مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 6/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

اشاره

عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 6

تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی

تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

حدیث غدیر قسم دلالت

المقدمة

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الذی اکمل لنا الدین، و اتم علینا النعمة، و صاننا عن الاقتحام فی مهوی الهوان، و امتطاء⁽¹⁾صهوة⁽²⁾النقمة.

و الصلاة و السلام علی نبی الرحمة، و شفیع الامة، و آله الهداة الائمة، الکاشفین لