتم تقاتلون و خیارکم یقتلون! فأنتم الان إذ امسکتم عن القتال مبطلون، أم الان أنتم محقون، فقتلاکم الذین لا تنکرون فضلهم فکانوا خیرا منکم فی النار إذا! قالوا: دعنا منک یا اشتر، قاتلناهم فی الله عز و جل، و ندع قتالهم لله سبحانه، انا لسنا مطیعیک و لا صاحبک، فاجتنبنا، فقال: خدعتم و الله فانخدعتم، و دعیتم الی وضع الحرب فأجبتم یا اصحاب الجباه السود، کنا نظن صلواتکم زهاده فی الدنیا و شوقا الی لقاء الله عز و جل، فلا اری فرارکم الا الی الدنیا من الموت، الا قبحا یا اشباه النیب الجلاله! و ما أنتم برائین بعدها عزا ابدا، فابعدوا کما بعد القوم الظالمون! فسبوه، فسبهم، فضربوا وجه دابته بسیاطهم، و اقبل یضرب بسوطه وجوه دوابهم، [ و صاح بهم علی

فکفوا، و قال للناس: قد قبلنا ان نجعل القرآن بیننا و بینهم حکما،] فجاء الاشعث بن قیس الی علی فقال له: ما اری الناس الا قد رضوا، و سرهم ان یجیبوا القوم الی ما دعوهم الیه من حکم القرآن، فان شئت اتیت معاویه فسألته ما یرید، فنظرت ما یسال، قال: ائته ان شئت فسله، فأتاه فقال: یا معاویه، لأی شیء رفعتم هذه المصاحف؟ قال: لنرجع نحن و أنتم الی ما امر الله عز و جل به فی کتابه، تبعثون منکم رجلا ترضون به، و نبعث منا رجلا، ثم نأخذ علیهما ان یعملا بما فی کتاب الله لا یعدوانه، ثم نتبع ما اتفقا علیه، فقال له الاشعث بن قیس: هذا الحق، فانصرف الی علی فاخبره بالذی قال معاویه، فقال الناس: فانا قد رضینا و قبلنا، فقال اهل الشام: فانا قد اخترنا عمرو بن العاص، فقال الاشعث و أولئک الذین صاروا خوارج بعد: فانا قد رضینا بابی موسی الأشعری، [ قال علی: فإنکم قد عصیتمونی فی أول الأمر، فلا تعصونی الان، انی لا اری ان اولی أبا موسی] . فقال الاشعث و زید بن حصین الطائی و مسعر بن فدکی: لا نرضی الا به، فانه ما کان یحذرنا منه وقعنا فیه، [ قال علی: فانه لیس لی بثقه، قد فارقنی، و خذل الناس عنی ثم هرب منی حتی آمنته بعد اشهر، و لکن هذا ابن عباس نولیه ذلک، قالوا: ما نبالی أنت کنت أم ابن عباس! لا نرید الا رجلا هو منک و من معاویه سواء، لیس الی واحد منکما بأدنی منه الی الآخر، فقال علی: فانی اجعل الاشتر] قال ابو مخنف: حدثنی ابو جناب الکلبی، ان الاشعث قال: و هل سعر الارض غیر الاشتر؟ ! قال ابو مخنف، عن عبد الرحمن بن جندب، عن ابیه: ان الاشعث قال: و هل نحن الا فی حکم الاشتر! قال علی: و ما حکمه؟ قال: حکمه ان یضرب بعضنا بعضا بالسیوف حتی یکون ما اردت و ما اراد، قال: فقد ابیتم الا أبا موسی! قالوا: نعم، قال: فاصنعوا ما أردتم، فبعثوا الیه

و قد اعتزل القتال، و هو بعرض، فأتاه مولی له، فقال: ان الناس قد اصطلحوا، فقال: الحمد لله رب العالمین! قال: قد جعلوک حکما؟ قال: إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ! و جاء ابو موسی حتی دخل العسکر، و جاء الاشتر حتی اتی علیا فقال: الزنی بعمرو بن العاص، فو الله الذی لا اله الا هو، لئن ملات عینی منه لاقتلنه، و جاء الأحنف فقال: یا امیر المؤمنین، انک قد رمیت بحجر الارض، و بمن حارب الله و رسوله انف الاسلام، و انی قد عجمت هذا الرجل و حلبت اشطره فوجدته کلیل الشفرة، قریب القعر، و انه لا یصلح لهؤلاء القوم الا رجل یدنو منهم حتی یصیر فی اکفهم، و یبعد حتی یصیر بمنزله النجم منهم، فان أبیت ان تجعلنی حکما، فاجعلنی ثانیا او ثالثا، فانه لن یعقد عقده الا حللتها، و لن یحل عقده اعقدها الا عقدت لک اخری احکم منها [ فأبی الناس الا أبا موسی و الرضا بالکتاب، فقال الأحنف: فان ابیتم الا أبا موسی فادفئوا ظهره بالرجال فکتبوا: بسم الله الرحمن الرحیم، هذا ما تقاضی علیه علی امیر المؤمنین فقال عمرو: اکتب اسمه و اسم ابیه، هو امیرکم فاما أمیرنا فلا، و قال له الأحنف: لا تمح اسم اماره المؤمنین، فانی اتخوف ان محوتها الا ترجع إلیک ابدا، لا تمحها و ان قتل الناس بعضهم بعضا، فأبی ذلک علی ملیا من النهار، ثم ان الاشعث بن قیس قال: امح هذا الاسم برحه الله! فمحی و قال: علی: الله اکبر، سنه بسنه، و مثل بمثل، و الله انی لکاتب بین یدی رسول الله ص یوم الحدیبیة إذ قالوا: لست رسول الله، و لا نشهد لک به، و لکن اکتب اسمک و اسم ابیک، فکتبه، فقال عمرو بن العاص: سبحان الله! و مثل هذا ان نشبه بالکفار و نحن مؤمنون! فقال علی: یا بن النابغة، و متی لم تکن للفاسقین ولیا، و للمسلمین عدوا! و هل تشبه الا أمک التی وضعت بک! فقام فقال: لا یجمع بینی و بینک مجلس ابدا بعد هذا الیوم، فقال له علی: و انی لأرجو ان یطهر الله عز و جل مجلسی منک و من اشباهک و کتب الکتاب]

حدثنی علی بن مسلم الطوسی، قال: حدثنا حبان، قال: حدثنا مبارک، عن الحسن، قال: أخبرنی الأحنف، ان معاویه کتب الی علی ان امح هذا الاسم ان اردت ان یکون صلح، فاستشار- و کانت له قبة یأذن لبنی هاشم فیها، و یأذن لی معهم- قال: ما ترون فیما کتب به معاویه ان امح هذا الاسم؟ - قال مبارک: یعنی امیر المؤمنین- [ قال: برحه الله! فان رسول الله ص حین وادع اهل مکة کتب: محمد رسول الله، فأبوا ذلک حتی کتب: هذا ما قاضی علیه محمد بن عبد الله، فقلت له: ایها الرجل مالک و ما لرسول الله ص! انا و الله ما حابیناک ببیعتنا، و انا لو علمنا أحدا من الناس أحق بهذا الأمر منک لبایعناه، ثم قاتلناک، و انی اقسم بالله لئن محوت هذا الاسم الذی بایعت علیه و قاتلتهم لا یعود إلیک ابدا. قال: و کان و الله کما قال قال: قلما وزن رایه برای رجل الا رجح علیه] . رجع الحدیث الی حدیث ابی مخنف و کتب الکتاب: بسم الله الرحمن الرحیم، هذا ما تقاضی علیه علی بن ابی طالب و معاویه بن ابی سفیان، قاضی علی علی اهل الکوفه و من معهم من شیعتهم من المؤمنین و المسلمین، و قاضی معاویه علی اهل الشام و من کان معهم من المؤمنین و المسلمین، انا ننزل عند حکم الله عز و جل و کتابه، و لا یجمع بیننا غیره، و ان کتاب الله عز و جل بیننا من فاتحته الی خاتمته، نحیی ما أحیا، و نمیت ما أمات، فما وجد الحکمان فی کتاب الله عز و جل- و هما ابو موسی الأشعری عبد الله بن قیس و عمرو بن العاص القرشی- عملا به، و ما لم یجدا فی کتاب الله عز و جل فالسنه العادلة الجامعه غیر المفرقه و أخذ الحکمان من علی و معاویه و من الجندین من العهود و المیثاق و الثقه من الناس، انهما آمنان علی أنفسهما و أهلهما، و الامه لهما انصار علی الذی یتقاضیان علیه، و علی المؤمنین و المسلمین من الطائفتین کلتیهما عهد الله و میثاقه انا علی

ما فی هذه الصحیفة، و ان قد وجبت قضیتهما علی المؤمنین، فان الا من و الاستقامة و وضع السلاح بینهم أینما ساروا علی انفسهم و أهلیهم و أموالهم، و شاهدهم و غائبهم، و علی عبد الله بن قیس و عمرو بن العاص عهد الله و میثاقه ان یحکما بین هذه الامه، و لا یرداها فی حرب و لا فرقه حتی یعصیا، و اجل القضاء الی رمضان و ان احبا ان یؤخرا ذلک أخراه علی تراض منهما، و ان توفی احد الحکمین فان امیر الشیعة یختار مکانه، و لا یالو من اهل المعدلة و القسط، و ان مکان قضیتهما الذی یقضیان فیه مکان عدل بین اهل الکوفه و اهل الشام، و ان رضیا و احبا فلا یحضرهما فیه الا من أرادا، و یأخذ الحکمان من أرادا من الشهود، ثم یکتبان شهادتهما علی ما فی هذه الصحیفة، . و هم انصار علی من ترک ما فی هذه الصحیفة، و اراد فیه إلحادا و ظلما اللهم انا نستنصرک علی من ترک ما فی هذه الصحیفة. شهد من اصحاب علی الاشعث بن قیس الکندی، و عبد الله بن عباس، و سعید بن قیس الهمدانی، و ورقاء بن سمی البجلی، و عبد الله بن محل العجلی، و حجر بن عدی الکندی، و عبد الله بن الطفیل العامری، و عقبه ابن زیاد الحضرمی، و یزید بن حجیه التیمی، و مالک بن کعب الهمدانی و من اصحاب معاویه ابو الأعور السلمی عمرو بن سفیان، و حبیب مسلمه الفهری، و المخارق بن الحارث الزبیدی، و زمل بن عمرو العذری، و حمزه بن مالک الهمدانی، و عبد الرحمن بن خالد المخزومی، و سبیع بن یزید الأنصاری، و علقمه بن یزید الأنصاری، و عتبة بن ابی سفیان، و یزید بن الحر العبسی'. قال ابو مخنف: حدثنی ابو جناب الکلبی، عن عماره بن ربیعه الجرمی، قال: لما کتبت الصحیفة دعی لها الاشتر فقال: لا صحبتنی یمینی، و لا نفعتنی بعدها شمالی، ان خط لی فی هذه الصحیفة اسم علی صلح

و لا موادعه او لست علی بینه من ربی، و من ضلال عدوی! او لستم قد رایتم الظفر لو لم تجمعوا علی الجور! فقال له الاشعث بن قیس: انک و الله ما رایت ظفرا و لا جورا، هلم إلینا فانه لا رغبه بک عنا، فقال: بلی و الله لرغبه بی عنک فی الدنیا للدنیا و الآخرة للآخرة، و لقد سفک الله عز و جل بسیفی هذا دماء رجال ما أنت عندی خیر منهم، و لا احرم دما، قال عماره: فنظرت الی ذلک الرجل و کأنما قصع علی انفه الحمم-یعنی الاشعث. قال ابو مخنف، عن ابی جناب، قال: خرج الاشعث بذلک الکتاب یقرؤه علی الناس، و یعرضه علیهم، فیقرءونه، حتی مر به علی طائفه من بنی تمیم فیهم عروه بن ادیه، و هو أخو ابی بلال، فقراه علیهم، فقال عروه ابن ادیه: تحکمون فی امر الله عز و جل الرجال! لا حکم الا لله، ثم شد بسیفه فضرب به عجز دابته ضربه خفیفه، و اندفعت الدابة، و صاح به اصحابه، ان املک یدک، فرجع، فغضب للأشعث قومه و ناس کثیر من اهل الیمن، فمشی الأحنف بن قیس السعدی و معقل بن قیس الریاحی، و مسعر بن فدکی، و ناس کثیر من بنی تمیم، فتنصلوا الیه و اعتذروا، فقبل و صفح. قال ابو مخنف: حدثنی ابو زید عبد الله الأودی، ان رجلا من أود کان یقال له عمرو بن أوس، قاتل مع علی یوم صفین، فاسره معاویه فی أساری کثیرین، فقال له عمرو بن العاص: اقتلهم، فقال له عمرو بن أوس: انک خالی، فلا تقتلنی، و قامت الیه بنو أود فقالوا: هب لنا أخانا، فقال: دعوه، لعمری لئن کان صادقا فلنستغنین عن شفاعتکم، و لئن کان کاذبا لتأتین

شفاعتکم من ورائه، فقال له: من این انا خالک! فو الله ما کان بیننا و بین أود مصاهره، قال: فان اخبرتک فعرفته فهو امانی عندک؟ قال: نعم، قال: ا لست تعلم ان أم حبیبه ابنه ابی سفیان زوج النبی ص؟ قال: بلی، قال: فانی ابنها، و أنت أخوها، فأنت خالی، فقال معاویه: لله ابوک! ما کان فی هؤلاء واحد یفطن لها غیره ثم قال للاودیین: ا یستغنی عن شفاعتکم! خلوا سبیله. قال ابو مخنف: حدثنی نمیر بن وعله الهمدانی، عن الشعبی، ان أساری کان اسرهم علی یوم صفین کثیر، فخلی سبیلهم، فاتوا معاویه، و ان عمرا لیقول-و قد اسر أیضا أساری کثیره: اقتلهم، فما شعروا الا باسرائهم قد خلی سبیلهم، فقال معاویه: یا عمرو، لو أطعناک فی هؤلاء الأسری وقعنا فی قبیح من الأمر، الا تری قد خلی سبیل اسارانا! و امر بتخلیه سبیل من فی یدیه من الأساری. قال ابو مخنف: حدثنی اسماعیل بن یزید، عن حمید بن مسلم، عن جندب بن عبد الله، [ ان علیا قال للناس یوم صفین: لقد فعلتم فعله ضعضعت قوه، و اسقطت منه، و اوهنت و اورثت وهنا و ذله، و لما کنتم الأعلین، و خاف عدوکم الاجتیاح، و استحر بهم القتل و وجدوا الم الجراح، رفعوا المصاحف، و دعوکم الی ما فیها لیفثئوکم عنهم، و یقطعوا الحرب فیما بینکم و بینهم، و یتربصوا بکم ریب المنون خدیعه و مکیده، فاعطیتموهم ما سألوا، و ابیتم الا ان تدهنوا و تجوزوا! و ایم الله ما اظنکم بعدها توافقون رشدا، و لا تصیبون باب حزم] . قال ابو جعفر: فکتب کتاب القضیة بین علی و معاویه- فیما قیل-یوم

الأربعاء لثلاث عشره خلت من صفر سنه سبع و ثلاثین من الهجره، علی ان یوافی علی و معاویه موضع الحکمین بدومه الجندل فی شهر رمضان، مع کل واحد منهما أربعمائة من اصحابه و اتباعه فحدثنی عبد الله بن احمد، قال: حدثنی ابی، قال: حدثنی سلیمان بن یونس بن یزید، عن الزهری، قال: قال صعصعة بن صوحان یوم صفین حین رای الناس یتبارون: الا اسمعوا و اعقلوا، تعلمن و الله لئن ظهر علی لیکونن مثل ابی بکر و عمر رضی الله عنهما، و ان ظهر معاویه لا یقر لقائل بقول حق. قال الزهری: فاصبح اهل الشام قد نشروا مصاحفهم، و دعوا الی ما فیها، فهاب اهل العراقین، فعند ذلک حکموا الحکمین، فاختار اهل العراق أبا موسی الأشعری، و اختار اهل الشام عمرو بن العاص، فتفرق اهل صفین حین حکم الحکمان، فاشترطا ان یرفعا ما رفع القرآن، و یخفضا ما خفض القرآن، و ان یختارا لامه محمد ص، و انهما یجتمعان بدومه الجندل، فان لم یجتمعا لذلک اجتمعا من العام المقبل باذرح. فلما انصرف علی خالفت الحروریة و خرجت-و کان ذلک أول ما ظهرت- فاذنوه بالحرب، و ردوا علیه: ان حکم بنی آدم فی حکم الله عز و جل، و قالوا: لا حکم الا لله سبحانه! و قاتلوا، فلما اجتمع الحکمان باذرح، و افاهم المغیره بن شعبه فیمن حضر من الناس، فأرسل الحکمان الی عبد الله بن عمر ابن الخطاب و عبد الله بن الزبیر فی اقبالهم فی رجال کثیر، و وافی معاویه باهل الشام، و ابی علی و اهل العراق ان یوافوا، فقال المغیره بن شعبه لرجال من ذوی الرأی من قریش: ا ترون أحدا من الناس برای یبتدعه یستطیع ان یعلم ا یجتمع الحکمان أم یتفرقان؟ قالوا: لا نری أحدا یعلم ذلک، قال: فو الله انی لأظن انی ساعلمه منهما حین اخلو بهما و اراجعهما فدخل علی عمرو بن العاص و بدا به فقال: یا أبا عبد الله، أخبرنی عما اسالک عنه، کیف ترانا معشر المعتزله، فانا قد شککنا فی الأمر الذی تبین لکم من هذا القتال، و رأینا

ان نستانی و نتثبت حتی تجتمع الامه! قال: أراکم معشر المعتزله خلف الأبرار، و امام الفجار! فانصرف المغیره و لم یسأله عن غیر ذلک، حتی دخل علی ابی موسی فقال له مثل ما قال لعمرو، فقال ابو موسی: أراکم اثبت الناس رایا، فیکم بقیة المسلمین، فانصرف المغیره و لم یسأله عن غیر ذلک، فلقی الذین قال لهم ما قال من ذوی الرأی من قریش، فقال: لا یجتمع هذان علی امر واحد، فلما اجتمع الحکمان و تکلما قال عمرو بن العاص: یا أبا موسی، رایت أول ما تقضی به من الحق ان تقضی لأهل الوفاء بوفائهم، و علی اهل الغدر بغدرهم، قال ابو موسی: و ما ذاک؟ قال: ا لست تعلم ان معاویه و اهل الشام قد وفوا، و قدموا للموعد الذی واعدناهم ایاه؟ قال: بلی، قال عمرو: أکتبها، فکتبها ابو موسی، قال عمرو: یا أبا موسی، ا أنت علی ان نسمی رجلا یلی امر هذه الامه؟ فسمه لی، فان اقدر علی ان اتابعک فلک علی ان اتابعک، و الا فلی علیک ان تتابعنی! قال ابو موسی: اسمی لک عبد الله بن عمر، و کان ابن عمر فیمن اعتزل، قال عمرو: انی اسمی لک معاویه بن ابی سفیان، فلم یبرحا مجلسهما حتی استبا، ثم خرجا الی الناس، فقال ابو موسی: انی وجدت مثل عمرو مثل الذین قال الله عز و جل: « وَ اُتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ اَلَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا » ، فلما سکت ابو موسی تکلم عمرو فقال: ایها الناس وجدت مثل ابی موسی کمثل الذی قال عز و جل: « مَثَلُ اَلَّذِینَ حُمِّلُوا اَلتَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ اَلْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً » ، و کتب کل واحد منهما مثله الذی ضرب لصاحبه الی الأمصار. قال ابن شهاب: فقام معاویه عشیه فی الناس، فاثنی علی الله جل ثناؤه بما هو اهله، ثم قال: اما بعد، فمن کان متکلما فی الأمر فلیطلع لنا قرنه، قال ابن عمر: فاطلقت حبوتی، فاردت ان اقول قولا یتکلم فیه رجال قاتلوا اباک علی الاسلام، ثم خشیت ان اقول کلمه تفرق الجماعه، او یسفک فیها دم، او احمل فیها علی غیر رای، فکان ما وعد الله عز و جل

فی الجنان أحب الی من ذلک فلما انصرف الی المنزل جاءنی حبیب بن مسلمه فقال: ما منعک ان تتکلم حین سمعت الرجل یتکلم؟ قلت: اردت ذلک، ثم خشیت ان اقول کلمه تفرق بین جمیع، او یسفک فیها دم، او احمل فیها علی غیر رای، فکان ما وعد الله عز و جل من الجنان أحب الی من ذلک قال: قال حبیب: فقد عصمت. رجع الحدیث الی حدیث ابی مخنف: قال ابو مخنف: حدثنی فضیل بن خدیج الکندی، [ قال: قیل لعلی بعد ما کتبت الصحیفة: ان الاشتر لا یقر بما فی الصحیفة، و لا یری الا قتال القوم، قال علی: و انا و الله ما رضیت و لا احببت ان ترضوا، فإذ ابیتم الا ان ترضوا فقد رضیت، فإذ رضیت فلا یصلح الرجوع بعد الرضا، و لا التبدیل بعد الاقرار، الا ان یعصی الله عز و جل و یتعدی کتابه، فقاتلوا من ترک امر الله عز و جل. و اما الذی ذکرتم من ترکه امری و ما انا علیه فلیس من أولئک، و لست اخافه علی ذلک، یا لیت فیکم مثله اثنین! یا لیت فیکم مثله واحدا یری فی عدوی ما اری، إذا لخفت علی مئونتکم، و رجوت ان یستقیم لی بعض أودکم، و قد نهیتکم عما اتیتم فعصیتمونی، و کنت انا و أنتم کما قال أخو هوازن: و هل انا الا من غزیه ان غوت غویت و ان ترشد غزیه ارشد

فقالت طائفه ممن معه: و نحن ما فعلنا یا امیر المؤمنین الا ما فعلت، قال: نعم، فلم کانت اجابتکم إیاهم الی وضع الحرب عنا! و اما القضیة فقد استوثقنا لکم فیها، و قد طمعت الا تضلوا ان شاء الله رب العالمین] . فکان الکتاب فی صفر و الأجل رمضان الی ثمانیة اشهر، الی ان یلتقی الحکمان ثم ان الناس دفنوا قتلاهم، و امر علی الأعور فنادی فی الناس بالرحیل

قال ابو مخنف: حدثنی عبد الرحمن بن جندب، عن ابیه، قال: لما انصرفنا من صفین أخذنا غیر طریقنا الذی أقبلنا فیه، أخذنا علی طریق البر علی شاطئ الفرات، حتی انتهینا الی هیت، ثم أخذنا علی صندوداء، فخرج الانصاریون بنو سعد بن حرام، فاستقبلوا علیا، فعرضوا علیه النزول، فبات فیهم ثم غدا، و أقبلنا معه، حتی إذا جزنا النخیله، و رأینا بیوت الکوفه، إذا نحن بشیخ جالس فی ظل بیت علی وجهه اثر المرض، فاقبل الیه علی و نحن معه حتی سلم علیه و سلمنا معه، فرد ردا حسنا ظننا ان قد عرفه، [ قال له علی: اری وجهک منکفئا فمن مه؟ ا من مرض؟ قال: نعم، قال: فلعلک کرهته، قال: ما أحب انه بغیری، قال ا لیس احتسابا للخیر فیما اصابک منه؟ قال: بلی، قال: فابشر برحمه ربک و غفران ذنبک من أنت یا عبد الله؟ قال: انا صالح بن سلیم، قال: ممن؟ قال: اما الأصل فمن سلامان طیّئ، و اما الجوار و الدعوة ففی بنی سلیم بن منصور، فقال: سبحان الله! ما احسن اسمک و اسم ابیک و اسم ادعیائک و اسم من اعتزیت الیه! هل شهدت معنا غزاتنا هذه؟ قال: لا، و الله ما شهدتها، و لقد أردتها و لکن ما تری من اثر لحب الحمی خزلنی عنها، فقال: « لَیْسَ عَلَی اَلضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی اَلْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی اَلَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی اَلْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ » . خبرنی ما تقول الناس فیما کان بیننا و بین اهل الشام؟ قال: فیهم المسرور فیما کان بینک و بینهم-و أولئک اغشاء الناس- و فیهم المکبوت الأسف بما کان من ذلک-و أولئک نصحاء الناس لک- فذهب لینصرف فقال: قد صدقت، جعل الله ما کان من شکواک حطا لسیئاتک، فان المرض لا اجر فیه، و لکنه لا یدع علی العبد ذنبا ] الا [ حطه، و انما اجر فی القول باللسان و العمل بالید ] و الرجل، [ و ان الله جل ثناؤه لیدخل بصدق النیه و السریره الصالحه عالما جما من عباده الجنه ] قال: ثم

مضی علی غیر بعید، فلقیه عبد الله بن ودیعة الأنصاری، فدنا منه، و سلم علیه و سایره، [ فقال له: ما سمعت الناس یقولون فی امرنا؟ قال: منهم المعجب به، و منهم الکاره له، کما قال عز و جل: « وَ لاٰ یَزٰالُونَ مُخْتَلِفِینَ. إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ » فقال له: فما قول ذوی الرأی فیه؟ قال: اما قولهم فیه فیقولون ان علیا کان له جمع عظیم ففرقه، و کان له حصن حصین فهدمه، فحتی متی یبنی ما هدم، و حتی متی یجمع ما فرق! فلو انه کان مضی بمن أطاعه-إذ عصاه من عصاه-فقاتل حتی یظفر او یهلک إذا کان ذلک الحزم فقال علی: انا هدمت أم هم هدموا! انا فرقت أم هم فرقوا! اما قولهم: انه لو کان مضی بمن أطاعه إذ عصاه من عصاه فقاتل حتی یظفر او یهلک، إذا کان ذلک الحزم، فو الله ما غبی عن رأیی ذلک، و ان کنت لسخیا بنفسی عن الدنیا، طیب النفس بالموت، و لقد هممت بالاقدام علی القوم، فنظرت الی هذین قد ابتدرانی-یعنی الحسن و الحسین- و نظرت الی هذین قد استقدمانی-یعنی عبد الله بن جعفر و محمد بن علی- فعلمت ان هذین ان هلکا انقطع نسل محمد ص من هذه الامه، فکرهت ذلک، و اشفقت علی هذین ان یهلکا، و قد علمت ان لو لا مکانی لم یستقدما-یعنی محمد بن علی و عبد الله بن جعفر- و ایم الله لئن لقیتهم بعد یومی هذا لالقینهم و لیسوا معی فی عسکر و لا دار ] ثم مضی حتی إذا جزنا بنی عوف إذا نحن عن ایماننا بقبور سبعه او ثمانیة، فقال علی: ما هذه القبور؟ فقال قدامه بن العجلان الأزدی: یا امیر المؤمنین، ان خباب ابن الأرت توفی بعد مخرجک، فاوصی بان یدفن فی الظهر، و کان الناس انما یدفنون فی دورهم و أفنیتهم، فدفن بالظهر رحمه الله، و دفن الناس [ الی جنبه، فقال علی: رحم الله خبابا، فقد اسلم راغبا، و هاجر طائعا، و عاش مجاهدا، و ابتلی فی جسمه أحوالا! و إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ

عَمَلاً . ثم جاء حتی وقف علیهم فقال: السلام علیکم یا اهل الدیار الموحشة، و المحال المقفره، من المؤمنین و المؤمنات، و المسلمین و المسلمات أنتم لنا سلف فارط، و نحن لکم تبع، بکم عما قلیل لاحقون اللهم اغفر لنا و لهم، و تجاوز بعفوک عنا و عنهم! و قال: الحمد لله الذی جعل منها خلقکم، و فیها معادکم، منها یبعثکم، و علیها یحشرکم، طوبی لمن ذکر المعاد، و عمل للحساب، و قنع بالکفاف، و رضی عن الله عز و جل! ] ثم اقبل حتی حاذی سکه الثوریین، ثم قال: خشوا، ادخلوا بین هذه الأبیات. قال ابو مخنف: حدثنی عبد الله بن عاصم الفائشی، قال: [ مر علی بالثوریین، فسمع البکاء، فقال: ما هذه الأصوات؟ فقیل له: هذا البکاء علی قتلی صفین، فقال: اما انی اشهد لمن قتل منهم صابرا محتسبا بالشهادة ] ثم مر بالفائشیین، فسمع الأصوات، فقال مثل ذلک، ثم مضی حتی مر بالشبامیین، فسمع رجه شدیده، فوقف، فخرج الیه حرب بن شرحبیل الشبامی، [ فقال علی: ا یغلبکم نساؤکم! ا لا تنهونهن عن هذا الرنین! فقال: یا امیر المؤمنین، لو کانت دارا او دارین او ثلاثا قدرنا علی ذلک، و لکن قتل من هذا الحی ثمانون و مائه قتیل، فلیس دار الا و فیها بکاء، فاما نحن معشر الرجال فانا لا نبکی، و لکن نفرح لهم، الا نفرح لهم بالشهادة! قال علی: رحم الله قتلاکم و موتاکم! و اقبل یمشی معه و علی راکب، فقال له علی: ارجع، و وقف ثم قال له: ارجع، فان مشی مثلک مع مثلی فتنه للوالی، و مذله للمؤمن ] ثم مضی حتی مر بالناعطیین- و کان جلهم عثمانیة- فسمع رجلا منهم یقال له عبد الرحمن بن یزید، من بنی عبید من الناعطیین یقول: و الله ما صنع علی شیئا، ذهب ثم انصرف فی غیر شیء! فلما نظروا الی علی ابلسوا، فقال: وجوه قوم ما رأوا الشام

العالم ثم قال لأصحابه: قوم فارقناهم آنفا خیر من هؤلاء، ثم أنشأ یقول: اخوک الذی ان اجرضتک ملمه من الدهر لم یبرح لبثک واجما

و لیس اخوک بالذی ان تشعبت علیک الأمور ظل یلحاک لائما

ثم مضی، فلم یزل یذکر الله عز و جل حتی دخل القصر. قال ابو مخنف: حدثنا ابو جناب الکلبی، عن عماره بن ربیعه، قال: خرجوا مع علی الی صفین و هم متوادون أحباء، فرجعوا متباغضین أعداء، ما برحوا من عسکرهم بصفین حتی فشا فیهم التحکیم، و لقد أقبلوا یتدافعون الطریق کله و یتشاتمون و یضطربون بالسیاط، یقول الخوارج: یا أعداء الله، ادهنتم فی امر الله عز و جل و حکمتم! و قال الآخرون: فارقتم امامنا و فرقتم جماعتنا فلما دخل علی الکوفه لم یدخلوا معه حتی أتوا حروراء، فنزل بها منهم اثنا عشر ألفا، و نادی منادیهم: ان امیر القتال شبث بن ربعی التمیمی و امیر الصلاة عبد الله بن الکواء الیشکری، و الأمر شوری بعد الفتح، و البیعه لله عز و جل، و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر

بعثه علی جعدة بن هبیرة الی خراسان

و فی هذه السنه بعث علی جعدة بن هبیرة فیما قیل الی خراسان. ذکر الخبر عن ذلک: ذکر علی بن محمد، قال: أخبرنا عبد الله بن میمون، عن عمرو بن شجیره، عن جابر، عن الشعبی، قال: بعث علی بعد ما رجع من صفین

جعدة بن هبیرة المخزومی الی خراسان، فانتهی الی ابرشهر، و قد کفروا و امتنعوا، فقدم علی علی فبعث خلید بن قره الیربوعی، فحاصر اهل نیسابور حتی صالحوه، و صالحه اهل مرو، و أصاب جاریتین من أبناء الملوک نزلتا بأمان، فبعث بهما الی علی، فعرض علیهما الاسلام و ان یزوجهما، قالتا: زوجنا ابنیک، فأبی، فقال له بعض الدهاقین: ادفعهما الی، فانه کرامة تکرمنی بها، فدفعهما الیه، فکانتا عنده، یفرش لهما الدیباج، و یطعمهما فی آنیه الذهب، ثم رجعتا الی خراسان .

اعتزال الخوارج علیا و اصحابه و رجوعهم بعد ذلک

و فی هذه السنه اعتزل الخوارج علیا و اصحابه، و حکموا، ثم کلمهم علی فرجعوا و دخلوا الکوفه. ذکر الخبر عن اعتزالهم علیا: قال ابو مخنف فی حدیثه عن ابی جناب، عن عماره بن ربیعه، قال: و لما قدم علی الکوفه و فارقته الخوارج، و ثبت الیه الشیعة فقالوا: فی أعناقنا بیعه ثانیه، نحن أولیاء من والیت، و أعداء من عادیت، فقالت الخوارج: استبقتم أنتم و اهل الشام الی الکفر کفرسی رهان، بایع اهل الشام معاویه علی ما أحبوا و کرهوا، و بایعتم أنتم علیا علی انکم أولیاء من والی و أعداء من عادی، فقال لهم زیاد بن النضر: و الله ما بسط علی یده فبایعناه قط الا علی کتاب الله عز و جل و سنه نبیه ص، و لکنکم لما خالفتموه جاءته شیعته، فقالوا: نحن أولیاء من والیت، و أعداء من عادیت، و نحن کذلک، و هو علی الحق و الهدی، و من خالفه ضال مضل و بعث علی ابن عباس الیهم، فقال: لا تعجل الی جوابهم و خصومتهم حتی آتیک. فخرج الیهم حتی أتاهم، فاقبلوا یکلمونه، فلم یصبر حتی راجعهم، فقال: ما نقمتم من الحکمین، و قد قال الله عز و جل: « إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ

اَللّٰهُ بَیْنَهُمٰا » ! فکیف بامه محمد ص! فقالت الخوارج: قلنا: اما ما جعل حکمه الی الناس، و امر بالنظر فیه و الإصلاح له فهو الیهم کما امر به، و ما حکم فأمضاه فلیس للعباد ان ینظروا فیه، حکم فی الزانی مائه جلده، و فی السارق بقطع یده، فلیس للعباد ان ینظروا فی هذا قال ابن عباس: فان الله عز و جل یقول: « یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ » ، فقالوا: او تجعل الحکم فی الصید، و الحدث یکون بین المرأة و زوجها کالحکم فی دماء المسلمین! و قالت الخوارج: قلنا له: فهذه الآیة بیننا و بینک، اعدل عندک ابن العاص و هو بالأمس یقاتلنا و یسفک دماءنا! فان کان عدلا فلسنا بعدول و نحن اهل حربه و قد حکمتم فی امر الله الرجال، و قد امضی الله عز و جل حکمه فی معاویه و حزبه ان یقتلوا او یرجعوا، و قبل ذلک ما دعوناهم الی کتاب الله عز و جل فأبوه، ثم کتبتم بینکم و بینه کتابا، و جعلتم بینکم و بینه الموادعة و الاستفاضة، و قد قطع عز و جل الاستفاضة و الموادعة بین المسلمین و اهل الحرب منذ نزلت بَرٰاءَةٌ، الا من اقر بالجزیة. و بعث علی زیاد بن النضر الیهم فقال: انظر بای رءوسهم هم أشد اطافه، فنظر فاخبره انه لم یرهم عند رجل اکثر منهم عند یزید بن قیس فخرج علی فی الناس حتی دخل الیهم، فاتی فسطاط یزید بن قیس، فدخله فتوضأ فیه و صلی رکعتین، و امره علی أصبهان و الری، [ ثم خرج حتی انتهی الیهم و هم یخاصمون ابن عباس، فقال: انته عن کلامهم، ا لم انهک رحمک الله! ثم تکلم فحمد الله عز و جل و اثنی علیه ثم قال: اللهم ان هذا مقام من افلج فیه کان اولی بالفلج یوم القیامه، و من نطق فیه و اوعث فهو فی الآخرة اعمی و أضل سبیلا ثم قال لهم: من زعیمکم؟ قالوا: ابن الکواء. قال علی: فما اخرجکم علینا؟ قالوا: حکومتکم یوم صفین قال: أنشدکم بالله، ا تعلمون انهم حیث رفعوا المصاحف فقلتم: نجیبهم الی کتاب الله قلت لکم: انی اعلم بالقوم منکم، انهم لیسوا باصحاب دین

و لا قرآن، انی صحبتهم و عرفتهم اطفالا و رجالا، فکانوا شر أطفال و شر رجال. امضوا علی حقکم و صدقکم، فإنما رفع القوم هذه المصاحف خدیعه و دهنا و مکیده فرددتم علی رأیی، و قلتم: لا، بل نقبل منهم فقلت لکم: اذکروا قولی لکم، و معصیتکم إیای، فلما ابیتم الا الکتاب اشترطت علی الحکمین ان یحییا ما أحیا القرآن، و ان یمیتا ما أمات القرآن، فان حکما بحکم القرآن فلیس لنا ان نخالف حکما یحکم بما فی القرآن، و ان أبیا فنحن من حکمهما برآء قالوا له: فخبرنا ا تراه عدلا تحکیم الرجال فی الدماء؟ فقال: انا لسنا حکمنا الرجال، انما حکمنا القرآن، و هذا القرآن انما هو خط مسطور بین دفتین، لا ینطق، انما یتکلم به الرجال، قالوا: فخبرنا عن الأجل، لم جعلته فیما بینک و بینهم؟ قال: لیعلم الجاهل، و یتثبت العالم، و لعل الله عز و جل یصلح فی هذه الهدنة هذه الامه ادخلوا مصرکم رحمکم الله! فدخلوا من عند آخرهم] . قال ابو مخنف: حدثنی عبد الرحمن بن جندب الأزدی، عن ابیه بمثل هذا. و اما الخوارج فیقولون: قلنا: صدقت، قد کنا کما ذکرت، و فعلنا ما وصفت، و لکن ذلک کان منا کفرا، فقد تبنا الی الله عز و جل منه، فتب کما تبنا نبایعک، و الا فنحن مخالفون [ فبایعنا علی و قال: ادخلوا فلنمکث سته اشهر حتی یجبی المال، و یسمن الکراع، ثم نخرج الی عدونا و لسنا نأخذ بقولهم، و قد کذبوا] . و قدم معن بن یزید بن الاخنس السلمی فی استبطاء إمضاء الحکومة و قال لعلی: ان معاویه قد وفی، فف أنت لا یلفتنک عن رأیک أعاریب بکر و تمیم فامر علی بإمضاء الحکومة، و قد کانوا افترقوا من صفین علی ان یقدم الحکمان فی أربعمائة أربعمائة الی دومه الجندل. و زعم الواقدی ان سعدا قد شهد مع من شهد الحکمین، و ان ابنه عمر لم یدعه حتی احضره اذرح، فندم، فاحرم من بیت المقدس بعمره

اجتماع الحکمین بدومه الجندل

و فی هذه السنه کان اجتماع الحکمین. ذکر الخبر عن اجتماعهما: قال ابو مخنف: حدثنی المجالد بن سعید، عن الشعبی، عن زیاد بن النضر الحارثی، ان علیا بعث أربعمائة رجل، علیهم شریح بن هانئ الحارثی، و بعث معهم عبد الله بن عباس، و هو یصلی بهم، و یلی أمورهم، و ابو موسی الأشعری معهم و بعث معاویه عمرو بن العاص فی أربعمائة من اهل الشام، حتی توافوا بدومه الجندل باذرح، قال: فکان معاویه إذا کتب الی عمرو جاء الرسول و ذهب لا یدری بما جاء به، و لا بما رجع به، و لا یسأله اهل الشام عن شیء، و إذا جاء رسول علی جاءوا الی ابن عباس فسألوه: ما کتب به إلیک امیر المؤمنین؟ فان کتمهم ظنوا به الظنون فقالوا: ما نراه کتب الا بکذا و کذا فقال ابن عباس: اما تعقلون! اما ترون رسول معاویه یجیء لا یعلم بما جاء به، و یرجع لا یعلم ما رجع به، و لا یسمع لهم صیاح و لا لفظ، و أنتم عندی کل یوم تظنون الظنون! قال: و شهد جماعتهم تلک عبد الله بن عمر و عبد الله بن الزبیر، و عبد الرحمن بن الحارث بن هشام المخزومی و عبد الرحمن بن عبد یغوث الزهری و ابو جهم بن حذیفة العدوی و المغیره بن شعبه الثقفی، [ و خرج عمر بن سعد حتی اتی أباه علی ماء لبنی سلیم بالبادیة، فقال: یا أبت، قد بلغک ما کان بین الناس بصفین، و قد حکم الناس أبا موسی الأشعری و عمرو بن العاص، و قد شهدهم نفر من قریش، فاشهدهم فإنک صاحب رسول الله ص و احد الشوری، و لم تدخل فی شیء کرهته هذه الامه، فاحضر فإنک أحق الناس بالخلافة فقال: لا افعل، انی سمعت رسول الله ص یقول: انه تکون فتنه، خیر الناس فیها الخفی التقی، و الله لا اشهد شیئا من هذا الأمر ابدا]

و التقی الحکمان، فقال عمرو بن العاص: یا أبا موسی، ا لست تعلم ان عثمان رضی الله عنه قتل مظلوما؟ قال: اشهد، قال: ا لست تعلم ان معاویه و آل معاویه اولیاؤه؟ قال: بلی، قال: فان الله عز و جل قال: « وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی اَلْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً » ، فما یمنعک من معاویه ولی عثمان یا أبا موسی، و بیته فی قریش کما قد علمت؟ فان تخوفت ان یقول الناس: ولی معاویه و لیست له سابقه، فان لک بذلک حجه، تقول: انی وجدته ولی عثمان الخلیفة المظلوم و الطالب بدمه، الحسن السیاسة، الحسن التدبیر، و هو أخو أم حبیبه زوجه النبی ص، و قد صحبه، فهو احد الصحابه ثم عرض له بالسلطان، فقال: ان ولی اکرمک کرامة لم یکرمها خلیفه فقال ابو موسی: یا عمرو، اتق الله عز و جل! فاما ما ذکرت من شرف معاویه فان هذا لیس علی الشرف یولاه اهله، و لو کان علی الشرف لکان هذا الأمر لال أبرهة بن الصباح، انما هو لأهل الدین و الفضل، مع انی لو کنت معطیه افضل قریش شرفا اعطیته علی بن ابی طالب و اما قولک: ان معاویه ولی دم عثمان فوله هذا الأمر، فانی لم أکن لاولیه معاویه و ادع المهاجرین الأولین و اما تعریضک لی بالسلطان، فو الله لو خرج لی من سلطانه کله ما ولیته، و ما کنت لارتشی فی حکم الله عز و جل، و لکنک ان شئت أحیینا اسم عمر بن الخطاب. قال ابو مخنف: حدثنی ابو جناب الکلبی، انه کان یقول: قال ابو موسی: اما و الله لئن استطعت لاحیین اسم عمر بن الخطاب رضی الله عنه. فقال له عمرو: ان کنت تحب بیعه ابن عمر فما یمنعک من ابنی و أنت تعرف فضله و صلاحه! فقال: ان ابنک رجل صدق، و لکنک قد غمسته فی هذه الفتنة

قال ابو مخنف: حدثنی محمد بن إسحاق، 3 عن نافع مولی ابن عمر، قال: قال عمرو بن العاص: ان هذا الأمر لا یصلحه الا رجل له ضرس یأکل و یطعم، و کانت فی ابن عمر غفله، فقال له عبد الله بن الزبیر: افطن، فانتبه، فقال عبد الله بن عمر: لا و الله لا ارشو علیها شیئا ابدا، و قال: یا بن العاص، ان العرب اسندت إلیک امرها بعد ما تقارعت بالسیوف، و تناجزت بالرماح، فلا تردنهم فی فتنه. قال ابو مخنف: حدثنی النضر بن صالح العبسی، قال: [ کنت مع شریح بن هانئ فی غزوه سجستان، فحدثنی ان علیا اوصاه بکلمات الی عمرو بن العاص، قال: قل له إذا أنت لقیته: ان علیا یقول لک: ان افضل الناس عند الله عز و جل من کان العمل بالحق أحب الیه و ان نقصه و کرثه، من الباطل و ان حن الیه و زاده، یا عمرو، و الله انک لتعلم این موضع الحق، فلم تجاهل؟ ان أوتیت طمعا یسیرا کنت به لله و اولیائه عدوا، فکان و الله ما أوتیت قد زال عنک، ویحک! فلا تکن للخائنین خصیما، و لا للظالمین ظهیرا اما انی اعلم بیومک الذی أنت فیه نادم، و هو یوم وفاتک، تمنی انک لم تظهر لمسلم عداوة، و لم تأخذ علی حکم رشوه] . قال: فبلغته ذلک، فتمعر وجهه، ثم قال: متی کنت اقبل مشوره علی او انتهی الی امره، او اعتد برایه! فقلت له: و ما یمنعک یا بن النابغة ان

تقبل من مولاک و سید المسلمین بعد نبیهم مشورته! فقد کان من هو خیر منک ابو بکر و عمر یستشیرانه، و یعملان برایه، فقال: ان مثلی لا یکلم مثلک، فقلت له: و بای ابویک ترغب عنی! بابیک الوشیظ أم بامک النابغة! قال: فقام عن مکانه و قمت معه قال ابو مخنف: حدثنی ابو جناب الکلبی ان عمرا و أبا موسی حیث التقیا بدومه الجندل، أخذ عمرو یقدم أبا موسی فی الکلام، یقول: انک صاحب رسول الله ص و أنت اسن منی، فتکلم و اتکلم فکان عمرو قد عود أبا موسی ان یقدمه فی کل شیء، اغتزی بذلک کله ان یقدمه فیبدأ بخلع علی قال: فنظر فی امرهما و ما اجتمعا علیه، فاراده عمرو علی معاویه فأبی، و اراده علی ابنه فأبی، و اراد ابو موسی عمرا علی عبد الله ابن عمر فأبی علیه، فقال له عمرو: خبرنی ما رأیک؟ قال: رأیی ان نخلع هذین الرجلین، و نجعل الأمر شوری بین المسلمین، فیختار المسلمون لأنفسهم من أحبوا فقال له عمرو: فان الرأی ما رایت، فاقبلا الی الناس و هم مجتمعون، فقال: یا أبا موسی، اعلمهم بان رأینا قد اجتمع و اتفق، فتکلم ابو موسی فقال: ان رأیی و رای عمرو: قد اتفق علی امر نرجو ان یصلح الله عز و جل به امر هذه الامه فقال عمرو: صدق و بر، یا أبا موسی، تقدم فتکلم فتقدم ابو موسی لیتکلم، فقال له ابن عباس: ویحک! و الله انی لاظنه قد خدعک ان کنتما قد اتفقتما علی امر، فقدمه فلیتکلم بذلک الأمر قبلک، ثم تکلم أنت بعده، فان عمرا رجل غادر، و لا آمن ان یکون قد أعطاک الرضا فیما بینک و بینه، فإذا قمت فی الناس خالفک-و کان ابو موسی مغفلا-فقال له: انا قد اتفقنا فتقدم ابو موسی فحمد الله عز و جل و اثنی علیه ثم قال: ایها الناس، انا قد نظرنا فی امر هذه الامه فلم نر اصلح

لأمرها، و لا الم لشعثها من امر قد اجمع رأیی و رای عمرو علیه، و هو ان نخلع علیا و معاویه، و تستقبل هذه الامه هذا الأمر فیولوا منهم من أحبوا علیهم، و انی قد خلعت علیا و معاویه، فاستقبلوا امرکم، و ولوا علیکم من رأیتموه لهذا الأمر أهلا، ثم تنحی و اقبل عمرو بن العاص فقام مقامه، فحمد الله و اثنی علیه و قال: ان هذا قد قال ما سمعتم و خلع صاحبه، و انا اخلع صاحبه کما خلعه، و اثبت صاحبی معاویه، فانه ولی عثمان بن عفان و الطالب بدمه، و أحق الناس بمقامه فقال ابو موسی: مالک لا وفقک الله، غدرت و فجرت! انما مثلک کَمَثَلِ اَلْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ قال عمرو: انما مثلک کَمَثَلِ اَلْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً و حمل شریح بن هانی علی عمرو فقنعه بالسوط، و حمل علی شریح ابن لعمرو فضربه بالسوط، و قام الناس فحجزوا بینهم و کان شریح بعد ذلک یقول: ما ندمت علی شیء ندامتی علی ضرب عمرو بالسوط الا أکون ضربته بالسیف آتیا به الدهر ما اتی و التمس اهل الشام أبا موسی، فرکب راحلته و لحق بمکة. قال ابن عباس: قبح الله رای ابی موسی! حذرته و امرته بالرأی فما عقل. فکان ابو موسی یقول: حذرنی ابن عباس غدره الفاسق، و لکنی اطمأننت الیه، و ظننت انه لن یؤثر شیئا علی نصیحه الامه ثم انصرف عمرو و اهل الشام الی معاویه، و سلموا علیه بالخلافة، و رجع ابن عباس و شریح بن هانئ الی علی، [ و کان إذا صلی الغداة یقنت فیقول: اللهم العن معاویه و عمرا و أبا الأعور السلمی و حبیبا و عبد الرحمن بن خالد و الضحاک بن قیس و الولید] . فبلغ ذلک معاویه، فکان إذا قنت لعن علیا و ابن عباس و الاشتر و حسنا و حسینا. و زعم الواقدی ان اجتماع الحکمین کان فی شعبان سنه ثمان و ثلاثین من الهجره

ذکر ما کان من خبر الخوارج عند

توجیه علی الحکم للحکومة و خبر یوم النهر

قال ابو مخنف: عن ابی المغفل، عن عون بن ابی جحیفه، [ ان علیا لما اراد ان یبعث أبا موسی للحکومة، أتاه رجلان من الخوارج: زرعه بن البرج الطائی و حرقوص بن زهیر السعدی، فدخلا علیه، فقالا له: لا حکم الا لله، فقال علی: لا حکم الا لله، فقال له حرقوص: تب من خطیئتک، و ارجع عن قضیتک، و اخرج بنا الی عدونا نقاتلهم حتی نلقی ربنا. فقال لهم علی: قد أردتکم علی ذلک فعصیتمونی، و قد کتبنا بیننا و بینهم کتابا، و شرطنا شروطا، و أعطینا علیها عهودنا و مواثیقنا، و قد قال الله عز و جل: « وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اَللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا اَلْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اَللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ » فقال له حرقوص: ذلک ذنب ینبغی ان تتوب منه، فقال علی: ما هو ذنب، و لکنه عجز من الرأی، و ضعف من الفعل، و قد تقدمت إلیکم فیما کان منه، و نهیتکم عنه فقال له زرعه بن البرج: اما و الله یا علی، لئن لم تدع تحکیم الرجال فی کتاب الله عز و جل قاتلتک، اطلب بذلک وجه الله و رضوانه، فقال له علی: بؤسا لک، ما أشقاک! کأنی بک قتیلا تسفی علیک الریح، قال: وددت ان قد کان ذلک، فقال له علی: لو کنت محقا کان فی الموت علی الحق تعزیه عن الدنیا، ان الشیطان قد استهواکم، فاتقوا الله عز و جل، انه لا خیر لکم فی دنیا تقاتلون علیها، فخرجا من عنده یحکمان] . قال ابو مخنف: فحدثنی عبد الملک بن ابی حره الحنفی، ان علیا خرج ذات یوم یخطب، فانه لفی خطبته إذ حکمت المحکمه فی جوانب المسجد، فقال علی: الله اکبر! کلمه حق یراد بها باطل! ان سکتوا عممناهم، و ان تکلموا حججناهم، و ان خرجوا علینا قاتلناهم فوثب یزید بن عاصم

المحاربی، فقال: الحمد لله غیر مودع ربنا و لا مستغنی عنه اللهم انا نعوذ بک من إعطاء الدنیة فی دیننا، فان إعطاء الدنیة فی الدین ادهان فی امر الله عز و جل، و ذل راجع باهله الی سخط الله یا علی، ا بالقتل تخوفنا! اما و الله انی لأرجو ان نضربکم بها عما قلیل غیر مصفحات، ثم لتعلمن أینا اولی بها صلیا ثم خرج بهم هو و اخوه له ثلاثة هو رابعهم، فأصیبوا مع الخوارج بالنهر، و اصیب احدهم بعد ذلک بالنخیلة. قال ابو مخنف: حدثنی الاجلح بن عبد الله، عن سلمه بن کهیل، عن کثیر بن بهز الحضرمی، قال: قام علی فی الناس یخطبهم ذات یوم، فقال رجل من جانب المسجد: لا حکم الا لله، فقام آخر فقال مثل ذلک، ثم توالی عده رجال یحکمون، فقال علی: الله اکبر، کلمه حق یلتمس بها باطل! اما ان لکم عندنا ثلاثا ما صحبتمونا: لا نمنعکم مساجد الله ان تذکروا فیها اسمه، و لا نمنعکم الفیء ما دامت ایدیکم مع أیدینا، و لا نقاتلکم حتی تبدءونا، ثم رجع الی مکانه الذی کان فیه من خطبته. قال ابو مخنف: و حدثنا عن القاسم بن الولید، ان حکیم بن عبد الرحمن بن سعید البکائی کان یری رای الخوارج، فاتی علیا ذات یوم و هو یخطب، فقال: « وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ » ، فقال علی: « فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ وَ لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ اَلَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ » . حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا ابن ادریس، قال: سمعت اسماعیل ابن سمیع الحنفی، عن ابی رزین، قال: لما وقع التحکیم و رجع علی من صفین رجعوا مباینین له، فلما انتهوا الی النهر أقاموا به، فدخل علی فی الناس الکوفه، و نزلوا بحروراء، فبعث الیهم عبد الله بن عباس، فرجع و لم یصنع شیئا، فخرج الیهم علی فکلمهم حتی وقع الرضا بینه و بینهم، فدخلوا

الکوفه، فأتاه رجل فقال: ان الناس قد تحدثوا انک رجعت لهم عن کفرک. فخطب الناس فی صلاه الظهر، فذکر امرهم فعابه، فوثبوا من نواحی المسجد یقولون: لا حکم الا لله و استقبله رجل منهم واضع إصبعیه فی أذنیه، فقال: « وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ » ، فقال علی: « فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اَللّٰهِ حَقٌّ وَ لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ اَلَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ » . حدثنا ابو کریب، قال: حدثنا ابن ادریس، [ قال: سمعت لیث بن ابی سلیم یذکر عن اصحابه، قال: جعل علی یقلب یدیه یقول یدیه هکذا و هو علی المنبر، فقال: حکم الله عز و جل ینتظر فیکم مرتین، ان لکم عندنا ثلاثا: لا نمنعکم صلاه فی هذا المسجد، و لا نمنعکم نصیبکم من هذا الفیء ما کانت ایدیکم مع أیدینا، و لا نقاتلکم حتی تقاتلونا] . قال ابو مخنف عن عبد الملک بن ابی حره: ان علیا لما بعث أبا موسی لانفاذ الحکومة لقیت الخوارج بعضها بعضا، فاجتمعوا فی منزل عبد الله بن وهب الراسبی، فحمد الله عبد الله بن وهب و اثنی علیه ثم قال: اما بعد، فو الله ما ینبغی لقوم یؤمنون بالرحمن، و ینیبون الی حکم القرآن، ان تکون هذه الدنیا، التی الرضا بها و الرکون بها و الایثار إیاها عناء و تبار، آثر عندهم من الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و القول بالحق، و ان من و ضر فانه من یمن و یضر فی هذه الدنیا فان ثوابه یوم القیامه رضوان الله عز و جل و الخلود فی جناته فاخرجوا بنا إخواننا من هذه القریة الظالم أهلها الی بعض کور الجبال او الی بعض هذه المدائن، منکرین لهذه البدع المضلة. فقال له حرقوص بن زهیر: ان المتاع بهذه الدنیا قلیل، و ان الفراق لها وشیک، فلا تدعونکم زینتها و بهجتها الی المقام بها، و لا تلفتنکم عن طلب الحق، و انکار الظلم، ف‍ إِنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا وَ اَلَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ فقال حمزه

ابن سنان الأسدی: یا قوم، ان الرأی ما رایتم، فولوا امرکم رجلا منکم، فانه لا بد لکم من عماد و سناد و رایه تحفون بها، و ترجعون إلیها فعرضوها علی زید بن حصین الطائی فأبی، و عرضوها علی حرقوص بن زهیر فأبی، و علی حمزه بن سنان و شریح بن اوفی العبسی فأبیا، و عرضوها علی عبد الله ابن وهب، فقال: هاتوها، اما و الله لا آخذها رغبه فی الدنیا، و لا ادعها فرقا من الموت فبایعوه لعشر خلون من شوال- و کان یقال له ذو الثفنات- ثم اجتمعوا فی منزل شریح بن اوفی العبسی، فقال ابن وهب: أشخصوا بنا الی بلده نجتمع فیها لانفاذ حکم الله، فإنکم اهل الحق قال شریح: نخرج الی المدائن فننزلها، و نأخذ بأبوابها، و نخرج منها سکانها، و نبعث الی إخواننا من اهل البصره فیقدمون علینا فقال زید بن حصین: انکم ان خرجتم مجتمعین اتبعتم، و لکن اخرجوا وحدانا مستخفین، فاما المدائن فان بها من یمنعکم، و لکن سیروا حتی تنزلوا جسر النهروان، و تکاتبوا إخوانکم من اهل البصره قالوا: هذا الرأی. و کتب عبد الله بن وهب الی من بالبصرة منهم یعلمهم ما اجتمعوا علیه، و یحثهم علی اللحاق بهم، و سیر الکتاب الیهم، فأجابوه انهم علی اللحاق به. فلما عزموا علی المسیر تعبدوا لیلتهم-و کانت لیله الجمعه و یوم الجمعه- و ساروا یوم السبت، فخرج شریح بن اوفی العبسی و هو یتلو قول الله تعالی: « فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ تِلْقٰاءَ مَدْیَنَ قٰالَ عَسیٰ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَوٰاءَ اَلسَّبِیلِ » . و خرج معهم طرفه بن عدی بن حاتم الطائی، فاتبعه أبوه فلم یقدر علیه، فانتهی الی المدائن ثم رجع، فلما بلغ ساباط لقیه عبد الله بن وهب الراسبی فی نحو عشرین فارسا، فاراد عبد الله قتله، فمنعه عمرو بن مالک النبهانی و بشر بن زید البولانی و ارسل عدی الی سعد بن مسعود عامل علی علی المدائن یحذره

امرهم، فحذر، و أخذ أبواب المدائن، و خرج فی الخیل و استخلف بها ابن أخیه المختار بن ابی عبید، و سار فی طلبهم، فاخبر عبد الله بن وهب خبره فرابا طریقه، و سار علی بغداد، و لحقهم سعد بن مسعود بالکرخ فی خمسمائة فارس عند المساء، فانصرف الیهم عبد الله فی ثلاثین فارسا، فاقتتلوا ساعه، و امتنع القوم منهم، و قال اصحاب سعد لسعد: ما ترید من قتال هؤلاء و لم یأتک فیهم امر! خلهم فلیذهبوا، و اکتب الی امیر المؤمنین، فان امرک باتباعهم اتبعتهم، و ان کفاکهم غیرک کان فی ذلک عافیه لک فأبی علیهم، فلما جن علیهم اللیل خرج عبد الله بن وهب فعبر دجلة الی ارض جوخی، و سار الی النهروان، فوصل الی اصحابه و قد ایسوا منه، و قالوا: ان کان هلک ولینا الأمر زید بن حصین او حرقوص بن زهیر، و سار جماعه من اهل الکوفه یریدون الخوارج لیکونوا معهم، فردهم أهلوهم کرها، منهم القعقاع بن قیس الطائی عم الطرماح بن حکیم، و عبد الله بن حکیم بن عبد الرحمن البکائی، و بلغ علیا ان سالم بن ربیعه العبسی یرید الخروج، فاحضره عنده، و نهاه فانتهی. و لما خرجت الخوارج من الکوفه اتی علیا اصحابه و شیعته فبایعوه و قالوا: نحن أولیاء من والیت، و أعداء من عادیت، فشرط لهم فیه سنه رسول الله ص، فجاءه ربیعه بن ابی شداد الخثعمی- و کان شهد معه الجمل و صفین، و معه رایه خثعم- فقال له: بایع علی کتاب الله و سنه رسول الله ص، فقال ربیعه: علی سنه ابی بکر و عمر، قال له علی: ویلک! لو ان أبا بکر و عمر عملا بغیر کتاب الله و سنه رسول الله ص لم یکونا علی شیء من الحق، فبایعه، فنظر الیه علی و قال: اما و الله لکأنی بک و قد نفرت مع هذه الخوارج فقتلت، و کأنی بک و قد وطئتک الخیل بحوافرها، فقتل یوم النهر مع خوارج البصره. و اما خوارج البصره فإنهم اجتمعوا فی خمسمائة رجل، و جعلوا علیهم مسعر ابن فدکی التمیمی، فعلم بهم ابن عباس، فاتبعهم أبا الأسود الدولی،

فلحقهم بالجسر الاکبر، فتوافقوا حتی حجز بینهم اللیل، و ادلج مسعر باصحابه، و اقبل یعترض الناس و علی مقدمته الاشرس بن عوف الشیبانی، و سار حتی لحق بعبد الله بن وهب بالنهر فلما خرجت الخوارج و هرب ابو موسی الی مکة، ورد علی ابن عباس الی البصره، قام فی الکوفه فخطبهم فقال: الحمد لله و ان اتی الدهر بالخطب الفادح، و الحدثان الجلیل، و اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله، اما بعد، فان المعصیة تورث الحسرة، و تعقب الندم، و قد کنت امرتکم فی هذین الرجلین و فی هذه الحکومة امری، و نحلتکم رأیی، لو کان لقصیر امر! و لکن ابیتم الا ما أردتم، فکنت انا و أنتم کما قال أخو هوازن: أمرتهم امری بمنعرج اللوی فلم یستبینوا الرشد الا ضحی الغد

الا ان هذین الرجلین اللذین اخترتموهما حکمین قد نبذا حکم القرآن وراء ظهورهما، و احییا ما أمات القرآن، و اتبع کل واحد منهما هواه بغیر هدی من الله، فحکما بغیر حجه بینه، و لا سنه ماضیه، و اختلفا فی حکمهما، و کلاهما لم یرشد، فبرئ الله منهما و رسوله و صالح المؤمنین. استعدوا و تأهبوا للمسیر الی الشام، و أصبحوا فی معسکرکم ان شاء الله یوم الاثنین ثم نزل و کتب الی الخوارج بالنهر: بسم الله الرحمن الرحیم، من عبد الله علی امیر المؤمنین، الی زید بن حصین و عبد الله بن وهب و من معهما من الناس. اما بعد، فان هذین الرجلین اللذین ارتضینا حکمهما قد خالفا کتاب الله، و اتبعا اهواءهما بغیر هدی من الله، فلم یعملا بالسنه، و لم ینفذا للقرآن حکما، فبرئ الله و رسوله منهما و المؤمنون! فإذا بلغکم کتابی هذا فاقبلوا فانا سائرون الی عدونا و عدوکم، و نحن علی الأمر الاول الذی کنا ع

و کتبوا الیه: اما بعد، فإنک لم تغضب لربک، انما غضبت لنفسک، فان شهدت علی نفسک بالکفر، و استقبلت التوبة، نظرنا فیما بیننا و بینک، و الا فقد نابذناک علی سواء إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ اَلْخٰائِنِینَ فلما قرأ کتابهم ایس منهم، فرای ان یدعهم و یمضی بالناس الی اهل الشام حتی یلقاهم فیناجزهم. قال ابو مخنف، عن المعلی بن کلیب الهمدانی، عن جبر بن نوف ابی الوداک الهمدانی: ان علیا لما نزل بالنخیلة و ایس من الخوارج، قام فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: اما بعد، فانه من ترک الجهاد فی الله و ادهن فی امره کان علی شفا هلکه الا ان یتدارکه الله بنعمه، فاتقوا الله، و قاتلوا من حاد الله، و حاول ان یطفئ نور الله، قاتلوا الخاطئین الضالین، القاسطین المجرمین، الذین لیسوا بقراء للقرآن، و لا فقهاء فی الدین، و لا علماء فی التأویل، و لا لهذا الأمر باهل سابقه فی الاسلام، و الله لو ولوا علیکم لعملوا فیکم باعمال کسری و هرقل، تیسروا و تهیئوا للمسیر الی عدوکم من اهل المغرب، و قد بعثنا الی إخوانکم من اهل البصره لیقدموا علیکم، فإذا قدموا فاجتمعتم شخصنا ان شاء الله، و لا حول و لا قوه الا بالله. و کتب علی الی عبد الله بن عباس مع عتبة بن الاخنس بن قیس، من بنی سعد بن بکر: اما بعد، فانا قد خرجنا الی معسکرنا بالنخیلة، و قد اجمعنا علی المسیر الی عدونا من اهل المغرب، فاشخص بالناس حتی یأتیک رسولی، و أقم حتی یأتیک امری و السلام. فلما قدم علیه الکتاب قراه علی الناس، و امرهم بالشخوص مع الأحنف ابن قیس، فشخص معه منهم الف و خمسمائة رجل، فاستقلهم عبد الله بن عباس، فقام فی الناس، فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: اما بعد یا اهل البصره، فانه جاءنی امر امیر المؤمنین یأمرنی باشخاصکم، فامرتکم بالنفیر الیه مع الأحنف بن قیس، و لم یشخص معه منکم الا الف و خمسمائة،

و أنتم ستون ألفا سوی أبنائکم و عبدانکم و موالیکم! الا انفروا مع جاریه بن قدامه السعدی، و لا یجعلن رجل علی نفسه سبیلا، فانی موقع بکل من وجدته متخلفا عن مکتبه، عاصیا لإمامه، و قد امرت أبا الأسود الدولی بحشرکم، فلا یلم رجل جعل السبیل علی نفسه الا نفسه. فخرج جاریه فعسکر، و خرج ابو الأسود فحشر الناس، فاجتمع الی جاریه الف و سبعمائة، ثم اقبل حتی وافاه علی بالنخیلة، فلم یزل بالنخیلة حتی وافاه هذان الجیشان من البصره ثلاثة آلاف و مائتا رجل، فجمع الیه رءوس اهل الکوفه، و رءوس الاسباع، و رءوس القبائل، و وجوه الناس. فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: یا اهل الکوفه، أنتم إخوانی و انصاری، و أعوانی علی الحق، و صحابتی علی جهاد عدوی المحلین بکم، اضرب المدبر، و أرجو تمام طاعه المقبل، و قد بعثت الی اهل البصره فاستنفرتهم إلیکم، فلم یأتنی منهم الا ثلاثة آلاف و مائتا رجل، فأعینونی بمناصحه جلیه خلیه من الغش، انکم مخرجنا الی صفین، بل استجمعوا باجمعکم، و انی أسألکم ان یکتب لی رئیس کل قوم ما فی عشیرته من المقاتله و أبناء المقاتله الذین أدرکوا القتال و عبدان عشیرته و موالیهم، ثم یرفع ذلک إلینا. فقام سعید بن قیس الهمدانی، فقال: یا امیر المؤمنین، سمعا و طاعه، و ودا و نصیحه، انا أول الناس جاء بما سالت، و بما طلبت و قام معقل بن قیس الریاحی فقال له نحوا من ذلک، و قام عدی بن حاتم و زیاد بن خصفه و حجر بن عدی و اشراف الناس و القبائل فقالوا مثل ذلک. ثم ان الرءوس کتبوا من فیهم، ثم رفعوهم الیه، و أمروا ابناءهم و عبیدهم و موالیهم ان یخرجوا معهم، و الا یتخلف منهم عنهم احد، فرفعوا الیه اربعین الف مقاتل، و سبعه عشر ألفا من الأبناء ممن ادرک، و ثمانیة آلاف من موالیهم و عبیدهم، و قالوا: یا امیر المؤمنین، اما من عندنا من المقاتله و أبناء المقاتله ممن قد بلغ الحلم، و اطاق القتال، فقد رفعنا إلیک منهم ذوی القوه و الجلد، و امرناهم بالشخوص معنا، و منهم ضعفاء، و هم فی ضیاعنا و أشیاء مما یصلحنا

و کانت العرب سبعه و خمسین ألفا من اهل الکوفه، و من موالیهم و ممالیکهم ثمانیة آلاف، و کان جمیع اهل الکوفه خمسه و ستین ألفا، و ثلاثة آلاف و مائتی رجل من اهل البصره، و کان جمیع من معه ثمانیة و ستین ألفا و مائتی رجل. قال ابو مخنف، عن ابی الصلت التیمی: ان علیا کتب الی سعد ابن مسعود الثقفی- و هو عامله علی المدائن: اما بعد، فانی قد بعثت إلیک زیاد ابن خصفه فاشخص معه من قبلک من مقاتله اهل الکوفه، و عجل ذلک ان شاء الله و لا قوه الا بالله. قال: و بلغ علیا ان الناس یقولون: لو سار بنا الی هذه الحروریة فبدانا بهم، فإذا فرغنا منهم وجهنا من وجهنا ذلک الی المحلین! فقام فی الناس فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: اما بعد، فانه قد بلغنی قولکم: لو ان امیر المؤمنین سار بنا الی هذه الخارجه التی خرجت علیه فبدانا بهم، فإذا فرغنا منهم وجهنا الی المحلین، و ان غیر هذه الخارجه أهم إلینا منهم، فدعوا ذکرهم، و سیروا الی قوم یقاتلونکم کیما یکونوا جبارین ملوکا، و یتخذوا عباد الله خولا. فتنادی الناس من کل جانب: سر بنا یا امیر المؤمنین حیث احببت قال: فقام الیه صیفی بن فسیل الشیبانی فقال: یا امیر المؤمنین، نحن حزبک و أنصارک، نعادی من عادیت، و نشایع من أناب الی طاعتک، فسر بنا الی عدوک، من کانوا و أینما کانوا، فإنک ان شاء الله لن تؤتی من قله عدد، و لا ضعف نیه اتباع و قام الیه محرز بن شهاب التمیمی من بنی سعد فقال: یا امیر المؤمنین، شیعتک کقلب رجل واحد فی الإجماع

علی نصرتک، و الجد فی جهاد عدوک، فابشر بالنصر، و سر بنا الی ای الفریقین احببت، فانا شیعتک الذین نرجو فی طاعتک و جهاد من خالفک صالح الثواب، و نخاف فی خذلانک و التخلف عنک شده الوبال. حدثنی یعقوب، قال: حدثنی اسماعیل، قال: أخبرنا أیوب، عن حمید بن هلال، عن رجل من عبد القیس کان من الخوارج ثم فارقهم، قال: دخلوا قریه، فخرج عبد الله بن خباب صاحب رسول الله ذعرا یجر رداءه، فقالوا: لم ترع؟ فقال: و الله لقد ذعرتمونی! قالوا: ا أنت عبد الله بن خباب صاحب رسول الله ص؟ قال: نعم، قالوا: فهل سمعت من ابیک حدیثا یحدث به عن رسول الله ص انه ذکر فتنه، القاعد فیها خیر من القائم، و القائم فیها خیر من الماشی، و الماشی فیها خیر من الساعی؟ قال: فان ادرکتم ذلک فکن یا عبد الله المقتول-قال أیوب: و لا اعلمه الا قال: و لا تکن یا عبد الله القاتل-قال: نعم، قال: فقدموه علی ضفة النهر، فضربوا عنقه، فسال دمه کأنه شراک نعل، و بقروا بطن أم ولده عما فی بطنها. قال ابو مخنف عن عطاء بن عجلان، عن حمید بن هلال: ان الخارجه التی اقبلت من البصره جاءت حتی دنت من إخوانها بالنهر، فخرجت عصابه منهم، فإذا هم برجل یسوق بامرأة علی حمار، فعبروا الیه، فدعوه فتهددوه و افزعوه، و قالوا له: من أنت؟ قال: انا عبد الله بن خباب صاحب رسول الله ص، ثم اهوی الی ثوبه یتناوله من الارض-و کان سقط عنه لما افزعوه-فقالوا له: أفزعناک؟ قال: نعم، قالوا له: لا روع علیک! [ فحدثنا عن ابیک بحدیث سمعه من النبی ص، لعل الله ینفعنا به! قال: حدثنی ابی، عن رسول الله ص، ان فتنه تکون، یموت فیها قلب الرجل کما یموت فیها بدنه، یمسی فیها مؤمنا و یصبح فیها کافرا، و یصبح فیها کافرا و یمسی فیها مؤمنا، ] فقالوا: لهذا الحدیث سألناک، فما تقول فی ابی بکر و عمر؟ فاثنی علیهما خیرا، قالوا: ما تقول

فی عثمان فی أول خلافته و فی آخرها؟ قال: انه کان محقا فی أولها و فی آخرها، قالوا: فما تقول فی علی قبل التحکیم و بعده؟ قال: انه اعلم بالله منکم، و أشد توقیا علی دینه، و انفذ بصیره فقالوا: انک تتبع الهوی، و توالی الرجال علی أسمائها لا علی افعالها، و الله لنقتلنک قتلة ما قتلناها أحدا، فاخذوه فکتفوه ثم أقبلوا به و بامراته و هی حبلی متم حتی نزلوا تحت نخل مواقر، فسقطت منه رطبه، فأخذها احدهم فقذف بها فی فمه، فقال احدهم: بغیر حلها، و بغیر ثمن! فلفظها و ألقاها من فمه، ثم أخذ سیفه فاخذ یمینه، فمر به خنزیر لأهل الذمة فضربه بسیفه، فقالوا: هذا فساد فی الارض، فاتی صاحب الخنزیر فارضاه من خنزیرة، فلما رای ذلک منهم ابن خباب قال: لئن کنتم صادقین فیما اری فما علی منکم باس، انی لمسلم، ما احدثت فی الاسلام حدثا، و لقد امنتمونی، قلتم: لا روع علیک! فجاءوا به فأضجعوه فذبحوه، و سال دمه فی الماء، و أقبلوا الی المرأة، فقالت: انی انما انا امراه، الا تتقون الله! فبقروا بطنها، و قتلوا ثلاث نسوه من طیّئ، و قتلوا أم سنان الصیداویه، فبلغ ذلک علیا و من معه من المسلمین من قتلهم عبد الله بن خباب، و اعتراضهم الناس، فبعث الیهم الحارث بن مره العبدی لیأتیهم فینظر فیما بلغه عنهم، و یکتب به الیه علی وجهه، و لا یکتمه فخرج حتی انتهی الی النهر لیسائلهم، فخرج القوم الیه فقتلوه، و اتی الخبر امیر المؤمنین و الناس، فقام الیه الناس، فقالوا: یا امیر المؤمنین، علام تدع هؤلاء وراءنا یخلفوننا فی أموالنا و عیالنا! سر بنا الی القوم فإذا فرغنا مما بیننا و بینهم سرنا الی عدونا من اهل الشام. و قام الیه الاشعث بن قیس الکندی فکلمه بمثل ذلک و کان الناس یرون ان الاشعث یری رأیهم لأنه کان یقول یوم صفین: انصفنا قوم یدعون الی کتاب الله، فلما امر علیا بالمسیر الیهم علم الناس انه لم یکن یری رأیهم فاجمع علی ذلک، فنادی بالرحیل،

و خرج فعبر الجسر فصلی رکعتین بالقنطره، ثم نزل دیر عبد الرحمن، ثم دیر ابی موسی، ثم أخذ علی قریه شاهی، ثم علی دباها، ثم علی شاطئ الفرات، فلقیه فی مسیره ذلک منجم، اشار علیه بسیر وقت من النهار، و قال له: ان سرت فی غیر ذلک الوقت لقیت أنت و أصحابک ضرا شدیدا فخالفه، و سار فی الوقت الذی نهاه عن السیر فیه، [ فلما فرغ من النهر حمد الله و اثنی علیه ثم قال: لو سرنا فی الساعة التی امرنا بها المنجم لقال الجهال الذین لا یعلمون: سار فی الساعة التی امره بها المنجم فظفر] . قال ابو مخنف: حدثنی یوسف بن یزید، عن عبد الله بن عوف، قال: لما اراد علی المسیر الی اهل النهر من الأنبار، قدم قیس بن سعد بن عباده و امره ان یاتی المدائن فینزلها حتی یأمره بامره، ثم جاء مقبلا الیهم، و وافاه قیس و سعد بن مسعود الثقفی بالنهر، [ و بعث الی اهل النهر: ادفعوا إلینا قتله إخواننا منکم نقتلهم بهم، ثم انا تارککم و کاف عنکم حتی القی اهل الشام، فلعل الله یقلب قلوبکم، و یردکم الی خیر مما أنتم علیه من امرکم فبعثوا الیه، فقالوا: کلنا قتلتهم، و کلنا نستحل دماءهم و دماءکم] . قال ابو مخنف: فحدثنی الحارث بن حصیره، عن عبد الرحمن بن عبید ابی الکنود، ان قیس بن سعد بن عباده قال لهم: عباد الله، اخرجوا إلینا طلبتنا منکم، و ادخلوا فی هذا الأمر الذی منه خرجتم، و عودوا بنا الی قتال عدونا و عدوکم، فإنکم رکبتم عظیما من الأمر، تشهدون علینا بالشرک، و الشرک ظلم عظیم، و تسفکون دماء المسلمین، و تعدونهم مشرکین! فقال عبد الله بن شجره السلمی: ان الحق قد أضاء لنا، فلسنا نتابعکم او تأتونا بمثل عمر، فقال: ما نعلمه فینا غیر صاحبنا، فهل تعلمونه فیکم؟ و قال: نشدتکم بالله فی انفسکم ان تهلکوها، فانی لأری الفتنة قد غلبت علیکم!

و خطبهم ابو أیوب خالد بن زید الأنصاری، فقال: عباد الله، انا و إیاکم علی الحال الاولی التی کنا علیها، لیست بیننا و بینکم فرقه، فعلام تقاتلوننا؟ فقالوا: انا لو بایعناکم الیوم حکمتم غدا قال: فانی أنشدکم الله ان تعجلوا فتنه العام مخافه ما یاتی فی قابل. قال ابو مخنف: حدثنی مالک بن اعین، عن زید بن وهب، ان علیا اتی اهل النهر فوقف علیهم فقال: أیتها العصابة التی أخرجتها عداوة المراء و اللجاجه، و صدها عن الحق الهوی، و طمح بها النزق، و اصبحت فی اللبس و الخطب العظیم، انی نذیر لکم ان تصبحوا تلفیکم الامه غدا صرعی بأثناء هذا النهر، و باهضام هذا الغائط، بغیر بینه من ربکم، و لا برهان بین ا لم تعلموا انی نهیتکم عن الحکومة، و أخبرتکم ان طلب القوم إیاها منکم دهن و مکیده لکم! و نباتکم ان القوم لیسوا باصحاب دین و لا قرآن، و انی اعرف بهم منکم، عرفتهم اطفالا و رجالا، فهم اهل المکر و الغدر، و انکم ان فارقتم رأیی جانبتم الحزم! فعصیتمونی، حتی اقررت بان حکمت، فلما فعلت شرطت و استوثقت، فأخذت علی الحکمین ان یحییا ما أحیا القرآن، و ان یمیتا ما أمات القرآن، فاختلفا و خالفا حکم الکتاب و السنه، فنبذنا امرهما، و نحن علی امرنا الاول، فما الذی بکم؟ و من این اتیتم! قالوا: انا حکمنا، فلما حکمنا اثمنا، و کنا بذلک کافرین، و قد تبنا فان تبت کما تبنا فنحن منک و معک، و ان أبیت فاعتزلنا فانا منابذوک علی سواء ان الله لا یحب الخائنین فقال علی: أصابکم حاصب، و لا بقی منکم و ابر! [ ابعد ایمانی برسول الله ص و هجرتی معه، و جهادی فی سبیل الله، اشهد علی نفسی بالکفر! لقد ضللت إذا و ما انا من المهتدین ثم انصرف عنهم] . قال ابو مخنف: حدثنی ابو سلمه الزهری- و کانت أمه بنت انس ابن مالک- ان علیا قال لأهل النهر: یا هؤلاء، ان انفسکم قد سولت

لکم فراق هذه الحکومة التی أنتم ابتداتموها و سالتموها و انا لها کاره، و أنبأتکم ان القوم سالوکموها مکیده ود هنا، فابیتم علی إباء المخالفین، و عدلتم عنی عدول النکداء العاصین، حتی صرفت رأیی الی رأیکم، و أنتم و الله معاشر إخفاء الهام، سفهاء الأحلام، فلم آت-لا أبا لکم-حراما و الله ما خبلتکم عن أمورکم، و لا اخفیت شیئا من هذا الأمر عنکم، و لا أوطأتکم عشوة، و لا دنیت لکم الضراء، و ان کان امرنا لامر المسلمین ظاهرا، فاجمع رای ملئکم علی ان اختاروا رجلین، فأخذنا علیهما ان یحکما بما فی القرآن و لا یعدواه، فتاها و ترکا الحق و هما یبصرانه، و کان الجور هواهما، و قد سبق استیثاقنا علیهما فی الحکم بالعدل، و الصد للحق سوء رأیهما، و جور حکمهما و الثقه فی أیدینا لأنفسنا حین خالفا سبیل الحق، و أتیا بما لا یعرف، فبینوا لنا بما ذا تستحلون قتالنا، و الخروج من جماعتنا، ان اختار الناس رجلین ان تضعوا أسیافکم علی عواتقکم، ثم تستعرضوا الناس، تضربون رقابهم، و تسفکون دماءهم! ان هذا لهو الخسران المبین و الله لو قتلتم علی هذا دجاجه لعظم عند الله قتلها، فکیف بالنفس التی قتلها عند الله حرام! فتنادوا: لا تخاطبوهم، و لا تکلموهم، و تهیئوا للقاء الرب، الرواح الرواح الی الجنه! فخرج علی فعبا الناس، فجعل علی میمنته حجر بن عدی، و علی میسرته شبث بن ربعی- او معقل بن قیس الریاحی- و علی الخیل أبا أیوب الأنصاری، و علی الرجاله أبا قتادة الأنصاری، و علی اهل المدینة - و هم سبعمائة او ثمانمائه رجل- قیس بن سعد بن عباده. قال: و عبات الخوارج، فجعلوا علی میمنتهم زید بن حصین الطائی، و علی المیسره شریح بن اوفی العبسی، و علی خیلهم حمزه بن سنان الأسدی، و علی الرجاله حرقوص بن زهیر السعدی

قال: و بعث علی الأسود بن یزید المرادی فی الفی فارس، حتی اتی حمزه بن سنان و هو فی ثلاثمائة فارس من خیلهم، و رفع علی رایه أمان مع ابی أیوب، فناداهم ابو أیوب: من جاء هذه الرایة منکم ممن لم یقتل و لم یستعرض فهو آمن، و من انصرف منکم الی الکوفه او الی المدائن و خرج من هذه الجماعه فهو آمن، انه لا حاجه لنا بعد ان نصیب قتله إخواننا منکم فی سفک دمائکم فقال فروه بن نوفل الاشجعی: و الله ما ادری علی ای شیء نقاتل علیا! لا اری الا ان انصرف حتی تنفذ لی بصیرتی فی قتاله او اتباعه. و انصرف فی خمسمائة فارس، حتی نزل البندنیجین والد سکره، و خرجت طائفه اخری متفرقین فنزلت الکوفه، و خرج الی علی منهم نحو من مائه، و کانوا اربعه آلاف، فکان الذین بقوا مع عبد الله بن وهب منهم الفین و ثمانمائه، و زحفوا الی علی، و قدم علی الخیل دون الرجال، وصف الناس وراء الخیل صفین، و صف المرامیه امام الصف الاول، و قال لأصحابه: کفوا عنهم حتی یبدءوکم، فإنهم لو قد شدوا علیکم-و جلهم رجال-لم ینتهوا إلیکم الا لاغبین و أنتم رادون حامون و اقبلت الخوارج، فلما ان دنوا من الناس نادوا یزید بن قیس، فکان یزید بن قیس علی أصبهان فقالوا: یا یزید بن قیس، لا حکم الا لله، و ان کرهت أصبهان! فناداهم عباس ابن شریک و قبیصة بن ضبیعه العبسیان: یا أعداء الله، ا لیس فیکم شریح ابن اوفی المسرف علی نفسه؟ هل أنتم الا أشباهه! قالوا: و ما حجتکم علی رجل کانت فیه فتنه، و فینا توبه! ثم تنادوا: الرواح الرواح الی الجنه! فشدوا علی الناس و الخیل امام الرجال، فلم تثبت خیل المسلمین لشدتهم، و افترقت الخیل فرقتین: فرقه نحو المیمنه، و اخری نحو المیسره، و أقبلوا نحو الرجال، فاستقبلت المرامیه وجوههم بالنبل، و عطفت علیهم الخیل من المیمنه و المیسره، و نهض الیهم الرجال بالرماح و السیوف، فو الله ما لبثوهم ان اناموهم. ثم ان حمزه بن سنان صاحب خیلهم لما رای الهلاک نادی اصحابه ان انزلوا، فذهبوا لینزلوا فلم یتقاروا حتی حمل علیهم الأسود بن قیس المرادی، و جاءتهم الخیل من نحو علی، فاهمدوا فی الساعة

قال ابو مخنف: فحدثنی عبد الملک بن مسلم بن سلام بن ثمامة الحنفی، عن حکیم بن سعد، قال: ما هو الا ان لقینا اهل البصره، فما لبثناهم، فکأنما قیل لهم: موتوا، فماتوا قبل ان تشتد شوکتهم، و تعظم نکایتهم. قال ابو مخنف: فحدثنی ابو جناب، ان أبا أیوب اتی علیا، فقال: یا امیر المؤمنین، قتلت زید بن حصین، قال: فما قلت له و ما قال لک؟ قال: طعنته بالرمح فی صدره حتی نجم من ظهره، قال: و قلت له: ابشر یا عدو الله بالنار! قال: ستعلم أینا اولی بها صلیا، فسکت علی علیها. قال ابو مخنف، عن ابی جناب: ان علیا قال له: هو اولی لها صلیا. قال: و جاء عائذ بن حمله التمیمی، فقال: یا امیر المؤمنین، قتلت کلابا، قال: احسنت! أنت محق قتلت مبطلا و جاء هانی بن خطاب الارحبی و زیاد بن خصفه یحتجان فی قتل عبد الله بن وهب الراسبی، فقال لهما: کیف صنعتما؟ فقالا: یا امیر المؤمنین، لما رأیناه عرفناه، و ابتدرناه فطعناه برمحینا، فقال علی: لا تختلفا، کلاکما قاتل و شد جیش بن ربیعه ابو المعتمر الکنانی علی حرقوص بن زهیر فقتله، و شد عبد الله بن زحر الخولانی علی عبد الله بن شجره السلمی فقتله، و وقع شریح بن اوفی الی جانب جدار، فقاتل علی ثلمه فیه طویلا من نهار، و کان قتل ثلاثة من همدان، فاخذ یرتجز و یقول: قد علمت جاریه عبسیه ناعمه فی أهلها مکفیه انی ساحمی ثلمتی العشیة فشد علیه قیس بن معاویه الدهنی فقطع رجله، فجعل یقاتلهم، و یقول: القرم یحمی شوله معقولا. ثم شد علیه قیس بن معاویه فقتله، فقال الناس: اقتتلت همدان یوما و رجل اقتتلوا من غدوه حتی الأصل

ففتح الله لهمدان الرجل و قال شریح: اضربهم و لو اری أبا حسن ضربته بالسیف حتی یطمئن و قال: اضربهم و لو اری علیا البسته ابیض مشرفیا قال ابو مخنف: حدثنی عبد الملک بن ابی حره، [ ان علیا خرج فی طلب ذی الثدیه و معه سلیمان بن ثمامة الحنفی ابو جبره، و الریان بن صبره ابن هوذة، فوجده الریان بن صبره بن هوذة فی حفره علی شاطئ النهر فی اربعین او خمسین قتیلا قال: فلما استخرج نظر الی عضده، فإذا لحم مجتمع علی منکبه کثدی المرأة، له حلمه علیها شعرات سود، فإذا مدت امتدت حتی تحاذی طول یده الاخری، ثم تترک فتعود الی منکبه کثدی المرأة، فلما استخرج قال علی: الله اکبر! و الله ما کذبت و لا کذبت، اما و الله لو لا ان تنکلوا عن العمل، لأخبرتکم بما قضی الله علی لسان نبیه ص لمن قاتلهم مستبصرا فی قتالهم، عارفا للحق الذی نحن علیه. قال: ثم بر و هم صرعی فقال: بؤسا لکم! لقد ضرکم من غرکم، فقالوا: یا امیر المؤمنین، من غرهم؟ قال: الشیطان، و انفس بالسوء اماره، غرتهم بالأمانی، و زینت لهم المعاصی، و نباتهم انهم ظاهرون ] قال: و طلب من به رمق منهم فوجدناهم أربعمائة رجل، فامر بهم علی فدفعوا الی عشائرهم، و قال: احملوهم معکم فداووهم، فإذا برئوا فوافوا بهم الکوفه، و خذوا ما فی عسکرهم من شیء. قال: و اما السلاح و الدواب و ما شهدوا به علیه الحرب فقسمه بین المسلمین، و اما المتاع و العبید و الإماء فانه حین قدم رده علی اهله. و طلب عدی بن حاتم ابنه طرفه فوجده، فدفنه، ثم قال: الحمد لله الذی ابتلانی بیومک علی حاجتی إلیک و دفن رجال من الناس قتلاهم،

فقال امیر المؤمنین حین بلغه ذلک: ارتحلوا إذا، ا تقتلونهم ثم تدفنونهم! فارتحل الناس. قال ابو مخنف عن مجاهد، عن المحل بن خلیفه: ان رجلا منهم من بنی سدوس یقال له العیزار بن الاخنس کان یری رای الخوارج، خرج الیهم، فاستقبل وراء المدائن عدی بن حاتم و معه الأسود بن قیس و الأسود بن یزید المرادیان، فقال له العیزار حین استقبله: ا سالم غانم، أم ظالم آثم؟ فقال عدی: لا، بل سالم غانم، فقال له المرادیان: ما قلت هذا الا لشر فی نفسک، و انک لنعرفک یا عیزار برای القوم، فلا تفارقنا حتی نذهب بک الی امیر المؤمنین فنخبره خبرک فلم یکن باوشک ان جاء علی فأخبراه خبره، و قالا: یا امیر المؤمنین، انه یری رای القوم، قد عرفناه بذلک، فقال: ما یحل لنا دمه، و لکنا نحبسه، فقال عدی بن حاتم: یا امیر المؤمنین، ادفعه الی و انا اضمن الا یأتیک من قبله مکروه فدفعه الیه. قال ابو مخنف: حدثنی عمران بن حدیر، عن ابی مجلز، عن عبد الرحمن بن جندب بن عبد الله، انه لم یقتل من اصحاب علی الا سبعه. قال ابو مخنف، عن نمیر بن وعله الیناعی، عن ابی درداء، قال: کان علی لما فرغ من اهل النهروان حمد الله و اثنی علیه ثم قال: ان الله قد احسن بکم، و أعز نصرکم، فتوجهوا من فورکم هذا الی عدوکم قالوا: یا امیر المؤمنین، نفدت نبالنا، و کلت سیوفنا، و نصلت اسنه رماحنا، و عاد أکثرها قصدا، فارجع الی مصرنا، فلنستعد باحسن عدتنا، و لعل امیر المؤمنین یزید فی عدتنا عده من هلک منا، فانه اوفی لنا علی عدونا و کان الذی تولی ذلک الکلام الاشعث بن قیس، فاقبل حتی نزل النخیله، فامر الناس ان یلزموا عسکرهم، و یوطنوا علی الجهاد انفسهم، و ان یقلوا زیاره نسائهم و ابنائهم حتی یسیروا الی عدوهم، فأقاموا فیه أیاما، ثم

تسللوا من معسکرهم، فدخلوا الا رجالا من وجوه الناس قلیلا، و ترک العسکر خالیا، فلما رای ذلک دخل الکوفه، و انکسر علیه رایه فی المسیر. قال ابو مخنف عمن ذکره، عن زید بن وهب: ان علیا قال للناس- و هو أول کلام قاله لهم بعد النهر: ایها الناس، استعدوا للمسیر الی عدو فی جهاده القربه الی الله و درک الوسیله عنده حیاری فی الحق، جفاه عن الکتاب، نکب عن الدین، یعمهون فی الطغیان، و یعکسون فی غمره الضلال، ف‍ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اِسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ اَلْخَیْلِ، و توکلوا علی الله، و کفی بالله وکیلا، و کفی بالله نصیرا! قال: فلاهم نفروا و لا تیسروا، فترکهم أیاما حتی إذا ایس من ان یفعلوا، دعا رؤساءهم و وجوههم، فسألهم عن رأیهم، و ما الذی ینظرهم، فمنهم المعتل، و منهم المکره، و أقلهم من نشط فقام فیهم خطیبا، فقال: عباد الله، ما لکم إذا امرتکم ان تنفروا اِثّٰاقَلْتُمْ إِلَی اَلْأَرْضِ! ا رضیتم بالحیاه الدنیا من الآخرة، و بالذل و الهوان من العز! او کلما ندبتکم الی الجهاد دارت اعینکم کأنکم من الموت فی سکره، و کان قلوبکم مالوسه فأنتم لا تعقلون! و کان أبصارکم کمه فأنتم لا تبصرون لله أنتم! ما أنتم الا اسود الشری فی الدعة، و ثعالب رواغة حین تدعون الی الباس. ما أنتم لی بثقه سجیس اللیالی، ما أنتم برکب یصال بکم، و لا ذی عز یعتصم الیه لعمر الله، لبئس حشاش الحرب أنتم! انکم تکادون و لا تکیدون، و یتنقص اطرافکم و لا تتحاشون، و لا ینام عنکم و أنتم فی غفله ساهون، ان أخا الحرب الیقظان ذو عقل، و بات لذل من وادع، و غلب المتجادلون، و المغلوب مقهور و مسلوب ثم قال: اما بعد، فان لی علیکم

حقا، و ان لکم علی حقا، فاما حقکم علی فالنصیحة لکم ما صحبتکم، و توفیر فیئکم علیکم، و تعلیمکم کیما لا تجهلوا، و تأدیبکم کی تعلموا، و اما حقی علیکم فالوفاء بالبیعه، و النصح لی فی الغیب و المشهد، و الإجابة حین ادعوکم، و الطاعة حین آمرکم، فان یرد الله بکم خیرا انتزعتم عما اکره، و تراجعوا الی ما أحب، تنالوا ما تطلبون، و تدرکوا ما تاملون. و کان غیر ابی مخنف یقول: کانت الوقعه بین علی و اهل النهر سنه ثمان و ثلاثین، و هذا القول علیه اکثر اهل السیر. و مما یصححه أیضا ما حدثنی به عماره الأسدی، قال: حدثنا عبید الله بن موسی، قال: أخبرنا نعیم، قال: حدثنی ابو مریم ان شبث بن ربعی و ابن الکواء خرجا من الکوفه الی حروراء، فامر علی الناس ان یخرجوا بسلاحهم، فخرجوا الی المسجد حتی امتلا بهم، فأرسل الیهم: بئس ما صنعتم حین تدخلون المسجد بسلاحکم! اذهبوا الی جبانه مراد حتی یاتیکم امری. قال ابو مریم: فانطلقنا الی جبانه مراد فکنا بها ساعه من نهار، ثم بلغنا ان القوم قد رجعوا و هم زاحفون قال: فقلت: انطلق انا حتی انظر الیهم، فانطلقت حتی اتخلل صفوفهم، حتی انتهیت الی شبث بن ربعی و ابن الکواء و هما واقفان متورکان علی دابتیهما، و عندهما رسل علی و هم یناشدونهما الله لما رجعا بالناس! و یقولون لهم: نعیذکم بالله ان تعجلوا بفتنه العام خشیه عام قابل. فقام رجل الی بعض رسل علی فعقر دابته، فنزل الرجل و هو یسترجع، فحمل سرجه، فانطلق به و هم یقولون: ما طلبنا الا منابذتهم، و هم یناشدونهم الله، فمکثنا ساعه، ثم انصرفوا الی الکوفه کأنه یوم فطر او اضحی. [ قال: و کان علی یحدثنا قبل ذلک ان قوما یخرجون من الاسلام یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیه، علامتهم رجل مخدج الید ] قال: و سمعت ذلک منه مرارا کثیره، قال: و سمعه نافع المخدج أیضا-حتی رایته یتکره طعامه من کثره ما سمعه، یقول: و کان نافع معنا یصلی فی المسجد بالنهار و یبیت فیه باللیل، و قد کنت کسوته برنسا، فلقیته من الغد، فسألته: هل کان

خرج مع الناس الذین خرجوا الی حروراء؟ فقال: خرجت أریدهم حتی إذا بلغت الی بنی سعد، لقینی صبیان فنزعوا سلاحی، و تلعبوا بی، فرجعت حتی إذا کان الحول او نحوه خرج اهل النهر، و سار علی الیهم، فلم اخرج معه و خرج أخی ابو عبد الله قال: فأخبرنی ابو عبد الله ان علیا سار الیهم حتی إذا کان حذاءهم علی شط النهروان ارسل الیهم یناشدهم الله و یأمرهم ان یرجعوا، فلم تزل رسله تختلف الیهم، حتی قتلوا رسوله، فلما رای ذلک نهض الیهم فقاتلهم حتی فرغ منهم، [ ثم امر اصحابه ان یلتمسوا المخدج، فالتمسوه، فقال بعضهم: ما نجده، حتی قال بعضهم: لا، ما هو فیهم ثم انه جاء رجل فبشره و قال: یا امیر المؤمنین، قد وجدناه تحت قتیلین فی ساقیه فقال: اقطعوا یده المخدجة، و أتونی بها، فلما اتی بها أخذها ثم رفعها، و قال: و الله ما کذبت و لا کذبت] . قال ابو جعفر: فقد أنبأ ابو مریم بقوله: فرجعت حتی إذا کان الحول او نحوه، خرج اهل النهر، ان الحرب التی کانت بین علی و اهل حروراء کانت فی السنه التی بعد السنه التی کان فیها انکار اهل حروراء علی علی التحکیم، و کان ابتداء ذلک فی سنه سبع و ثلاثین علی ما قد ثبت قبل، و إذا کان کذلک، و کان الأمر علی ما روینا من الخبر عن ابی مریم، کان معلوما ان الوقعه کانت بینه و بینهم فی سنه ثمان و ثلاثین. و ذکر علی بن محمد، عن عبد الله بن میمون، عن عمرو بن شجیره، عن جابر، عن الشعبی، قال: بعث علی بعد ما رجع من صفین جعدة ابن هبیرة المخزومی، و أم جعدة أم هانئ بنت ابی طالب- الی خراسان، فانتهی الی ابرشهر و قد کفروا و امتنعوا، فقدم علی علی، فبعث خلید بن قره الیربوعی فحاصر اهل نیسابور حتی صالحوه، و صالحه اهل مرو. و حج بالناس فی هذه السنه-اعنی سنه سبع و ثلاثین- عبید الله بن عباس، و کان عامل علی علی الیمن و مخالیفها و کان علی مکة و الطائف قثم بن

العباس، و علی المدینة سهل بن حنیف الأنصاری، و قیل: کان علیها تمام ابن العباس و کان علی البصره عبد الله بن العباس، و علی قضائها ابو الأسود الدؤلی، و علی مصر محمد بن ابی بکر، و علی خراسان خلید بن قره الیربوعی. و قیل: ان علیا لما شخص الی صفین استخلف علی الکوفه أبا مسعود الأنصاری، حدثنی احمد بن ابراهیم الدورقی، قال: حدثنا عبد الله بن ادریس، قال: سمعت لیثا ذکر عن عبد العزیز بن رفیع، انه لما خرج علی الی صفین استخلف علی الکوفه أبا مسعود الأنصاری عقبه بن عمرو و اما الشام فکان بها معاویه بن ابی سفیان

ثم دخلت

سنه ثمان و ثلاثین

ذکر ما کان فیها من الاحداث

فمما کان فیها مقتل محمد بن ابی بکر بمصر، و هو عامل علیها، و قد ذکرنا سبب تولیه علی ایاه مصر، و عزل قیس بن سعد عنها، و نذکر الان سبب قتله، و این قتل؟ و کیف کان امره؟ و نبدأ بذکر من تتمه حدیث الزهری الذی قد ذکرنا اوله قبل، و ذلک ما حدثنا عبد الله، عن یونس، عن الزهری، قال: لما حدث قیس بن سعد بمجیء محمد بن ابی بکر، و انه قادم علیه أمیرا، تلقاه و خلا به و ناجاه، فقال: انک جئت من عند امرئ لا رای له، و لیس عزلکم إیای بمانعی ان انصح لکم، و انا من امرکم هذا علی بصیره، و انی فی ذلک علی الذی کنت اکاید به معاویه و عمرا و اهل خربتا، فکایدهم به، فإنک ان تکایدهم بغیره تهلک و وصف قیس ابن سعد المکایده التی کان یکایدهم بها، و اغتشه محمد بن ابی بکر، و خالف کل شیء امره به فلما قدم محمد بن ابی بکر و خرج قیس قبل المدینة بعث محمد اهل مصر الی خربتا، فاقتتلوا، فهزم محمد بن ابی بکر، فبلغ ذلک معاویه و عمرا، فسارا باهل الشام حتی افتتحا مصر، و قتلا محمد بن ابی بکر، و لم تزل فی حیز معاویه، حتی ظهر و قدم قیس بن سعد المدینة، فاخافه مروان و الأسود بن ابی البختری، حتی إذا خاف ان یؤخذ او یقتل رکب راحلته، و ظهر الی علی فکتب معاویه الی مروان و الأسود یتغیظ علیهما و یقول: امددتما علیا بقیس بن سعد و رایه و مکایدته، فو الله لو انکما امددتماه بمائه الف مقاتل ما کان باغیظ الی من اخراجکما قیس بن سعد الی علی فقدم قیس بن سعد علی علی، فلما باثه الحدیث، و جاءهم قتل محمد بن ابی بکر، عرف ان قیس بن سعد کان یوازی أمورا عظاما من المکایده، و ان من کان یشیر علیه بعزل قیس بن سعد لم ینصح له. و اما ما قال فی ابتداء امر محمد بن ابی بکر فی مصیره الی مصر و ولایته

إیاها ابو مخنف، فقد تقدم ذکرنا له، و نذکر الان بقیة خبره فی روایته ما روی من ذلک عن یزید بن ظبیان الهمدانی، قال: و لما قتل اهل خربتا ابن مضاهم الکلبی الذی وجهه الیهم محمد بن ابی بکر، خرج معاویه بن حدیج الکندی ثم السکونی، فدعا الی الطلب بدم عثمان، فأجابه ناس آخرون، و فسدت مصر علی محمد بن ابی بکر، فبلغ علیا و ثوب اهل مصر علی محمد بن ابی بکر، و اعتمادهم ایاه، فقال: ما لمصر الا احد الرجلین! صاحبنا الذی عزلناه عنها-یعنی قیسا- او مالک بن الحارث-یعنی الاشتر قال: و کان علی حین انصرف من صفین رد الاشتر علی عمله بالجزیرة، و قد کان قال لقیس بن سعد: أقم معی علی شرطی حتی نفرغ من امر هذه الحکومة، ثم اخرج الی اذربیجان، فان قیسا مقیم مع علی علی شرطته فلما انقضی امر الحکومة کتب علی الی مالک بن الحارث الاشتر، و هو یومئذ بنصیبین: اما بعد، فإنک ممن استظهرته علی اقامه الدین، و اقمع به نخوة الأثیم، و أشد به الثغر المخوف و کنت ولیت محمد بن ابی بکر مصر، فخرجت علیه بها خوارج، و هو غلام حدث لیس بذی تجربه للحرب، و لا بمجرب للأشیاء، فاقدم علی لننظر فی ذلک فیما ینبغی، و استخلف علی عملک اهل الثقه و النصیحه من أصحابک و السلام. [ فاقبل مالک الی علی حتی دخل علیه، فحدثه حدیث اهل مصر، و خبره خبر أهلها، و قال: لیس لها غیرک، اخرج رحمک الله! فانی ان لم اوصک اکتفیت برأیک و استعن بالله علی ما أهمک، فاخلط الشده باللین، و ارفق ما کان الرفق ابلغ، و اعتزم بالشدة حین لا یغنی عنک الا الشده] . قال: فخرج الاشتر من عند علی فاتی رحله، فتهیأ للخروج الی مصر، و أتت معاویه عیونه، فاخبروه بولایة علی الاشتر، فعظم ذلک علیه، و قد کان طمع فی مصر، فعلم ان الاشتر ان قدمها کان أشد علیه من محمد ابن ابی بکر، فبعث معاویه الی الجایستار- رجل من اهل الخراج- فقال له: ان الاشتر قد ولی مصر، فان أنت کفیتنیه لم آخذ منک خراجا ما بقیت، فاحتل له بما قدرت علیه فخرج الجایستار حتی اتی القلزم

و اقام به، و خرج الاشتر من العراق الی مصر، فلما انتهی الی القلزم استقبله الجایستار، فقال: هذا منزل، و هذا طعام و علف، و انا رجل من اهل الخراج، فنزل به الاشتر، فأتاه الدهقان بعلف و طعام، حتی إذا طعم أتاه بشربه من عسل قد جعل فیها سما فسقاه ایاه، فلما شربها مات و اقبل معاویه یقول لأهل الشام: ان علیا وجه الاشتر الی مصر، فادعوا الله ان یکفیکموه قال: فکانوا کل یوم یدعون الله علی الاشتر، و اقبل الذی سقاه الی معاویه فاخبره بمهلک الاشتر، فقام معاویه فی الناس خطیبا، فحمد الله و اثنی علیه و قال: اما بعد، فانه کانت لعلی بن ابی طالب یدان یمینان، قطعت إحداهما یوم صفین- یعنی عمار بن یاسر- و قطعت الاخری الیوم-یعنی الاشتر. قال ابو مخنف: حدثنی فضیل بن خدیج، عن مولی للأشتر، قال: لما هلک الاشتر وجدنا فی ثقله رساله علی الی اهل مصر: بسم الله الرحمن الرحیم من عبد الله علی امیر المؤمنین الی أمه المسلمین الذین غضبوا لله حین عصی فی الارض، و ضرب الجور بارواقه علی البر و الفاجر، فلا حق یستراح الیه، و لا منکر یتناهی عنه سلام علیکم، فانی احمد الله إلیکم الذی لا اله الا هو [ اما بعد فقد بعثت إلیکم عبدا من عبید الله لا ینام ایام الخوف، و لا ینکل عن الأعادی حذار الدوائر، أشد علی الکفار من حریق النار، و هو مالک بن الحارث أخو مذحج، فاسمعوا له و أطیعوا، فانه سیف من سیوف الله، لا نابی الضریبه، و لا کلیل الحد، فان امرکم ان تقدموا فاقدموا، و ان امرکم ان تنفروا فانفروا، فانه لا یقدم و لا یحجم الا بأمری، و قد آثرتکم به علی نفسی لنصحه لکم، و شده شکیمته علی عدوکم، عصمکم الله بالهدی، و ثبتکم علی الیقین ] و السلام. قال: و لما بلغ محمد بن ابی بکر ان علیا قد بعث الاشتر شق علیه، فکتب علی الی محمد بن ابی بکر عند مهلک الاشتر، و ذلک حین بلغه موجده محمد بن ابی بکر لقدوم الاشتر علیه: بسم الله الرحمن الرحیم،

من عبد الله علی امیر المؤمنین الی محمد بن ابی بکر، سلام علیک، اما بعد، فقد بلغنی موجدتک من تسریحی الاشتر الی عملک، و انی لم افعل ذلک استبطاء لک فی الجهاد، و لا ازدیادا منی لک فی الجد، و لو نزعت ما تحت یدک من سلطانک لولیتک ما هو ایسر علیک فی المئونة، و اعجب إلیک ولایه منه ان الرجل الذی کنت ولیته مصر کان لنا نصیحا، و علی عدونا شدیدا، و قد استکمل ایامه، و لاقی حمامه، و نحن عنه راضون، فرضی الله عنه، و ضاعف له الثواب، و احسن له المآب اصبر لعدوک، و شمر للحرب، و اُدْعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ اَلْمَوْعِظَةِ اَلْحَسَنَةِ، و اکثر ذکر الله، و الاستعانة به، و الخوف منه، یکفک ما أهمک، و یعنک علی ما ولاک، أعاننا الله و إیاک علی ما لا ینال الا برحمته و السلام علیک. فکتب الیه محمد بن ابی بکر جواب کتابه: بسم الله الرحمن الرحیم لعبد الله علی امیر المؤمنین من محمد بن ابی بکر، سلام علیک، فانی احمد الله إلیک الذی لا اله غیره، اما بعد، فانی قد انتهی الی کتاب امیر المؤمنین، ففهمته و عرفت ما فیه، و لیس احد من الناس بارضی منی برای امیر المؤمنین، و لا اجهد علی عدوه، و لا اراف بولیه منی، و قد خرجت فعسکرت، و امنت الناس الا من نصب لنا حربا، و اظهر لنا خلافا، و انا متبع امر امیر المؤمنین و حافظه، و ملتجئ الیه، و قائم به، و الله المستعان علی کل حال، و السلام علیک. قال ابو مخنف: حدثنی 9 ابو جهضم الأزدی- رجل من اهل الشام- عن عبد الله بن حواله الأزدی، ان اهل الشام لما انصرفوا من صفین کانوا ینتظرون ما یاتی به الحکمان، فلما انصرفا و تفرقا بایع اهل الشام معاویه بالخلافة، و لم یزدد الا قوه، و اختلف الناس بالعراق علی علی، فما کان لمعاویة هم الا مصر، و کان لأهلها هائبا خائفا، لقربهم منه، و شدتهم علی من کان علی رای عثمان، و قد کان علی ذلک علم ان بها قوما قد ساءهم قتل عثمان، و خالفوا علیا، و کان معاویه یرجو ان یکون إذا ظهر علیها ظهر علی حرب علی، لعظم خراجها قال: فدعا معاویه من کان معه من قریش:

عمرو بن العاص و حبیب بن مسلمه و بسر بن ابی ارطاه و الضحاک بن قیس و عبد الرحمن بن خالد بن الولید، و من غیرهم أبا الأعور عمرو بن سفیان السلمی و حمزه بن مالک الهمدانی، و شرحبیل بن السمط الکندی فقال لهم: ا تدرون لم دعوتکم؟ انی قد دعوتکم لامر مهم أحب ان یکون الله قد اعان علیه، فقال القوم کلهم-او من قال منهم: ان الله لم یطلع علی الغیب أحدا، و ما یدرینا ما ترید! فقال عمرو بن العاص: اری و الله امر هذه البلاد الکثیر خراجها، و الکثیر عددها و عدد أهلها، أهمک امرها، فدعوتنا إذا لتسالنا عن رأینا فی ذلک، فان کنت لذلک دعوتنا، و له جمعتنا، فاعزم و اقدم، و نعم الرأی رایت! ففی افتتاحها عزک و عز أصحابک، و کبت عدوک، و ذل اهل الخلاف علیک قال له معاویه مجیبا: أهمک یا بن العاص ما أهمک-و ذلک لان عمرو بن العاص کان صالح معاویه حین بایعه علی قتال علی بن ابی طالب، علی ان له مصر طعمه ما بقی-فاقبل معاویه علی اصحابه فقال: ان هذا-یعنی عمرا- قد ظن ثم حقق ظنه، قالوا له: لکنا لا ندری، قال معاویه: فان أبا عبد الله قد أصاب، قال عمرو: و انا ابو عبد الله، قال: ان افضل الظنون ما اشبه الیقین. ثم ان معاویه حمد الله و اثنی علیه، ثم قال: اما بعد، فقد رایتم کیف صنع الله بکم فی حربکم عدوکم، جاءوکم و هم لا یرون الا انهم سیقیضون بیضتکم، و یخربون بلادکم، ما کانوا یرون الا انکم فی ایدیهم، فردهم الله بغیظهم لم ینالوا خیرا مما أحبوا، و حاکمناهم الی الله، فحکم لنا علیهم ثم جمع لنا کلمتنا، و اصلح ذات بیننا، و جعلهم أعداء متفرقین یشهد بعضهم علی بعض بالکفر، و یسفک بعضهم دم بعض و الله انی لأرجو ان یتم لنا هذا الأمر، و قد رایت ان نحاول اهل مصر، فکیف ترون ارتیاءنا لها! فقال عمرو: قد اخبرتک عما سألتنی عنه، و قد اشرت علیک بما سمعت، فقال معاویه: ان عمرا قد عزم و صرم، و لم یفسر، فکیف لی ان اصنع! قال له عمرو: فانی أشیر علیک کیف تصنع، اری ان تبعث

جیشا کثیفا، علیهم رجل حازم صارم تامنه و تثق به، فیأتی مصر حتی یدخلها فانه سیأتیه من کان من أهلها علی رأینا فیظاهره علی من بها من عدونا، فإذا اجتمع بها جندک و من بها من شیعتک علی من بها من اهل حربک، رجوت ان یعین الله بنصرک، و یظهر فلجک قال له معاویه: هل عندک شیء دون هذا یعمل به فیما بیننا و بینهم؟ قال: ما اعلمه، قال: بلی، فان غیر هذا عندی، اری ان نکاتب من بها من شیعتنا، و من بها من اهل عدونا، فاما شیعتنا فأمرهم بالثبات علی امرهم، ثم امنیهم قدومنا علیهم، و اما من بها من عدونا فندعوهم الی صلحنا، و نمنیهم شکرنا، و نخوفهم حربنا، فان صلح لنا ما قبلهم بغیر قتال فذاک ما أحببنا، و الا کان حربهم من وراء ذلک کله انک یا بن العاص امرؤ بورک لک فی العجله، و انا امرؤ بورک لی فی التوؤده، قال: فاعمل بما أراک الله، فو الله ما اری امرک و امرهم یصیر الا الی الحرب العوان قال: فکتب معاویه عند ذلک الی مسلمه بن مخلد الأنصاری و الی معاویه بن خدیج الکندی- و کانا قد خالفا علیا: بسم الله الرحمن الرحیم، اما بعد، فان الله قد ابتعثکما لامر عظیم اعظم به اجرکما، و رفع به ذکرکما، و زینکما به فی المسلمین، طلبکما بدم الخلیفة المظلوم، و غضبکما لله إذ ترک حکم الکتاب، و جاهدتما اهل البغی و العدوان، فابشروا برضوان الله، و عاجل نصر أولیاء الله، و المواساه لکما فی الدنیا و سلطاننا حتی ینتهی فی ذلک ما یرضیکما، و نودی به حقکما الی ما یصیر امر کما الیه فاصبروا و صابروا عدوکما، و ادعوا المدبر الی هداکما و حفظکما، فان الجیش قد أضل علیکما، فانقشع کل ما تکرهان، و کان کل ما تهویان، و السلام علیکما. و کتب هذا الکتاب و بعث به مع مولی له یقال له سبیع. فخرج الرسول بکتابه حتی قدم علیهما مصر و محمد بن ابی بکر أمیرها، و قد ناصب هؤلاء الحرب بها، و هو غیر متخون بها یوم الاقدام علیه فدفع کتابه الی مسلمه بن مخلد و کتاب معاویه بن حدیج، فقال مسلمه: امض بکتاب معاویه الیه حتی یقرأه، ثم القنی به حتی اجیبه عنی و عنه، فانطلق

الرسول بکتاب معاویه بن حدیج الیه، فاقراه ایاه، فلما قراه قال: ان مسلمه ابن مخلد قد أمرنی ان اراد الیه الکتاب إذا قراته لکی یجیب معاویه عنک و عنه قال: قل له فلیفعل، و دفع الیه الکتاب، فأتاه ثم کتب مسلمه عن نفسه و عن معاویه بن حدیج: اما بعد، فان هذا الأمر الذی بذلنا له نفسنا، و اتبعنا امر الله فیه، امر نرجو به ثواب ربنا، و النصر ممن خالفنا، و تعجیل النقمه لمن سعی علی امامنا، و طأطأ الرکض فی جهادنا، و نحن بهذا الحیز من الارض قد نفینا من کان به من اهل البغی، و أنهضنا من کان به من اهل القسط و العدل، و قد ذکرت المواساه فی سلطانک و دنیاک، و بالله ان ذلک لامر ما له نهضنا، و لا ایاه أردنا، فان یجمع الله لنا ما نطلب، و یؤتنا ما تمنینا، فان الدنیا و الآخرة لله رب العالمین، و قد یؤتیهما الله معا عالما من خلقه، کما قال فی کتابه، و لا خلف لموعوده، قال: « فَآتٰاهُمُ اَللّٰهُ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ اَلْآخِرَةِ وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ » ، عجل علینا خیلک و رجلک، فان عدونا قد کان علینا حربا، و کنا فیهم قلیلا، فقد أصبحوا لنا هائبین، و أصبحنا لهم مقرنین، فان یأتنا الله بمدد من قبلک یفتح الله علیکم، و لا حول و لا قوه الا بالله، و حَسْبُنَا اَللّٰهُ وَ نِعْمَ اَلْوَکِیلُ، و السلام علیک قال: فجاءه هذا الکتاب و هو یومئذ بفلسطین، فدعا النفر الذین سماهم فی الکتاب فقال: ما ذا ترون؟ قالوا: الرأی ان تبعث جندا من قبلک، فإنک تفتتحها باذن الله قال معاویه: فتجهز یا أبا عبد الله إلیها-یعنی عمرو بن العاص- قال: فبعثه فی سته آلاف رجل، و خرج معاویه و ودعه و قال له عند وداعه ایاه: اوصیک یا عمرو بتقوی الله و الرفق فانه یمن، و بالمهل و التوؤده، فان العجله من الشیطان، و بان تقبل ممن اقبل، و ان تعفو عمن ادبر، فان قبل فبها و نعمت، و ان ابی فان السطوة بعد المعذرة ابلغ فی الحجه، و احسن فی العاقبه، و ادع الناس الی الصلح و الجماعه،

فإذا أنت ظهرت فلیکن أنصارک آثر الناس عندک، و کل الناس فأول حسنا قال: فخرج عمرو یسیر حتی نزل ادانی ارض مصر، فاجتمعت العثمانیة الیه، فأقام بهم، و کتب الی محمد بن ابی بکر: اما بعد، فتنح عنی بدمک یا بن ابی بکر، فانی لا أحب ان یصیبک منی ظفر، ان الناس بهذه البلاد قد اجتمعوا علی خلافک، و رفض امرک، و ندموا علی اتباعک، فهم مسلموک لو قد التقت حلقتا البطان، فاخرج منها، فانی لک من الناصحین، و السلام. و بعث الیه عمرو أیضا بکتاب معاویه الیه: اما بعد، فان غب البغی و الظلم عظیم الوبال، و ان سفک الدم الحرام لا یسلم صاحبه من النقمه فی الدنیا، و من التبعه الموبقة فی الآخرة، و انا لا نعلم أحدا کان اعظم علی عثمان بغیا، و لا اسوا له عیبا، و لا أشد علیه خلافا منک، سعیت علیه فی الساعین، و سفکت دمه فی السافکین، ثم أنت تظن انی عنک نائم او ناس لک، حتی تأتی فتامر علی بلاد أنت فیها جاری، و جل أهلها انصاری، یرون رأیی، و یرقبون قولی، و یستصرخونی علیک. و قد بعثت إلیک قوما حناقا علیک، یستسقون دمک، و یتقربون الی الله بجهادک، و قد أعطوا الله عهدا لیمثلن بک، و لو لم یکن منهم إلیک ما عدا قتلک ما حذرتک و لا أنذرتک، و لأحببت ان یقتلوک بظلمک و قطیعتک و عدوک علی عثمان یوم یطعن بمشاقصک بین خششائه و أوداجه، و لکن اکره ان امثل بقرشی، و لن یسلمک الله من القصاص ابدا أینما کنت و السلام. قال: فطوی محمد کتابیهما، و بعث بهما الی علی، و کتب معهما: اما بعد، فان ابن العاص قد نزل ادانی ارض مصر، و اجتمع الیه اهل البلد جلهم ممن کان یری رأیهم، و قد جاء فی جیش لجب خراب، و قد رایت ممن قبلی بعض الفشل، فان کان لک فی ارض مصر حاجه فامدنی بالرجال و الأموال، و السلام علیک. فکتب الیه علی:

اما بعد، فقد جاءنی کتابک تذکر ان ابن العاص قد نزل بأدانی ارض مصر فی لجب من جیشه خراب، و ان من کان بها علی مثل رایه قد خرج الیه، و خروج من یری رایه الیه خیر لک من اقامتهم عندک. و ذکرت انک قد رایت فی بعض من قبلک فشلا، فلا تفشل، و ان فشلوا فحصن قریتک، و اضمم إلیک شیعتک، و اندب الی القوم کنانه بن بشر المعروف بالنصیحة و النجده و الباس، فانی نادب إلیک الناس علی الصعب و الذلول، فاصبر لعدوک، و امض علی بصیرتک، و قاتلهم علی نیتک، و جاهدهم صابرا محتسبا، و ان کانت فئتک اقل الفئتین، فان الله قد یعز القلیل، و یخذل الکثیر و قد قرات کتاب الفاجر ابن الفاجر معاویه، و الفاجر ابن الکافر عمرو، المتحابین فی عمل المعصیة، و المتوافقین المرتشیین فی الحکومة، المنکرین فی الدنیا، قد استمتعوا بخلاقهم کَمَا اِسْتَمْتَعَ اَلَّذِینَ مِنْ قبلهم بِخَلاٰقِهِمْ، فلا یهلک ارعادهما و ابراقهما، و أجبهما ان کنت لم تجبهما بما هما اهله، فإنک تجد مقالا ما شئت، و السلام. قال ابو مخنف: فحدثنی محمد بن یوسف بن ثابت الأنصاری، عن شیخ من اهل المدینة، قال: کتب محمد بن ابی بکر الی معاویه بن ابی سفیان جواب کتابه: اما بعد، فقد أتانی کتابک تذکرنی من امر عثمان امرا لا اعتذر إلیک منه، و تأمرنی بالتنحی عنک کأنک لی ناصح، و تخوفنی المثله کأنک شفیق، و انا أرجو ان تکون لی الدائره علیکم، فاجتاحکم فی الوقعه، و ان تؤتوا النصر و یکن لکم الأمر فی الدنیا، فکم لعمری من ظالم قد نصرتم، و کم من مؤمن قتلتم و مثلتم به! و الی الله مصیرکم و مصیرهم، و الی الله مرد الأمور، و هو ارحم الراحمین، و الله المستعان علی ما تصفون. و السلام. و کتب محمد الی عمرو بن العاص: اما بعد، فقد فهمت ما ذکرت فی کتابک یا بن العاص، زعمت انک تکره ان یصیبنی منک ظفر، و اشهد انک من المبطلین و تزعم انک لی

نصیح، و اقسم انک عندی ظنین، و تزعم ان اهل البلد قد رفضوا رأیی و امری، و ندموا علی اتباعی، فأولئک لک و للشیطان الرجیم أولیاءه فحسبنا الله رب العالمین، و توکلنا علی الله رب العرش العظیم، و السلام. قال: اقبل عمرو بن العاص حتی قصد مصر، فقام محمد بن ابی بکر فی الناس، فحمد الله و اثنی علیه و صلی علی رسوله، ثم قال: اما بعد معاشر المسلمین و المؤمنین، فان القوم الذین کانوا ینتهکون الحرمه، و ینعشون الضلال، و یشبون نار الفتنة، و یتسلطون بالجبریة، قد نصبوا لکم العداوة، و ساروا إلیکم بالجنود عباد الله! فمن اراد الجنه و المغفره فلیخرج الی هؤلاء القوم فلیجاهدهم فی الله، انتدبوا الی هؤلاء القوم رحمکم الله مع کنانه ابن بشر. قال: فانتدب معه نحو من الفی رجل، و خرج محمد فی الفی رجل. و استقبل عمرو بن العاص کنانه و هو علی مقدمه محمد، فاقبل عمرو نحو کنانه، فلما دنا من کنانه سرح الکتائب کتیبه بعد کتیبه، فجعل کنانه لا تأتیه کتیبه من کتائب اهل الشام الا شد علیها بمن معه، فیضربها حتی یقربها لعمرو بن العاص ففعل ذلک مرارا، فلما رای ذلک عمرو بعث الی معاویه بن حدیج السکونی، فأتاه فی مثل الدهم، فاحاط بکنانه و اصحابه، و اجتمع اهل الشام علیهم من کل جانب، فلما رای ذلک کنانه بن بشر نزل عن فرسه، و نزل اصحابه و کنانه یقول: « وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ اَلْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی اَلشّٰاکِرِینَ » فصار بهم بسیفه حتی استشهد رحمه الله و اقبل عمرو بن العاص نحو محمد بن ابی بکر، و قد تفرق عنه اصحابه لما بلغهم قتل کنانه، حتی بقی و ما معه احد من اصحابه فلما رای ذلک محمد خرج یمشی فی الطریق حتی انتهی الی خربه فی ناحیه الطریق، فاوی إلیها، و جاء عمرو بن العاص حتی دخل الفسطاط و خرج معاویه بن حدیج فی

طلب محمد حتی انتهی الی علوج فی قارعه الطریق، فسألهم: هل مر بکم احد تنکرونه؟ فقال احدهم: لا و الله، الا انی دخلت تلک الخربه، فإذا انا برجل فیها جالس، فقال ابن حدیج: هو هو و رب الکعبه، فانطلقوا یرکضون حتی دخلوا علیه، فاستخرجوه و قد کاد یموت عطشا، فاقبلوا به نحو فسطاط مصر قال: و وثب اخوه عبد الرحمن بن ابی بکر الی عمرو بن العاص- و کان فی جنده فقال: ا تقتل أخی صبرا! ابعث الی معاویه بن حدیج فانهه، فبعث الیه عمرو بن العاص یأمره ان یأتیه بمحمد بن ابی بکر، فقال معاویه: ا کذاک! قتلتم کنانه بن بشر و اخلی انا عن محمد بن ابی بکر! هیهات، « أَ کُفّٰارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولٰئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَرٰاءَةٌ فِی اَلزُّبُرِ » . فقال لهم محمد: اسقونی من الماء، قال له معاویه بن حدیج: لا سقاه الله ان سقاک قطره ابدا! انکم منعتم عثمان ان یشرب الماء حتی قتلتموه صائما محرما، فتلقاه الله بالرحیق المختوم، و الله لأقتلنک یا ابن ابی بکر فیسقیک الله الحمیم و الغساق! قال له محمد: یا ابن الیهودیة النساجه، لیس ذلک إلیک و الی من ذکرت، انما ذلک الی الله عز و جل یسقی أولیاءه، و یظمئ اعداءه، أنت و ضرباؤک و من تولاه، اما و الله لو کان سیفی فی یدی ما بلغتم منی هذا، قال له معاویه: ا تدری ما اصنع بک؟ ادخلک فی جوف حمار، ثم احرقه علیک بالنار، فقال له محمد: ان فعلتم بی ذلک، فطالما فعل ذلک بأولیاء الله! و انی لأرجو هذه النار التی تحرقنی بها ان یجعلها الله علی بردا و سلاما کما جعلها علی خلیله ابراهیم، و ان یجعلها علیک و علی أولیائک کما جعلها علی نمرود و اولیائه، ان الله یحرقک و من ذکرته قبل و امامک-یعنی معاویه، و هذا-و اشار الی عمرو بن العاص- بنار تلظی علیکم، کلما خبت زادها الله سعیرا قال له معاویه: انی انما اقتلک بعثمان، قال له محمد: و ما أنت و عثمان! ان عثمان عمل بالجور، و نبذ حکم القرآن، و قد قال الله تعالی: « وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ » ، فنقمنا ذلک علیه فقتلناه، و حسنت

أنت له ذلک و نظراؤک، فقد برانا الله ان شاء الله من ذنبه، و أنت شریکه فی إثمه و عظم ذنبه، و جاعلک علی مثاله قال: فغضب معاویه فقدمه فقتله، ثم القاه فی جیفه حمار، ثم احرقه بالنار، فلما بلغ ذلک عائشة جزعت علیه جزعا شدیدا، و قنتت علیه فی دبر الصلاة تدعو علی معاویه و عمرو، ثم قبضت عیال محمد إلیها، فکان القاسم بن محمد بن ابی بکر فی عیالها. و اما الواقدی فانه ذکر لی ان سوید بن عبد العزیز حدثه عن ثابت ابن عجلان، عن القاسم بن عبد الرحمن، ان عمرو بن العاص خرج فی اربعه آلاف، فیهم معاویه بن حدیج، و ابو الأعور السلمی، فالتقوا بالمسناه، فاقتتلوا قتالا شدیدا، حتی قتل کنانه بن بشر بن عتاب التجیبی، و لم یجد محمد بن ابی بکر مقاتلا، فانهزم، فاختبا عند جبله بن مسروق، فدل علیه معاویه بن حدیج، فاحاط به، فخرج محمد فقاتل حتی قتل. قال الواقدی: و کانت المسناه فی صفر سنه ثمان و ثلاثین، و اذرح فی شعبان منها فی عام واحد. رجع الحدیث الی حدیث ابی مخنف و کتب عمرو بن العاص الی معاویه عند قتله محمد بن ابی بکر و کنانه بن بشر: اما بعد، فانا لقینا محمد بن ابی بکر و کنانه بن بشر فی جموع جمه من اهل مصر، فدعوناهم الی الهدی و السنه و حکم الکتاب، فرفضوا الحق، و تورکوا فی الضلال، فجاهدناهم، و استنصرنا الله علیهم، فضرب الله وجوههم و ادبارهم، و منحونا اکتافهم، فقتل الله محمد بن ابی بکر و کنانه ابن بشر و اماثل القوم، و الحمد لله رب العالمین، و السلام علیک و فیها

قتل محمد بن ابی حذیفة بن عتبة بن ربیعه بن عبد شمس

ذکر الخبر عن مقتله

ست و ثلاثین قال: و کان سبب قتله ان معاویه و عمرا سارا الیه و هو بمصر قد ضبطها، فنزلا بعین شمس، فعالجا الدخول، فلم یقدروا علیه، فخدعا محمد بن ابی حذیفة علی ان یخرج فی الف رجل الی العریش، فخرج و خلف الحکم بن الصلت علی مصر، فلما خرج محمد بن ابی حذیفة الی العریش تحصن، و جاء عمرو فنصب المجانیق حتی نزل فی ثلاثین من اصحابه، فأخذوا فقتلوا قال: و ذاک قبل ان یبعث علی الی مصر قیس بن سعد. و اما هشام بن محمد الکلبی فانه ذکر ان محمد بن ابی حذیفة انما أخذ بعد ان قتل محمد بن ابی بکر و دخل عمرو بن العاص مصر و غلب علیها، و زعم ان عمرا لما دخل هو و اصحابه مصر أصابوا محمد بن ابی حذیفة، فبعثوا به الی معاویه و هو بفلسطین، فحبسه فی سجن له، فمکث فیه غیر کثیر، ثم انه هرب من السجن-و کان ابن خال معاویه- فأری معاویه الناس انه قد کره انفلاته، فقال لأهل الشام: من یطلبه؟ قال: و قد کان معاویه یحب فیما یرون ان ینجو، فقال رجل من خثعم- یقال له عبد الله ابن عمرو بن ظلام، و کان رجلا شجاعا، و کان عثمانیا: انا اطلبه فخرج فی حاله حتی لحقه بأرض البلقاء بحوران و قد دخل فی غار هناک، فجاءت حمر تدخله، و قد أصابها المطر، فلما رات الحمر الرجل فی الغار فزعت، فنفرت، فقال حصادون کانوا قریبا من الغار: و الله ان لنفر هذه الحمر من الغار لشأنا فذهبوا لینظروا، فإذا هم به، فخرجوا، و یوافقهم عبد الله بن عمرو بن ظلام الخثعمی، فسألهم عنه، و وصفه لهم، فقالوا له: ها هو ذا فی الغار، قال: فجاء حتی استخرجه، و کره ان یرجعه الی معاویه فیخلی سبیله فضرب عنقه قال هشام، عن ابی مخنف: قال: و حدثنی الحارث بن کعب بن فقیم، عن جندب، عن عبد الله بن فقیم، عم الحارث بن کعب یستصرخ من قبل محمد بن ابی بکر الی علی- و محمد یومئذ أمیرهم- فقام علی فی

الناس و قد امر فنودی: الصلاة جامعه! فاجتمع الناس، فحمد الله و اثنی علیه، و صلی علی محمد ص، ثم قال: اما بعد، فان هذا صریخ محمد بن ابی بکر و إخوانکم من اهل مصر، قد سار الیهم ابن النابغة عدو الله، و ولی من عادی الله، فلا یکونن اهل الضلال الی باطلهم و الرکون الی سبیل الطاغوت أشد اجتماعا منکم علی حقکم هذا، فإنهم قد بدءوکم و إخوانکم بالغزو، فاعجلوا الیهم بالمؤاساه و النصر عباد الله، ان مصر اعظم من الشام، اکثر خیرا، و خیر أهلا، فلا تغلبوا علی مصر، فان بقاء مصر فی ایدیکم عز لکم، و کبت لعدوکم، اخرجوا الی الجرعة بین الحیرة و الکوفه، فوافونی بها هناک غدا ان شاء الله قال: فلما کان من الغد خرج یمشی، فنزلها بکره، فأقام بها حتی انتصف النهار یومه ذلک، فلم یوافه منهم رجل واحد، فرجع فلما کان من العشی بعث الی اشراف الناس، فدخلوا علیه القصر و هو حزین کئیب، [ فقال: الحمد لله علی ما قضی من امری، و قدر من فعلی، و ابتلانی بکم أیتها الفرقة ممن لا یطیع إذا امرت، و لا یجیب إذا دعوت، لا أبا لغیرکم! ما تنتظرون بصبرکم، و الجهاد علی حقکم! الموت و الذل لکم فی هذه الدنیا علی غیر الحق، فو الله لئن جاء الموت- و لیأتین-لیفرقن بینی و بینکم، و انا لصحبتکم قال، و بکم غیر ضنین، لله أنتم! لا دین یجمعکم، و لا حمیه تحمیکم، إذا أنتم سمعتم بعدوکم یرد بلادکم، و یشن الغارة علیکم او لیس عجبا ان معاویه یدعو الجفاة الطغام فیتبعونه علی غیر عطاء و لا معونه! و یجیبونه فی السنه المرتین و الثلاث الی ای وجه شاء، و انا ادعوکم- و أنتم أولو النهی و بقیة الناس- علی المعونة و طائفه منکم علی العطاء، فتقومون عنی و تعصوننی، و تختلفون علی! ] فقام الیه مالک بن کعب الهمدانی ثم الارحبی، فقال: یا امیر المؤمنین، اندب الناس فانه لا عطر بعد عروس، لمثل هذا الیوم کنت ادخر نفسی، و الاجر لا یاتی الا بالکره اتقوا الله و أجیبوا امامکم، و انصروا دعوته،

و قاتلوا عدوه، انا اسیر إلیها یا امیر المؤمنین، قال: فامر علی منادیه سعدا، فنادی فی الناس: الا انتدبوا الی مصر مع مالک بن کعب. ثم انه خرج و خرج معه علی، فنظر فإذا جمیع من خرج نحو الفی رجل، فقال: سر فو الله ما اخالک تدرک القوم حتی ینقضی امرهم، قال: فخرج بهم، فسار خمسا ثم ان الحجاج بن غزیه الأنصاری، ثم النجاری قدم علی علی من مصر، و قدم عبد الرحمن بن شبیب الفزاری، فاما الفزاری فکان عینه بالشام، و اما الأنصاری فکان مع محمد بن ابی بکر، فحدثه الأنصاری بما رای و عاین و بهلاک محمد، و حدثه الفزاری انه لم یخرج من الشام حتی قدمت البشراء من قبل عمرو بن العاص تتری، یتبع بعضها بعضا بفتح مصر و قتل محمد بن ابی بکر، و حتی اذن بقتله علی المنبر، و قال: یا امیر المؤمنین، قلما رایت قوما قط اسر، و لا سرورا قط اظهر من سرور رایته بالشام حین أتاهم هلاک محمد بن ابی بکر [ فقال علی: اما ان حزننا علیه علی قدر سرورهم به، لا بل یزید أضعافا ] قال: و سرح علی عبد الرحمن بن شریح الشبامی الی مالک بن کعب، فرده من الطریق قال: و حزن علی علی محمد بن ابی بکر حتی رئی ذلک فی وجهه، و تبین فیه، و قام فی الناس خطیبا، فحمد الله و اثنی علیه، و صلی علی رسوله ص ، و قال: الا ان مصر قد افتتحها الفجره أولو الجور و الظلم الذین صدوا عن سبیل الله، و بغوا الاسلام عوجا الا و ان محمد بن ابی بکر قد استشهد رحمه الله، فعند الله نحتسبه اما و الله ان کان ما علمت لممن ینتظر القضاء، و یعمل للجزاء، و یبغض شکل الفاجر، و یحب هدی المؤمن، انی و الله ما الوم نفسی علی التقصیر، و انی لمقاساه الحرب لجد خبیر، و انی لأقدم علی الأمر و اعرف وجه الحزم، و اقوم فیکم بالرأی المصیب، فاستصرخکم معلنا، و انادیکم نداء المستغیث معربا، فلا تسمعون لی قولا، و لا تطیعون لی امرا، حتی تصیر بی الأمور الی عواقب المساءة، فأنتم القوم لا یدرک بکم الثار، و لا تنقض بکم الأوتار، دعوتکم الی غیاث إخوانکم

منذ بضع و خمسین لیله فتجرجرتم جرجرة الجمل الاشدق، و تثاقلتم الی الارض تثاقل من لیس له نیه فی جهاد العدو، و لا اکتساب الاجر، ثم خرج الی منکم جنید متذانب کأنما یساقون الی الموت و هم ینظرون. فاف لکم! ثم نزل و کتب الی عبد الله بن عباس و هو بالبصرة: بسم الله الرحمن الرحیم، من عبد الله علی امیر المؤمنین الی عبد الله بن عباس، سلام علیک، فانی احمد الله إلیک الذی لا اله الا هو، اما بعد، فان مصر قد افتتحت، و محمد بن ابی بکر قد استشهد، فعند الله نحتسبه و ندخره، و قد کنت قمت فی الناس فی بدئه، و أمرتهم بغیاثه قبل الوقعه، و دعوتهم سرا و جهرا، و عودا و بدءا، فمنهم من اتی کارها، و منهم من اعتل کاذبا، و منهم القاعد حالا، اسال الله ان یجعل لی منهم فرجا و مخرجا، و ان یریحنی منهم عاجلا و الله لو لا طمعی عند لقاء عدوی فی الشهاده لأحببت الا ابقی مع هؤلاء یوما واحدا عزم الله لنا و لک علی الرشد، و علی تقواه و هداه، انه علی کل شیء قدیر و السلام. فکتب الیه ابن عباس: بسم الله الرحمن الرحیم، لعبد الله علی بن ابی طالب امیر المؤمنین، من عبد الله بن عباس سلام علیک یا امیر المؤمنین و رحمه الله و برکاته، اما بعد، فقد بلغنی کتابک تذکر فیه افتتاح مصر، و هلاک محمد بن ابی بکر، فالله المستعان علی کل حال، و رحم الله محمد بن ابی بکر و آجرک یا امیر المؤمنین! و قد سالت الله ان یجعل لک من رعیتک التی ابتلیت بها فرجا و مخرجا، و ان یعزک بالملائکة عاجلا بالنصره، فان الله صانع لک ذلک، و معزک و مجیب دعوتک و کابت عدوک اخبرک یا امیر المؤمنین ان الناس ربما تثاقلوا ثم ینشطون، فارفق بهم یا امیر المؤمنین، و داجنهم و منهم، و استعن بالله علیهم، کفاک الله المهم و السلام. قال ابو مخنف: حدثنی فضیل بن خدیج، عن مالک بن الحور،

[ ان علیا قال رحم الله محمدا! کان غلاما حدثا، اما و الله لقد کنت علی ان اولی المرقال هاشم بن عتبة مصر، اما و الله لو انه ولیها ما خلی لعمرو بن العاص و أعوانه الفجره العرصة، و لما قتل الا و سیفه فی یده، لا بلا دم کمحمد فرحم الله محمدا، فقد اجتهد نفسه، و قضی ما علیه] . و فی هذه السنه وجه معاویه بعد مقتل محمد بن ابی بکر عبد الله بن عمرو ابن الحضرمی الی البصره للدعاء الی الاقرار بحکم عمرو بن العاص فیه. و فیها قتل اعین بن ضبیعه المجاشعی، و کان علی وجهه لإخراج ابن الحضرمی من البصره .

ذکر الخبر عن امر ابن الحضرمی

و زیاد و اعین و سبب قتل من قتل منهم

حدثنی عمر بن شبه، قال: حدثنی علی بن محمد، قال: حدثنا ابو الذیال، عن ابی نعامة، قال: لما قتل محمد بن ابی بکر بمصر، خرج ابن عباس من البصره الی علی بالکوفه، و استخلف زیادا، و قدم ابن الحضرمی من قبل معاویه، فنزل فی بنی تمیم، فأرسل زیاد الی حضین بن المنذر و مالک بن مسمع، فقال: أنتم یا معشر بکر بن وائل من انصار امیر المؤمنین و ثقاته، و قد نزل ابن الحضرمی حیث ترون، و أتاه من أتاه، فامنعونی حتی یأتینی رای امیر المؤمنین فقال حضین: نعم، و قال مالک- و کان رایه مائلا الی بنی امیه، و کان مروان لجأ الیه یوم الجمل: هذا امر لی فیه شرکاء، استشیر و انظر فلما رای زیاد تثاقل مالک خاف ان تختلف ربیعه، فأرسل الی نافع ان اشر علی، فاشار علیه نافع بصبره بن شیمان الحدانی، فأرسل الیه زیاد، فقال: الا تجیرنی! و بیت مال المسلمین فانه فیئکم، و انا أمین امیر المؤمنین قال: بلی ان حملته الی و نزلت داری. قال: فانی حامله، فحمله، و خرج زیاد حتی اتی الحدان، و نزل فی دار

صبره بن شیمان، و حول بیت المال و المنبر، فوضعه فی مسجد الحدان، و تحول مع زیاد خمسون رجلا، منهم ابو ابی حاضر- و کان زیاد یصلی الجمعه فی مسجد الحدان، و یطعم الطعام-فقال زیاد لجابر بن وهب الراسبی: یا أبا محمد، انی لا اری ابن الحضرمی یکف، لا أراه الا سیقاتلکم، و لا ادری ما عند أصحابک فأمرهم، و انظر ما عندهم فلما صلی زیاد جلس فی المسجد، و اجتمع الناس الیه، فقال جابر: یا معشر الأزد، تمیم تزعم انهم هم الناس، و انهم اصبر منکم عند الباس، و قد بلغنی انهم یریدون ان یسیروا إلیکم حتی یأخذوا جارکم، و یخرجوه من المصر قسرا، فکیف أنتم إذا فعلوا ذلک و قد اجرتموه و بیت مال المسلمین! فقال صبره بن شیمان- و کان مفخما: ان جاء الأحنف جئت، و ان جاء الحتات جئت، و ان جاء شبان ففینا شبان فکان زیاد یقول: اننی استضحکت و نهضت، و ما کدت مکیده قط کنت الی الفضیحة بها اقرب منی للفضیحة یومئذ، لما غلبنی من الضحک قال: ثم کتب زیاد الی علی: ان ابن الحضرمی اقبل من الشام فنزل فی دار بنی تمیم، و نعی عثمان، و دعا الی الحرب، و بایعته تمیم و جل اهل البصره، و لم یبق معی من امتنع به، فاستجرت لنفسی و لبیت المال صبره بن شیمان، و تحولت فنزلت معهم، فشیعه عثمان یختلفون الی ابن الحضرمی، فوجه علی اعین بن ضبیعه المجاشعی لیفرق قومه عن ابن الحضرمی، فانظر ما یکون منه، فان فرق جمع ابن الحضرمی فذلک ما ترید، و ان ترقت بهم الأمور الی التمادی فی العصیان فانهض الیهم فجاهدهم، فان رایت ممن قبلک تثاقلا، و خفت الا تبلغ ما ترید، فدارهم و طاولهم، ثم تسمع و ابصر، فکان جنود الله قد أظلتک، تقتل الظالمین فقدم اعین فاتی زیادا، فنزل عنده، ثم اتی قومه، و جمع رجالا و نهض الی ابن الحضرمی، فدعاهم، فشتموه و ناوشوه، فانصرف عنهم، و دخل علیه قوم فقتلوه، فلما قتل اعین ابن ضبیعه، اراد زیاد قتالهم، فأرسلت بنو تمیم الی الأزد: انا لم نعرض لجارکم، و لا لأحد من اصحابه، فما ذا تریدون الی جارنا و حربنا! فکرهت الأزد القتال، و قالوا: ان عرضوا لجارنا منعناهم، و ان یکفوا عن جارنا کففنا عن جارهم فأمسکوا و کتب زیاد الی علی: ان اعین بن ضبیعه

قدم فجمع من أطاعه من عشیرته، ثم نهض بهم بجد و صدق نیه الی ابن الحضرمی، فحثهم علی الطاعة، و دعاهم الی الکف و الرجوع عن شقاقهم، و وافقتهم عامه قوم، فهالهم ذلک، و تصدع عنهم کثیر ممن کان معهم، یمنیهم نصرته، و کانت بینهم مناوشه ثم انصرف الی اهله، فدخلوا علیه فاغتالوه فاصیب، رحم الله اعین! فاردت قتالهم عند ذلک، فلم یخف معی من اقوی به علیهم، و تراسل الحیان، فامسک بعضهم عن بعض. فلما قرأ علی کتابه دعا جاریه بن قدامه السعدی، فوجهه فی خمسین رجلا من بنی تمیم، و بعث معه شریک بن الأعور- و یقال بعث جاریه خمسمائة رجل- و کتب الی زیاد کتابا یصوب رایه فیما صنع، و امره بمعونة جاریه ابن قدامه و الإشارة علیه، فقدم جاریه البصره، فاتی زیادا فقال له: احتفز و احذر ان یصیبک ما أصاب صاحبک، و لا تثقن بأحد من القوم فسار جاریه الی قومه فقرا علیهم کتاب علی، و وعدهم، فأجابه اکثرهم، فسار الی ابن الحضرمی فحصره فی دار سنبیل، ثم احرق علیه الدار و علی من معه، و کان معه سبعون رجلا-و یقال اربعون- و تفرق الناس، و رجع زیاد الی دار الإمارة، و کتب الی علی مع ظبیان بن عماره، و کان ممن قدم مع جاریه و ان جاریه قدم علینا فسار الی ابن الحضرمی فقتله حتی اضطره الی دار من دور بنی تمیم، فی عده رجال من اصحابه بعد الاعذار و الإنذار، و الدعاء الی الطاعة، فلم ینیبوا و لم یرجعوا، فاضرم علیهم الدار فاحرقهم فیها، و هدمت علیهم، فبعدا لمن طغی و عصی! فقال عمرو بن العرندس العودی: رددنا زیادا الی داره و جار تمیم دخانا ذهب

لحی الله قوما شووا جارهم و للشاء بالدرهمین الشصب

ینادی الخناق و خمانها و قد سمطوا راسه باللهب

و نحن اناس لنا عاده نحامی عن الجار ان یغتصب

حمیناه إذ حل أبیاتنا و لا یمنع الجار الا الحسب

و لم یعرفوا حرمه للجوار إذ اعظم الجار قوم نجب

کفعلهم قبلنا بالزبیر عشیه إذ بزه یستلب

و قال جریر بن عطیة بن الخطفی: غدرتم بالزبیر فما وفیتم وفاء الأزد إذ منعوا زیادا

فاصبح جارهم بنجاة عز و جار مجاشع امسی رمادا

فلو عاقدت حبل ابی سعید لذاد القوم ما حمل النجادا

و ادنی الخیل من رهج المنایا و اغشاها الأسنة و الصعادا

الخریت بن راشد و اظهاره الخلاف علی علی

و مما کان فی هذه السنه-اعنی سنه ثمان و ثلاثین-اظهار الخریت بن راشد فی بنی ناجیه الخلاف علی علی و فراقه ایاه، کالذی ذکر هشام بن محمد، عن ابی مخنف، عن الحارث الأزدی، عن عمه عبد الله بن فقیم، قال: جاء الخریت بن راشد الی علی- و کان مع الخریت ثلاثمائة رجل من بنی ناجیه مقیمین مع علی بالکوفه، قدموا معه من البصره، و کانوا قد خرجوا الیه یوم الجمل، و شهدوا معه صفین و النهروان- فجاء الی علی فی ثلاثین راکبا من اصحابه یسیر بینهم حتی قام بین یدی علی، فقال له: و الله یا علی لا اطیع امرک، و لا اصلی خلفک، و انی غدا لمفارقک و ذلک بعد

تحکیم الحکمین [ فقال له علی: ثکلتک أمک! إذا تعصی ربک، و تنکث عهدک، و لا تضر الا نفسک خبرنی لم تفعل ذلک؟ قال: لأنک حکمت فی الکتاب، و ضعفت عن الحق إذ جد الجد، و رکنت الی القوم الذین ظلموا انفسهم، فانا علیک زار، و علیهم ناقم، و لکم جمیعا مباین. فقال له علی: هلم ادارسک الکتاب، و اناظرک فی السنن، و افاتحک أمورا من الحق انا اعلم بها منک، فلعلک تعرف ما أنت له الان منکر، و تستبصر ما أنت عنه الان جاهل قال: فانی عائد إلیک، قال: لا یستهوینک الشیطان، و لا یستخفنک الجهل، و و الله لئن استرشدتنی و استنصحتنی و قبلت منی لاهدینک سبیل الرشاد] . فخرج من عنده منصرفا الی اهله، فعجلت فی اثره مسرعا و کان لی من بنی عمه صدیق، فاردت ان القی ابن عمه ذلک فاعلمه بشانه، و یأمره بطاعة امیر المؤمنین و مناصحته، و یخبره ان ذلک خیر له فی عاجل الدنیا و آجل الآخرة فخرجت حتی انتهیت الی منزله و قد سبقنی، فقمت عند باب داره، و فی داره رجال من اصحابه لم یکونوا شهدوا معه دخوله علی علی. قال: فو الله ما جزم شیئا مما قال، و مما رد علیه، ثم قال لهم: یا هؤلاء، انی قد رایت ان افارق هذا الرجل، و قد فارقته علی ان ارجع الیه من غد، و لا أرانی الا مفارقه من غد فقال له اکثر اصحابه: لا تفعل حتی تأتیه، فان أتاک بأمر تعرفه قبلت منه، و ان کانت الاخری فما اقدرک علی فراقه. فقال لهم: فنعم ما رایتم قال: ثم انی استأذنت علیه، فأذنوا لی، فدخلت فقلت: أنشدک الله ان تفارق امیر المؤمنین، و جماعه المسلمین، و ان تجعل علی نفسک سبیلا، و ان تقتل من اری من عشیرتک! ان علیا لعلی الحق. قال: فانا اغدو الیه فاسمع منه حجته، و انظر ما یعرض علی به و یذکر، فان رایت حقا و رشدا قبلت، و ان رایت غیا و جورا ترکت قال: فخلوت بابن عمه ذلک-قال: و کان احد نفره الادنین، و هو مدرک بن الریان، و کان من رجال العرب- فقلت له: ان لک علی حقا لاخائک و ودک ذلک علی

بعد حق المسلم علی المسلم ان ابن عمک کان منه ما قد ذکر لک، فأجد به، فاردد علیه رایه، و عظم علیه ما اتی، فانی خائف ان فارق امیر المؤمنین ان یقتله نفسه و عشیرته فقال: جزاک الله خیرا من أخ! فقد نصحت و اشفقت، ان اراد صاحبی فراق امیر المؤمنین فارقته و خالفته، و کنت أشد الناس علیه. و انا بعد فانی خال به، و مشیر علیه بطاعة امیر المؤمنین و مناصحته و الإقامة معه، و فی ذلک حظه و رشده. فقمت من عنده، و اردت الرجوع الی امیر المؤمنین لا علمه بالذی کان، ثم اطمأننت الی قول صاحبی، فرجعت الی منزلی فبت به ثم اصبحت، فلما ارتفع الضحی اتیت امیر المؤمنین، فجلست عنده ساعه و انا ارید ان احدثه بالذی کان من قوله لی علی خلوه، فاطلت الجلوس، فلم یزدد الناس الا کثره، فدنوت منه، فجلست وراءه، فاصغی الی باذنیه، فخبرته بما سمعت من الخریت بن راشد، و بما قلت له، و بما رد علی، و بما کان من مقالتی لابن عمه، و بما رد علی، فقال: دعه، فان عرف الحق و اقبل الیه عرفنا ذلک و قبلنا منه، و ان ابی طلبناه فقلت: یا امیر المؤمنین، و لم لا تأخذه الان و تستوثق منه و تحبسه؟ فقال: انا لو فعلنا هذا بکل من نتهمه من الناس ملانا سجننا منهم، و لا أراه-یعنی الوثوب علی الناس و الحبس و العقوبة- حتی یظهروا لنا الخلاف قال: فسکت عنه، و تنحیت، فجلست مع القوم. ثم مکث ما شاء الله ثم انه قال: ادن منی، فدنوت منه، فقال لی مسرا: اذهب الی منزل الرجل فاعلم لی ما فعل، فانه کل یوم لم یکن یأتینی فیه الا قبل هذه الساعة فأتیت منزله، فإذا لیس فی منزله منهم دیار، فدعوت علی أبواب دور اخری کان فیها طائفه من اصحابه، فإذا لیس فیها داع و لا مجیب، فرجعت فقال لی حین رآنی: وطنوا فآمنوا، أم جنبوا فظعنوا! [ فقلت: بل ظعنوا فاعلنوا، فقال: قد فعلوها! بعدا لهم کما بعدت ثمود! اما لو قد اشرعت لهم الأسنة و صببت علی هامهم السیوف،

لقد ندموا ان الشیطان الیوم قد استهواهم و أضلهم، و هو غدا متبرئ منهم، و مخل عنهم] . فقام الیه زیاد بن خصفه، فقال: یا امیر المؤمنین، انه لو لم یکن من مضره هؤلاء الا فراقهم إیانا لم یعظم فقدهم فناسی علیهم، فإنهم قلما یزیدون فی عددنا لو أقاموا معنا، و قلما ینقصون من عددنا بخروجهم عنا، و لکنا نخاف ان یفسدوا علینا جماعه کثیره ممن یقدمون علیه من اهل طاعتک، فاذن لی فی اتباعهم حتی اردهم علیک ان شاء الله فقال له علی: و هل تدری این توجه القوم؟ فقال: لا، و لکنی اخرج فاسال و اتبع الاثر. فقال له: اخرج رحمک الله حتی تنزل دیر ابی موسی، ثم لا تتوجه حتی یأتیک امری، فإنهم ان کانوا خرجوا ظاهرین للناس فی جماعه، فان عمالی ستکتب الی بذلک، و ان کانوا متفرقین مستخفین فذلک اخفی لهم، و ساکتب الی عمالی فیهم فکتب نسخه واحده فأخرجها الی العمال: اما بعد، فان رجالا خرجوا هرابا و نظنهم وجهوا نحو بلاد البصره، فسل عنهم اهل بلادک، و اجعل علیهم العیون فی کل ناحیه من أرضک، و اکتب الی بما ینتهی إلیک عنهم، و السلام. فخرج زیاد بن خصفه حتی اتی داره، و جمع اصحابه، فحمد الله و اثنی علیه، ثم قال: اما بعد یا معشر بکر بن وائل، فان امیر المؤمنین ندبنی لامر من امره مهم له، و أمرنی بالانکماش فیه، و أنتم شیعته و انصاره، و اوثق حی من الأحیاء فی نفسه، فانتدبوا معی الساعة، و اعجلوا. قال: فو الله ما کان الا ساعه حتی اجتمع له منهم مائه و عشرون رجلا او ثلاثون، فقال: اکتفینا، لا نرید اکثر من هذا، فخرجوا حتی قطعوا الجسر، ثم دیر ابی موسی، فنزله، فأقام فیه بقیة یومه ذلک ینتظر امر امیر المؤمنین

قال ابو مخنف: فحدثنی ابو الصلت الأعور التیمی، عن ابی سعید العقیلی، عن عبد الله بن وال التیمی، قال: و الله انی لعند امیر المؤمنین إذ جاءه فیج، کتاب بیدیه، من قبل قرظه بن کعب الأنصاری: بسم الله الرحمن الرحیم اما بعد فانی اخبر امیر المؤمنین ان خیلا مرت بنا من قبل الکوفه متوجهه نحو نفر، و ان رجلا من دهاقین اسفل الفرات قد صلی یقال له: زاذان فروخ، اقبل من قبل أخواله بناحیه نفر، فعرضوا له، فقالوا: ا مسلم أنت أم کافر؟ فقال: بل انا مسلم، قالوا: فما قولک فی علی؟ قال: اقول فیه خیرا، اقول: انه امیر المؤمنین، و سید البشر، فقالوا له: کفرت یا عدو الله! ثم حملت علیه عصابه منهم فقطعوه، و وجدوا معه رجلا من اهل الذمة، فقالوا: ما أنت؟ قال: رجل من اهل الذمة، قالوا: اما هذا فلا سبیل علیه، فاقبل إلینا ذلک الذمی فأخبرنا هذا الخبر، و قد سالت عنهم فلم یخبرنی احد عنهم بشیء، فلیکتب الی امیر المؤمنین برایه فیهم انته الیه و السلام. فکتب الیه: اما بعد، فقد فهمت ما ذکرت من العصابة التی مرت بک فقتلت البر المسلم، و امن عندهم المخالف الکافر، و ان أولئک قوم استهواهم الشیطان فضلوا و کانوا کالذین حسبوا الا تکون فتنه فعموا و صموا، فاسمع بهم و ابصر یوم تخبر اعمالهم و الزم عملک، و اقبل علی خراجک فإنک کما ذکرت فی طاعتک و نصیحتک، و السلام قال ابو مخنف: و حدثنی ابو الصلت الأعور التیمی عن ابی سعید العقیلی، عن عبد الله بن وال، قال: کتب علی ع معی کتابا الی زیاد بن خصفه، و انا یومئذ شاب حدث: اما بعد، فانی کنت امرتک ان تنزل دیر ابی موسی حتی یأتیک امری و ذلک لانی لم أکن علمت الی ای وجه توجه القوم، و قد بلغنی انهم أخذوا نحو قریه یقال لها نفر، فاتبع آثارهم، و سل عنهم، فإنهم قد قتلوا رجلا من اهل

السواد مصلیا، فإذا أنت لحقتهم فارددهم الی، فان أبوا فناجزهم، و استعن بالله علیهم، فإنهم قد فارقوا الحق، و سفکوا الدم الحرام، و أخافوا السبیل و السلام. [ قال: فأخذت الکتاب منه، فمضیت به غیر بعید، ثم رجعت به، فقلت: یا امیر المؤمنین، الا امضی مع زیاد بن خصفه إذا دفعت الیه کتابک الی عدوک؟ فقال: یا بن أخی، افعل، فو الله انی أرجو ان تکون من أعوانی علی الحق، و انصاری علی القوم الظالمین، فقلت له: انا و الله یا امیر المؤمنین کذلک و من أولئک، و انا حیث تحب] . قال ابن وال: فو الله ما أحب ان لی بمقاله علی تلک حمر النعم. قال: ثم مضیت الی زیاد بن خصفه بکتاب علی و انا علی فرس لی رائع کریم، و علی السلاح، فقال لی زیاد: یا بن أخی، و الله ما لی عنک من غناء، و انی لاحب ان تکون معی فی وجهی هذا، فقلت له: قد استأذنت فی ذلک امیر المؤمنین فاذن لی، فسر بذلک. قال: ثم خرجنا حتی أتینا نفر، فسألنا عنهم، فقیل لنا: قد ارتفعوا نحو جرجرایا، فاتبعناهم، فقیل لنا: قد أخذوا نحو المذار، فلحقناهم و هم نزول بالمذار، و قد أقاموا به یوما و لیله، و قد استراحوا و اعلفوا و هم جامون، فاتیناهم و قد تقطعنا و لغبنا و شقینا و نصبنا، فلما رأونا وثبوا علی خیولهم فاستووا علیها، و جئنا حتی انتهینا الیهم، فواقفناهم، و نادانا صاحبهم الخریت بن راشد: یا عمیان القلوب و الابصار، ا مع الله أنتم و کتابه و سنه نبیه، أم مع الظالمین؟ فقال له زیاد بن خصفه: بل نحن مع الله و من الله و کتابه و رسوله آثر عنده ثوابا من الدنیا منذ خلقت الی یوم تفنی، ایها العمی الابصار، الصم القلوب و الاسماع فقال لنا: أخبرونی ما تریدون؟ فقال له زیاد- و کان مجربا رفیقا: قد تری ما بنا من اللغوب و السغوب، و الذی جئنا له لا یصلحه الکلام علانیة علی رءوس اصحابی و أصحابک، و لکن انزل و تنزل، ثم نخلو جمیعا فنتذاکر امرنا هذا جمیعا و ننظر، فان

رایت ما جئناک فیه حظا لنفسک قبلته، و ان رایت فیما اسمعه منک امرا أرجو فیه العافیه لنا و لک لم اردده علیک قال: فانزل بنا، قال: فاقبل إلینا زیاد فقال: انزلوا بنا علی هذا الماء، قال: فأقبلنا حتی إذا انتهینا الی الماء، نزلناه فما هو الا ان نزلنا فتفرقنا، ثم تحلقنا من عشره و تسعه و ثمانیة و سبعه، یضعون طعامهم بین ایدیهم فیأکلون، ثم یقومون الی ذلک الماء فیشربون و قال لنا زیاد: علقوا علی خیولکم، فعلقنا علیها مخالیها، و وقف زیاد بیننا و بین القوم، و انطلق القوم فتنحوا ناحیه، ثم نزلوا، و اقبل إلینا زیاد، فلما رای تفرقنا و تحلقنا قال: سبحان الله، أنتم هل حرب؟ و الله لو ان هؤلاء جاءوکم الساعة علی هذه الحال ما أرادوا من غیرکم افضل من حالکم التی أنتم علیها. اعجلوا، قوموا الی خیلکم، فأسرعنا، فتحشحشنا فمنا من یتنفض، ثم یتوضأ، و منا من یشرب، و منا من یسقی فرسه، حتی إذا فرغنا من ذلک کله، أتانا زیاد و فی یده عرق ینهشه، فنهش منه نهشتین او ثلاثا، و اتی باداوه فیها ماء، فشرب منه، ثم القی العرق من یده ثم قال: یا هؤلاء، انا قد لقینا القوم، و و الله ان عدتکم کعدتهم، و لقد حزرتکم و إیاهم فما أظن احد الفریقین یزید علی الآخر بخمسه نفر، و انی و الله ما اری امرهم و امرکم الا یرجع الی القتال، فان کان الی ذلک ما یصیر بکم و بهم الأمور فلا تکونوا اعجز الفریقین ثم قال لنا: لیأخذ کل امرئ منکم بعنان فرسه حتی ادنو منهم، و ادعوا الی صاحبهم فأکلمه، فان بایعنی علی ما ارید و الا فإذا دعوتکم فاستووا علی متون الخیل، ثم أقبلوا الی معا غیر متفرقین. قال: فاستقدم امامنا و انا معه، فاسمع رجلا من القوم یقول: جاءکم القوم و هم کالون معیون، و أنتم جامون مستریحون، فترکتموهم حتی نزلوا و أکلوا و شربوا و استراحوا، هذا و الله سوء الرأی! و الله لا یرجع الأمر بکم و بهم الا الی القتال فسکتوا، و انتهینا الیهم، فدعا زیاد بن خصفه صاحبهم، فقال: اعتزل بنا فلننظر فی امرنا هذا، فو الله لقد اقبل الی زیاد فی خمسه، فقلت لزیاد: ادع ثلاثة من أصحابنا حتی نلقاهم فی عدتهم، فقال لی: ادع من

احببت منهم، فدعوت من أصحابنا ثلاثا، فکنا خمسه و خمسه فقال له زیاد: ما الذی نقمت علی امیر المؤمنین و علینا إذ فارقتنا؟ فقال: لم ارض صاحبکم اماما، و لم ارض سیرتکم سیره، فرایت ان اعتزل و أکون مع من یدعو الی الشوری من الناس، فإذا اجتمع الناس علی رجل لجمیع الامه رضا کنت مع الناس فقال له زیاد: ویحک! و هل یجتمع الناس علی رجل منهم یدانی صاحبک الذی فارقته علما بالله و بسنن الله و کتابه، مع قرابته من الرسول ص و سابقته فی الاسلام! فقال له: ذلک ما اقول لک، فقال له زیاد: ففیم قتلت ذلک الرجل المسلم؟ قال: ما انا قتلته، انما قتلته طائفه من اصحابی، قال: فادفعهم إلینا، قال: ما الی ذلک سبیل، قال: کذلک أنت فاعل؟ قال: هو ما تسمع، قال: فدعونا أصحابنا و دعا اصحابه، ثم أقبلنا، فو الله ما رأینا قتالا مثله منذ خلقنی ربی، قال: أطعنا و الله بالرماح حتی لم یبق فی أیدینا رمح، ثم اضطربنا بالسیوف حتی انحنت و عقر عامه خیلنا و خیلهم، و کثرت الجراح فیما بیننا و بینهم، و قتل منا رجلان: مولی زیاد کانت معه رایته یدعی سویدا و رجل من الأبناء یدعی وافد بن بکر، و صرعنا منهم خمسه، و جاء اللیل یحجز بیننا و بینهم، و قد و الله کرهونا و کرهناهم، و قد جرح زیاد و جرحت. قال: ثم ان القوم تنحوا و بتنا فی جانب، فمکثوا ساعه من اللیل، ثم انهم ذهبوا و اتبعناهم حتی أتینا البصره، و بلغنا انهم أتوا الاهواز، فنزلوا بجانب منها، و تلاحق بهم اناس من اصحابهم نحو من مائتین کانوا معهم بالکوفه، و لم یکن لهم من القوه ما ینهضهم معهم حتی نهضوا فاتبعوهم فلحقوهم بأرض الاهواز، فأقاموا معهم و کتب زیاد بن خصفه الی علی: اما بعد، فانا لقینا عدو الله الناجی بالمذار، فدعوناهم الی الهدی و الحق و الی کلمه السواء، فلم ینزلوا علی الحق، و اخذتهم العزه بالإثم، و زین لهم الشیطان اعمالهم فصدهم عن السبیل، فقصدوا لنا، و صمدنا صمدهم، فاقتتلنا قتالا شدیدا ما بین قائم الظهیره الی دلوک الشمس، فاستشهد منا رجلان صالحان، و اصیب منهم خمسه نفر، و خلوا لنا المعرکة،

و قد فشت فینا و فیهم الجراح ثم ان القوم لما لبسهم اللیل خرجوا من تحته متنکبین الی ارض الاهواز، فبلغنا انهم نزلوا منها جانبا و نحن بالبصرة نداوی جراحنا، و ننتظر امرک رحمک الله، و السلام علیک. فلما أتیته بکتابه قراه علی الناس، فقام الیه معقل بن قیس، فقال: اصلحک الله یا امیر المؤمنین! انما کان ینبغی ان یکون مع من یطلب هؤلاء مکان کل رجل منهم عشره من المسلمین، فإذا لحقوهم استاصلوهم و قطعوا دابرهم، فاما ان یلقاهم اعدادهم فلعمری لیصبرن لهم، هم قوم عرب، و العده تصبر للعدة، و تنتصف منها فقال: تجهز یا معقل بن قیس الیهم و ندب معه الفین من اهل الکوفه منهم یزید بن المغفل الأزدی و کتب الی ابن عباس: اما بعد، فابعث رجلا من قبلک صلیبا شجاعا معروفا بالصلاح فی الفی رجل، فلیتبع معقلا، فإذا مر ببلاد البصره فهو امیر اصحابه حتی یلقی معقلا، فإذا لقی معقلا فمعقل امیر الفریقین، و لیسمع من معقل و لیطعه، و لا یخالفه، و مر زیاد بن خصفه فلیقبل، فنعم المرء زیاد، و نعم القبیل قبیله! قال ابو مخنف: و حدثنی ابو الصلت الأعور، عن ابی سعید العقیلی، قال: کتب علی الی زیاد بن خصفه: اما بعد، فقد بلغنی کتابک، و فهمت ما ذکرت من امر الناجی و اخوانه اَلَّذِینَ طَبَعَ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ، وَ زَیَّنَ لَهُمُ اَلشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ، و یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً، و وصفت ما بلغ بک و بهم الأمر، فاما أنت و أصحابک فلله سعیکم، و علی الله تعالی جزاؤکم! فابشر بثواب الله خیر من الدنیا التی یقتل الجهال انفسهم علیها، فان مٰا عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ مٰا عِنْدَ اَللّٰهِ بٰاقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ اَلَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ و اما عدوکم الذین لقیتموهم فحسبهم بخروجهم من الهدی الی الضلال، و ارتکابهم فیه، و ردهم الحق، و لجاجهم فی الفتنة، فذرهم و ما یفترون، و دعهم فی طغیانهم یعمهون، فتسمع و تبصر، کأنک

بهم عن قلیل بین اسیر و قتیل اقبل إلینا أنت و أصحابک ماجورین، فقد أطعتم و سمعتم، و احسنتم البلاء، و السلام. و نزل الناجی جانبا من الاهواز، و اجتمع الیه علوج من أهلها کثیر أرادوا کسر الخراج، و لصوص کثیره، و طائفه اخری من العرب تری رایه. حدثنی عمر بن شبه، قال: حدثنا ابو الحسن، عن علی بن مجاهد، قال: قال الشعبی: لما قتل علی ع اهل النهروان، خالفه قوم کثیر، و انتقضت علیه اطرافه، و خالفه بنو ناجیه، و قدم ابن الحضرمی البصره، و انتقض اهل الاهواز، و طمع اهل الخراج فی کسره، ثم اخرجوا سهل بن حنیف من فارس، و کان عامل علی علیها، فقال ابن عباس لعلی: اکفیک فارس بزیاد، فأمره علی ان یوجهه إلیها، فقدم ابن عباس البصره، و وجهه الی فارس فی جمع کثیر، فوطئ بهم اهل فارس، فادوا الخراج. رجع الحدیث الی حدیث ابی مخنف قال ابو مخنف: و حدثنی الحارث بن کعب، عن عبد الله بن فقیم الأزدی، قال: کنت انا و أخی کعب فی ذلک الجیش مع معقل بن قیس، [ فلما اراد الخروج اقبل الی علی فودعه فقال: یا معقل، اتق الله ما استطعت، فإنها وصیه الله للمؤمنین، لا تبغ علی اهل القبله، و لا تظلم اهل الذمة، و لا تتکبر فان الله لا یحب المتکبرین فقال: الله المستعان، فقال له علی: خیر مستعان،] قال: فخرج و خرجنا معه حتی نزلنا الاهواز، فأقمنا ننتظر اهل البصره، و قد أبطئوا علینا، فقام فینا معقل بن قیس فقال: یا ایها الناس، انا قد انتظرنا اهل البصره، و قد أبطئوا علینا، و لیس بحمد الله بنا قله و لا وحشه الی الناس، فسیروا بنا الی هذا العدو القلیل الذلیل، فانی أرجو ان ینصرکم الله و ان یهلکهم

قال: فقام الیه أخی کعب بن فقیم، فقال: اصبت-ارشدک الله-رأیک! فو الله انی لأرجو ان ینصرنا الله علیهم، و ان کانت الاخری فان فی الموت علی الحق تعزیه عن الدنیا فقال: سیروا علی برکة الله، قال: فسرنا و و الله ما زال معقل لی مکرما وادا، ما یعدل بی من الجند أحدا، قال و لا یزال یقول: و کیف قلت: ان فی الموت علی الحق تعزیه عن الدنیا؟ صدقت و الله و احسنت و وفقت! فو الله ما سرنا یوما حتی أدرکنا فیج یشتد بصحیفة فی یده من عند عبد الله بن عباس: اما بعد، فان أدرکک رسولی بالمکان الذی کنت فیه مقیما، او أدرکک و قد شخصت منه، فلا تبرح المکان الذی ینتهی فیه إلیک رسولی، و اثبت فیه حتی یقدم علیک بعثنا الذی وجهناه إلیک، فانی قد بعثت إلیک خالد بن معدان الطائی، و هو من اهل الإصلاح و الدین و الباس و النجده، فاسمع منه، و اعرف ذلک له، و السلام. فقرا معقل الکتاب علی الناس، و حمد الله، و قد کان ذلک الوجه هالهم. قال: فأقمنا حتی قدم الطائی علینا، و جاء حتی دخل علی صاحبنا، فسلم علیه بالإمرة، و اجتمعا جمیعا فی عسکر واحد قال: ثم انا خرجنا فسرنا الیهم، فأخذوا یرتفعون نحو جبال رامهرمز یریدون قلعه بها حصینة و جاءنا اهل البلد فأخبرونا بذلک، فخرجنا فی آثارهم نتبعهم، فلحقناهم و قد دنوا من الجبل، فصففنا لهم، ثم أقبلنا الیهم، فجعل معقل علی میمنته یزید بن المغفل، و علی میسرته منجاب بن راشد الضبی من اهل البصره، وصف الخریت بن راشد الناجی من معه من العرب، فکانوا میمنه، و جعل اهل البلد و العلوج و من اراد کسر الخراج و اتباعهم من الأکراد میسره. قال: و سار فینا معقل بن قیس یحرضنا و یقول لنا: عباد الله! لا تعدلوا القوم بأبصارکم، غضوا الابصار، و أقلوا الکلام، و وطنوا انفسکم علی الطعن و الضرب، و أبشروا فی قتالهم بالأجر العظیم، انما تقاتلون مارقه مرقت من الدین، و علوجا منعوا الخراج و أکرادا، انظرونی فإذا حملت فشدوا شده رجل واحد فمر فی الصف کله یقول لهم هذه المقاله، حتی إذا مر بالناس کلهم اقبل حتی وقف وسط الصف فی القلب، و نظرنا الیه ما یصنع!

فحرک رایته تحریکتین، فو الله ما صبروا لنا ساعه حتی ولوا، و شدخنا منهم سبعین عربیا من بنی ناجیه، و من بعض من اتبعهم من العرب، و قتلنا نحوا من ثلاثمائة من العلوج و الأکراد قال کعب بن فقیم: و نظرت فیمن قتل من العرب، فإذا انا بصدیقی مدرک بن الریان قتیلا، و خرج الخریت ابن راشد و هو منهزم حتی لحق باسیاف البحر، و بها جماعه من قومه کثیر، فما زال بهم یسیر فیهم و یدعوهم الی خلاف علی، و یبین لهم فراقه، و یخبرهم ان الهدی فی حربه، حتی اتبعه منهم ناس کثیر، و اقام معقل بن قیس بأرض الاهواز، و کتب الی علی معی بالفتح، و کنت انا الذی قدمت علیه، فکتب الیه: بسم الله الرحمن الرحیم، لعبد الله علی امیر المؤمنین، من معقل بن قیس سلام علیک، فانی احمد إلیک الله الذی لا اله الا هو، اما بعد، فانا لقینا المارقین، و قد استظهروا علینا بالمشرکین، فقتلناهم قتل عاد و ارم، مع انا لم نعد فیهم سیرتک، و لم نقتل من المارقین مدبرا و لا أسیرا، و لم نذفف منهم علی جریح، و قد نصرک الله و المسلمین، و الحمد لله رب العالمین. قال: فقدمت علیه بهذا الکتاب، فقراه علی اصحابه، و استشارهم فی الرأی، فاجتمع رای عامتهم علی قول واحد، فقالوا له: نری ان تکتب الی معقل ابن قیس فیتبع اثر الفاسق، فلا یزال فی طلبه حتی یقتله او ینفیه، فانا لا نامن ان یفسد علیک الناس قال: فردنی الیه، و کتب معی: اما بعد، فالحمد لله علی تأیید اولیائه، و خذلان اعدائه، جزاک الله و المسلمین خیرا، فقد احسنتم البلاء، و قضیتم ما علیکم، و سل عن أخی بنی ناجیه، فان بلغک انه قد استقر ببلد من البلدان فسر الیه حتی تقتله او تنفیه، فانه لن یزال للمسلمین عدوا، و للقاسطین ولیا، ما بقی، و السلام علیک. فسال معقل عن مستقره، و المکان الذی انتهی الیه، فنبئ بمکانه بالاسیاف، و انه قد رد قومه عن طاعه علی، و افسد من قبله من عبد القیس و من والاهم من سائر العرب، و کان قومه قد منعوا الصدقه عام صفین و منعوها

فی ذلک العام أیضا، فکان علیهم عقالان، فسار الیهم معقل بن قیس فی ذلک الجیش من اهل الکوفه و اهل البصره، فاخذ علی فارس حتی انتهی الی اسیاف البحر، فلما سمع الخریت بن راشد بمسیره الیه اقبل علی من کان معه من اصحابه ممن یری رای الخوارج، فاسر لهم: انی اری رأیکم، فان علیا لن ینبغی له ان یحکم الرجال فی امر الله و قال للآخرین منددا لهم: ان علیا حکم حکما و رضی به، فخلعه حکمه الذی ارتضاه لنفسه، فقد رضیت انا من قضائه و حکمه ما ارتضاه لنفسه، و هذا کان الرأی الذی خرج علیه من الکوفه و قال سرا لمن یری رای عثمان: انا و الله علی رأیکم، قد و الله قتل عثمان مظلوما، فارضی کل صنف منهم، و اراهم انه معهم، و قال لمن منع الصدقه: شدوا ایدیکم علی صدقاتکم، و صلوا بها أرحامکم، و عودوا بها ان شئتم علی فقرائکم، و قد کان فیهم نصاری کثیر قد أسلموا، فلما اختلف الناس بینهم قالوا: و الله لدیننا الذی خرجنا منه خیر و اهدی من دین هؤلاء الذی هم علیه، ما ینهاهم دینهم عن سفک الدماء، و اخافه السبیل، و أخذ الأموال فرجعوا الی دینهم، فلقی الخریت أولئک، فقال لهم: و یحکم! ا تدرون حکم علی فیمن اسلم من النصاری، ثم رجع الی نصرانیته؟ لا و الله ما یسمع لهم قولا، و لا یری لهم عذرا، و لا یقبل منهم توبه و لا یدعوهم إلیها، و ان حکمه فیهم لضرب العنق ساعه یستمکن منهم. فما زال حتی جمعهم و خدعهم، و جاء من کان من بنی ناجیه و من کان فی تلک الناحیة من غیرهم، و اجتمع الیهم ناس کثیر. فحدثنی علی بن الحسن الأزدی، قال: حدثنا عبد الرحمن بن سلیمان، عن عبد الملک بن سعید بن حاب، عن الحر، عن عمار الدهنی، قال: حدثنی ابو الطفیل، قال: کنت فی الجیش الذین بعثهم علی بن ابی طالب الی بنی ناجیه، فقال: فانتهینا الیهم، فوجدناهم علی ثلاث فرق، فقال أمیرنا لفرقه منهم: ما أنتم؟ قالوا: نحن قوم نصاری، لم نر دینا افضل

من دیننا، فثبتنا علیه، فقال لهم: اعتزلوا، و قال للفرقة الاخری: ما أنتم؟ قالوا: نحن کنا نصاری فأسلمنا، فثبتنا علی إسلامنا، فقال لهم: اعتزلوا، ثم قال للفرقة الاخری الثالثه: ما أنتم؟ قالوا: نحن قوم کنا نصاری، فأسلمنا، فلم نر دینا هو افضل من دیننا الاول، فقال لهم: أسلموا، فأبوا، فقال لأصحابه: إذا مسحت راسی ثلاث مرات فشدوا علیهم، فاقتلوا المقاتله، و اسبوا الذریة فجیء بالذریة الی علی، فجاء مصقله بن هبیرة، فاشتراهم بمائتی الف، فجاء بمائه الف فلم یقبلها علی، فانطلق بالدراهم، و عمد الیهم مصقله فاعتقهم و لحق بمعاویه، فقیل لعلی: الا تأخذ الذریة؟ فقال: لا، فلم یعرض لهم. رجع الحدیث الی حدیث ابی مخنف قال ابو مخنف: و حدثنی الحارث ابن کعب، قال: لما رجع إلینا معقل بن قیس قرأ علینا کتابا من علی: بسم الله الرحمن الرحیم من عبد الله علی امیر المؤمنین الی من یقرا علیه کتابی هذا من المؤمنین و المسلمین، و النصاری و المرتدین سلام علیکم و علی من اتبع الهدی و آمن بالله و رسوله و کتابه و البعث بعد الموت و اوفی بعهد الله و لم یکن من الخائنین اما بعد، فانی ادعوکم الی کتاب الله، و سنه نبیه، و العمل بالحق، و بما امر الله فی الکتاب، فمن رجع الی اهله منکم و کف یده و اعتزل هذا الهالک الحارب الذی جاء یحارب الله و رسوله و المسلمین، و سعی فی الارض فسادا، فله الامان علی ماله و دمه، و من تابعه علی حربنا و الخروج من طاعتنا، استعنا بالله علیه، و جعلنا الله بیننا و بینه، و کفی بالله نصیرا! و اخرج معقل رایه أمان فنصبها، و قال: من أتاها من الناس فهو آمن. الا الخریت و اصحابه الذین حاربونا و بدءونا أول مره فتفرق عن الخریت جل من کان معه من غیر قومه، و عبا معقل بن قیس اصحابه، فجعل

علی میمنته یزید بن المغفل الأزدی، و علی میسرته المنجاب بن راشد الضبی، ثم زحف بهم نحو الخریت، و حضر معه قومه مسلموهم و نصاراهم و مانعه الصدقه منهم. قال ابو مخنف: و حدثنی الحارث بن کعب، عن ابی الصدیق الناجی، ان الخریت یومئذ کان یقول لقومه: امنعوا حریمکم، و قاتلوا عن نسائکم و أولادکم، فو الله لئن ظهروا علیکم لیقتلنکم و لیسبنکم. فقال له رجل من قومه: هذا و الله ما جنته علینا یداک و لسانک. فقال: قاتلوا لله أنتم! سبق السیف العذل، ایها و الله لقد اصابت قومی داهیه! قال ابو مخنف: و حدثنی الحارث بن کعب، عن عبد الله بن فقیم، قال: سار فینا معقل فحرض الناس فیما بین المیمنه و المیسره یقول: ایها الناس المسلمون، ما تزیدون افضل مما سیق لکم فی هذا الموقف من الاجر العظیم، ان الله ساقکم الی قوم منعوا الصدقه، و ارتدوا عن الاسلام، و نکثوا البیعه ظلما و عدوانا، فاشهد لمن قتل منکم بالجنة، و من عاش فان الله مقر عینه بالفتح و الغنیمه ففعل ذلک حتی مر بالناس کلهم ثم انه جاء حتی وقف فی القلب برایته، ثم انه بعث الی یزید بن المغفل و هو فی المیمنه: ان احمل علیهم، فحمل علیهم، فثبتوا و قاتلوا قتالا شدیدا ثم انه انصرف حتی وقف موقفه الذی کان به فی المیمنه، ثم انه بعث الی منجاب ابن راشد الضبی و هو فی المیسره ثم ان منجابا حمل علیهم فثبتوا و قاتلوا قتالا شدیدا طویلا، ثم انه رجع حتی وقف فی المیسره، ثم ان معقلا بعث الی المیمنه و المیسره: إذا حملت فاحملوا باجمعکم فحرک رایته و هزها، ثم انه حمل و حمل اصحابه جمیعا، فصبروا ساعه لهم ثم ان النعمان بن صهبان الراسبی من جرم بصر بالخریت بن راشد فحمل علیه، فطعنه فصرعه عن دابته، ثم نزل و قد جرحه فأثخنه، فاختلفا ضربتین، فقتله النعمان بن صهبان، و قتل معه فی المعرکة سبعون و مائه، و ذهبوا یمینا و شمالا، و بعث معقل بن قیس الخیل الی رحالهم، فسبی من ادرک منهم، فسبی رجالا

کثیرا و نساء و صبیانا ثم نظر فیهم، فاما من کان مسلما فخلاه و أخذ بیعته و ترک له عیاله، و اما من کان ارتد فعرض علیهم الاسلام فرجعوا و خلی سبیلهم و سبیل عیالهم الا شیخا منهم نصرانیا یقال له: الرماحس بن منصور، قال: و الله ما زللت منذ عقلت الا فی خروجی من دینی، دین الصدق الی دینکم دین السوء، لا و الله لا ادع دینی، و لا اقرب دینکم ما حییت فقدمه فضرب عنقه، و جمع معقل الناس فقال: أدوا ما علیکم فی هذه السنین من الصدقه فاخذ من المسلمین عقالین، و عمد الی النصاری و عیالهم فاحتملهم مقبلا بهم، و اقبل المسلمون معهم یشیعونهم، فامر معقل بردهم، فلما انصرفوا تصافحوا فبکوا، و بکی الرجال و النساء بعضهم الی بعض قال: فاشهد انی رحمتهم رحمه ما رحمتها أحدا قبلهم و لا بعدهم قال: و کتب معقل بن قیس الی علی: اما بعد، فانی اخبر امیر المؤمنین عن جنده و عدوه، انا دفعنا الی عدونا بالاسیاف فوجدنا بها قبائل ذات عده و حده و جد، و قد جمعت لنا، و تحزبت علینا، فدعوناهم الی الطاعة و الجماعه، و الی حکم الکتاب و السنه، و قرأنا علیهم کتاب امیر المؤمنین، و رفعنا لهم رایه أمان، فمالت إلینا منهم طائفه، و بقیت طائفه اخری منابذة، فقبلنا من التی اقبلت، و صمدنا صمدا للتی ادبرت، فضرب الله وجوههم و نصرنا علیهم، فاما من کان مسلما فانا مننا علیه و أخذنا بیعته لأمیر المؤمنین، و أخذنا منهم الصدقه التی کانت علیهم، و اما من ارتد فانا عرضنا علیه الرجوع الی الاسلام و الا قتلناه فرجعوا غیر رجل واحد، فقتلناه، و اما النصاری فانا سبیناهم، و قد أقبلنا بهم لیکونوا نکالا لمن بعدهم من اهل الذمة، لکیلا یمنعوا الجزیة، و لکیلا یجترئوا علی قتال اهل القبله، و هم اهل الصغار و الذل، رحمک الله یا امیر المؤمنین، و اوجب لک جنات النعیم، و السلام علیک! ثم اقبل بهم حتی مر بهم علی مصقله بن هبیرة الشیبانی، و هو عامل علی علی أردشیر خره، و هم خمسمائة انسان، فبکی النساء و الصبیان، و صاح

الرجال: یا أبا الفضل، یا حامی الرجال، و فکاک العناه، امنن علینا فاشترنا و أعتقنا، فقال مصقله: اقسم بالله لا تصدقن علیهم، ان الله یجزی المتصدقین فبلغها عنه معقل، فقال: و الله لو اعلم انه قاله توجعا لهم، و زراء علیکم، لضربت عنقه، و لو کان فی ذلک تفانی تمیم و بکر بن وائل ثم ان مصقله بعث ذهل بن الحارث الذهلی الی معقل بن قیس فقال له: بعنی بنی ناجیه، فقال: نعم، ابیعکم بألف الف، و دفعهم الیه، و قال له: عجل بالمال الی امیر المؤمنین، فقال: انا باعث الان بصدر، ثم ابعث بصدر آخر کذلک، حتی لا یبقی منه شیء ان شاء الله تعالی و اقبل معقل بن قیس الی امیر المؤمنین، و اخبره بما کان منه فی ذلک، فقال له: احسنت و اصبت، و انتظر علی مصقله ان یبعث الیه بالمال، و بلغ علیا ان مصقله خلی سبیل الأساری و لم یسألهم ان یعینوه فی فکاک انفسهم بشیء، فقال: ما أظن مصقله الا قد تحمل حماله، الا أراکم سترونه عن قریب ملبدا ثم انه کتب الیه: اما بعد، فان من اعظم الخیانة خیانة الامه، و اعظم الغش علی اهل المصر غش الامام، و عندک من حق المسلمین خمسمائة الف، فابعث بها الی ساعه یأتیک رسولی، و الا فاقبل حین تنظر فی کتابی، فانی قد تقدمت الی رسولی إلیک الا یدعک ان تقیم ساعه واحده بعد قدومه علیک الا ان تبعث بالمال، و السلام علیک. و کان الرسول ابو جره الحنفی، فقال له ابو جره: ان یبعث بالمال الساعة و الا فاشخص الی امیر المؤمنین فلما قرأ کتابه اقبل حتی نزل البصره، فمکث بها أیاما ثم ان ابن عباس ساله المال، و کان عمال البصره یحملون من کور البصره الی ابن عباس، و یکون ابن عباس هو الذی یبعث به الی علی، فقال له: نعم، انظرنی أیاما، ثم اقبل حتی اتی علیا فاقره أیاما، ثم ساله المال، فادی الیه مائتی الف، ثم انه عجز فلم یقدر علیه. قال ابو مخنف: و حدثنی ابو الصلت الأعور، عن ذهل بن الحارث

قال: دعانی مصقله الی رحله فقدم عشاؤه، فطعمنا منه، ثم قال: و الله ان امیر المؤمنین یسألنی هذا المال، و لا اقدر علیه، فقلت: و الله لو شئت ما مضت علیک جمعه حتی تجمع جمیع المال، فقال: و الله ما کنت لأحملها قومی، و لا اطلب فیها الی احد ثم قال: اما و الله لو ان ابن هند هو طالبنی بها او ابن عفان لترکها لی، ا لم تر الی ابن عفان حیث اطعم الاشعث من خراج اذربیجان مائه الف فی کل سنه! فقلت له: ان هذا لا یری هذا الرأی، لا و الله ما هو بباذل شیئا کنت أخذته، فسکت ساعه، و سکت عنه، [ فلا و الله ما مکث الا لیله واحده بعد هذا الکلام حتی لحق بمعاویه و بلغ ذلک علیا فقال: ما له برحه الله، فعل فعل السید، و فر فرار العبد، و خان خیانة الفاجر! اما و الله لو انه اقام فعجز ما زدنا علی حبسه، فان وجدنا له شیئا أخذناه، و ان لم نقدر علی مال ترکناه ] ثم سار الی داره فنقضها و هدمها، و کان اخوه نعیم بن هبیرة شیعیا، و لعلی مناصحا، فکتب الیه مصقله من الشام مع رجل من النصاری من بنی تغلب یقال له حلوان: اما بعد، فانی کلمت معاویه فیک، فوعدک الإمارة، و مناک الکرامه، فاقبل الی ساعه یلقاک رسولی ان شاء الله، و السلام. فأخذه مالک بن کعب الارحبی، فسرح به الی علی، فاخذ کتابه فقراه، فقطع ید النصرانی، فمات، و کتب نعیم الی أخیه مصقله: لا ترمین هداک الله معترضا بالظن منک فما بالی و حلوانا!

ذاک الحریص علی ما نال من طمع و هو البعید فلا یحزنک إذ خانا

ما ذا اردت الی إرساله سفها ترجو سقاط امری لم یلف و سنانا

عرضته لعلی انه اسد یمشی العرضنة من آساد خفانا

قد کنت فی منظر عن ذا و مستمع تحمی العراق و تدعی خیر شیبانا

حتی تقحمت امرا کنت تکرهه للراکبین له سرا و إعلانا

لو کنت أدیت ما للقوم مصطبرا للحق احییت أحیانا و موتانا

لکن لحقت باهل الشام ملتمسا فضل ابن هند و ذاک الرأی أشجانا

فالیوم تقرع سن الغرم من ندم ما ذا تقول و قد کان الذی کانا!

اصبحت تبغضک الأحیاء قاطبه لم یرفع الله بالبغضاء إنسانا

فلما وقع الکتاب الیه علم ان رسوله قد هلک، و لم یلبث التغلبیون الا قلیلا حتی بلغهم هلاک صاحبهم حلوان، فاتوا مصقله فقالوا: انک بعثت صاحبنا فاهلکته، فاما ان تحییه و اما ان تدیه، فقال: اما ان أحییه فلا استطیع، و لکنی سادیه، فواداه. قال ابو مخنف: و حدثنی عبد الرحمن بن جندب، قال: حدثنی ابی، قال: لما بلغ علیا مصاب بنی ناجیه و قتل صاحبهم قال: هوت أمه! ما کان انقص عقله، و أجراه علی ربه! فان جائیا جاءنی مره فقال لی: فی أصحابک رجال قد خشیت ان یفارقوک، فما تری فیهم؟ فقلت له: انی لا آخذ علی التهمه، و لا اعاقب علی الظن، و لا اقاتل الا من خالفنی و ناصبنی و اظهر لی العداوة، و لست مقاتله حتی ادعوه و اعذر الیه، فان تاب و رجع إلینا قبلنا منه، و هو أخونا، و ان ابی الا الاعتزام علی حربنا استعنا علیه الله، و ناجزناه فکف عنی ما شاء الله ثم جاءنی مره اخری فقال لی: قد خشیت ان یفسد علیک عبد الله بن وهب الراسبی و زید بن حصین، انی سمعتهما یذکر انک بأشیاء لو سمعتها لم تفارقهما علیها حتی تقتلهما او توبقهما، فلا تفارقهما من حبسک ابدا، فقلت: انی مستشیرک فیهما، فما ذا تأمرنی به؟ قال: فانی آمرک ان تدعو بهما، فتضرب رقابهما، فعلمت انه لا ورع و لا عاقل، فقلت: و الله ما اظنک ورعا و لا عاقلا

نافعا، و الله لقد کان ینبغی لک لو اردت قتلهم ان تقول: اتق الله، لم تستحل قتلهم و لم یقتلوا أحدا، و لم ینابذوک، و لم یخرجوا من طاعتک! و حج بالناس فی هذه السنه قثم بن العباس من قبل علی ع. حدثنی بذلک احمد بن ثابت، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر. و کان قثم یومئذ عامل علی علی مکة، و کان علی الیمن عبید الله بن العباس، و علی البصره عبد الله بن العباس. و اختلف فی عامله علی خراسان فقیل: کان خلید بن قره الیربوعی، و قیل: کان ابن ابزی، و اما الشام و مصر فانه کان بهما معاویه و عماله

سنه تسع و ثلاثین

اشارة

ذکر ما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من الاحداث المذکوره:

تفریق معاویه جیوشه فی اطراف علی

فوجه النعمان بن بشیر- فیما ذکر علی بن محمد بن عوانه- فی الفی رجل الی عین التمر، و بها مالک بن کعب مسلحه لعلی فی الف رجل، فاذن لهم، فاتوا الکوفه، و أتاه النعمان، و لم یبق معه الا مائه رجل، فکتب مالک الی علی یخبره بأمر النعمان و من معه، فخطب علی الناس، و امرهم بالخروج، فتثاقلوا، و واقع مالک النعمان، و النعمان فی الفی رجل و مالک فی مائه رجل، و امر مالک اصحابه ان یجعلوا جدر القریة فی ظهورهم، و اقتتلوا. و کتب الی مخنف بن سلیم یسأله ان یمده و هو قریب منه، فقاتلهم مالک بن کعب فی العصابة التی معه کأشد القتال، و وجه الیه مخنف ابنه عبد الرحمن فی خمسین رجلا، فانتهوا الی مالک و اصحابه، و قد کسروا جفون سیوفهم، و استقتلوا، فلما رآهم اهل الشام و ذلک عند المساء، ظنوا ان لهم مددا و انهزموا، و تبعهم مالک، فقتل منهم ثلاثة نفر، و مضوا علی وجوههم. حدثنی عبد الله بن احمد بن شبویه المروزی، قال: حدثنا ابی، قال: حدثنی سلیمان، عن عبد الله، قال: حدثنی عبد الله بن ابی معاویه، عن عمرو بن حسان، عن شیخ من بنی فزاره، قال: بعث معاویه النعمان بن بشیر فی الفین، فاتوا عین التمر، فأغاروا علیها، و بها عامل لعلی یقال له ابن فلان الارحبی فی ثلاثمائة، فکتب الی علی یستمده، فامر الناس ان ینهضوا الیه، فتثاقلوا، فصعد المنبر، فانتهیت الیه و قد سبقنی بالتشهد و هو یقول:

یا اهل الکوفه، کلما سمعتم بمنسر من مناسر اهل الشام اظلکم و اغلق بابه انجحر کل امرئ منکم فی بیته انجحار الضب فی جحره و الضبع فی و جارها، المغرور من غررتموه، و لمن فاز بکم فاز بالسهم الاخیب. لا احرار عند النداء، و لا اخوان ثقه عند النجاء، إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ! ما ذا منیت به منکم! عمی لا تبصرون، و بکم لا تنطقون، و صم لا تستمعون إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . رجع الحدیث الی حدیث عوانه قال: و وجه معاویه فی هذه السنه سفیان بن عوف فی سته آلاف رجل، و امره ان یاتی هیت فیقطعها، و ان یغیر علیها، ثم یمضی حتی یاتی الأنبار و المدائن فیوقع بأهلها، فسار حتی اتی هیت فلم یجد بها أحدا، ثم اتی الأنبار و بها مسلحه لعلی تکون خمسمائة رجل، و قد تفرقوا فلم یبق منهم الا مائه رجل، فقاتلهم، فصبر لهم اصحاب علی مع قلتهم، ثم حملت علیهم الخیل و الرجاله، فقتلوا صاحب المسلحة، و هو اشرس بن حسان البکری فی ثلاثین رجلا، و احتملوا ما کان فی الأنبار من الأموال و اموال أهلها، و رجعوا الی معاویه [ و بلغ الخبر علیا، فخرج حتی اتی النخیله، فقال له الناس: نحن نکفیک، قال: ما تکفوننی و لا انفسکم، ] و سرح سعید ابن قیس فی اثر القوم، فخرج فی طلبهم حتی جاز هیت، فلم یلحقهم فرجع. قال: و فیها وجه معاویه أیضا عبد الله بن مسعده الفزاری فی الف و سبعمائة رجل الی تیماء، و امره ان یصدق من مر به من اهل البوادی، و ان یقتل من امتنع من عطائه صدقه ماله، ثم یاتی مکة و المدینة و الحجاز،

یفعل ذلک، و اجتمع الیه بشر کثیر من قومه، فلما بلغ ذلک علیا وجه المسیب ابن نجبه الفزاری، فسار حتی لحق ابن مسعده بتیماء، فاقتتلوا ذلک الیوم حتی زالت الشمس قتالا شدیدا، و حمل المسیب علی ابن مسعده فضربه ثلاث ضربات، کل ذلک لا یلتمس قتله و یقول له: النجاء النجاء! فدخل ابن مسعده و عامه من معه الحصن، و هرب الباقون نحو الشام، و انتهب الاعراب ابل الصدقه التی کانت مع ابن مسعده، و حصره و من کان معه المسیب ثلاثة ایام، ثم القی الحطب علی الباب، و القی النیران فیه، حتی احترق، فلما أحسوا بالهلاک أشرفوا علی المسیب فقالوا: یا مسیب، قومک! فرق لهم، و کره هلاکهم، فامر بالنار فاطفئت، و قال لأصحابه: قد جاءتنی عیون فأخبرونی ان جندا قد اقبل إلیکم من الشام، فانضموا فی مکان واحد فخرج ابن مسعده فی اصحابه لیلا حتی لحقوا بالشام، فقال له عبد الرحمن بن شبیب: سر بنا فی طلبهم، فأبی ذلک علیه، فقال له: غششت امیر المؤمنین و داهنت فی امرهم و فیها أیضا وجه معاویه الضحاک بن قیس، و امره ان یمر باسفل واقصه، و ان یغیر علی کل من مر به ممن هو فی طاعه علی من الاعراب، و وجه معه ثلاثة آلاف رجل، فسار فاخذ اموال الناس، و قتل من لقی من الاعراب، و مر بالثعلبیة فاغار علی مسالح علی، و أخذ امتعتهم، و مضی حتی انتهی الی القطقطانة، فاتی عمرو بن عمیس بن مسعود، و کان فی خیل لعلی و امامه اهله، و هو یرید الحج، فاغار علی من کان معه، و حبسه عن المسیر، فلما بلغ ذلک علیا سرح حجر بن عدی الکندی فی اربعه آلاف، و اعطاهم خمسین خمسین، فلحق الضحاک بتدمر فقتل منهم تسعه عشر رجلا، و قتل من اصحابه رجلان، و حال بینهم اللیل، فهرب الضحاک و اصحابه، و رجع حجر و من معه

و فیها سار معاویه بنفسه الی دجلة حتی شارفها، ثم نکص راجعا، ذکر ذلک ابن سعد، عن محمد بن عمر، قال: حدثنی ابن جریح، عن ابن ابی ملیکه قال: لما کانت سنه تسع و ثلاثین اشرف علیها معاویه. و حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر مثله. و اختلف فیمن حج بالناس فی هذه السنه، فقال بعضهم: حج بالناس فیها عبید الله بن عباس من قبل علی و قال بعضهم: حج بهم عبد الله ابن عباس، فحدثنی ابو زید عمر بن شبه، قال: یقال ان علیا وجه ابن عباس لیشهد الموسم و یصلی بالناس فی سنه تسع و ثلاثین، و بعث معاویه یزید ابن شجره الرهاوی. قال: و زعم ابو الحسن ان ذلک باطل، و ان ابن عباس لم یشهد الموسم فی عمل حتی قتل علی ع، قال: و الذی نازعه یزید بن شجره قثم ابن العباس، حتی انهما اصطلحا علی شیبه بن عثمان، فصلی بالناس سنه تسع و ثلاثین. و کالذی حکیت عن ابی زید عن ابی الحسن، قال ابو معشر فی ذلک: حدثنی بذلک احمد بن ثابت الرازی، عمن حدثه ، عن إسحاق بن عیسی عنه. و قال الواقدی: بعث علی علی الموسم فی سنه تسع و ثلاثین عبید الله بن عباس، و بعث معاویه یزید بن شجره الرهاوی لیقیم للناس الحج، فلما اجتمعا بمکة تنازعا، و ابی کل واحد منهما ان یسلم لصاحبه، فاصطلحا علی شیبه بن عثمان بن ابی طلحه. و کانت عمال علی فی هذه السنه علی الأمصار الذین ذکرنا انهم کانوا عماله فی سنه ثمان و ثلاثین غیر ابن عباس، کان شخص فی هذه السنه عن عمله بالبصرة، و استخلف زیادا-الذی کان یقال له: زیاد بن ابیه- علی الخراج، و أبا الأسود الدولی علی القضاء

ذکر توجیه ابن عباس زیادا الی فارس و کرمان. و فی هذه السنه وجه ابن عباس زیادا عن امر علی الی فارس و کرمان عند منصرفه من عند علی من الکوفه الی البصره. ذکر سبب توجیهه ایاه الی فارس: حدثنی عمر، قال: حدثنا علی، قال: لما قتل ابن الحضرمی و اختلف الناس علی علی، طمع اهل فارس و اهل کرمان فی کسر الخراج، فغلب اهل کل ناحیه علی ما یلیهم، و اخرجوا عمالهم. حدثنی عمر، قال: حدثنا ابو القاسم، عن سلمه بن عثمان، عن علی بن کثیر، ان علیا استشار الناس فی رجل یولیه فارس حین امتنعوا من أداء الخراج، فقال له جاریه بن قدامه: الا ادلک یا امیر المؤمنین علی رجل صلیب الرأی، عالم بالسیاسة، کاف لما ولی؟ قال: من هو؟ قال: زیاد، قال: هو لها، فولاه فارس و کرمان، و وجهه فی اربعه آلاف، فدوخ تلک البلاد حتی استقاموا. حدثنی عمر، قال: حدثنا ابو الحسن، عن علی بن مجاهد، قال: قال الشعبی: لما انتقض اهل الجبال و طمع اهل الخراج فی کسره، و اخرجوا سهل بن حنیف من فارس- و کان عاملا علیها لعلی- قال ابن عباس لعلی: اکفیک فارس، فقدم ابن عباس البصره، و وجه زیادا الی فارس فی جمع کثیر، فوطئ بهم اهل فارس، فادوا الخراج. حدثنی عمر، قال: حدثنی ابو الحسن، عن أیوب بن موسی، قال: حدثنی شیخ من اهل اصطخر قال: سمعت ابی یقول: أدرکت زیادا و هو امیر علی فارس و هی تضرم نارا، فلم یزل بالمداراة حتی عادوا الی ما کانوا علیه من الطاعة و الاستقامة، لم یقف موقفا للحرب، و کان اهل فارس یقولون: ما رأینا سیره اشبه بسیره کسری انو شروان من سیره هذا العربی فی اللین و المداراة و العلم بما یاتی

قال: و لما قدم زیاد فارس بعث الی رؤسائها، فوعد من نصره و مناه، و خوف قوما و توعدهم، و ضرب بعضهم ببعض، و دل بعضهم علی عوره بعض، و هربت طائفه، و اقامت طائفه، فقتل بعضهم بعضا، و صفت له فارس، فلم یلق فیها جمعا و لا حربا، و فعل مثل ذلک بکرمان، ثم رجع الی فارس، فسار فی کورها و مناهم، فسکن الناس الی ذلک، فاستقامت له البلاد، و اتی اصطخر فنزلها و حصن قلعه بها ما بین بیضاء اصطخر و اصطخر، فکلت تسمی قلعه زیاد، فحمل إلیها الأموال، ثم تحصن فیها بعد ذلک منصور الیشکری، فهی الیوم تسمی قلعه منصور

سنه اربعین

اشارة

ذکر ما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک توجیه معاویه بسر بن ابی ارطاه فی ثلاثة آلاف من المقاتله الی الحجاز. فذکر عن زیاد بن عبد الله البکائی، عن عوانه، قال: ارسل معاویه ابن ابی سفیان بعد تحکیم الحکمین بسر بن ابی ارطاه- و هو رجل من بنی عامر بن لؤی فی جیش- فساروا من الشام حتی قدموا المدینة، و عامل علی علی المدینة یومئذ ابو أیوب الأنصاری، ففر منهم ابو أیوب، فاتی علیا بالکوفه، و دخل بسر المدینة، قال: فصعد منبرها و لم یقاتله بها احد، فنادی علی المنبر: یا دینار، و یا نجار، و یا زریق، شیخی شیخی! عهدی به بالأمس، فأین هو! یعنی عثمان، ثم قال: یا اهل المدینة، و الله لو لا ما عهد الی معاویه ما ترکت بها محتلما الا قتلته ثم بایع اهل المدینة، و ارسل الی بنی سلمه، فقال: و الله ما لکم عندی من أمان و لا مبایعه حتی تأتونی بجابر بن عبد الله، فانطلق جابر الی أم سلمه زوج النبی ص فقال لها: ما ذا ترین؟ انی قد خشیت ان اقتل، و هذه بیعه ضلاله، قالت: اری ان تبایع، فانی قد امرت ابنی عمر بن ابی سلمه ان یبایع، و امرت ختنی عبد الله بن زمعه 3 - و کانت ابنتها زینب ابنه ابی سلمه عند عبد الله بن زمعه- فأتاه جابر فبایعه، و هدم بسر دورا بالمدینة، ثم مضی حتی اتی مکة، فخافه ابو موسی ان یقتله، فقال له بسر: ما کنت لأفعل بصاحب رسول الله ص ذلک، فخلی عنه، و کتب ابو موسی قبل ذلک الی الیمن: ان خیلا مبعوثه من عند معاویه تقتل الناس، تقتل من ابی ان یقر بالحکومة ثم مضی بسر الی الیمن، و کان علیها عبید الله بن عباس عاملا لعلی، فلما بلغه مسیره فر الی الکوفه حتی اتی علیا، و استخلف عبد الله بن عبد المدان الحارثی علی الیمن، فأتاه بسر

فقتله و قتل ابنه، و لقی بسر ثقل عبید الله بن عباس و فیه ابنان له صغیران، فذبحهما و قد قال بعض الناس: انه وجد ابنی عبید الله بن عباس عند رجل من بنی کنانه من اهل البادیة، فلما اراد قتلهما قال الکنانی: علام تقتل هذین و لا ذنب لهما! فان کنت قاتلهما فاقتلنی، قال: افعل، فبدا بالکنانی فقتله، ثم قتلهما ثم رجع بسر الی الشام و قد قیل: ان الکنانی قاتل عن الطفلین حتی قتل، و کان اسم احد الطفلین اللذین قتلهما بسر: عبد الرحمن 3 ، و الآخر قثم و قتل بسر فی مسیره ذلک جماعه کثیره من شیعه علی بالیمن و بلغ علیا خبر بسر، فوجه جاریه بن قدامه فی الفین، و وهب بن مسعود فی الفین، فسار جاریه حتی اتی نجران فحرق بها، و أخذ ناسا من شیعه عثمان فقتلهم، و هرب بسر و اصحابه منه، و اتبعهم حتی بلغ مکة، فقال لهم جاریه: بایعونا، فقالوا: قد هلک امیر المؤمنین، فلمن نبایع؟ قال: لمن بایع له اصحاب علی، فتثاقلوا، ثم بایعوا ثم سار حتی اتی المدینة و ابو هریرة یصلی بهم، فهرب منه، فقال جاریه: و الله لو أخذت أبا سنور لضربت عنقه، ثم قال لأهل المدینة: بایعوا الحسن بن علی، فبایعوه و اقام یومه، ثم خرج منصرفا الی الکوفه، و عاد ابو هریرة فصلی بهم. و فی هذه السنه-فیما ذکر-جرت بین علی و بین معاویه المهادنه- بعد مکاتبات جرت بینهما یطول بذکرها الکتاب-علی وضع الحرب بینهما، و یکون لعلی العراق و لمعاویة الشام، فلا یدخل أحدهما علی صاحبه فی عمله بجیش و لا غاره و لا غزو. قال زیاد بن عبد الله، عن ابی إسحاق: لما لم یعط احد الفریقین صاحبه الطاعة کتب معاویه الی علی: اما إذا شئت فلک العراق ولی الشام، و تکف السیف عن هذه الامه، و لا تهریق دماء المسلمین، ففعل ذلک، و تراضیا علی ذلک، فأقام معاویه بالشام بجنوده یجبیها و ما حولها، و علی بالعراق یجبیها و یقسمها بین جنوده

خروج ابن عباس من البصره الی مکة

و فیها خرج عبد الله بن العباس من البصره و لحق مکة فی قول عامه اهل السیر، و قد انکر ذلک بعضهم، و زعم انه لم یزل بالبصرة عاملا علیها من قبل امیر المؤمنین علی ع حتی قتل، و بعد مقتل علی حتی صالح الحسن معاویه، ثم خرج حینئذ الی مکة. ذکر الخبر عن سبب شخوصه الی مکة و ترکه العراق: حدثنی عمر بن شبه، قال: حدثنی جماعه عن ابی مخنف، عن سلیمان ابن ابی راشد، عن عبد الرحمن بن عبید ابی الکنود، قال: مر عبد الله بن عباس علی ابی الأسود الدولی، فقال: لو کنت من البهائم کنت جملا، و لو کنت راعیا ما بلغت من المرعی، و لا احسنت مهنته فی المشی قال: فکتب ابو الأسود الی علی: اما بعد، فان الله جل و علا جعلک والیا مؤتمنا، و راعیا مستولیا، و قد بلوناک فوجدناک عظیم الأمانة، ناصحا للرعیة، توفر لهم فیئهم، و تظلف نفسک عن دنیاهم، فلا تاکل أموالهم، و لا ترتشی فی احکامهم، و ان ابن عمک قد اکل ما تحت یدیه بغیر علمک، فلم یسعنی کتمانک ذلک، فانظر رحمک الله فیما هناک، و اکتب الی برأیک فیما احببت انته إلیک و السلام. فکتب الیه علی: اما بعد، فمثلک نصح الامام و الامه، و ادی الأمانة، و دل علی الحق، و قد کتبت الی صاحبک فیما کتبت الی فیه من امره، و لم اعلمه انک کتبت، فلا تدع إعلامی بما یکون بحضرتک مما النظر فیه للامه صلاح، فإنک بذلک جدیر، و هو حق واجب علیک، و السلام. و کتب الی ابن عباس فی ذلک، فکتب الیه ابن عباس: اما بعد، فان الذی بلغک باطل، و انی لما تحت یدی ضابط قائم له و له حافظ، فلا تصدق الظنون، و السلام. قال: فکتب الیه علی: اما بعد، فأعلمنی ما أخذت من الجزیة،

و من این أخذت؟ و فیم وضعت؟ قال: فکتب الیه ابن عباس: اما بعد، فقد فهمت تعظیمک مرزاه ما بلغک انی رزأته من مال اهل هذا البلد، فابعث الی عملک من احببت، فانی ظاعن عنه و السلام. ثم دعا ابن عباس أخواله بنی هلال بن عامر، فجاءه الضحاک بن عبد الله و عبد الله بن رزین بن ابی عمرو الهلالیان، ثم اجتمعت معه قیس کلها فحمل مالا. قال ابو زید: قال ابو عبیده: کانت ارزاقا قد اجتمعت، فحمل معه مقدار ما اجتمع له، فبعثت الاخماس کلها، فلحقوه بالطف، فتواقفوا یریدون أخذ المال، فقالت قیس: و الله لا یوصل الی ذلک و فینا عین تطرف. و قال صبره بن شیمان الحدانی: یا معشر الأزد، و الله ان قیسا لإخواننا فی الاسلام، و جیراننا فی الدار، و اعواننا علی العدو، و ان الذی یصیبکم من هذا المال لو رد علیکم لقلیل، و هم غدا خیر لکم من المال قالوا: فما تری؟ قال: انصرفوا عنهم و دعوهم، فأطاعوه فانصرفوا، فقالت بکر و عبد القیس: نعم الرأی رای صبره لقومه، فاعتزلوا أیضا، فقالت بنو تمیم: و الله لا نفارقهم، نقاتلهم علیه فقال الأحنف: قد ترک قتالهم من هو ابعد منکم رحما، فقالوا: و الله لنقاتلنهم، فقال: إذا لا اساعدکم علیهم، فاعتزلهم، قال: فراسوا علیهم ابن المجاعة من بنی تمیم، فقاتلوهم، و حمل الضحاک علی ابن المجاعة فطعنه، و اعتنقه عبد الله بن رزین، فسقطا الی الارض یعترکان، و کثرت الجراح فیهم، و لم یکن بینهم قتیل، فقالت الاخماس: ما صنعنا شیئا، اعتزلناهم و ترکناهم یتحاربون، فضربوا وجوه بعضهم عن بعض، و قالوا لبنی تمیم: لنحن اسخی منکم أنفسا حین ترکنا هذا المال لبنی عمکم، و أنتم تقاتلونهم علیه، ان القوم قد حملوا و حموا، فخلوهم، و ان احببتم فانصرفوا و مضی ابن عباس و معه نحو من عشرین رجلا حتی قدم مکة

و حدثنی ابو زید، قال: زعم ابو عبیده- و لم اسمعه منه-ان ابن عباس لم یبرح من البصره حتی قتل علی ع، فشخص الی الحسن، فشهد الصلح بینه و بین معاویه، ثم رجع الی البصره و ثقله بها، فحمله و مالا من بیت المال قلیلا، و قال: هی ارزاقی. قال ابو زید: ذکرت ذلک لأبی الحسن فانکره، و زعم ان علیا قتل و ابن عباس بمکة، و ان الذی شهد الصلح بین الحسن و معاویه عبید الله بن عباس

ذکر الخبر عن مقتل علی بن ابی طالب

و فی هذه السنه قتل علی بن ابی طالب ع، و اختلف فی وقت قتله، فقال ابو معشر ما حدثنی به احمد بن ثابت، قال: حدثت عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، قال: قتل علی فی شهر رمضان یوم الجمعه لسبع عشره خلت منه سنه اربعین، و کذلک قال الواقدی، حدثنی بذلک الحارث، عن ابن سعد عنه، و اما ابو زید فحدثنی عن علی بن محمد انه قال: قتل علی بن ابی طالب بالکوفه یوم الجمعه لإحدی عشره قال: و یقال: لثلاث عشره بقیت من شهر رمضان سنه اربعین قال: و قد قیل فی شهر ربیع الآخر سنه اربعین. ذکر الخبر عن سبب قتله و مقتله: حدثنی موسی بن عثمان بن عبد الرحمن المسروقی، قال: حدثنا عبد الرحمن الحرانی ابو عبد الرحمن، قال: أخبرنا اسماعیل بن راشد، قال: کان من حدیث ابن ملجم و اصحابه ان ابن ملجم و البرک بن عبد الله و عمرو بن بکر التمیمی اجتمعوا، فتذاکروا امر الناس، و عابوا علی ولاتهم، ثم ذکروا اهل النهر، فترحموا علیهم، و قالوا: ما نصنع بالبقاء بعدهم شیئا! إخواننا الذین کانوا دعاه الناس لعباده ربهم، و الذین کانوا لا یخافون فی الله لومه لائم، فلو شرینا أنفسنا فأتینا ائمه الضلالة فالتمسنا قتلهم، فأرحنا منهم

البلاد، و ثارنا بهم إخواننا! فقال ابن ملجم: انا أکفیکم علی بن ابی طالب - و کان من اهل مصر- و قال البرک بن عبد الله: انا أکفیکم معاویه بن ابی سفیان، و قال عمرو بن بکر: انا أکفیکم عمرو بن العاص فتعاهدوا و تواثقوا بالله لا ینکص رجل منا عن صاحبه الذی توجه الیه حتی یقتله او یموت دونه فأخذوا أسیافهم، فسموها، و اتعدوا لسبع عشره تخلو من رمضان ان یثب کل واحد منهم علی صاحبه الذی توجه الیه، و اقبل کل رجل منهم الی المصر الذی فیه صاحبه الذی یطلب. فاما ابن ملجم المرادی فکان عداده فی کنده، فخرج فلقی اصحابه بالکوفه، و کاتمهم امره کراهة ان یظهروا شیئا من امره، فانه رای ذات یوم أصحابا من تیم الرباب- و کان علی قتل منهم یوم النهر عشره- فذکروا قتلاهم، و لقی من یومه ذلک امراه من تیم الرباب یقال لها: قطام ابنه الشجنه- و قد قتل أباها و أخاها یوم النهر، و کانت فائقه الجمال- فلما رآها التبست بعقله، و نسی حاجته التی جاء لها، ثم خطبها، فقالت: لا اتزوجک حتی تشفی لی قال: و ما یشفیک؟ قالت: ثلاثة آلاف و عبد وقینة و قتل علی بن ابی طالب، قال: هو مهر لک، فاما قتل علی فلا أراک ذکرته لی و أنت تریدینی! قالت: بلی، التمس غرته، فان اصبت شفیت نفسک و نفسی، و یهنئک العیش معی، و ان قتلت فما عند الله خیر من الدنیا و زینتها و زینه أهلها، قال: فو الله ما جاء بی الی هذا المصر الا قتل علی، فلک ما سالت قالت: انی اطلب لک من یسند ظهرک، و یساعدک علی امرک، فبعثت الی رجل من قومها من تیم الرباب یقال له: وردان فکلمته فأجابها، و اتی ابن ملجم رجلا من اشجع یقال له شبیب بن بجره فقال له: هل لک فی شرف الدنیا و الآخرة؟ قال: و ما ذاک؟ قال: قتل علی بن ابی طالب، قال: ثکلتک أمک! لقد جئت شیئا ادا، کیف تقدر علی علی! قال: اکمن له فی المسجد، فإذا خرج لصلاة الغداة شد دنا علیه فقتلناه، فان نجونا شفینا أنفسنا، و أدرکنا ثارنا، و ان قتلنا فما

عند الله خیر من الدنیا و ما فیها قال: ویحک! لو کان غیر علی لکان اهون علی، قد عرفت بلاءه فی الاسلام، و سابقته مع النبی ص و ما أجدنی انشرح لقتله قال: اما تعلم انه قتل اهل النهر العباد الصالحین! قال: بلی، قال: فنقتله بمن قتل من إخواننا، فأجابه-فجاءوا قطام- و هی فی المسجد الأعظم معتکفه- فقالوا لها: قد اجمع رأینا علی قتل علی، قالت: فإذا أردتم ذلک فأتونی، ثم عاد إلیها ابن ملجم فی لیله الجمعه التی قتل فی صبیحتها علی سنه اربعین- فقال: هذه اللیلة التی و اعدت فیها صاحبی ان یقتل کل منا صاحبه، فدعت لهم بالحریر فعصبتهم به، و أخذوا أسیافهم و جلسوا مقابل السدة التی یخرج منها علی، فلما خرج ضربه شبیب بالسیف. فوقع سیفه بعضاده الباب او الطاق، و ضربه ابن ملجم فی قرنه بالسیف. و هرب وردان حتی دخل منزله، فدخل علیه رجل من بنی ابیه و هو ینزع الحریر عن صدره، فقال: ما هذا الحریر و السیف؟ فاخبره بما کان و انصرف فجاء بسیفه فعلا به وردان حتی قتله، و خرج شبیب نحو أبواب کنده فی الغلس، و صاح الناس، فلحقه رجل من حضرموت یقال له عویمر، و فی ید شبیب السیف، فأخذه، و جثم علیه الحضرمی، فلما رای الناس قد أقبلوا فی طلبه، و سیف شبیب فی یده، خشی علی نفسه، فترکه، و نجا شبیب فی غمار الناس، فشدوا علی ابن ملجم فاخذوه، الا ان رجلا من همدان یکنی أبا ادماء أخذ سیفه فضرب رجله، فصرعه، [ و تأخر علی، و رفع فی ظهره جعدة بن هبیرة بن ابی وهب، فصلی بالناس الغداة، ثم قال علی: علی بالرجل، فادخل علیه، ثم قال: ای عدو الله، ا لم احسن إلیک! قال: بلی، قال: فما حملک علی هذا؟ قال: شحذته اربعین صباحا، و سالت الله ان یقتل به شر خلقه، فقال ع: لا أراک الا مقتولا به، و لا أراک الا من شر خلقه] . و ذکروا ان ابن ملجم قال قبل ان یضرب علیا- و کان جالسا فی بنی بکر ابن وائل إذ مر علیه بجنازة ابجر بن جابر العجلی ابی حجار، و کان نصرانیا،

و النصاری حوله، و اناس مع حجار لمنزلته فیهم یمشون فی جانب و فیهم شقیق ابن ثور- فقال ابن ملجم: ما هؤلاء؟ فاخبر الخبر، فأنشأ یقول: لئن کان حجار بن ابجر مسلما لقد بوعدت منه جنازة ابجر

و ان کان حجار بن ابجر کافرا فما مثل هذا من کفور بمنکر

ا ترضون هذا ان قیسا و مسلما جمیعا لدی نعش، فیا قبح منظر!

فلو لا الذی انوی لفرقت جمعهم بابیض مصقول الدیاس مشهر

و لکننی انوی بذاک وسیله الی الله او هذا فخذ ذاک او ذر

و ذکر ان محمد بن الحنفیه، قال: کنت و الله انی لا صلی تلک اللیلة التی ضرب فیها علی فی المسجد الأعظم، فی رجال کثیر من اهل المصر، یصلون قریبا من السدة، ما هم الا قیام و رکوع و سجود، و ما یسامون من أول اللیل الی آخره، إذ خرج علی لصلاة الغداة، فجعل ینادی: ایها الناس، الصلاة الصلاة! فما ادری اخرج من السدة فتکلم بهذه الکلمات أم لا! فنظرت الی بریق، و سمعت: الحکم لله یا علی لا لک و لا لأصحابک، فرایت سیفا، ثم رایت ثانیا، ثم سمعت علیا یقول: لا یفوتنکم الرجل، و شد الناس علیه من کل جانب [ قال: فلم ابرح حتی أخذ ابن ملجم و ادخل علی علی، فدخلت فیمن دخل من الناس، فسمعت علیا یقول: النفس بالنفس، ان انا مت فاقتلوه کما قتلنی، و ان بقیت رایت فیه رأیی] و ذکر ان الناس دخلوا علی الحسن فزعین لما حدث من امر علی، فبینما هم عنده و ابن ملجم مکتوف بین یدیه، إذ نادته أم کلثوم بنت علی و هی تبکی: ای عدو الله، لا باس علی ابی، و الله مخزیک! قال: فعلی من تبکین؟ و الله لقد اشتریته بألف، و سممته بألف، و لو کانت هذه الضربه علی جمیع اهل المصر ما بقی منهم احد. [ و ذکر ان جندب بن عبد الله دخل علی علی فسأله، فقال: یا امیر المؤمنین، ان فقدناک-و لا نفقدک- فنبایع الحسن؟ فقال: ما آمرکم

و لا انهاکم، أنتم ابصر فرد علیه مثلها، فدعا حسنا و حسینا، فقال: أوصیکما بتقوی الله، و الا تبغیا الدنیا و ان بغتکما، و لا تبکیا علی شیء زوی عنکما، و قولا الحق، و ارحما الیتیم، و اغیثا الملهوف، و اصنعا للآخرة، و کونا للظالم خصما، و للمظلوم ناصرا، و اعملا بما فی الکتاب، و لا تأخذ کما فی الله لومه لائم ثم نظر الی محمد بن الحنفیه، فقال: هل حفظت] [ ما اوصیت به أخویک؟ قال: نعم، قال: فانی اوصیک بمثله، و اوصیک بتوقیر أخویک، لعظیم حقهما علیک، فاتبع امرهما، و لا تقطع امرا دونهما. ثم قال: أوصیکما به، فانه شقیقکما، و ابن أبیکما، و قد علمتما ان أباکما کان یحبه ] [ و قال للحسن: اوصیک ای بنی بتقوی الله، و اقام الصلاة لوقتها، و إیتاء الزکاة عند محلها، و حسن الوضوء، فانه لا صلاه الا بطهور، و لا تقبل صلاه من مانع زکاه، و اوصیک بغفر الذنب، و کظم الغیظ، و صله الرحم، و الحلم عند الجهل، و التفقه فی الدین، و التثبت فی الأمر، و التعاهد للقرآن، و حسن الجوار، و الأمر بالمعروف، و النهی عن المنکر، و اجتناب الفواحش] . فلما حضرته الوفاة اوصی، فکانت وصیته: بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ، هذا ما اوصی به علی بن ابی طالب، اوصی انه یشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له، و ان محمدا عبده و رسوله، ارسله بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْمُشْرِکُونَ ثم إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ، لاٰ شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا من اَلْمُسْلِمِینَ، ثم اوصیک یا حسن و جمیع ولدی و اهلی بتقوی الله ربکم، و لا تموتن الا و أنتم مسلمون، وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا، فانی سمعت أبا القاسم ص یقول: [ ان صلاح ذات البین افضل من عامه الصلاة و الصیام! ] [ انظروا الی ذوی أرحامکم فصلوهم یهون الله علیکم الحساب، الله الله فی الأیتام، فلا تعنوا أفواههم، و لا یضیعن بحضرتکم. و الله الله فی جیرانکم، فإنهم وصیه نبیکم ص، ما زال یوصی

به حتی ظننا انه سیورثه و الله الله فی القرآن، فلا یسبقنکم الی العمل به غیرکم، و الله الله فی الصلاة، فإنها عمود دینکم و الله الله فی بیت ربکم فلا تخلوه ما بقیتم، فانه ان ترک لم یناظر، و الله الله فی الجهاد فی سبیل الله بأموالکم و انفسکم، و الله الله فی الزکاة، فإنها تطفئ غضب الرب، و الله الله فی ذمه نبیکم، فلا یظلمن بین أظهرکم، و الله الله فی اصحاب نبیکم، فان رسول الله اوصی بهم، و الله الله فی الفقراء و المساکین فاشرکوهم فی معایشکم، و الله الله فیما ملکت ایمانکم الصلاة الصلاة لا تخافن فی الله لومه لائم، یکفیکم من ارادکم و بغی علیکم و قولوا للناس حسنا کما امرکم الله،] [ و لا تترکوا الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی الأمر شرارکم، ثم تدعون فلا یستجاب لکم ] [ و علیکم بالتواصل و التباذل، و إیاکم و التدابر و التقاطع و التفرق، وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی اَلْبِرِّ وَ اَلتَّقْویٰ، وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی اَلْإِثْمِ وَ اَلْعُدْوٰانِ، وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ حفظکم الله من اهل بیت، و حفظ فیکم نبیکم استودعکم الله، و اقرا علیکم السلام و رحمه الله] . ثم لم ینطق الا بلا اله الا الله حتی قبض رضی الله عنه، و ذلک فی شهر رمضان سنه اربعین، و غسله ابناه الحسن و الحسین و عبد الله بن جعفر، و کفن فی ثلاثة أثواب لیس فیها قمیص، و کبر علیه الحسن تسع تکبیرات، ثم ولی الحسن سته اشهر. [ و قد کان علی نهی الحسن عن المثله، و قال: یا بنی عبد المطلب، لا ألفینکم تخوضون دماء المسلمین، تقولون: قتل امیر المؤمنین، قتل امیر المؤمنین! الا لایقتلن الا قاتلی انظر یا حسن، ان انامت من ضربته هذه فاضربه ضربه بضربه، و لا تمثل بالرجل، ] [ فانی سمعت رسول الله ص: یقول: إیاکم و المثله، و لو انها بالکلب العقور] فلما قبض ع بعث الحسن الی ابن ملجم، فقال للحسن: هل لک فی خصله؟ انی و الله ما اعطیت الله عهدا الا وفیت به، انی کنت قد اعطیت الله عهدا عند الحطیم ان اقتل علیا و معاویه او اموت دونهما، فان شئت خلیت بینی و بینه، و لک الله علی ان لم اقتله-او قتلته ثم بقیت-ان آتیک

حتی أضع یدی فی یدک [ فقال له الحسن: اما و الله حتی تعاین النار فلا ثم قدمه فقتله، ثم اخذه الناس فادرجوه فی بواری، ثم احرقوه بالنار] . و اما البرک بن عبد الله، فانه فی تلک اللیلة التی ضرب فیها علی قعد لمعاویة، فلما خرج لیصلی الغداة شد علیه بسیفه، فوقع السیف فی الیته، فاخذ، فقال: ان عندی خیرا اسرک به، فان اخبرتک فنافعی ذلک عندک؟ قال: نعم، قال: ان أخا لی قتل علیا فی مثل هذه اللیلة، قال: فلعله لم یقدر علی ذلک! قال: بلی، ان علیا یخرج لیس معه من یحرسه، فامر به معاویه فقتل و بعث معاویه الی الساعدی- و کان طبیبا- فلما نظر الیه قال: اختر احدی خصلتین: اما ان احمی حدیده فأضعها موضع السیف، و اما ان اسقیک شربه تقطع منک الولد، و تبرا منها، فان ضربتک مسمومه، فقال معاویه: اما النار فلا صبر لی علیها، و اما انقطاع الولد فان فی یزید و عبد الله ما تقر به عینی فسقاه تلک الشربه فبرأ، و لم یولد له بعدها، و امر معاویه عند ذلک بالمقصورات و حرس اللیل و قیام الشرطه علی راسه إذا سجد. و اما عمرو بن بکر فجلس لعمرو بن العاص تلک اللیلة، فلم یخرج، و کان اشتکی بطنه، فامر خارجه بن حذافة، و کان صاحب شرطته، و کان من بنی عامر بن لؤی، فخرج لیصلی، فشد علیه و هو یری انه عمرو، فضربه فقتله، فأخذه الناس، فانطلقوا به الی عمرو یسلمون علیه بالإمرة، فقال: من هذا؟ قالوا: عمرو، قال: فمن قتلت؟ قالوا: خارجه بن حذافة، قال: اما و الله یا فاسق ما ظننته غیرک، فقال عمرو: أردتنی و اراد الله خارجه، فقدمه عمرو فقتله، فبلغ ذلک معاویه، فکتب الیه: و قتل و اسباب المنایا کثیره منیه شیخ من لوی بن غالب

فیا عمرو مهلا انما أنت عمه و صاحبه دون الرجال الاقارب

نجوت و قد بل المرادی سیفه من ابن ابی شیخ الأباطح طالب

و یضربنی بالسیف آخر مثله فکانت علینا تلک ضربه لازب

و أنت تناغی کل یوم و لیله بمصرک بیضا کالظباء السوارب

و لما انتهی الی عائشة قتل علی- رضی الله عنه-قالت: فالقت عصاها و استقرت بها النوی کما قر عینا بالإیاب المسافر

فمن قتله؟ فقیل: رجل من مراد، فقالت: فان یک نائیا فلقد نعاه غلام لیس فی فیه التراب

فقالت زینب ابنه ابی سلمه: العلی تقولین هذا؟ فقالت: انی انسی، فإذا نسیت فذکرونی و کان الذی ذهب بنعیه سفیان بن عبد شمس بن ابی وقاص الزهری : و قال ابن ابی عباس المرادی فی قتل علی و نحن ضربنا یا لک الخیر حیدرا أبا حسن مامومه فتفطرا

و نحن خلعنا ملکه من نظامه بضربه سیف إذ علا و تجبرا

و نحن کرام فی الصباح اعزه إذا الموت بالموت ارتدی و تازرا

و قال أیضا: و لم أر مهرا ساقه ذو سماحه کمهر قطام من فصیح و اعجم

ثلاثة آلاف و عبد وقینة و ضرب علی بالحسام المصمم

فلا مهر اغلی من علی و ان غلا و لا قتل الا دون قتل ابن ملجم

و قال ابو الأسود الدؤلی: الا ابلغ معاویه بن حرب فلا قرت عیون الشامتینا

ا فی شهر الصیام فجعتمونا بخیر الناس طرا أجمعینا!

قتلتم خیر من رکب المطایا و رحلها و من رکب السفینا

و من لبس النعال و من حذاها و من قرأ المثانی و المبینا

إذا استقبلت وجه ابی حسین رایت البدر راع الناظرینا

لقد علمت قریش حیث کانت بانک خیرها حسبا و دینا

و اختلف فی سنه یوم قتل، فقال بعضهم: قتل و هو ابن تسع و خمسین سنه. [ و حدثت عن مصعب بن عبد الله، قال: کان الحسن بن علی یقول: قتل ابی و هو ابن ثمان و خمسین سنه] . و حدثنا عن بعضهم، قال: قتل و هو ابن خمس و ستین سنه. و حدثنی ابو زید، قال: حدثنی ابو الحسن، قال: حدثنی أیوب بن عمر بن ابی عمرو، [ عن جعفر بن محمد، قال: قتل علی و هو ابن ثلاث و ستین سنه قال: و ذلک اصح ما قیل فیه] حدثنی عمر، قال: حدثنا یحیی بن عبد الحمید الحمانی، قال: حدثنا شریک، عن ابی إسحاق، قال: قتل علی ع و هو ابن ثلاث و ستین سنه. و قال هشام: ولی علی و هو ابن ثمان و خمسین سنه و اشهر، و کانت خلافته خمس سنین الا ثلاثة اشهر، ثم قتله ابن ملجم- و اسمه عبد الرحمن ابن عمرو- فی رمضان لسبع عشره مضت منه، و کانت ولایته اربع سنین و تسعه اشهر، و قتل سنه اربعین و هو ابن ثلاث و ستین سنه. و حدثنی الحارث، قال: حدثنی ابن سعد، عن محمد بن عمر، قال: قتل علی ع و هو ابن ثلاث و ستین سنه صبیحة لیله الجمعه لسبع

عشره لیله خلت من شهر رمضان سنه اربعین، و دفن عند مسجد الجماعه فی قصر الإمارة. حدثنی الحارث، قال: حدثنا ابن سعد، قال: أخبرنا محمد بن عمر، قال: ضرب علی ع لیله الجمعه، فمکث یوم الجمعه و لیله السبت، و توفی لیله الأحد لإحدی عشره لیله بقیت من شهر رمضان سنه اربعین و هو ابن ثلاث و ستین سنه. و حدثنی الحارث، قال: حدثنا ابن سعد، قال: أخبرنا محمد بن عمر، قال: حدثنا علی بن عمر و ابو بکر السبری، عن عبد الله بن محمد بن عقیل، قال: سمعت محمد بن الحنفیه یقول سنه الجحاف حین دخلت سنه احدی و ثمانین هذه ولی خمس و ستون سنه، قد جاوزت سن ابی، قیل: و کم کانت سنه یوم قتل؟ قال: قتل و هو ابن ثلاث و ستین سنه. و قال الحارث: قال ابن سعد: قال محمد بن عمر کذلک، و هو الثبت عندنا .

ذکر الخبر عن قدر مده خلافته

حدثنی احمد بن ثابت، قال: حدثت عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر، قال: کانت خلافه علی خمس سنین الا ثلاثة اشهر. و حدثنی الحارث، قال: حدثنی ابن سعد قال: قال محمد بن عمر: کانت خلافه علی خمس سنین الا ثلاثة اشهر

حدثنی ابو زید، قال: قال ابو الحسن: کانت ولایه علی اربع سنین و تسعه اشهر، و یوما او غیر یوم .

ذکر الخبر عن صفته

حدثنی الحارث، قال: حدثنا ابن سعد، قال: أخبرنا محمد بن عمر، قال: حدثنا ابو بکر بن عبد الله بن ابی سبره، [ عن إسحاق بن عبد الله ابن ابی فروه، قال: سالت أبا جعفر محمد بن علی، قلت: ما کانت صفه علی ع؟ قال: رجل آدم شدید الأدمة ثقیل العینین عظیمهما، ذو بطن، اصلع، هو الی القصر اقرب] .

ذکر نسبه ع

هو علی بن ابی طالب، و اسم ابی طالب عبد مناف بن عبد المطلب ابن هاشم بن عبد مناف، و أمه فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف .

ذکر الخبر عن ازواجه و اولاده

فأول زوجه تزوجها فاطمه بنت رسول الله ص، و لم یتزوج علیها حتی توفیت عنده، و کان لها منه من الولد: الحسن و الحسین، و یذکر انه کان لها منه ابن آخر یسمی محسنا توفی صغیرا، و زینب الکبری، و أم کلثوم الکبری 3 . ثم تزوج بعد أم البنین بنت حزام- و هو ابو المجل بن خالد بن ربیعه ابن الوحید بن کعب بن عامر بن کلاب- فولد لها منه العباس، و جعفر، و عبد الله، و عثمان، قتلوا مع الحسین ع بکربلاء، و لا بقیة لهم غیر العباس 3 . و تزوج لیلی ابنه مسعود بن خالد بن مالک بن ربعی بن سلمی بن جندل

ابن نهشل بن دارم بن مالک بن حنظله بن مالک بن زید مناه بن تمیم 3 ، فولدت له عبید الله و أبا بکر فزعم هشام بن محمد انهما قتلا مع الحسین بالطف و اما محمد بن عمر فانه زعم ان عبید الله بن علی قتله المختار بن ابی عبید بالمذار، و زعم انه لا بقیة لعبید الله و لا لأبی بکر ابنی علی ع 3 . و تزوج أسماء ابنه عمیس الخثعمیة، فولدت له 3 - فیما حدثت عن هشام بن محمد- یحیی و محمدا الاصغر ، و قال: لا عقب لهما. و اما الواقدی فانه قال فیما حدثنی الحارث، قال: حدثنا ابن سعد، قال: أخبرنا الواقدی ان أسماء ولدت لعلی یحیی و عونا ابنی علی و یقول بعضهم: محمد الاصغر لام ولد، و کذلک قال الواقدی فی ذلک، و قال: قتل محمد الاصغر مع الحسین. و له من الصهباء-و هی أم حبیب بنت ربیعه بن بجیر بن العبد بن علقمه ابن الحارث بن عتبة بن سعد بن زهیر بن جشم بن بکر بن حبیب بن عمرو ابن غنم بن تغلب بن وائل، و هی أم ولد من السبی الذین أصابهم خالد ابن الولید حین اغار علی عین التمر علی بنی تغلب بها- عمر بن علی، و رقیه ابنه علی، فعمر عمر بن علی حتی بلغ خمسا و ثمانین سنه، فحاز نصف میراث علی ع، و مات بینبع. و تزوج امامه بنت ابی العاصی بن الربیع بن عبد العزی بن عبد شمس ابن عبد مناف 3 و أمها زینب بنت رسول الله ص 3 ، فولدت له محمدا الأوسط 3 . و له محمد بن علی الاکبر، الذی یقال له: محمد بن الحنفیه، أمه خوله ابنه جعفر بن قیس بن مسلمه بن عبید بن ثعلبه بن یربوع بن ثعلبه بن الدول ابن حنیفه بن لجیم بن صعب بن علی بن بکر بن وائل، توفی بالطائف فصلی علیه ابن عباس 3 . و تزوج أم سعید بنت عروه بن مسعود بن معتب بن مالک الثقفی، فولدت له أم الحسن و رمله الکبری

و کان له بنات من أمهات شتی لم یسم لنا أسماء أمهاتهن، منهن أم هانی، و میمونه، و زینب الصغری، و رمله الصغری، و أم کلثوم الصغری و فاطمه، و امامه، و خدیجه، و أم الکرام، و أم سلمه، و أم جعفر، و جمانه، و نفیسة بنات علی ع، أمهاتهن أمهات اولاد شتی 3 و تزوج محیاه ابنه إمرئ القیس بن عدی بن أوس بن جابر بن کعب ابن علیم من کلب، فولدت له جاریه، هلکت و هی صغیره قال الواقدی: کانت تخرج الی المسجد و هی جاریه فیقال لها: من أخوالک؟ فتقول وه، وه-تعنی کلبا. فجمیع ولد علی لصلبه اربعه عشر ذکرا، و سبع عشره امراه. حدثنی الحارث، قال: حدثنا ابن سعد عن الواقدی، قال: کان النسل من ولد علی لخمسه: الحسن، و الحسین، و محمد بن الحنفیه، و العباس بن الکلابیة، و عمر بن التغلبیة .

ذکر ولاته

و کان والیه علی البصره فی هذه السنه عبد الله بن العباس، و قد ذکرنا اختلاف المختلفین فی ذلک، و الیه کانت الصدقات و الجند و المعاون ایام ولایته کلها، و کان یستخلف بها إذا شخص عنها علی ما قد بینت قبل. و کان علی قضائها من قبل علی ابو الأسود الدؤلی، و قد ذکرت ما کان من تولیته زیادا علیها، ثم اشخاصه ایاه الی فارس لحربها و خراجها، فقتل و هو بفارس، و علی ما کان وجهه علیه. و کان عامله علی البحرین و ما یلیها و الیمن و مخالیفها عبید الله بن العباس، حتی کان من امره و امر بسر بن ابی ارطاه ما قد مضی ذکره. و کان عامله علی الطائف و مکة و ما اتصل بذلک قثم بن العباس

و کان عامله علی المدینة ابو أیوب الأنصاری، و قیل: سهل بن حنیف، حتی کان من امره عند قدوم بسر ما قد ذکر قبل .

ذکر بعض سیره ع

حدثنی یونس بن عبد الأعلی، قال: أخبرنا وهب، قال: أخبرنی ابن ابی ذئب، [ عن 9 عباس بن الفضل مولی بنی هاشم، عن ابیه، عن جده ابن ابی رافع، انه کان خازنا لعلی ع علی بیت المال، قال: فدخل یوما و قد زینت ابنته، فرای علیها لؤلؤه من بیت المال قد کان عرفها، فقال: من این لها هذه؟ لله علی ان اقطع یدها، قال: فلما رایت جده فی ذلک قلت: انا و الله یا امیر المؤمنین زینت بها ابنه أخی، و من این کانت تقدر علیها لو لم أعطها! فسکت] . حدثنی اسماعیل بن موسی الفزاری، قال: حدثنا عبد السلام بن حرب، عن ناجیه القرشی، عن عمه یزید بن عدی بن عثمان، [ قال: رایت علیا ع خارجا من همدان، فرای فئتین یقتتلان، ففرق بینهما، ثم مضی فسمع صوتا یا غوثا بالله! فخرج یحضر نحوه حتی سمعت خفق نعله و هو یقول: أتاک الغوث، فإذا رجل یلازم رجلا، فقال: یا امیر المؤمنین، بعت هذا ثوبا بتسعه دراهم، و شرطت علیه الا یعطینی مغموزا و لا مقطوعا-و کان شرطهم یومئذ-فأتیته بهذه الدراهم لیبدلها لی فأبی، فلزمته فلطمنی، فقال: ابدله، فقال: بینتک علی اللطمه، فأتاه بالبینه، فأقعده ثم قال: دونک فاقتص، فقال: انی

قد عفوت یا امیر المؤمنین، قال: انما اردت ان احتاط فی حقک، ثم ضرب الرجل تسع درات، و قال: هذا حق السلطان] . حدثنی محمد بن عماره الأسدی، قال: حدثنا عثمان بن عبد الرحمن الاصبهانی، قال: [ حدثنا المسعودی، عن ناجیه، عن ابیه، قال: کنا قیاما علی باب القصر، إذ خرج علی علینا، فلما رأیناه تنحینا عن وجهه هیبة له، فلما جاز صرنا خلفه، فبینا هو کذلک إذ نادی رجل یا غوثا بالله! فإذا رجلان یقتتلان، فلکز صدر هذا و صدر هذا، ثم قال لهما: تنحیا، فقال أحدهما: یا امیر المؤمنین، ان هذا اشتری منی شاه، و قد شرطت علیه الا یعطینی مغموزا و لا محذفا، فأعطانی درهما مغموزا، فرددته علیه فلطمنی، فقال للآخر: ما تقول؟ قال: صدق یا امیر المؤمنین، قال: فأعطه شرطه، ثم قال للاطم اجلس، و قال للملطوم: اقتص قال: او اعفو یا امیر المؤمنین؟ قال: ذاک إلیک، قال: فلما جاز الرجل قال علی: یا معشر المسلمین، خذوه، قال: فاخذوه، فحمل علی ظهر رجل کما یحمل صبیان الکتاب، ثم ضربه خمس عشره دره، ثم قال: هذا نکال لما انتهکت من حرمته] . حدثنی ابن سنان القزاز، قال: حدثنا ابو عاصم، قال: حدثنا سکین ابن عبد العزیز، قال: أخبرنا حفص بن خالد، قال: حدثنی ابی خالد بن جابر، قال: سمعت الحسن یقول: لما قتل علی ع و قد قام خطیبا، فقال: لقد قتلتم اللیلة رجلا فی لیله فیها نزل القرآن، و فیها رفع عیسی بن مریم ع، و فیها قتل یوشع بن نون فتی موسی ع و الله ما سبقه احد کان قبله، و لا یدرکه احد یکون بعده، و الله ان کان رسول الله ص لیبعثه فی السریه و جبریل عن یمینه، و میکائیل عن یساره، و الله ما ترک صفراء و لا بیضاء الا ثمانمائه-او سبعمائة-ارصدها لخادمه

ذکر بیعه الحسن بن علی

و فی هذه السنه-اعنی سنه اربعین- بویع للحسن بن علی ع بالخلافة، [ و قیل: ان أول من بایعه قیس بن سعد، قال له: ابسط یدک ابایعک علی کتاب الله عز و جل، و سنه نبیه، و قتال المحلین، فقال له الحسن رضی الله عنه: علی کتاب الله و سنه نبیه، فان ذلک یاتی من وراء کل شرط، فبایعه و سکت، و بایعه الناس] . و حدثنی عبد الله بن احمد بن شبویه المروزی، قال: حدثنا ابی قال: حدثنا سلیمان، قال: حدثنا عبد الله، عن یونس، عن الزهری، قال: جعل علی ع قیس بن سعد علی مقدمته من اهل العراق الی قبل اذربیجان، و علی أرضها و شرطه الخمیس الذی ابتدعه من العرب، و کانوا اربعین ألفا، بایعوا علیا ع علی الموت، و لم یزل قیس یداری ذلک البعث حتی قتل علی ع، و استخلف اهل العراق الحسن بن علی ع علی الخلافه، و کان الحسن لا یری القتال، و لکنه یرید ان یأخذ لنفسه ما استطاع من معاویه، ثم یدخل فی الجماعه، و عرف الحسن ان قیس بن سعد لا یوافقه علی رایه، فنزعه و امر عبید الله بن عباس، فلما علم عبد الله بن عباس بالذی یرید الحسن ع ان یأخذه لنفسه کتب الی معاویه یسأله الامان، و یشترط لنفسه علی الأموال التی أصابها، فشرط ذلک له معاویه

و حدثنی موسی بن عبد الرحمن المسروقی، قال: حدثنا عثمان بن عبد الحمید او ابن عبد الرحمن الحرانی الخزاعی ابو عبد الرحمن، قال: حدثنا اسماعیل بن راشد، قال: بایع الناس الحسن بن علی ع بالخلافة، ثم خرج بالناس حتی نزل المدائن، و بعث قیس بن سعد علی مقدمته فی اثنی عشر ألفا، و اقبل معاویه فی اهل الشام حتی نزل مسکین، فبینا الحسن فی المدائن إذ نادی مناد فی العسکر: الا ان قیس بن سعد قد قتل، فانفروا، فنفروا و نهبوا سرادق الحسن ع حتی نازعوه بساطا کان تحته، و خرج الحسن حتی نزل المقصورة البیضاء بالمدائن، و کان عم المختار بن ابی عبید عاملا علی المدائن، و کان اسمه سعد بن مسعود، فقال له المختار و هو غلام شاب: هل لک فی الغنی و الشرف؟ قال: و ما ذاک؟ قال: توثق الحسن، و تستامن به الی معاویه، فقال له سعد: علیک لعنه الله، اثب علی ابن بنت رسول الله ص فاوثقه! بئس الرجل أنت! فلما رای الحسن ع تفرق الأمر عنه بعث الی معاویه یطلب الصلح، و بعث معاویه الیه عبد الله بن عامر و عبد الرحمن ابن سمره بن حبیب بن عبد شمس، فقد ما علی الحسن بالمدائن، فأعطیاه ما اراد، و صالحاه علی ان یأخذ من بیت مال الکوفه خمسه آلاف الف فی أشیاء اشترطها [ ثم قام الحسن فی اهل العراق فقال: یا اهل العراق، انه سخی بنفسی عنکم ثلاث: قتلکم ابی، و طعنکم إیای، و انتهابکم متاعی]

و دخل الناس فی طاعه معاویه، و دخل معاویه الکوفه، فبایعه الناس قال زیاد بن عبد الله، عن عوانه، و ذکر نحو حدیث المسروقی، عن عثمان بن عبد الرحمن هذا، و زاد فیه: و کتب الحسن الی معاویه فی الصلح، و طلب الامان، و قال الحسن للحسین و لعبد الله بن جعفر: انی قد کتبت الی معاویه فی الصلح و طلب الامان، فقال له الحسین: نشدتک الله ان تصدق احدوثه معاویه، و تکذب احدوثه علی! فقال له الحسن: اسکت، فانا اعلم بالأمر منک فلما انتهی کتاب الحسن بن علی ع الی معاویه، ارسل معاویه عبد الله بن عامر و عبد الرحمن بن سمره، فقد ما المدائن، و أعطیا الحسن ما اراد، فکتب الحسن الی قیس بن سعد و هو علی مقدمته فی اثنی عشر ألفا یأمره بالدخول فی طاعه معاویه، فقام قیس بن سعد فی الناس فقال: یا ایها الناس، اختاروا الدخول فی طاعه امام ضلاله، او القتال مع غیر امام، قالوا: لا، بل نختار ان ندخل فی طاعه امام ضلاله. فبایعوا لمعاویة، و انصرف عنهم قیس بن سعد، و قد کان صالح الحسن معاویه علی ان جعل له ما فی بیت ماله و خراج دارا بجرد علی الا یشتم علی و هو یسمع فاخذ ما فی بیت ماله بالکوفه، و کان فیه خمسه آلاف الف و حج بالناس فی هذه السنه المغیره بن شعبه حدثنی موسی بن عبد الرحمن، قال: حدثنا عثمان بن عبد الرحمن الخزاعی ابو عبد الرحمن، قال: أخبرنا اسماعیل بن راشد قال: لما حضر الموسم-یعنی فی العام الذی قتل فیه علی ع- کتب المغیره بن شعبه کتابا افتعله علی لسان معاویه، فأقام للناس الحج سنه اربعین، و یقال: انه عرف یوم الترویه، و نحر یوم عرفه، خوفا ان یفطن بمکانه و قد قیل: انه انما فعل ذلک المغیره لأنه بلغه ان عتبة بن ابی سفیان مصبحه والیا علی

الموسم، فعجل الحج من اجل ذلک. و فی هذه السنه بویع لمعاویة بالخلافة بایلیاء، حدثنی بذلک موسی بن عبد الرحمن، قال: حدثنا عثمان بن عبد الرحمن، قال: أخبرنا اسماعیل ابن راشد- و کان قبل یدعی بالشام أمیرا- و حدثت عن ابی مسهر، عن سعید بن عبد العزیز، قال: کان علی ع یدعی بالعراق امیر المؤمنین، و کان معاویه یدعی بالشام: الأمیر، فلما قتل علی ع دعی معاویه: امیر المؤمنین

ثم

سنه احدی و اربعین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمما کان فیها من ذلک تسلیم الحسن بن علی ع الأمر الی معاویه و دخول معاویه الکوفه، و بیعه اهل الکوفه معاویه بالخلافة. ذکر الخبر بذلک: حدثنی عبد الله بن احمد المروزی، قال: أخبرنی ابی، قال: حدثنا سلیمان، قال: حدثنی عبد الله، عن یونس، عن الزهری، قال: بایع اهل العراق الحسن بن علی بالخلافة، فطفق یشترط علیهم الحسن: انکم سامعون مطیعون، تسالمون من سالمت، و تحاربون من حاربت، فارتاب اهل العراق فی امرهم حین اشترط علیهم هذا الشرط، و قالوا: ما هذا لکم بصاحب، و ما یرید هذا القتال، فلم یلبث الحسن ع بعد ما بایعوه الا قلیلا حتی طعن طعنه اشوته، فازداد لهم بغضا، و ازداد منهم ذعرا، فکاتب معاویه، و ارسل الیه بشروط، قال: ان أعطیتنی هذا فانا سامع مطیع، و علیک ان تفی لی به و وقعت صحیفه الحسن فی ید معاویه، و قد ارسل معاویه قبل هذا الی الحسن بصحیفة بیضاء، مختوم علی أسفلها، و کتب الیه ان اشترط فی هذه الصحیفة التی ختمت أسفلها ما شئت فهو لک. فلما أتت الحسن اشترط اضعاف الشروط التی سال معاویه قبل ذلک، و أمسکها عنده، و امسک معاویه صحیفه الحسن ع التی کتب الیه یسأله ما فیها، فلما التقی معاویه و الحسن ع، ساله الحسن ان یعطیه الشروط التی شرط فی السجل الذی ختم معاویه فی اسفله، فأبی معاویه ان یعطیه ذلک، فقال: لک ما کنت کتبت الی او لا تسألنی ان أعطیکه، فانی قد اعطیتک حین جاءنی کتابک قال الحسن ع: و انا قد

اشترطت حین جاءنی کتابک، و أعطیتنی العهد علی الوفاء بما فیه فاختلفا فی ذلک، فلم ینفذ للحسن ع من الشروط شیئا، و کان عمرو بن العاص حین اجتمعوا بالکوفه قد کلم معاویه، و امره ان یأمر الحسن ان یقوم و یخطب الناس، فکره ذلک معاویه، و قال: ما ترید الی ان یخطب الناس! فقال عمرو: لکنی ارید ان یبدو عیه للناس، فلم یزل عمرو بمعاویه حتی أطاعه، فخرج معاویه فخطب الناس، ثم امر رجلا فنادی الحسن بن علی ع، فقال: قم یا حسن فکلم الناس، فتشهد فی بدیهه امر لم یرو فیه، ثم قال: اما بعد، یا ایها الناس، فان الله قد هداکم بأولنا، و حقن دماءکم بآخرنا، و ان لهذا الأمر مده، و الدنیا دول، و ان الله تعالی قال لنبیه ص: « وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ » ، فلما قالها قال معاویه: اجلس، فلم یزل ضرما علی عمرو، و قال: هذا من رأیک و لحق الحسن ع بالمدینة. حدثنی عمر، قال: حدثنا علی بن محمد، قال: سلم الحسن بن علی ع الی معاویه الکوفه، و دخلها معاویه لخمس بقین من ربیع الاول، و یقال من جمادی الاولی سنه احدی و اربعین.

ذکر خبر الصلح بین معاویه و قیس بن سعد

و فی هذه السنه جری الصلح بین معاویه و قیس بن سعد بعد امتناع قیس من بیعته. ذکر الخبر بذلک: حدثنی عبد الله بن احمد، قال: حدثنی ابی، قال: حدثنی سلیمان ابن الفضل، قال: حدثنی عبد الله، عن یونس، عن الزهری، قال: لما کتب عبید الله بن عباس حین علم ما یرید الحسن من معاویه من طلب الامان لنفسه الی معاویه یسأله الامان، و یشترط لنفسه علی الأموال التی قد أصاب،

فشرط ذلک له معاویه، بعث الیه معاویه ابن عامر فی خیل عظیمه، فخرج الیهم عبید الله لیلا حتی لحق بهم، و نزل و ترک جنده الذی هو علیه لا امیر لهم، فیهم قیس بن سعد، و اشترط الحسن ع لنفسه، ثم بایع معاویه، و امرت شرطه الخمیس قیس بن سعد علی انفسهم، و تعاهدوا هو و هم علی قتال معاویه حتی یشترط لشیعه علی ع و لمن کان اتبعه علی أموالهم و دمائهم و ما أصابوا فی الفتنة، فخلص معاویه حین فرغ من عبید الله ابن عباس و الحسن ع الی مکایده رجل هو أهم الناس عنده مکایده، و معه اربعون ألفا، و قد نزل معاویه بهم و عمرو و اهل الشام، و ارسل معاویه الی قیس بن سعد یذکره الله و یقول: علی طاعه من تقاتل، و قد بایعنی الذی اعطیته طاعتک؟ فأبی قیس ان یلین له، حتی ارسل الیه معاویه بسجل قد ختم علیه فی اسفله، فقال: اکتب فی هذا السجل ما شئت، فهو لک. قال عمرو لمعاویة: لا تعطه هذا، و قاتله، فقال معاویه: علی رسلک! فانا لا نخلص الی قتل هؤلاء حتی یقتلوا اعدادهم من اهل الشام، فما خیر العیش بعد ذلک! و انی و الله لا اقاتله ابدا حتی لا أجد من قتاله بدا فلما بعث الیه معاویه بذلک السجل اشترط قیس فیه له و لشیعه علی الامان علی ما أصابوا من الدماء و الأموال، و لم یسال معاویه فی سجله ذلک مالا، و اعطاه معاویه ما سال، فدخل قیس و من معه فی طاعته، و کانوا یعدون دهاه الناس حین ثارت الفتنة خمسه رهط، فقالوا: ذوو رای العرب و مکیدتهم: معاویه بن ابی سفیان، و عمرو بن العاص، و المغیره بن شعبه، و قیس بن سعد، و من المهاجرین عبد الله بن بدیل الخزاعی، و کان قیس و ابن بدیل مع علی ع، و کان المغیره بن شعبه و عمرو مع معاویه، الا ان المغیره کان معتزلا بالطائف حتی حکم الحکمان، فاجتمعوا باذرح. و قیل: ان الصلح تم بین الحسن ع و معاویه فی هذه السنه فی شهر ربیع الآخر، و دخل معاویه الکوفه فی غره جمادی الاولی من هذه

السنه، و قیل: دخلها فی شهر ربیع الآخر، و هذا قول الواقدی .

دخول الحسن و الحسین المدینة منصرفین من الکوفه

و فی هذه السنه دخل الحسن و الحسین ابنا علی ع منصرفین من الکوفه الی المدینة ذکر الخبر بذلک: و لما وقع الصلح بین الحسن ع و بین معاویه بمسکن، قام -فیما حدثت عن زیاد البکائی، عن عوانه- خطیبا فی الناس فقال: یا اهل العراق، انه سخی بنفسی عنکم ثلاث: قتلکم ابی، و طعنکم إیای، و انتهابکم متاعی قال: ثم ان الحسن و الحسین و عبد الله بن جعفر خرجوا بحشمهم و اثقالهم حتی أتوا الکوفه، فلما قدمها الحسن و برا من جراحته، خرج الی مسجد الکوفه فقال: یا اهل الکوفه، اتقوا الله فی جیرانکم و ضیفانکم، و فی اهل بیت نبیکم ص الذین اذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تَطْهِیراً فجعل الناس یبکون، ثم تحملوا الی المدینة قال: و حال اهل البصره بینه و بین خراج دارابجرد، و قالوا: فیئنا، فلما خرج الی المدینة تلقاه ناس بالقادسیة فقالوا: یا مذل العرب!

ذکر خروج الخوارج علی معاویه

و فیها خرجت الخوارج التی اعتزلت ایام علی ع بشهرزور علی معاویه. ذکر خبرهم: حدثت عن زیاد، عن عوانه، قال: قدم معاویه قبل ان یبرح الحسن من الکوفه حتی نزل النخیله، فقالت الحروریة الخمسمائة التی کانت اعتزلت

بشهرزور مع فروه بن نوفل الاشجعی: قد جاء الان ما لا شک فیه، فسیروا الی معاویه فجاهدوه فاقبلوا و علیهم فروه بن نوفل حتی دخلوا الکوفه، فأرسل الیهم معاویه خیلا من خیل اهل الشام، فکشفوا اهل الشام، فقال معاویه لأهل الکوفه: لا أمان لکم و الله عندی حتی تکفوا بوائقکم، فخرج اهل الکوفه الی الخوارج فقاتلوهم، فقالت لهم الخوارج: ویلکم! ما تبغون منا! الیس معاویه عدونا و عدوکم! دعونا حتی نقاتله، و ان أصبناه کنا قد کفیناکم عدوکم، و ان أصابنا کنتم قد کفیتمونا، قالوا: لا و الله حتی نقاتلکم، فقالوا: رحم الله إخواننا من اهل النهر، هم کانوا اعلم بکم یا اهل الکوفه و أخذت اشجع صاحبهم فروه بن نوفل- و کان سید القوم- و استعملوا علیهم عبد الله بن ابی الحر- رجلا من طیّئ- فقاتلوهم، فقتلوا، و استعمل معاویه عبد الله بن عمرو بن العاص علی الکوفه، فأتاه المغیره بن شعبه و قال لمعاویة: استعملت عبد الله بن عمرو علی الکوفه و عمرا علی مصر، فتکون أنت بین لحیی الأسد! فعزل عبد الله، و استعمل المغیره بن شعبه علی الکوفه، و بلغ عمرا ما قال المغیره لمعاویة، فدخل عمرو علی معاویه فقال: استعملت المغیره علی الکوفه؟ فقال: نعم، فقال: ا جعلته علی الخراج؟ فقال: نعم، قال: تستعمل المغیره علی الخراج فیغتال المال، فیذهب فلا تستطیع ان تأخذ منه شیئا، استعمل علی الخراج من یخافک و یهابک و یتقیک فعزل المغیره عن الخراج، و استعمله علی الصلاة، فلقی المغیره عمرا فقال: أنت المشیر علی امیر المؤمنین بما اشرت به فی عبد الله؟ قال: نعم، قال: هذه بتلک، و لم یکن عبد الله بن عمرو بن العاص مضی فیما بلغنی الی الکوفه و لا أتاها

ذکر ولایه بسر بن ابی ارطاه علی البصره

و فی هذه السنه غلب حمران بن ابان علی البصره، فوجه الیه معاویه بسرا، امره بقتل بنی زیاد. ذکر الخبر عما کان من امره فی ذلک: حدثنی عمر بن شبه، قال: حدثنی علی بن محمد، قال: لما صالح الحسن بن علی ع معاویه أول سنه احدی و اربعین، وثب حمران ابن ابان علی البصره فأخذها، و غلب علیها، فاراد معاویه ان یبعث رجلا من بنی القین إلیها، فکلمه عبید الله بن عباس الا یفعل و یبعث غیره، فبعث بسر بن ابی ارطاه، و زعم انه امره بقتل بنی زیاد. فحدثنی مسلمه بن محارب، قال: أخذ بعض بنی زیاد فحبسه- و زیاد یومئذ بفارس، کان علی ع بعثه إلیها الی اکراد خرجوا بها، فظفر بهم زیاد، و اقام بإصطخر- قال: فرکب ابو بکره الی معاویه و هو بالکوفه، فاستاجل بسرا، فأجله أسبوعا ذاهبا و راجعا، فسار سبعه ایام، فقتل تحته دابتین، فکلمه، فکتب معاویه بالکف عنهم. قال: و حدثنی بعض علمائنا، ان أبا بکره اقبل فی الیوم السابع و قد طلعت الشمس، و اخرج بسر بنی زیاد ینتظر بهم غروب الشمس لیقتلهم إذا وجبت، فاجتمع الناس لذلک و اعینهم طامحة ینتظرون أبا بکره، إذ رفع علم علی نجیب او برذون یکده و یجهده، فقام علیه، فنزل عنه، و الاح بثوبه، و کبر و کبر الناس، فاقبل یسعی علی رجلیه حتی ادرک بسرا قبل ان یقتلهم، فدفع الیه کتاب معاویه، فاطلقهم. حدثنی عمر، قال: حدثنا علی بن محمد، قال: خطب بسر علی منبر

البصره، فشتم علیا ع، ثم قال: نشدت الله رجلا علم انی صادق الا صدقنی، او کاذب الا کذبنی! قال: فقال ابو بکره: اللهم انا لا نعلمک الا کاذبا، قال: فامر به فخنق، قال: فقام ابو لؤلؤه الضبی فرمی بنفسه علیه، فمنعه، فاقطعه ابو بکره بعد ذلک مائه جریب. قال: و قیل لأبی بکره: ما اردت الی ما صنعت! قال: ا یناشدنا بالله ثم لا نصدقه! قال: فأقام بسر بالبصرة سته اشهر، ثم شخص لا نعلمه ولی شرطته أحدا. حدثنی احمد بن زهیر، قال: حدثنا علی بن محمد، قال: أخبرنی سلیمان بن بلال، عن الجارود بن ابی سبره، قال: صالح الحسن ع معاویه، و شخص الی المدینة، فبعث معاویه بسر بن ابی ارطاه الی البصره فی رجب سنه احدی و اربعین و زیاد متحصن بفارس، فکتب معاویه الی زیاد: ان فی یدیک مالا من مال الله، و قد ولیت ولایه فاد ما عندک من المال فکتب الیه زیاد: انه لم یبق عندی شیء من المال، و قد صرفت ما کان عندی فی وجهه، و استودعت بعضه قوما لنازله ان نزلت، و حملت ما فضل الی امیر المؤمنین رحمه الله علیه فکتب الیه معاویه: ان اقبل الی ننظر فیما ولیت، و جری علی یدیک، فان استقام بیننا امر فهو ذاک، و الا رجعت الی ما منک، فلم یأته زیاد، فاخذ بسر بنی زیاد الاکابر منهم، فحبسهم: عبد الرحمن، و عبید الله، و عبادا، و کتب الی زیاد: لتقدمن علی امیر المؤمنین او لاقتلن بنیک فکتب الیه زیاد: لست بارحا من مکانی الذی انا به حتی یحکم الله بینی و بین صاحبک، فان قتلت من فی یدیک من ولدی فالمصیر الی الله سبحانه، و من ورائنا و ورائکم الحساب، « وَ سَیَعْلَمُ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ » فهم بقتلهم، فأتاه ابو بکره فقال: أخذت ولدی و ولد أخی غلمانا بلا ذنب، و قد صالح الحسن معاویه علی أمان اصحاب علی حیث کانوا، فلیس لک علی هؤلاء و لا علی ابیهم سبیل، قال: ان علی أخیک اموالا قد أخذها فامتنع من أدائها، قال: ما علیه شیء، فاکفف

عن بنی أخی حتی آتیک بکتاب من معاویه بتخلیتهم فأجله أیاما، قال له: ان أتیتنی بکتاب معاویه بتخلیتهم و الا قتلتهم او یقبل زیاد الی امیر المؤمنین، قال: فاتی ابو بکره معاویه فکلمه فی زیاد و بنیه، و کتب معاویه الی بسر بالکف عنه و تخلیه سبیلهم، فخلاهم حدثنی احمد بن زهیر، قال: حدثنا علی، قال: أخبرنی شیخ من ثقیف، عن بسر بن عبید الله، قال: خرج ابو بکره الی معاویه بالکوفه فقال له معاویه: یا أبا بکره، ا زائرا جئت أم دعتک إلینا حاجه؟ قال: لا اقول باطلا، ما اتیت الا فی حاجه! قال: تشفع یا أبا بکره و نری لک بذلک فضلا، و أنت لذلک اهل، فما هو؟ قال: تؤمن أخی زیادا، و تکتب الی بسر بتخلیه ولده و بترک التعرض لهم، فقال: اما بنو زیاد فنکتب لک فیهم ما سالت، و اما زیاد ففی یده مال للمسلمین، فإذا اداه فلا سبیل لنا علیه، قال: یا امیر المؤمنین، ان یکن عنده شیء فلیس یحبسه عنک ان شاء الله فکتب معاویه لأبی بکره الی بسر الا یتعرض لأحد من ولد زیاد، فقال معاویه لأبی بکره: ا تعهد إلینا عهدا یا أبا بکره؟ قال: نعم، اعهد إلیک یا امیر المؤمنین ان تنظر لنفسک و رعیتک، و تعمل صالحا فإنک قد تقلدت عظیما، خلافه الله فی خلقه، فاتق الله فان لک غایة لا تعدوها، و من ورائک طالب حثیث، فأوشک ان تبلغ المدی، فیلحق الطالب، فتصیر الی من یسألک عما کنت فیه، و هو اعلم به منک، و انما هی محاسبه و توقیف، فلا تؤثرن علی رضا الله عز و جل شیئا. حدثنی احمد، قال: حدثنا علی، عن سلمه بن عثمان، قال: کتب بسر الی زیاد: لئن لم تقدم لاصلبن بنیک فکتب الیه: ان تفعل فأهل ذلک أنت، انما بعث بک ابن آکله الأکباد فرکب ابو بکره الی معاویه، فقال: یا معاویه، ان الناس لم یعطوک بیعتهم علی قتل الأطفال، قال: و ما ذاک یا أبا بکره؟ قال: بسر یرید قتل اولاد زیاد، فکتب معاویه الی

بسر: ان خل من بیدک من ولد زیاد و کان معاویه قد کتب الی زیاد بعد قتل علی ع یتوعده. فحدثنی عمر بن شبه، قال: حدثنی علی، عن حبان بن موسی، عن المجالد، عن الشعبی، قال: کتب معاویه حین قتل علی ع الی زیاد یتهدده، فقام خطیبا فقال: العجب من ابن آکله الأکباد، و کهف النفاق، و رئیس الأحزاب، کتب الی یتهددنی و بینی و بینه ابنا عم رسول الله ص-یعنی ابن عباس و الحسن بن علی- فی تسعین ألفا، واضعی سیوفهم علی عواتقهم، لا ینثنون، لئن خلص الی الأمر لیجدنی احمز ضرابا بالسیف فلم یزل زیاد بفارس والیا حتی صالح الحسن ع معاویه، و قدم معاویه الکوفه، فتحصن زیاد فی القلعة التی یقال لها قلعه زیاد .

ولایه عبد الله بن عامر البصره و حرب سجستان و خراسان

و فی هذه السنه ولی معاویه عبد الله بن عامر البصره و حرب سجستان و خراسان. ذکر الخبر عن سبب ولایه ذلک و بعض الکائن فی ایام عمله لمعاویة بها: حدثنی ابو زید، قال: حدثنا علی قال: اراد معاویه توجیه عتبة. ابن ابی سفیان علی البصره، فکلمه ابن عامر و قال: ان لی بها اموالا و ودائع، فان لم توجهنی علیها ذهبت فولاه البصره، فقدمها فی آخر سنه احدی و اربعین و الیه خراسان و سجستان، فاراد زید بن جبله علی ولایه شرطته فأبی، فولی حبیب بن شهاب الشامی شرطته- و قد قیل: قیس ابن الهیثم السلمی- و استقضی عمیرة بن یثربی الضبی، أخا عمرو بن یثربی الضبی. حدثنی ابو زید، قال: حدثنا علی بن محمد، قال: خرج فی ولایه

ابن عامر لمعاویة یزید مالک الباهلی، و هو الخطیم-و انما سمی الخطیم لضربه اصابته علی وجهه- فخرج هو و سهم بن غالب الهجیمی فأصبحوا عند الجسر، فوجدوا عباده بن قرص اللیثی احد بنی بجیر- و کانت له صحبه- یصلی عند الجسر، فانکروه فقتلوه، ثم سألوه الامان بعد ذلک، فامنهم ابن عامر، و کتب الی معاویه: قد جعلت لهم ذمتک فکتب الیه معاویه: تلک ذمه لو اخفرتها لا سئلت عنها، فلم یزالوا آمنین حتی عزل ابن عامر. و فی هذه السنه ولد علی بن عبد الله بن عباس- و قیل: ولد فی سنه اربعین قبل ان یقتل علی ع، و هذا قول الواقدی. و حج بالناس فی هذه السنه عتبة بن ابی سفیان فی قول ابی معشر، حدثنی بذلک احمد بن ثابت عمن حدثه، عن إسحاق بن عیسی، عنه. و اما الواقدی فانه ذکر عنه انه کان یقول: حج بالناس فی هذه السنه-اعنی سنه احدی و اربعین- عنبسة بن ابی سفیان

ثم دخلت

سنه اثنتین و اربعین

اشارة

ذکر ما کان فیها من الاحداث ففیها غزا المسلمون اللان، و غزوا أیضا الروم، فهزموهم هزیمه منکره- فیما ذکروا-و قتلوا جماعه من بطارقتهم. و قیل: فی هذه السنه ولدا الحجاج بن یوسف. و ولی معاویه فی هذه السنه مروان بن الحکم المدینة، فاستقضی مروان عبد الله بن الحارث بن نوفل و علی مکة خالد بن العاص بن هشام، و کان علی الکوفه من قبله المغیره بن شعبه، و علی القضاء شریح، و علی البصره عبد الله بن عامر، و علی قضائها عمرو بن یثربی، و علی خراسان قیس بن الهیثم من قبل عبد الله بن عامر. و ذکر علی بن محمد، عن محمد بن الفضل العبسی، عن ابیه، قال: بعث عبد الله بن عامر قیس بن الهیثم علی خراسان حین ولاه معاویه البصره و خراسان، فأقام قیس بخراسان سنتین. و قد قیل فی امر ولایه قیس ما ذکره حمزه بن ابی صالح السلمی، عن زیاد بن صالح، قال: بعث معاویه حین استقامت له الأمور قیس ابن الهیثم الی خراسان، ثم ضمها الی ابن عامر، فترک قیسا علیها.

ذکر الخبر عن تحرک الخوارج

و فی هذه السنه تحرکت الخوارج الذین انحازوا عمن قتل منهم بالنهروان و من کان ارتث من جرحاهم بالنهروان، فبرءوا، و عفا عنهم علی بن ابی طالب رضی الله عنه

ذکر الخبر عما کان منهم فی هذه السنه: ذکر هشام بن محمد، عن ابی مخنف، قال: حدثنی النضر بن صالح ابن حبیب، عن جریر بن مالک بن زهیر بن جذیمة العبسی، عن ابی بن عماره العبسی، ان حیان بن ظبیان السلمی کان یری رای الخوارج، و کان ممن ارتث یوم النهروان، فعفا عنه علی ع فی الاربعمائه الذین کان عفا عنهم من المرتثین یوم النهر، فکان فی اهله و عشیرته، فلبث شهرا او نحوه ثم انه خرج الی الری فی رجال کانوا یرون ذلک الرأی، فلم یزالوا مقیمین بالری حتی بلغهم قتل علی کرم الله وجهه، فدعا اصحابه أولئک-و کانوا بضعه عشر رجلا، احدهم سالم بن ربیعه العبسی- فاتوه، فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: ایها الاخوان من المسلمین، انه قد بلغنی ان أخاکم ابن ملجم أخا مراد قعد لقتل علی بن ابی طالب عند اغباش الصبح مقابل السدة التی فی المسجد مسجد الجماعه، فلم یبرح راکدا ینتظر خروجه حتی خرج علیه حین اقام المقیم الصلاة صلاه الصبح، فشد علیه فضرب راسه بالسیف، فلم یبق الا لیلتین حتی مات، فقال سالم بن ربیعه العبسی: لا یقطع الله یمینا علت قذاله بالسیف، قال: فاخذ القوم یحمدون الله علی قتله ع و رضی الله عنه و لا رضی عنهم و لا رحمهم! قال النضر بن صالح: فسالت بعد ذلک سالم بن ربیعه فی اماره مصعب ابن الزبیر عن قوله ذلک فی علی ع، فاقر لی به، و قال: کنت اری رأیهم حینا، و لکن قد ترکته، قال: فکان فی أنفسنا انه قد ترکه، قال: فکان إذا ذکروا له ذلک یرمضه قال: ثم ان حیان بن ظبیان قال لأصحابه: انه و الله ما یبقی علی الدهر باق، و ما تلبث اللیالی و الأیام و السنون و الشهور علی ابن آدم حتی تذیقه الموت، فیفارق الاخوان الصالحین، و یدع الدنیا التی لا یبکی علیها الا العجزه، و لم تزل ضاره لمن کانت

له هما و شجنا، فانصرفوا بنا رحمکم الله الی مصرنا، فلنأت إخواننا فلندعهم الی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، و الی جهاد الأحزاب، فانه لا عذر لنا فی القعود، و ولاتنا ظلمه، و سنه الهدی متروکه، و ثارنا الذین قتلوا إخواننا فی المجالس آمنون، فان یظفرنا الله بهم نعمد بعد الی التی هی اهدی و ارضی و اقوم، و یشفی الله بذلک صدور قوم مؤمنین، و ان نقتل فان فی مفارقه الظالمین راحه لنا، و لنا باسلافنا أسوة فقالوا له: کلنا قائل ما ذکرت، و حامد رأیک الذی رایت، فرد بنا المصر فانا معک راضون بهداک و امرک، فخرج و خرجوا معه مقبلین الی الکوفه، فذلک حین یقول: خلیلی ما بی من عزاء و لا صبر و لا اربه بعد المصابین بالنهر

سوی نهضات فی کتائب جمه الی الله ما تدعو و فی الله ما تفری

إذا جاوزت قسطانه الری بغلتی فلست بسار نحوها آخر الدهر

و لکننی سار و ان قل ناصری قریبا فلا اخزیکما مع من یسری

قال: و اقبل حتی نزل الکوفه، فلم یزل بها حتی قدم معاویه، و بعث المغیره بن شعبه والیا علی الکوفه، فأحب العافیه، و احسن فی الناس السیرة، و لم یفتش اهل الأهواء عن اهوائهم، و کان یؤتی فیقال له: ان فلانا یری رای الشیعة، و ان فلانا یری رای الخوارج و کان یقول: قضی الله الا تزالون مختلفین، و سیحکم الله بین عباده فیما کانوا فیه یختلفون فآمنه الناس، و کانت الخوارج یلقی بعضهم بعضا، و یتذاکرون مکان إخوانهم بالنهروان و یرون ان فی الإقامة الغبن و الوکف، و ان فی جهاد اهل القبله الفضل و الاجر. قال ابو مخنف: فحدثنی النضر بن صالح، عن ابی بن عماره، ان الخوارج فی ایام المغیره بن شعبه فزعوا الی ثلاثة نفر، منهم المستورد بن علفه، فخرج فی ثلاثة رجل مقبلا نحو جرجرایا علی شاطئ دجلة. قال ابو مخنف: و حدثنی 9 جعفر بن حذیفة الطائی من آل عامر بن

جوین، عن المحل بن خلیفه، ان الخوارج فی ایام المغیره بن شعبه فزعوا الی ثلاثة نفر، منهم المستورد بن علفه التمیمی من تیم الرباب، و الی حیان بن ظبیان السلمی، و الی معاذ بن جوین بن حصین الطائی السنبسی- و هو ابن عم زید بن حصین، و کان زید ممن قتله علی ع یوم النهروان، و کان معاذ بن جوین هذا فی الاربعمائه الذین ارتثوا من قتلی الخوارج، فعفا عنهم علی ع- فاجتمعوا فی منزل حیان بن ظبیان السلمی، فتشاوروا فیمن یولون علیهم قال: فقال لهم المستورد: یا ایها المسلمون و المؤمنون، أراکم الله ما تحبون، و عزل عنکم ما تکرهون، ولوا علیکم من احببتم، فو الذی یعلم خائنه الاعین و ما تخفی الصدور ما أبالی من کان الوالی علی منکم! و ما شرف الدنیا نرید، و ما الی البقاء فیها من سبیل، و ما نرید الا الخلود فی دار الخلود فقال حیان بن ظبیان: اما انا فلا حاجه لی فیها و انا بک و بکل امرئ من إخوانی راض، فانظروا من شئتم منکم فسموه، فانا أول من یبایعه فقال لهم معاذ بن جوین بن حصین: إذا قلتما أنتما هذا و أنتما سیدا المسلمین و ذوا انسابهم فی صلاحکما و دینکما و قدرکما، فمن یرئس المسلمین، و لیس کلکم یصلح لهذا الأمر! و انما ینبغی ان یلی علی المسلمین إذا کانوا سواء فی الفضل ابصرهم بالحرب، و افقههم فی الدین، و اشدهم اضطلاعا بما حمل، و أنتما بحمد الله ممن یرضی بهذا الأمر، فلیتوله أحدکما قالا: فتوله أنت، فقد رضیناک، فأنت و الحمد لله الکامل فی دینک و رأیک، فقال لهما: أنتما اسن منی، فلیتوله أحدکما، فقال حینئذ جماعه من حضرهما من الخوارج: قد رضینا بکم ایها الثلاثة، فولوا ایکم احببتم، فلیس فی الثلاثة رجل الا قال لصاحبه: تولها أنت، فانی بک راض، و انی فیها غیر ذی رغبه. فلما کثر ذلک بینهم قال حیان بن ظبیان، فان معاذ بن جوین قال: انی لا الی علیکما و أنتما اسن منی، و انا اقول لک مثل ما قال لی و لک، لا الی علیک و أنت اسن منی، ابسط یدک ابایعک فبسط یده فبایعه، ثم بایعه معاذ بن جوین، ثم بایعه القوم جمیعا، و ذلک فی جمادی الآخرة فاتعد القوم ان یتجهزوا و یتیسروا و یستعدوا، ثم یخرجوا فی غره الهلال هلال

شعبان سنه ثلاث و اربعین، فکانوا فی جهازهم و عدتهم. و قیل: فی هذه السنه سار بسر بن ابی ارطاه العامری الی المدینة و مکة و الیمن، و قتل من قتله فی مسیره ذلک من المسلمین. و ذلک قول الواقدی، و قد ذکرت من خالفه فی وقت مسیره هذا السیر. و زعم الواقدی ان داود بن حیان حدثه، عن عطاء بن ابی مروان، قال: اقام بسر بن ابی ارطاه بالمدینة شهرا یستعرض الناس، لیس احد ممن یقال هذا اعان علی عثمان الا قتله. و قال عطاء بن ابی مروان: أخبرنی حنظله بن علی الأسلمی، قال: وجد قوما من بنی کعب و غلمانهم علی بئر لهم فالقاهم فی البئر

ذکر قدوم زیاد علی معاویه

و فی هذه السنه قدم زیاد- فیما حدثنی عمر- قال: حدثنا ابو الحسن، عن سلیمان بن ارقم، قدم علی معاویه من فارس، فصالحه علی مال یحمله الیه. و کان سبب قدومه بعد امتناعه بقلعه من قلاع فارس، ما حدثنی عمر قال: حدثنا ابو الحسن، عن مسلمه بن محارب، قال: کان عبد الرحمن بن ابی بکره یلی ما کان لزیاد بالبصرة، فبلغ معاویه ان لزیاد اموالا عند عبد الرحمن، و خاف زیاد علی أشیاء کانت فی ید عبد الرحمن لزیاد، فکتب الیه یأمره باحرازها، و بعث معاویه الی المغیره بن شعبه لینظر فی اموال زیاد، فقدم المغیره، فاخذ عبد الرحمن، فقال: لئن کان أساء الی ابوک لقد احسن زیاد و کتب الی معاویه: انی لم أصب فی ید عبد الرحمن شیئا یحل لی اخذه فکتب معاویه الی المغیره ان عذبه قال: و قال بعض المشیخه: انه عذب عبد الرحمن بن ابی بکره إذ کتب الیه معاویه، و اراد ان یعذر و یبلغ معاویه ذلک، فقال: احتفظ بما امرک به عمک، فالقی علی وجهه حریره و نضحها بالماء، فکانت تلتزق بوجهه، فغشی علیه، ففعل ذلک

ثلاث مرات، ثم خلاه، و کتب الی معاویه: انی عذبته، فلم أصب عنده شیئا، فحفظ لزیاد یده عنده. حدثنی عمر، قال: حدثنا ابو الحسن، عن عبد الملک بن عبد الله الثقفی، عن اشیاخ من ثقیف، قالوا: دخل المغیره بن شعبه علی معاویه، فقال معاویه حین نظر الیه. انما موضع سر المرء ان باح بالسر اخوه لمنتصح

فإذا بحت بسر فالی ناصح یستره او لا تبح

فقال: یا امیر المؤمنین، ان تستودعنی تستودع ناصحا شفیقا ورعا وثیقا، فما ذاک یا امیر المؤمنین؟ قال: ذکرت زیادا و اعتصامه بأرض فارس، و امتناعه بها، فلم أنم لیلتی، فاراد المغیره ان یطأطئ من زیاد، فقال: ما زیاد هناک یا امیر المؤمنین! فقال معاویه: بئس الوطء العجز، داهیه العرب معه الأموال، متحصن بقلاع فارس، یدبر و یربص الحیل، ما یؤمننی ان یبایع لرجل من اهل هذا البیت، فإذا هو قد اعاد علی الحرب خدعه. فقال المغیره: ا تاذن لی یا امیر المؤمنین فی اتیانه؟ قال: نعم، فاته و تلطف له، فاتی المغیره زیادا، فقال زیاد حین بلغه قدوم المغیره: ما قدم الا لامر، ثم اذن له، فدخل علیه و هو فی بهو له مستقبل الشمس، فقال زیاد: افلح رائد! فقال: إلیک ینتهی الخبر أبا المغیره، ان معاویه استخفه الوجل حتی بعثنی إلیک، و لم یکن یعلم أحدا یمد یده الی هذا الأمر غیر الحسن، و قد بایع معاویه، فخذ لنفسک قبل التوطین، فیستغنی عنک معاویه، قال: اشر علی، و ارم الغرض الأقصی، ودع عنک الفضول، فان المستشار مؤتمن، فقال المغیره: فی محض الرأی بشاعة، و لا خیر فی المذیق، اری ان تصل حبلک بحبله، و تشخص الیه، قال: اری و یقضی الله. حدثنی عمر، قال: حدثنا علی، عن مسلمه بن محارب، قال:

اقام زیاد فی القلعة اکثر من سنه، فکتب الیه معاویه: علام تهلک نفسک؟ الی فأعلمنی علم ما صار إلیک مما اجتبیت من الأموال، و ما خرج من یدیک، و ما بقی عندک، و أنت آمن، فان احببت المقام عندنا اقمت، و ان احببت ان ترجع الی ما منک رجعت فخرج زیاد من فارس، و بلغ المغیره بن شعبه ان زیادا قد اجمع علی اتیان معاویه، فشخص المغیره الی معاویه قبل شخوص زیاد من فارس، و أخذ زیاد من اصطخر الی ارجان، فاتی ماه بهزاذان، ثم أخذ طریق حلوان حتی قدم المدائن، فخرج عبد الرحمن الی معاویه یخبره بقدوم زیاد، ثم قدم زیاد الشام، و قدم المغیره بعد شهر، فقال له معاویه: یا مغیره، زیاد ابعد منک بمسیره شهر، و خرجت قبله و سبقک فقال: یا امیر المؤمنین، ان الأریب إذا کلم الأریب أفحمه، قال: خذ حذرک، و اطو عنی سرک، فقال: ان زیادا قدم یرجو الزیادة، و قدمت اتخوف النقصان، فکان سیرنا علی حسب ذلک، قال: فسال معاویه زیادا عما صار الیه من اموال فارس، فاخبره بما حمل منها الی علی رضی الله عنه، و ما انفق منها فی الوجوه التی یحتاج فیها الی النفقة، فصدقه معاویه علی ما انفق، و ما بقی عنده، و قبضه منه، و قال: قد کنت أمین خلفائنا. حدثنی عمر، قال: حدثنا علی، قال: حدثنا ابو مخنف و ابو عبد الرحمن الاصبهانی و سلمه بن عثمان و شیخ من بنی تمیم و غیرهم ممن یوثق بهم، قال: کتب معاویه الی زیاد و هو بفارس یسأله القدوم علیه، فخرج زیاد من فارس مع المنجاب بن راشد الضبی و حارثة بن بدر الغدانی، و سرح عبد الله بن خازم فی جماعه الی فارس، فقال: لعلک تلقی زیادا فی طریقک فتأخذه فسار ابن خازم الی فارس، فقال بعضهم: لقیه بسوق الاهواز، و قال بعضهم: لقیه بارجان، فاخذ ابن خازم بعنان زیاد، فقال: انزل یا زیاد، فصاح به المنجاب بن راشد: تنح یا بن سوداء، و الا علقت یدک بالعنان قال: و یقال: انتهی الیهم ابن خازم و زیاد

جالس، فاغلظ له ابن خازم، فشتم المنجاب بن خازم، فقال له زیاد: ما ترید یا بن خازم؟ قال: ارید ان تجیء الی البصره، قال: فانی آتیها، فانصرف ابن خازم استحیاء من زیاد. و قال بعضهم: التقی زیاد و ابن خازم بارجان، فکانت بینهم منازعه، فقال زیاد لابن خازم قد أتانی أمان معاویه، فانا أریده، و هذا کتابه الی. قال: فان کنت ترید امیر المؤمنین فلا سبیل علیک، فمضی ابن خازم الی سابور، و مضی زیاد الی ماه بهزاذان، و قدم علی معاویه، فسأله عن اموال فارس، فقال: دفعتها یا امیر المؤمنین فی ارزاق و اعطیات و حمالات، و بقیت بقیة أودعتها قوما، فمکث بذلک یردده، و کتب زیاد کتبا الی قوم منهم شعبه بن القلعم: قد علمتم ما لی عندکم من الأمانة، فتدبروا کتاب الله عز و جل، « إِنّٰا عَرَضْنَا اَلْأَمٰانَةَ عَلَی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلْجِبٰالِ » الآیة، فاحتفظوا بما قبلکم و سمی فی الکتب بالمبلغ الذی اقربه لمعاویة، و دس الکتب مع رسوله، و امره ان یعرض لبعض من یبلغ ذلک معاویه، فتعرض رسوله حتی انتشر ذلک، و أخذ فاتی به معاویه، فقال معاویه لزیاد: لئن لم تکن مکرت بی ان هذه الکتب من حاجتی فقرأها، فإذا هی بمثل ما اقر به، فقال معاویه: اخاف ان تکون قد مکرت بی، فصالحنی علی ما شئت، فصالحه علی شیء مما ذکره انه عنده، فحمله، و قال زیاد: یا امیر المؤمنین، قد کان لی مال قبل الولایة، فوددت ان ذلک المال بقی، و ذهب ما أخذت من الولایة ثم سال زیاد معاویه ان یأذن له فی نزول الکوفه فاذن له، فشخص الی الکوفه، فکان المغیره یکرمه و یعظمه، فکتب معاویه الی المغیره: خذ زیادا و سلیمان بن صرد و حجر بن عدی و شبث بن ربعی و ابن الکواء و عمرو بن الحمق بالصلاة فی الجماعه، فکانوا یحضرون معه فی الصلاة. حدثنی عمر بن شبه، قال: حدثنا علی، عن سلیمان بن ارقم، قال: بلغنی ان زیادا قدم الکوفه، فحضرت الصلاة، فقال له المغیره: تقدم

فصل، فقال: لا افعل، أنت أحق منی بالصلاة فی سلطانک قال: و دخل علیه زیاد و عند المغیره أم أیوب بنت عماره بن عقبه بن ابی معیط، فأجلسها بین یدیه، و قال: لا تستری من ابی المغیره، فلما مات المغیره تزوجها زیاد و هی حدثه، فکان زیاد یأمر بفیل کان عنده ، فیوقف، فتنظر الیه أم أیوب، فسمی باب الفیل. و حج بالناس فی هذه السنه عنبسة بن ابی سفیان، کذلک حدثنی احمد بن ثابت، عمن ذکره، عن إسحاق بن عیسی، عن ابی معشر

ثم دخلت

سنه ثلاث و اربعین

اشارة

ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک غزوه بسر بن ابی ارطاه الروم و مشتاه بأرضهم حتی بلغ القسطنطینیة- فیما زعم الواقدی- و قد انکر ذاک قوم من اهل الاخبار، فقالوا: لم یکن لبسر بأرض الروم مشتی قط. و فیها مات عمرو بن العاص بمصر یوم الفطر، و قبل کان عمل علیها لعمر ابن الخطاب رضی الله عنه اربع سنین، و لعثمان اربع سنین الا شهرین، و لمعاویة سنتین الا شهرا. و فیها ولی معاویه، عبد الله بن عمرو بن العاص مصر بعد موت ابیه، فولیها له-فیما زعم الواقدی- نحوا من سنتین و فیها مات محمد بن مسلمه فی صفر بالمدینة، و صلی علیه مروان بن الحکم.

خبر قتل المستورد بن علفه الخارجی

و فیها قتل المستورد بن علفه الخارجی، فیما زعم هشام بن محمد و قد زعم بعضهم انه قتل فی سنه اثنتین و اربعین. ذکر الخبر عن مقتله: قد ذکرنا ما کان من اجتماع بقایا الخوارج الذین کانوا ارتثوا یوم النهر، و من کان منهم انحاز الی الری و غیرهم الی النفر الثلاثة الذین سمیت قبل، الذین احدهم المستورد بن علفه، و ذکرنا بیعتهم المستورد، و اجتماعهم علی الخروج فی غره هلال شعبان من سنه ثلاث و اربعین. فذکر هشام، عن ابی مخنف، ان جعفر بن حذیفة الطائی حدثه عن المحل بن خلیفه، ان قبیصة بن الدمون اتی المغیره بن شعبه- و کان علی شرطته- فقال: ان شمر بن جعونه الکلابی جاءنی فخبرنی ان الخوارج قد اجتمعوا فی منزل حیان بن ظبیان السلمی، و قد اتعدوا ان یخرجوا إلیک

فی غره شعبان، فقال المغیره بن شعبه لقبیصه بن الدمون- و هو حلیف لثقیف، و زعموا ان اصله کان من حضرموت من الصدف: سر بالشرطه حتی تحیط بدار حیان بن ظبیان فاتنی به، و هم لا یرون الا انه امیر تلک الخوارج فسار قبیصة فی الشرطه و فی کثیر من الناس، فلم یشعر حیان بن ظبیان الا و الرجال معه فی داره نصف النهار، و إذا معه معاذ بن جوین و نحو من عشرین رجلا من أصحابهما، و ثارت امراته، أم ولد له، فأخذت سیوفا کانت لهم، فألقتها تحت الفراش، و فزع بعض القوم الی سیوفهم فلم یجدوها، فاستسلموا، فانطلق بهم الی المغیره ابن شعبه، فقال لهم المغیره: ما حملکم علی ما أردتم من شق عصا المسلمین؟ فقالوا: ما أردنا من ذلک شیئا، قال: بلی، قد بلغنی ذلک عنکم، ثم قد صدق ذلک عندی جماعتکم، قالوا له: اما اجتماعنا فی هذا المنزل فان حیان ابن ظبیان اقرانا القرآن، فنحن نجتمع عنده فی منزله فنقرأ القرآن علیه. فقال: اذهبوا بهم الی السجن، فلم یزالوا فیه نحوا من سنه، و سمع إخوانهم بأخذهم فحذروا، و خرج صاحبهم المستورد بن علفه فنزل دارا بالحیرة الی جنب قصر العدسیین من کلب، فبعث الی اخوانه، و کانوا یختلفون الیه و یتجهزون، فلما کثر اختلاف اصحابه الیه قال لهم صاحبهم المستورد بن علفه التیمی: تحولوا بنا عن هذا المکان، فانی لا آمن ان یطلع علیکم فإنهم فی ذلک یقول بعضهم لبعض: ناتی مکان کذا و کذا، و یقول بعضهم: ناتی مکان کذا و کذا، إذ اشرف علیهم حجار بن ابجر من دار کان هو فیها و طائفه من اهله، فإذا هم بفارسین قد اقبلا حتی دخلا تلک الدار التی فیها القوم، ثم لم یکن باسرع من ان جاء آخران فدخلا، ثم لم یکن الا قلیل حتی جاء آخر فدخل، ثم آخر فدخل، و کان ذلک یعنیه، و کان خروجهم قد اقترب، فقال حجار لصاحبه الدار التی کان فیها نازلا و هی ترضع صبیا لها: ویحک! ما هذه الخیل التی أراها تدخل هذه الدار؟ قالت: و الله

ما ادری ما هم! الا ان الرجال یختلفون الی هذه الدار رجالا و فرسانا لا ینقطعون، و لقد أنکرنا ذلک منذ ایام، و لا ندری من هم! فرکب حجار فرسه، و خرج معه غلام له، فاقبل حتی انتهی الی باب دارهم، فإذا علیه رجل منهم، فکلما اتی انسان منهم الی الباب دخل الی صاحبه فاعلمه، فاذن له، فان جاءه رجل من معروفیهم دخل و لم یستأذن، فلما انتهی الیه حجار لم یعرفه الرجل، فقال: من أنت رحمک الله؟ و ما ترید؟ قال: اردت لقاء صاحبی، قال له: و ما اسمک؟ قال له: حجار بن ابجر، قال: فکما أنت حتی اوذنهم بک ثم اخرج إلیک فقال له حجار: ادخل راشدا! فدخل الرجل، و اتبعه حجار مسرعا، فانتهی الی باب صفه عظیمه هم فیها، و قد دخل الیهم الرجل فقال: هذا رجل یستأذن علیک انکرته فقلت له: من أنت؟ فقال: انا حجار بن ابجر، فسمعهم یتفزعون و یقولون: حجار بن ابجر! و الله ما جاء حجار بن ابجر بخیر فلما سمع القول منهم اراد ان ینصرف و یکتفی بذلک من الاسترابه بامرهم، ثم أبت نفسه ان ینصرف حتی یعاینهم، فتقدم حتی قام بین سجفی باب الصفة و قال: السلام علیکم، فنظر فإذا هو بجماعه کثیره، و إذا سلاح ظاهر و دروع، فقال حجار: اللهم اجمعهم علی خیر، من أنتم عافاکم الله؟ فعرفه علی بن ابی شمر ابن الحصین، من تیم الرباب- و کان احد الثمانیة الذین انهزموا من الخوارج یوم النهر، و کان من فرسان العرب و نساکهم و خیارهم- فقال له: یا حجار ابن ابجر، ان کنت انما جاء بک التماس الخبر فقد وجدته، و ان کنت انما جاء بک امر غیر ذلک فادخل، و أخبرنا ما اتی بک، فقال: لا حاجه لی فی الدخول، فانصرف، فقال بعضهم لبعض: أدرکوا هذا فاحبسوه، فانه مؤذن بکم، فخرجت منهم جماعه فی اثره-و ذلک عند تطفیل الشمس للایاب-فانتهوا الیه و قد رکب فرسه، فقالوا له: أخبرنا خبرک، و ما جاء بک؟ قال: لم آت لشیء یروعکم و لا یهولکم، فقالوا له: انتظر حتی ندنو منک و نکلمک، او تدنو منا، أخبرنا فنعلمک امرنا، و نذکر حاجتنا، فقال لهم: ما انا بدان منکم، و لا ارید ان یدنو منی منکم احد، فقال له

علی بن ابی شمر بن الحصین: ا فمؤمننا أنت من الاذن بنا هذه اللیلة و أنت محسن، فان لنا قرابه و حقا؟ قال: نعم، أنتم آمنون من قبلی هذه اللیلة و لیالی الدهر کلها، ثم انطلق حتی دخل الکوفه و ادخل اهله معه و قال الآخرون بعضهم لبعض: انا لا نامن ان یؤذن بنا هذا، فاخرجوا بنا من هذا الموضع ساعتنا هذه، قال: فصلوا المغرب، ثم خرجوا من الحیرة متفرقین، فقال لهم صاحبهم: ألحقوا بی فی دار سلیم بن محدوج العبدی من بنی سلمه، فخرج من الحیرة، فمضی حتی اتی عبد القیس، فاتی بنی سلمه، فبعث الی سلیم بن محدوج- و کان له صهرا- فأتاه، فادخله و أصحابا له خمسه او سته، و رجع حجار بن ابجر الی رحله، فأخذوا ینتظرون منه ان یبلغهم منه ذکر لهم عند السلطان او الناس، فما ذکرهم عند احد منهم، و لا بلغهم عنه فی ذلک شیء یکرهونه فبلغ الخبر المغیره بن شعبه ان الخوارج خارجه علیه فی ایامه تلک، و انهم قد اجتمعوا علی رجل منهم، فقام المغیره بن شعبه فی الناس، فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: اما بعد، فقد علمتم ایها الناس انی لم أزل أحب لجماعتکم العافیه، و اکف عنکم الأذی، و انی و الله لقد خشیت ان یکون ذلک ادب سوء لسفهائکم، فاما الحلماء الأتقیاء فلا، و ایم الله لقد خشیت الا أجد بدا من ان یعصب الحلیم التقی بذنب السفیه الجاهل، فکفوا ایها الناس سفهاءکم قبل ان یشمل البلاء عوامکم و قد ذکر لی ان رجالا منکم یریدون ان یظهروا فی المصر بالشقاق و الخلاف، و ایم الله لا یخرجون فی حی من احیاء العرب فی هذا المصر الا ابدتهم و جعلتهم نکالا لمن بعدهم، فنظر قوم لأنفسهم قبل الندم، فقد قمت هذا المقام اراده الحجه و الاعذار. فقام الیه معقل بن قیس الریاحی فقال: ایها الأمیر، هل سمی لک احد من هؤلاء القوم؟ فان کانوا سموا لک فأعلمنا من هم؟ فان کانوا منا کفیناکهم، و ان کانوا من غیرنا امرت اهل الطاعة من اهل

مصرنا، فاتتک کل قبیله بسفهائها، فقال: ما سمی لی احد منهم، و لکن قد قیل لی: ان جماعه یریدون ان یخرجوا بالمصر، فقال له معقل: اصلحک الله! فانی اسیر فی قومی، و اکفیک ما هم فیه، فلیکفک کل امرئ من الرؤساء قومه فنزل المغیره بن شعبه، و بعث الی رؤساء الناس فدعاهم، ثم قال لهم: انه قد کان من الأمر ما قد علمتم، و قد قلت ما قد سمعتم، فلیکفنی کل امرئ من الرؤساء قومه، و الا فو الذی لا اله الا غیره لا تحولن عما کنتم تعرفون الی ما تنکرون، و عما تحبون الی ما تکرهون، فلا یلم لائم الا نفسه، و قد اعذر من انذر فخرجت الرؤساء الی عشائرهم، فناشدوهم الله و الاسلام الا دلوهم علی من یرون انه یرید ان یهیج فتنه، او یفارق جماعه، و جاء صعصعة بن صوحان فقام فی عبد القیس. قال هشام: قال ابو مخنف: فحدثنی الأسود بن قیس العبدی، عن مره بن النعمان، قال: قام فینا صعصعة بن صوحان و قد و الله جاءه من الخبر بمنزل التیمی و اصحابه فی دار سلیم بن محدوج، و لکنه کره علی فراقه إیاهم و بغضه لرأیهم، ان یؤخذوا فی عشیرته، و کره مساءه اهل بیت من قومه، فقال: قولا حسنا، و نحن یومئذ کثیر اشرافنا، حسن عددنا، قال: فقام فینا بعد ما صلی العصر، فقال: یا معشر عباد الله، ان الله-و له الحمد کثیرا-لما قسم الفضل بین المسلمین خصکم منه باحسن القسم، فأجبتم الی دین الله الذی اختاره الله لنفسه، و ارتضاه لملائکته و رسله، ثم اقمتم علیه حتی قبض الله رسوله ص، ثم اختلف الناس بعده فثبتت طائفه، و ارتدت طائفه، و ادهنت طائفه، و تربصت طائفه، فلزمتم دین الله ایمانا به و برسوله، و قاتلتم المرتدین حتی قام الدین، و اهلک الله الظالمین، فلم یزل الله یزیدکم بذلک خیرا فی کل شیء، و علی کل حال، حتی اختلفت الامه بینها، فقالت طائفه: نرید طلحه و الزبیر و عائشة، و قالت طائفه:

نرید اهل المغرب، و قالت طائفه: نرید عبد الله بن وهب الراسبی، راسب الأزد، و قلتم أنتم: لا نرید الا اهل البیت الذین ابتدأنا الله من قبلهم بالکرامه، تسدیدا من الله لکم و توفیقا، فلم تزالوا علی الحق لازمین له، آخذین به، حتی اهلک الله بکم و بمن کان علی مثل هداکم و رأیکم الناکثین یوم الجمل، و المارقین یوم النهر- و سکت عن ذکر اهل الشام، لان السلطان کان حینئذ سلطانهم- و لا قوم اعدی لله و لکم و لأهل بیت نبیکم و لجماعه المسلمین من هذه المارقة الخاطئة، الذین فارقوا امامنا، و استحلوا دماءنا، و شهدوا علینا بالکفر، فإیاکم ان تووهم فی دورکم، او تکتموا علیهم، فانه لیس ینبغی لحی من احیاء العرب ان یکون اعدی لهذه المارقه منکم، و قد و الله ذکر لی ان بعضهم فی جانب من الحی، و انا باحث عن ذلک وسائل، فان کان حکی لی ذلک حقا تقربت الی الله تعالی بدمائهم، فان دماءهم حلال ثم قال: یا معشر عبد القیس، ان ولاتنا هؤلاء هم اعرف شیء بکم و برأیکم، فلا تجعلوا لهم علیکم سبیلا، فإنهم اسرع شیء إلیکم و الی امثالکم ثم تنحی فجلس، فکل قومه قال: لعنهم الله! و قال: برئ الله منهم، فلا و الله فلا نؤویهم، و لئن علمنا بمکانهم لنطلعنک علیهم، غیر سلیم بن محدوج، فانه لم یقل شیئا، فرجع الی قومه کئیبا واجما، یکره ان یخرج اصحابه من منزله فیلوموه، و قد کانت بینهم مصاهره، و کان لهم ثقه، و یکره ان یطلبوا فی داره فیهلکوا و یهلک و جاء فدخل رحله، و اقبل اصحاب المستورد یأتونه، فلیس منهم رجل الا یخبره بما قام به المغیره بن شعبه فی الناس و بما جاءهم رؤساؤهم، و قاموا فیهم، و قالوا له: اخرج بنا، فو الله ما نامن ان نؤخذ فی عشائرنا قال: فقال لهم: اما ترون راس عبد القیس قام فیهم کما قامت رؤساء العشائر فی عشائرهم؟ قالوا:

بلی و الله نری قال: فان صاحب منزلی لم یذکر لی شیئا، قالوا: نری و الله انه استحیاء منک، فدعاه فأتاه، فقال: یا بن محدوج، انه قد بلغنی ان رؤساء العشائر قاموا الیهم، و تقدموا الیهم فی و فی اصحابی، فهل قام فیکم احد یذکر لکم شیئا من ذلک؟ قال: فقال: نعم، قد قام فینا صعصعة ابن صوحان، فتقدم إلینا فی الا نؤوی أحدا من طلبتهم، و قالوا اقاویل کثیره کرهت ان اذکرها لکم فتحسبوا انه ثقل علی شیء من امرکم، فقال له المستورد: قد اکرمت المثوی، و احسنت الفعل، و نحن ان شاء الله مرتحلون عنک، ثم قال: اما و الله لو ارادوک فی رحلی ما وصلوا إلیک و لا الی احد من أصحابک حتی اموت دونکم، قال: أعاذک الله من ذلک! و بلغ الذین فی محبس المغیره ما اجمع علیه اهل المصر من الرأی فی نفی من کان بینهم من الخوارج و اخذهم، فقال معاذ بن جوین بن حصین فی ذلک: الا ایها الشارون قد حان لامرئ شری نفسه لله ان یترحلا

اقمتم بدار الخاطئین جهاله و کل امرئ منکم یصاد لیقتلا

فشدوا علی القوم العداه فإنما اقامتکم للذبح رایا مضللا

الا فاقصدوا یا قوم للغایة التی إذا ذکرت کانت ابر و اعدلا

فیا لیتنی فیکم علی ظهر سابح شدید القصیری دارعا غیر اعزلا

و یا لیتنی فیکم اعادی عدوکم فیسقینی کاس المنیه أولا

یعز علی ان تخافوا و تطردوا و لما اجرد فی المحلین منصلا

و لما یفرق جمعهم کل ماجد إذا قلت قد ولی و ادبر اقبلا

مشیحا بنصل السیف فی حمس الوغی یری الصبر فی بعض المواطن امثلا

و عز علی ان تضاموا و تنقصوا و اصبح ذا بث أسیرا مکبلا

و لو اننی فیکم و قد قصدوا لکم اثرت إذا بین الفریقین قسطلا

فیا رب جمع قد فللت و غاره شهدت و قرن قد ترکت مجدلا

فبعث المستورد الی اصحابه فقال لهم: اخرجوا من هذه القبیلة لا یصب امرا مسلما فی سببنا بغیر علم معره و کان فیهم بعض من یری رأیهم، فاتعدوا سورا، فخرجوا إلیها متقطعین من اربعه و خمسه و عشره، فتتاموا بها ثلاثمائة رجل، ثم ساروا الی الصراة، فباتوا بها لیله. ثم ان المغیره بن شعبه اخبر خبرهم، فدعا رؤساء الناس، فقال: ان هؤلاء الأشقیاء قد اخرجهم الحین و سوء الرأی، فمن ترون ابعث الیهم؟ قال: فقام الیه عدی بن حاتم، فقال: کلنا لهم عدو، و لرأیهم مسفه، و بطاعتک مستمسک، فأینا شئت سار الیهم. فقام معقل بن قیس، فقال: انک لا تبعث الیهم أحدا ممن تری حولک من اشراف المصر الا وجدته سامعا مطیعا، و لهم مفارقا، و لهلاکهم محبا، و لا اری اصلحک الله ان تبعث الیهم أحدا من الناس اعدی لهم و لا أشد علیهم منی، فابعثنی الیهم فانی اکفیکهم باذن الله، فقال اخرج علی اسم الله، فجهز معه ثلاثة آلاف رجل. و قال المغیره لقبیصه بن الدمون: الصق لی بشیعه علی، فاخرجهم مع معقل بن قیس، فانه کان من رءوس اصحابه، فإذا بعثت بشیعته الذین کانوا یعرفون فاجتمعوا جمیعا، استانس بعضهم ببعض و تناصحوا، و هم أشد استحلالا لدماء هذه المارقه، و اجرا علیهم من غیرهم، و قد قاتلوا قبل هذه المره. قال ابو مخنف: فحدثنی الأسود بن قیس، عن مره بن منقذ بن النعمان، قال: کنت انا فیمن ندب معه یومئذ، قال: لقد کان صعصعة ابن صوحان قام بعد معقل بن قیس و قال: ابعثنی الیهم ایها الأمیر،

فانا و الله لدمائهم مستحل، و بحملها مستقل، فقال: اجلس، فإنما أنت خطیب، فکان احفظه ذلک، و انما قال ذلک لأنه بلغه انه یعیب عثمان بن عفان رضی الله عنه، و یکثر ذکر علی و یفضله، و قد کان دعاه، فقال: إیاک ان یبلغنی عنک انک تعیب عثمان عند احد من الناس، و إیاک ان یبلغنی عنک انک تظهر شیئا من فضل علی علانیة، فإنک لست بذاکر من فضل علی شیئا اجهله، بل انا اعلم بذلک، و لکن هذا السلطان قد ظهر، و قد أخذنا باظهار عیبه للناس، فنحن ندع کثیرا مما امرنا به، و نذکر الشیء الذی لا نجد منه بدا، ندفع به هؤلاء القوم عن أنفسنا تقیه، فان کنت ذاکرا فضله فاذکره بینک و بین أصحابک و فی منازلکم سرا، و اما علانیة فی المسجد فان هذا لا یحتمله الخلیفة لنا، و لا یعذرنا به، فکان یقول له: نعم افعل، ثم یبلغه انه قد عاد الی ما نهاه عنه، فلما قام الیه و قال له: ابعثنی الیهم، وجد المغیره قد حقد علیه خلافه ایاه، فقال: اجلس فإنما أنت خطیب، فاحفظه، فقال له: ا و ما انا الا خطیب فقط! اجل و الله، انی للخطیب الصلیب الرئیس، اما و الله لو شهدتنی تحت رایه عبد القیس یوم الجمل حیث اختلفت القنا، فشئون تفری، و هامه تختلی، لعلمت انی انا اللیث الهزبر، فقال: حسبک الان، لعمری لقد أوتیت لسانا فصیحا، و لم یلبث قبیصة بن الدمون ان اخرج الجیش مع معقل، و هم ثلاثة آلاف نقاوه الشیعة و فرسانهم. قال ابو مخنف: فحدثنی النضر بن صالح، عن سالم بن ربیعه، قال: انی جالس عند المغیره بن شعبه حین أتاه معقل بن قیس یسلم علیه و یودعه، فقال له المغیره: یا معقل بن قیس، انی قد بعثت معک فرسان اهل المصر، امرت بهم فانتخبوا انتخابا، فسر الی هذه العصابة المارقه الذین فارقوا جماعتنا، و شهدوا علیها بالکفر، فادعهم الی التوبة، و الی الدخول فی الجماعه، فان فعلوا فاقبل منهم، و اکفف عنهم، و ان هم لم یفعلوا فناجزهم، و استعن بالله علیهم

فقال معقل بن قیس: سندعوهم و نعذر، و ایم الله ما اری ان یقبلوا، و لئن لم یقبلوا الحق لا نقبل منهم الباطل، هل بلغک-اصلحک الله-این منزل القوم؟ قال: نعم، کتب الی سماک بن عبید العبسی- و کان عاملا له علی المدائن- یخبرنی انهم ارتحلوا من الصراة، فاقبلوا حتی نزلوا بهرسیر، و انهم أرادوا ان یعبروا الی المدینة العتیقة التی بها منازل کسری و ابیض المدائن، فمنعهم سماک ان یجوزوا، فنزلوا بمدینه بهرسیر مقیمین، فاخرج الیهم، و انکمش فی آثارهم حتی تلحقهم، و لا تدعهم و الإقامة فی بلد ینتهی الیهم فیه اکثر من الساعة التی تدعوهم فیها، فان قبلوا و الا فناهضهم، فإنهم لن یقیموا ببلد یومین الا أفسدوا کل من خالطهم. فخرج من یومه فبات بسورا، فامر المغیره مولاه ورادا، فخرج الی الناس فی مسجد الجماعه، فقال: ایها الناس، ان معقل بن قیس قد سار الی هذه المارقه، و قد بات اللیلة بسورا، فلا یتخلفن عنه احد من اصحابه. الا و ان الأمیر یخرج علی کل رجل من المسلمین منهم، و یعزم علیهم ان یبیتوا بالکوفه، الا و أیما رجل من هذا البعث وجدناه بعد یومنا بالکوفه فقد أحل بنفسه. قال ابو مخنف: و حدثنی عبد الرحمن بن جندب، عن عبد الله بن عقبه الغنوی، قال: کنت فیمن خرج مع المستورد بن علفه، و کنت احدث رجل فیهم قال: فخرجنا حتی أتینا الصراة، فأقمنا بها حتی تتامت جماعتنا، ثم خرجنا حتی انتهینا الی بهرسیر، فدخلناها و نذر بنا سماک بن عبید العبسی، و کان فی المدینة العتیقة، فلما ذهبنا لنعبر الجسر الیهم قاتلنا علیه، ثم قطعه علینا، فأقمنا ببهرسیر قال: فدعانی المستورد بن علفه، فقال: ا تکتب یا بن أخی؟ قلت: نعم، فدعا لی برق و دواه، و قال: اکتب: من عبد الله

المستورد امیر المؤمنین الی سماک بن عبید، اما بعد، فقد نقمنا علی قومنا الجور فی الأحکام، و تعطیل الحدود، و الاستئثار بالفیء، و انا ندعوک الی کتاب الله عز و جل و سنه نبیه ص، و ولایه ابی بکر و عمر رضوان الله علیهما، و البراءة من عثمان و علی، لأحداثهما فی الدین، و ترکهما حکم الکتاب، فان تقبل فقد أدرکت رشدک، و الا تقبل فقد بالغنا فی الاعذار إلیک، و قد آذناک بحرب، فنبذنا إلیک علی سواء، ان الله لا یحب الخائنین قال: فقال المستورد: انطلق الی سماک بهذا الکتاب فادفعه الیه، و احفظ ما یقول لک، و القنی قال: و کنت فتی حدثا حین أدرکت، لم اجرب الأمور، و لا علم لی بکثیر منها، فقلت: اصلحک الله! لو أمرتنی ان استعرض دجلة فالقی نفسی فیها ما عصیتک، و لکن تامن علی سماکا ان یتعلق بی، فیحبسنی عنک، فإذا انا قد فاتنی ما اترجاه من الجهاد! فتبسم و قال: یا بن أخی، انما أنت رسول، و الرسول لا یعرض له، و لو خشیت ذلک علیک لم ابعثک، و ما أنت علی نفسک باشفق منی علیک قال: فخرجت حتی عبرت الیهم فی معبر، فأتیت سماک بن عبید، و إذا الناس حوله کثیر قال: فلما اقبلت نحوهم ابدونی أبصارهم، فلما دنوت منهم ابتدرنی نحو من عشره، و ظننت و الله ان القوم یریدون أخذی، و ان الأمر عندهم لیس کما ذکر لی صاحبی، فانتضیت سیفی، و قلت: کلا، و الذی نفسی بیده، لا تصلون الی حتی اعذر الی الله فیکم، قالوا لی: یا عبد الله، من أنت؟ قلت: انا رسول امیر المؤمنین المستورد بن علفه، ، قالوا: فلم انتضیت سیفک؟ قلت: لابتدارکم الی، فخفت ان توثقونی و تغدروا بی قالوا: فأنت آمن، و انما أتیناک لنقوم الی جنبک، و نمسک بقائم سیفک، و ننظر ما جئت له، و ما تسال، قال: فقلت لهم: لست آمنا حتی تردونی الی اصحابی؟ قالوا: بلی، فشمت سیفی، ثم اتیت حتی قمت علی راس سماک بن عبید و اصحابه

قد ائتشبوا بی، فمنهم ممسک بقائم سیفی، و منهم ممسک بعضدی، فدفعت الیه کتاب صاحبی، فلما قراه رفع راسه الی، فقال: ما کان المستورد عندی خلیقا لما کنت اری من إخباته و تواضعه ان یخرج علی المسلمین بسیفه، یعرض علی المستورد البراءة من علی و عثمان، و یدعونی الی ولایته! فبئس و الله الشیخ انا إذا! قال: ثم نظر الی فقال: یا بنی، اذهب الی صاحبک فقل له: اتق الله و ارجع عن رأیک، و ادخل فی جماعه المسلمین، فان اردت ان اکتب لک فی طلب الامان الی المغیره فعلت، فإنک ستجده سریعا الی الإصلاح، محبا للعافیة: قال: قلت له، و ان لی فیهم یومئذ بصیره، هیهات! انما طلبنا بهذا الأمر الذی اخافنا فیکم فی عاجل الدنیا الأمن عند الله یوم القیامه، فقال لی: بؤسا لک! کیف ارحمک! ثم قال لأصحابه: انهم خلوا بهذا ثم جعلوا یقرءون علیه القرآن و یتخضعون و یتباکون، فظن بهذا انهم علی شیء من الحق، إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ، بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً، و الله ما رایت قوما کانوا اظهر ضلاله، و لا أبین شؤما، من هؤلاء الذین ترون! قلت: یا هذا اننی لم آتک لاشاتمک و لا اسمع حدیثک و حدیث أصحابک، حدثنی، أنت تجیبنی الی ما فی هذا الکتاب أم لا تفعل فارجع الی صاحبی؟ فنظر الی ثم قال لأصحابه: ا لا تعجبون الی هذا الصبی! و الله انی لارانی اکبر من ابیه، و هو یقول لی: ا تجیبنی الی ما فی هذا الکتاب! انطلق یا بنی الی صاحبک، انما تندم لو قد اکتنفتکم الخیل، و اشرعت فی صدورکم الرماح، هناک تمنی لو کنت فی بیت أمک! قال: فانصرفت من عنده فعبرت الی اصحابی، فلما دنوت من صاحبی قال: ما رد علیک؟ قلت: ما رد خیرا، قلت له: کذا و قال لی: کذا، فقصصت علیه القصة، قال: فقال المستورد: « إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ خَتَمَ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلیٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلیٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ »

قال: فلبثنا بمکاننا ذاک یومین او ثلاثة ایام، ثم استبان لنا مسیر معقل ابن قیس إلینا قال: فجمعنا المستورد، فحمد الله و اثنی علیه، ثم قال: اما بعد، فان هذا الخرق معقل بن قیس قد وجه إلیکم و هو من السبئیه المفترین الکاذبین، و هو لله و لکم عدو، فأشیروا علی برأیکم قال: فقال له بعضنا: و الله ما خرجنا نرید الا الله، و جهاد من عادی الله، و قد جاءونا فأین نذهب عنهم! بل نقیم حتی یحکم الله بیننا و بینهم و هو خیر الحاکمین و قالت طائفه اخری: بل نعتزل و نتنحی، ندعو الناس و نحتج علیهم بالدعاء. فقال: یا معشر المسلمین، انی و الله ما خرجت التمس الدنیا و لا ذکرها و لا فخرها و لا البقاء، و ما أحب انها لی بحذافیرها، و اضعاف ما یتنافس فیه منها بقبال نعلی! و ما خرجت الا التماس الشهاده، و ان یهدینی الله الی الکرامه بهوان بعض اهل الضلالة، و انی قد نظرت فیما استشرتکم فیه فرایت الا اقیم لهم حتی یقدموا علی و هم جامون متوافرون، و لکن رایت ان اسیر حتی امعن، فإنهم إذا بلغهم ذلک خرجوا فی طلبنا، فتقطعوا و تبددوا، فعلی تلک الحال ینبغی لنا قتالهم، فاخرجوا بنا علی اسم الله عز و جل. قال: فخرجنا فمضینا علی شاطئ دجلة حتی انتهینا الی جرجرایا، فعبرنا دجلة، فمضینا کما نحن فی ارض جوخی حتی بلغنا المذار، فأقمنا فیها، و بلغ عبد الله بن عامر مکاننا الذی کنا فیه، فسال عن المغیره بن شعبه، کیف صنع فی الجیش الذی بعث الی الخوارج؟ و کم عدتهم؟ فاخبر بعدتهم، و قیل له: ان المغیره نظر الی رجل شریف رئیس قد کان قاتل الخوارج مع علی ع، و کان من اصحابه، فبعثه و بعث معه شیعه علی لعداوتهم لهم، فقال: أصاب الرأی، فبعث الی شریک بن الأعور الحارثی- و کان یری رای علی ع- فقال له: اخرج الی هذه المارقه فانتخب ثلاثة آلاف رجل من الناس، ثم اتبعهم حتی تخرجهم

من ارض البصره او تقتلهم و قال له بینه و بینه: اخرج الی أعداء الله بمن یستحل قتالهم من اهل البصره، فظن شریک به انما یعنی شیعه علی ع ، و لکنه یکره ان یسمیهم، فانتخب الناس، و الح علی فرسان ربیعه الذین کان رأیهم فی الشیعة، و کان تجیبه العظماء منهم ثم انه خرج فیهم مقبلا الی المستورد بن علفه بالمذار. قال ابو مخنف: و حدثنی حصیره بن عبد الله بن الحارث، عن ابیه عبد الله بن الحارث، قال: کنت فی الذین خرجوا مع معقل بن قیس، فاقبلت معه، فو الله ما فارقته ساعه من نهار منذ خرجت، فکان أول منزل نزلناه سورا. قال: فمکثنا یوما حتی اجتمع الیه جل اصحابه، ثم خرجنا مسرعین مبادرین لعدونا ان یفوتنا، فبعثنا طلیعه، فارتحلنا فنزلنا کوثی، فأقمنا بها یوما حتی لحق بنا من تخلف، ثم ادلج بنا من کوثی، و قد مضی من اللیل هزیع، فأقبلنا حتی دنونا من المدائن، فاستقبلنا الناس فأخبرونا انهم قد ارتحلوا، فشق علینا و الله ذلک، و أیقنا بالعناء و طول الطلب. قال: و جاء معقل بن قیس حتی نزل باب مدینه بهرسیر، و لم یدخلها، فخرج الیه سماک بن عبید، فسلم علیه، و امر غلمانه و موالیه فاتوه بالجزر و الشعیر و القت، فجاءوه من ذلک بکل ما کفاه و کفی الجند الذین کانوا معه. ثم ان معقل بن قیس بعد ان اقام بالمدائن ثلاثا جمع اصحابه فقال: ان هؤلاء المارقه الضلال انما خرجوا فذهبوا علی وجوههم اراده ان تتعجلوا فی آثارهم، فتقطعوا و تبددوا، و لا تلحقوا بهم الا و قد تعبتم و نصبتم، و انه لیس شیء یدخل علیکم من ذلک الا و قد یدخل علیهم مثله، فخرج بنا من المدائن، فقدم بین یدیه ابو الرواغ الشاکری فی ثلاثمائة فارس، فاتبع آثارهم، فخرج معقل فی اثره، فاخذ ابو الرواع یسال عنهم، و یرکب الوجه الذی أخذوا فیه، حتی عبروا جرجرایا فی آثارهم، ثم سلک الوجه

الذی أخذوا فیه، فاتبعهم، فلم یزل ذلک دابه حتی لحقهم بالمذار مقیمین، فلما دنا منهم استشار اصحابه فی لقائهم و قتالهم قبل قدوم معقل علیه، فقال له بعضهم: اقدم بنا علیهم فلنقاتلهم، و قال بعضهم: و الله ما نری ان تعجل الی قتالهم حتی یأتینا أمیرنا، و نلقاهم بجماعتنا. قال ابو مخنف: فحدثنی تلید بن زید بن راشد الفائشی ان أباه کان معه یومئذ قال: فقال لنا ابو الرواغ: ان معقل بن قیس حین سرحنی امامه أمرنی ان اتبع آثارهم، فإذا لحقتهم لم اعجل الی قتالهم حتی یأتینی. قال: فقال له جمیع اصحابه: فالرأی الان بین، تنح بنا فلنکن قریبا منهم حتی یقدم علینا صاحبنا، فتنحینا-و ذلک عند المساء-قال: فبتنا لیلتنا کلها متحارسین حتی أصبحنا، فارتفع الضحی، و خرجوا علینا، قال: فخرجنا الیهم و عدتهم ثلاثمائة و نحن ثلاثمائة، فلما اقتربوا شدوا علینا، فلا و الله ما ثبت لهم منا انسان، قال: فانهزمنا ساعه، ثم ان أبا الرواغ صاح بنا و قال: یا فرسان السوء، قبحکم الله سائر الیوم! الکره الکره! قال: فحمل و حملنا معه، حتی إذا دنونا من القوم کر بنا، فانصرفنا و کروا علینا، و کشفونا طویلا، و نحن علی خیل معلمه جیاد، و لم یصب منا احد، و قد کانت جراحات یسیره، فقال لنا ابو الرواغ: ثکلتکم أمهاتکم! انصرفوا بنا فلنکر قریبا منهم، لا نزایلهم حتی یقدم علینا أمیرنا، فما اقبح بنا ان نرجع الی الجیش، و قد انهزمنا من عدونا و لم نصبر لهم حتی یشتد القتال و تکر القتلی قال: فقال رجل منا یجیبه: ان الله لا یستحیی من الحق، قد و الله هزمونا، قال ابو الرواغ: لا اکثر الله فینا ضربک! انا ما لم ندع المعرکة فلم نهزم، و انا متی عطفنا علیهم و کنا قریبا منهم فنحن علی حال حسنه حتی یقدم علینا الجیش، و لم نرجع عن وجهنا، انه و الله لو کان یقال: انهزم ابو حمران حمیر بن بجیر الهمدانی، ما بالیت، انما

یقال: انهزم ابو الرواغ، فقفوا قریبا، فان أتوکم فعجزتم عن قتالهم فانحازوا، فان حملوا علیکم فعجزتم عن قتالهم فتاخروا و انحازوا الی حامیه، فإذا رجعوا عنکم فاعطفوا علیهم، و کونوا قریبا منهم، فان الجیش آتیکم الی ساعه قال: فأخذت الخوارج کلما حملت علیهم انحازوا و هم کانوا حامیه، و إذا أخذوا فی الکره علیهم فتفرق جماعتهم قرب ابو الرواغ و اصحابه علی خیلهم فی آثارهم، فلما رأوا انهم لا یفارقونهم، و قد طاردوهم هکذا من ارتفاع الضحی الی الاولی فلما حضرت صلاه الظهر نزل المستورد للصلاة، و اعتزل ابو الرواغ و اصحابه علی راس میل منهم او میلین، و نزل اصحابه فصلوا الظهر، و أقاموا رجلین ربیئة، و أقاموا مکانهم حتی صلوا العصر ثم ان فتی جاءهم بکتاب معقل بن قیس الی ابن الرواغ، و کان اهل القری و عابر و السبیل یمرون علیهم و یرونهم یقتتلون، فمن مضی منهم علی الطریق نحو الوجه الذی یاتی من قبله معقل استقبل معقلا فاخبره بالتقاء اصحابه و الخوارج، فیقول: کیف رأیتموهم یصنعون؟ فیقولون: رأینا الحروریة تطرد أصحابک، فیقول: ا ما رایتم اصحابی یعطفون علیهم و یقاتلونهم؟ فیقولون: بلی، یعطفون علیهم و ینهزمون: فقال: ان کان ظنی بابی الرواغ صادقا لا یقدم علیکم منهزما ابدا ثم وقف علیهم، فدعا محرز بن شهاب بن بجیر بن سفیان بن خالد بن منقر التمیمی فقال له: تخلف فی ضعفه الناس، ثم سر بهم علی مهل، حتی تقدم بهم علی، ثم ناد فی اهل القوه: لیتعجل کل ذی قوه معی، اعجلوا الی إخوانکم، فإنهم قد لاقوا عدوهم، و انی لأرجو ان یهلکهم الله قبل ان تصلوا الیهم. قال: فاستجمع من اهل القوه و الشجاعة و اهل الخیل الجیاد نحو من سبعمائة، و سار فاسرع، فلما دنا من ابی الرواغ قال ابو الرواغ: هذه

غبره الخیل، تقدموا بنا الی عدونا حتی یقدم علینا الجند، و نحن منهم قریب، فلا یرون اننا تنحینا عنهم و لاهبناهم قال: فاستقدم ابو الرواغ حتی وقف مقابل المستورد و اصحابه، و غشیهم معقل فی اصحابه، فلما دنا منهم غربت الشمس، فنزل فصلی باصحابه، و نزل ابو الرواغ فصلی باصحابه فی جانب آخر، و صلی الخوارج أیضا ثم ان معقل بن قیس اقبل باصحابه حتی إذا دنا من ابی الرواغ دعاه فأتاه، فقال له: احسنت أبا الرواغ! هکذا الظن بک، الصبر و المحافظه فقال: اصلحک الله! ان لهم شدات منکرات، فلا تکن أنت تلیها بنفسک، و لکن قدم بین یدیک من یقاتلهم، و کن أنت من وراء الناس ردءا لهم، فقال: نعم ما رایت! فو الله ما کان الا ریثما قالها حتی شدوا علیه و علی اصحابه، فلما غشوه انجفل عنه عامه اصحابه، و ثبت و نزل، و قال: الارض الارض یا اهل الاسلام! و نزل معه ابو الرواغ الشاکری و ناس کثیر من الفرسان و اهل الحفاظ نحو مائتی رجل، فلما غشیهم المستورد و اصحابه استقبلوهم بالرماح و السیوف، و انجفلت خیل معقل عنه ساعه، ثم ناداهم مسکین بن عامر بن انیف بن شریح بن عمرو بن عدس- و کان یومئذ من اشجع الناس و اشدهم بأسا- فقال: یا اهل الاسلام، این الفرار، و قد نزل امیرکم! ا لا تستحیون! ان الفرار مخزاه و عار و لؤم، ثم کر راجعا، و رجعت معه خیل عظیمه، فشدوا علیهم و معقل بن قیس یضاربهم تحت رایته مع ناس نزلوا معه من اهل الصبر، فضربوهم حتی اضطروهم الی البیوت، ثم لم یلبثوا الا قلیلا حتی جاءهم محرز بن شهاب فیمن تخلف من الناس، فلما أتوهم انزلهم ثم صف لهم، و جعل میمنه و میسره، فجعل أبا الرواغ علی میمنته و محرز بن بجیر بن سفیان علی میسرته و مسکین بن عامر علی الخیل، ثم قال لهم: لا تبرحوا مصافکم حتی تصبحوا، فإذا اصبحتم ثرنا الیهم فناجزناهم، فوقف الناس مواقفهم علی مصافهم. قال ابو مخنف: و حدثنی عبد الرحمن بن جندب، عن عبد الله بن

عقبه الغنوی، قال: لما انتهی إلینا معقل بن قیس قال لنا المستورد: لا تدعوا معقلا حتی یعبی لکم الخیل و الرجل، شدوا علیهم شده صادقه، لعل الله یصرعه فیها قال: فشددنا علیهم شده صادقه، فانکشفوا فانفضوا ثم انجفلوا و وثب معقل عن فرسه حین رای ادبار اصحابه عنه، فرفع رایته، و نزل معه ناس من اصحابه، فقاتلوا طویلا، فصبروا لنا، ثم انهم تداعوا علینا، فعطفوا علینا من کل جانب، فانحزنا حتی جعلنا البیوت فی ظهورنا، و قد قاتلناهم طویلا، و کانت بیننا جراحه و قتل یسیر قال ابو مخنف: حدثنی حصیره بن عبد الله، عن ابیه ان عمیر بن ابی اشاءه الأزدی قتل یومئذ، و کان فیمن نزل مع معقل بن قیس، و کان رئیسا. قال: و کنت انا فیمن نزل معه، فو الله ما انسی قول عمیر بن ابی اشاءه و نحن نقتتل و هو یضاربهم بسیفه قدما: قد علمت انی إذا ما اقشعوا عنی و التاث اللئام الوضع

احوس عند الروع ندب اروع

. و قاتل قتالا شدیدا ما رایت أحدا قاتل مثله، فجرح رجالا کثیرا، و قتل و ما ادری انه قتل، ما عدا واحدا و قد علمت انه اعتنقه، فخر علی صدره فذبحه، فما حز راسه حتی حمل علیه رجل منهم فطعنه بالرمح فی ثغره نحره، فخر عن صدره، و انجدل میتا، و شددنا علیهم، و حزناهم الی القریة، ثم انصرفنا الی معرکتنا، فأتیته و انا أرجو ان یکون به رمق، فإذا هو قد فاظ، فرجعت الی اصحابی فوقفت فیهم قال ابو مخنف: و حدثنی عبد الرحمن بن جندب، عن عبد الله بن عقبه

الغنوی، قال: انا لمتواقفون أول اللیل إذ أتانا رجل کنا بعثناه أول اللیل، و کان بعض من یمر الطریق قد أخبرنا ان جیشا قد اقبل إلینا من البصره، فلم نکترث، و قلنا لرجل من اهل الارض و جعلنا له جعلا: اذهب فاعلم هل أتانا من قبل البصره جیش؟ فجاء و نحن مواقفو اهل الکوفه، و قال لنا: نعم، قد جاءکم شریک بن الأعور، و قد استقبلت طائفه علی راس فرسخ عند الاولی، و لا اری القوم الا نازلین بکم اللیلة، او مصبحیکم غدوه فاسقط فی أیدینا. و قال المستورد لأصحابه: ما ذا ترون؟ قلنا: نری ما رایت، قال: فانی لا اری ان اقیم لهؤلاء جمیعا، و لکن نرجع الی الوجه الذی جئنا منه، فان اهل البصره لا یتبعونا الی ارض الکوفه، و لا یتبعنا حینئذ الا اهل مصرنا، فقلنا له: و لم ذاک؟ فقال: قتال اهل مصر واحد اهون علینا من قتال اهل المصرین، قالوا: سر بنا حیث احببت، قال: فانزلوا عن ظهور دوابکم فاریحوا ساعه، و اقضموها، ثم انظروا ما آمرکم به، قال: فنزلنا عنها، فاقضمناها، قال: و بیننا و بینهم حینئذ ساعه قد ارتفعوا عن القریة مخافه ان نبیتهم، قال: فلما ارحناها و اقضمناها امرنا فاستوینا علی متونها، ثم قال: ادخلوا القریة، ثم اخرجوا من ورائها، و انطلقوا معکم بعلج یأخذ بکم من ورائها، ثم یعود بکم حتی یردکم الی الطریق الذی منه اقبلتم، و دعوا هؤلاء مکانهم، فإنهم لم یشعروا بکم عامه اللیل، او حتی تصبحوا قال: فدخلنا القریة و أخذنا علجا، ثم خرجنا به امامنا، فقلنا: خذ بنا من وراء هذا الصف حتی نعود الی الطریق الذی منه أقبلنا ففعل ذلک، فجاء بنا حتی أقامنا علی الطریق الذی منه أقبلنا، فلزمناه راجعین، ثم أقبلنا حتی نزلنا جرجرایا. قال ابو مخنف: حدثنی 9 حصیره بن عبد الله، عن ابیه عبد الله بن الحارث 3 ، قال: انی أول من فطن لذهابهم، قال: فقلت: اصلحک

الله! لقد رابنی امر هذا العدو منذ ساعه طویله، انهم کانوا مواقفین نری سوادهم، ثم لقد خفی علی ذلک السواد منذ ساعه، و انی لخائف ان یکونوا زالوا من مکانهم لیکیدوا الناس، فقال: و ما تخاف ان یکون من کیدهم؟ قلت: اخاف ان یبیتوا الناس، قال، و الله ما آمن ذلک، قال: فقلت له: فاستعد لذلک، قال: کما أنت حتی انظر یا عتاب، انطلق فیمن احببت حتی تدنو من القریة فتنظر هل تری منهم أحدا او تسمع لهم رکزا! و سل اهل القریة عنهم. فخرج فی خمس الغزاة یرکض حتی نظر القریة فاخذ لا یری أحدا یکلمه، و صاح باهل القریة، فخرج الیه منهم ناس، فسألهم عنهم، فقالوا: خرجوا فلا ندری کیف ذهبوا! فرجع الیه عتاب فاخبره الخبر، فقال معقل: لا آمن البیات، فأین مضر؟ فجاءت مضر فقال: قفوا هاهنا، و قال: این ربیعه؟ فجعل ربیعه فی وجه و تمیما فی وجه و همدان فی وجه، و بقیة اهل الیمن فی وجه آخر، و کان کل ربع من هؤلاء فی وجه و ظهره مما یلی ظهر الربع الآخر، و جال فیهم معقل حتی لم یدع ربعا الا وقف علیه، و قال: ایها الناس، لو أتوکم فبدءوا بغیرکم فقاتلوهم فلا تبرحوا أنتم مکانکم ابدا حتی یاتیکم امری، و لیغن کل رجل منکم الوجه الذی هو فیه، حتی نصبح فنری رأینا فمکثوا متحارسین یخافون بیاتهم حتی أصبحوا، فلما أصبحوا نزلوا فصلوا، و أتوا فأخبروا ان القوم قد رجعوا فی الطریق الذی أقبلوا منه عودهم علی بدئهم، و جاء شریک بن الأعور فی جیش من اهل البصره حتی نزلوا بمعقل بن قیس فلقیه، فتساءلا ساعه، ثم ان معقلا قال لشریک: انا متبع آثارهم حتی الحقهم لعل الله ان یهلکهم، فانی لا آمن ان قصرت فی طلبهم ان یکثروا فقام شریک فجمع رجالا من وجوه اصحابه، فیهم خالد بن معدان الطائی و بیهس بن صهیب الجرمی، فقال لهم: یا هؤلاء، هل لکم فی خیر؟ هل لکم فی ان تسیروا مع إخواننا من اهل الکوفه فی طلب هذا العدو الذی هو عدو لنا و لهم حتی یستأصلهم

الله ثم نرجع؟ فقال خالد بن معدان و بیهس الجرمی: لا و الله، لا نفعل، انما أقبلنا نحوهم لننفیهم عن أرضنا، و نمنعهم من دخولها، فان کفانا الله مئونتهم فانا منصرفون الی مصرنا، و فی اهل الکوفه من یمنعون بلادهم من هؤلاء الاکلب، فقال لهم: ویحکم! أطیعونی فیهم، فإنهم قوم سوء، لکم فی قتالهم اجر و حظوة عند السلطان، فقال له بیهس الجرمی: نحن و الله إذا کما قال أخو بنی کنانه: کمرضعه اولاد اخری و ضیعت بنیها فلم ترقع بذلک مرقعا

اما بلغک ان الأکراد قد کفروا بجبال فارس! قال: قد بلغنی، قال: فتأمرنا ان ننطلق معک نحمی بلاد اهل الکوفه، و نقاتل عدوهم، و نترک بلادنا، فقال له: و ما الأکراد! انما یکفیهم طائفه منکم، فقال له: و هذا العدو الذی تندبنا الیه انما یکفیه طائفه من اهل الکوفه، انهم لعمری لو اضطروا الی نصرتنا لکان علینا نصرتهم، و لکنهم لم یحتاجوا إلینا بعد، و فی بلادنا فتق مثل الفتق الذی فی بلادهم، فلیغنوا ما قبلهم، و علینا ان نغنی ما قبلنا، و لعمری لو انا أطعناک فی اتباعهم فاتبعتهم کنت قد اجترأت علی امیرک، و فعلت ما کان ینبغی لک ان تطلع فیه رایه، ما کان لیحتملها لک فلما رای ذلک قال لأصحابه: سیروا فارتحلوا، و جاء حتی لقی معقلا- و کانا متحابین علی رای الشیعة متوادین علیه-فقال: اما و الله لقد جهدت بمن معی ان یتبعونی حتی اسیر معکم الی عدوکم فغلبونی، فقال له معقل: جزاک الله من أخ خیرا! انا لم نحتج الی ذلک، اما و الله انی أرجو ان لو قد جهدوا لا یفلت منهم مخبر. قال ابو مخنف: حدثنی الصقعب بن زهیر، عن ابی امامه عبید الله

ابن جناده، عن شریک بن الأعور، قال: حدثنا بهذا الحدیث شریک ابن الأعور قال: فلما قال: و الله انی لأرجو ان لو جهدوا لا یفلت منهم مخبر، کرهتها و الله له، و اشفقت علیه، و حسبت ان یکون شبه کلام البغی، قال: و ایم الله ما کان من اهل البغی. قال ابو مخنف: حدثنی 9 حصیره بن عبد الله، عن ابیه عبد الله بن الحارث الأزدی، قال: لما أتانا ان المستورد بن علفه و اصحابه قد رجعوا عن طریقهم سررنا بذلک، و قلنا: نتبعهم و نستقبلهم بالمدائن، و ان دنوا من الکوفه کان اهلک لهم، و دعا معقل بن قیس أبا الرواغ فقال له: اتبعه فی أصحابک الذین کانوا معک حتی تحبسه علی حتی الحقک، فقال له: زدنی منهم فانه اقوی لی علیهم ان هم أرادوا مناجزتی قبل قدومک، فانا کنا قد لقینا منهم برحا، فزاده ثلاثمائة، فاتبعهم فی سمائه، و أقبلوا سراعا حتی نزلوا جرجرایا، و اقبل ابو الرواغ فی أثرهم مسرعا حتی لحقهم بجرجرایا، و قد نزلوا، فنزل بهم عند طلوع الشمس، فلما نظروا إذا هم بابی الرواغ فی المقدمه، فقال بعضهم لبعض: ان قتالکم هؤلاء اهون من قتال من یاتی بعدهم. قال: فخرجوا إلینا، فأخذوا یخرجون لنا العشرة فرسان منهم و العشرین فارسا، فنخرج لهم مثلهم، فتطارد الخیلان ساعه ینتصف بعضنا من بعض، فلما رأوا ذلک اجتمعوا فشدوا علینا شده واحده صدقوا فیها الحمله. قال: فصرفونا حتی ترکنا لهم العرصة ثم ان أبا الرواغ نادی فیهم، فقال: یا فرسان السوء، یا حماه السوء، بئس ما قاتلتم القوم! الی الی!

فعالج نحوا من مائه فارس، فعطف علیهم، و هو یقول: ان الفتی کل الفتی من لم یهل إذا الجبان حاد عن وقع الأسل.

قد علمت انی إذا الباس نزل اروع یوم الهیج مقدام بطل

ثم عطف علیهم فقاتلهم طویلا، ثم عطف اصحابه من کل جانب، فصدقوهم القتال حتی ردوهم الی مکانهم الذی کانوا فیه، فلما رای ذلک المستورد و اصحابه ظنوا ان معقلا ان جاءهم علی تفئه ذلک لم یکن دون قتله لهم شیء، فمضی هو و اصحابه حتی قطعوا دجلة، و وقعوا فی ارض بهرسیر، و قطع ابو الرواغ فی آثارهم فاتبعهم، و جاء معقل بن قیس فاتبع اثر ابی الرواغ، فقطع فی اثره دجلة، و مضی المستورد نحو المدینة العتیقة، و بلغ ذلک سماک بن عبید، فخرج حتی عبر إلیها، ثم خرج باصحابه و باهل المدائن، فصف علی بابها، و اجلس رجالا رماه علی السور، فبلغهم ذلک، فانصرفوا حتی نزلوا ساباط، و اقبل ابو الرواغ فی طلب القوم حتی مر بسماک ابن عبید بالمدائن، فخبره بوجههم الذی أخذوا فیه، فاتبعهم حتی نزل بهم ساباط. قال ابو مخنف: حدثنی عبد الرحمن بن جندب، عن عبد الله بن عقبه الغنوی، قال: لما نزل بنا ابو الرواغ دعا المستورد اصحابه، فقال: ان هؤلاء الذین نزلوا بکم مع ابی الرواغ هم حر اصحاب معقل، و لا و الله ما قدم إلیکم الا حماته و فرسانه، و الله لو اعلم انی إذا بادرت اصحابه هؤلاء الیه أدرکته قبل ان یفارقوه بساعه لبادرتهم الیه، فلیخرج منکم خارج فیسأل عن معقل این هو؟ و این بلغ؟ قال: فخرجت انا فاستقبلت علوجا أقبلوا من المدائن، فقلت لهم: ما بلغکم عن معقل بن قیس؟ قالوا: جاء فیج لسماک بن عبید من قبله کان سرحه لیستقبل معقلا فینظر این انتهی؟ و این یرید ان ینزل؟ فجاءه فقال: ترکته نزل دیلمایا- و هی قریه من قری

استان بهرسیر الی جانب دجلة، کانت لقدامه بن العجلان الأزدی- قال: له: : کم بیننا و بینهم من هذا المکان؟ قالوا: ثلاثة فراسخ، او نحو ذلک. قال: فرجعت الی صاحبی فاخبرته الخبر، فقال لأصحابه: ارکبوا، فرکبوا، فاقبل حتی انتهی بهم الی جسر ساباط-و هو جسر نهر الملک، و هو من جانبه الذی یلی الکوفه- و ابو الرواغ و اصحابه مما یلی المدائن، قال: فجئنا حتی وقفنا علی الجسر، قال: ثم قال لنا: لتنزل طائفه منکم: قال: فنزل منا نحو من خمسین رجلا، فقال: اقطعوا هذا الجسر، فنزلنا فقطعناه، قال: فلما رأونا وقوفا علی الخیل ظنوا انا نرید ان نعبر الیهم، قال: فصفوا لنا، و تعبوا، و اشتغلوا بذلک عنا فی قطعنا الجسر ثم انا أخذنا من اهل ساباط دلیلا فقلنا له: احضر بین أیدینا حتی ننتهی الی دیلمایا، فخرج بین أیدینا یسعی، و خرجنا تلمع بنا خیلنا، فکان الخبب و الوجیف، فما کان الا ساعه حتی اطللنا علی معقل و اصحابه و هم یتحملون، فما هو الا ان بصر بنا و قد تفرق اصحابه عنه، و مقدمته لیست عنده، و اصحابه قد استقدم طائفه منهم، و طائفه تزحل، و هم غارون لا یشعرون فلما رآنا نصب رایته، و نزل و نادی: یا عباد الله، الارض الارض! فنزل معه نحو من مائتی رجل، قال: فأخذنا نحمل علیهم فیستقبلونا باطراف الرماح جثاه علی الرکب فلا نقدر علیهم فقال لنا: المستورد: دعوا هؤلاء إذا نزلوا و شدوا علی خیلهم حتی تحولوا بینها و بینهم، فإنکم ان أصبتم خیلهم فإنهم لکم عن ساعه جزر، قال: فشددنا علی خیلهم، فحلنا بینهم و بینها، و قطعنا أعنتها، و قد کانوا قرنوها، فذهبت فی کل جانب، قال: ثم ملنا علی الناس المتزحلین و المتقدمین، فحملنا علیهم حتی فرقنا

بینهم، ثم أقبلنا الی معقل بن قیس و اصحابه جثاه علی الرکب علی حالهم التی کانوا علیها، فحملنا علیهم، فلم یتحلحلوا، ثم حملنا علیهم اخری، ففعلوا مثلها، فقال لنا المستورد: نازلوهم، لینزل الیهم نصفکم، فنزل نصفنا، و بقی نصفنا معه علی الخیل، و کنت فی اصحاب الخیل. قال: فلما نزل الیهم رجالتنا قاتلتهم، و أخذنا نحمل علیهم بالخیل، و طمعنا و الله فیهم قال: فو الله انا لنقاتلهم و نحن نری ان قد علوناهم إذ طلعت علینا مقدمه اصحاب ابی الرواغ، و هم حر اصحابه و فرسانهم، فلما دنوا منا حملوا علینا، فعند ذلک نزلنا بأجمعنا فقاتلناهم حتی اصیب صاحبنا و صاحبهم قال: فما علمته نجا منهم یومئذ احد غیری قال: و انی احدثهم رجلا فیما اری. قال ابو مخنف: حدثنی عبد الرحمن بن جندب، عن عبد الله بن عقبه الغنوی، قال: و حدثنا بهذا الحدیث مرتین من الزمن، مره فی اماره مصعب ابن الزبیر بباجمیرا، و مره و نحن مع عبد الرحمن بن محمد بن الاشعث بدیر الجماجم قال: فقتل و الله یومئذ بدیر الجماجم یوم الهزیمة، و انه لمقبل علیهم یضاربهم بسیفه و انا أراه، قال: فقلت له بدیر الجماجم: انک قد حدثتنی بهذا الحدیث بباجمیرا مع مصعب بن الزبیر، فلم اسالک کیف نجوت من بین أصحابک؟ قال: احدثک، و الله ان صاحبنا لما اصیب قتل اصحابه الا خمسه نفر او سته، قال: فشددنا علی جماعه من اصحابه نحو من عشرین رجلا، فانکشفوا. قال: و انتهیت الی فرس واقف علیه سرجه و لجامه، و ما ادری ما قصه صاحبه ا قتل أم نزل عنه صاحبه یقاتل و ترکه! قال: فاقبلت حتی أخذت بلجامه، و أضع رجلی فی الرکاب و استوی علیه قال: و شد و الله اصحابه علی، فانتهوا الی، و غمزت فی جنب الفرس، فإذا هو و الله اجود ما سخر، و رکض منهم ناس فی اثری فلم یعلقوا بی، فاقبلت

ارکض الفرس، و ذلک عند المساء، فلما علمت انی قد فتهم و امنت، أخذت اسیر علیه خببا و تقریبا ثم انی سرت علیه بذلک من سیره، و لقیت علجا فقلت له: اسع بین یدی حتی تخرجنی الطریق الأعظم، طریق الکوفه، ففعل، فو الله ما کانت الا ساعه حتی انتهیت الی کوثی، فجئت حتی انتهیت الی مکان من النهر واسع عریض، فاقحمت الفرس فیه، فعبرته، ثم اقبلت علیه حتی آتی دیر کعب، فنزلت فعقلت فرسی و ارحته و هومت تهویمه، ثم انی هببت سریعا، فخلت فی ظهر الفرس، ثم سرت فی قطع من اللیل فاتخذت بقیة اللیل جملا، فصلیت الغداة بالمزاحمیه علی راس فرسخین من قبین، ثم اقبلت حتی ادخل الکوفه حین متع الضحی، فاتی من ساعتی شریک بن نمله المحاربی، فاخبرته خبری و خبر اصحابه، و سألته ان یلقی المغیره بن شعبه فیأخذ لی منه أمانا، فقال لی: قد اصبت الامان ان شاء الله، و قد جئت ببشارة، و الله لقد بت اللیلة و ان امر الناس لیهمنی قال: فخرج شریک بن نمله المحاربی حتی اتی المغیره مسرعا فاستأذن علیه، فاذن له، فقال: ان عندی بشری، و لی حاجه، فاقض حاجتی حتی ابشرک ببشارتی، فقال له: قضیت حاجتک، فهات بشراک، قال: تؤمن عبد الله بن عقبه الغنوی، فانه کان مع القوم، قال: قد آمنته، و الله لوددت انک أتیتنی بهم کلهم فامنتهم قال: فابشر، فان القوم کلهم قد قتلوا، کان صاحبی مع القوم، و لم ینج منهم فیما حدثنی غیره قال: فما فعل معقل بن قیس؟ قال: اصلحک الله! لیس له باصحابنا علم قال: فما فرغ من منطقه حتی قدم علیه ابو الرواغ و مسکین بن عامر بن انیف مبشرین بالفتح، فأخبروا ان معقل بن قیس و المستورد بن علفه مشی کل واحد منهما الی صاحبه، بید المستورد الرمح و بید معقل السیف، فالتقیا، فاشرع المستورد الرمح فی صدر معقل حتی خرج السنان من

ظهره، فضربه معقل بالسیف علی راسه حتی خالط السیف أم الدماغ، فخرا میتین. قال 9 ابو مخنف: حدثنی حصیره بن عبد الله، عن ابیه، قال: لما رأینا المستورد بن علفه و قد نزلنا به ساباط اقبل الی الجسر فقطعه، کنا نظن انه یرید ان یعبر إلینا قال: فارتفعنا عن مظلم ساباط الی الصحراء التی بین المدائن و ساباط فتعبانا و تهیانا، فطال علینا ان نراهم یخرجون إلینا. قال: فقال ابو الرواغ: ان لهؤلاء لشأنا، الا رجل یعلم لنا علم هؤلاء؟ فقلت: انا و وهیب بن ابی اشاءه الأزدی: نحن نعلم لک علم ذلک، و نأتیک بخبرهم، فقربنا علی فرسینا الی الجسر فوجدناه مقطوعا، فظننا القوم لم یقطعوه الا هیبة لنا و رعبا منا، فرجعنا نرکض سراعا حتی انتهینا الی صاحبنا، فأخبرناه بما رأینا، فقال: ما ظنکم؟ قال: فقلنا: لم یقطعوا الجسر الا لهیبتنا و لما ادخل الله فی قلوبهم من الرعب منا. قال: لعمری ما خرج القوم و هم یریدون الفرار، و لکن القوم قد کادوکم، ا تسمعون! و الله ما اراهم الا قالوا: ان معقلا لم یبعث إلیکم أبا الرواغ الا فی حر اصحابه، فان استطعتم فاترکوا هؤلاء بمکانهم هذا، و وجدوا فی السیر نحو معقل و اصحابه، فإنکم تجدونهم غارین آمنین ان تاتوهم، فقطعوا الجسر لکیما یشغلوکم به عن لحاقکم إیاهم حتی یأتوا امیرکم علی غره، النجاء النجاء فی الطلب! قال: فوقع فی أنفسنا ان الذی قال لنا کما قال قال: فصحنا باهل القریة، قال: فجاءوا سراعا: فقلنا لهم: عجلوا عقد الجسر، و استحثثناهم فما لبثوا ان فرغوا منه، ثم عبرنا علیه، فاتبعناهم سراعا ما نلوی علی شیء، فلزمنا آثارهم، فو الله ما زلنا نسأل عنهم، فیقال: هم الان امامکم، لحقتموهم، ما اقربکم منهم، فو الله ما زلنا فی طلبهم حرصا علی لحاقهم حتی کان أول من استقبلنا من الناس فلهم و هم منهزمون لا یلوی احد علی احد فاستقبلهم ابو الرواغ، ثم صاح بالناس: الی الی، فاقبل الناس الیه، فلاذوا به، فقال: ویلکم! ما وراءکم؟ فقالوا: لا ندری، لم یرعنا الا و القوم معنا فی عسکرنا و نحن متفرقون، فشدوا علینا،

ففرقوا بیننا، قال: فما فعل الأمیر؟ فقائل یقول: نزل و هو یقاتل، و قائل یقول: ما نراه الا قتل، فقال لهم: ایها الناس، ارجعوا معی، فان ندرک أمیرنا حیا نقاتل معه، و ان نجده قد هلک قاتلناهم، فنحن فرسان اهل المصر المنتخبون لهذا العدو، فلا یفسدن فیکم رای امیرکم بالمصر، و لا رای اهل المصر، و ایم الله لا ینبغی لکم ان عاینتموه و قد قتلوا معقلا ان تفارقوهم حتی تبیروهم او تباروا، سیروا علی برکة الله فساروا و سرنا، فاخذ لا یستقبل أحدا من الناس الا صاح به و رده، و نادی وجوه اصحابه و قال: اضربوا وجوه الناس و ردوهم قال: فأقبلنا نرد الناس حتی انتهینا الی العسکر، فإذا نحن برایه معقل بن قیس منصوبه، فإذا معه مائتا رجل او اکثر فرسان الناس و وجوههم لیس فیهم الا راجل، و إذا هم یقتتلون أشد قتال سمع الناس به، فلما طلعنا علیهم إذا نحن بالخوارج قد کادوا یعلون أصحابنا، و إذا أصحابنا علی ذلک صابرون یجالدونهم، فلما رأونا کروا ثم شدوا علی الخوارج، فارتفعت الخوارج عنهم غیر بعید، و انتهینا الیهم، فنظر ابو الرواغ الی معقل فإذا هو مستقدم یذمر اصحابه و یحرضهم، فقال له: ا حی أنت فداک عمی و خالی! قال: نعم، فشد القوم، فنادی ابو الرواغ اصحابه: الا ترون امیرکم حیا، ! شدوا علی القوم، قال: فحمل و حملنا علی القوم بأجمعنا، قال: فصدمنا خیلهم صدمه منکره، و شد علیهم معقل و اصحابه، فنزل المستورد، و صاح باصحابه: یا معشر الشراه، الارض الارض، فإنها و الله الجنه! و الذی لا اله غیره لمن قتل صادق النیه فی جهاد هؤلاء الظلمه و جلاحهم، فتنازلوا من عند آخرهم، فنزلنا من عند آخرنا، ثم مضینا الیه منصلتین بالسیوف، فاضطربنا بها طویلا من النهار کأشد قتال اقتتله الناس قط، غیر ان المستورد نادی معقلا

فقال: یا معقل، ابرز لی، فخرج الیه معقل، فقلنا له: ننشدک ان تخرج الی هذا الکلب الذی قد آیسه الله من نفسه! قال: لا و الله لا یدعونی رجل الی مبارزه ابدا فأکون انا الناکل، فمشی الیه بالسیف، و خرج الآخر الیه بالرمح، فنادیناه ان القه برمح مثل رمحه، فأبی، و اقبل علیه المستورد فطعنه حتی خرج سنان الرمح من ظهره، و ضربه معقل بالسیف حتی خالط سیفه أم الدماغ، فوقع میتا، و قتل معقل، و قال لنا حین برز الیه: ان هلکت فأمیرکم عمرو بن محرز بن شهاب السعدی ثم المنقری: قال: فلما هلک معقل أخذ الرایة عمرو بن محرز، و قال عمرو: ان قتلت فعلیکم ابو الرواغ، فان قتل ابو الرواغ فأمیرکم مسکین بن عامر بن انیف، و انه یومئذ لفتی حدث، ثم شد برایته، و امر الناس ان یشدوا علیهم، فما لبثوهم ان قتلوهم .

ذکر ولایه عبد الله بن خازم خراسان

و مما کان فی هذه السنه تولیه عبد الله بن عامر عبد الله بن خازم بن ظبیان خراسان و انصراف قیس بن الهیثم عنه، و کان السبب فی ذلک-فیما ذکر ابو مخنف عن مقاتل بن حیان- ان ابن عامر استبطأ قیس بن الهیثم بالخراج، فاراد ان یعزله، فقال له ابن خازم: ولنی خراسان فاکفیکها و اکفیک قیس بن الهیثم فکتب له عهده او هم بذلک، فبلغ قیسا ان ابن عامر وجد علیه لاستخفافه به، و إمساکه عن الهدیة، و انه قد ولی ابن خازم، فخاف ابن خازم ان یشاغبه و یحاسبه، فترک خراسان، و اقبل فازداد علیه ابن عامر غضبا، و قال: ضیعت الثغر! فضربه و حبسه، و بعث رجلا من بنی یشکر علی خراسان. قال ابو مخنف: بعث ابن عامر اسلم بن زرعه الکلابی حین عزل قیس

ابن الهیثم، قال علی بن محمد: أخبرنا ابو عبد الرحمن الثقفی، عن أشیاخه، ان ابن عامر استعمل قیس بن الهیثم علی خراسان ایام معاویه، فقال له ابن خازم: انک وجهت الی خراسان رجلا ضعیفا، و انی اخاف ان لقی حربا ان ینهزم بالناس، فتهلک خراسان، و تفتضح أخوالک. قال ابن عامر: فما الرأی؟ قال: تکتب لی عهدا: ان هو انصرف عن عدوک قمت مقامه فکتب له، فجاشت جماعه من طخارستان، فشاور قیس ابن الهیثم فاشار علیه ابن خازم ان ینصرف حتی یجتمع الیه اطرافه، فانصرف، فلما سار من مکانه مرحلة او مرحلتین اخرج ابن خازم عهده، و قام بأمر الناس، و لقی العدو فهزمهم، و بلغ الخبر المصرین و الشام فغضب القیسیة و قالوا: خدع قیسا و ابن عامر، فأکثروا فی ذلک حتی شکوا الی معاویه، فبعث الیه فقدم، فاعتذر مما قیل فیه، فقال له معاویه: قم فاعتذر الی الناس غدا، فرجع ابن خازم الی اصحابه فقال: انی قد امرت بالخطبه، و لست بصاحب کلام، فاجلسوا حول المنبر، فإذا تکلمت فصدقونی، فقام من الغد، فحمد الله و اثنی علیه، ثم قال: انما یتکلف الخطبه امام لا یجد منها بدا، او احمق یهمر من راسه لا یبالی ما خرج منه، و لست بواحد منهما، و قد علم من عرفنی انی بصیر بالفرص، وثاب علیها، و قاف عند المهالک، انفذ بالسریة، و اقسم بالسویه، أنشدکم بالله من کان یعرف ذلک منی لما صدقنی! قال اصحابه حول المنبر: صدقت، فقال: یا امیر المؤمنین، انک ممن نشدت فقل بما تعلم، قال: صدقت. قال علی: أخبرنا شیخ من بنی تمیم یقال له معمر 3 ، عن بعض اهل العلم ان قیس بن الهیثم قدم علی ابن عامر من خراسان مراغما لابن خازم، قال: فضربه ابن عامر مائه و حلقه و حبسه، قال: فطلبت الیه أمه، فاخرجه

و حج بالناس فی هذه السنه-فیما قیل- مروان بن الحکم، و کان علی المدینة، و کان علی مکة خالد بن العاص بن هشام، و علی الکوفه المغیره بن شعبه، و علی قضائها شریح، و علی البصره و فارس و سجستان و خراسان عبد الله بن عامر، و علی قضائها عمیر بن یثربی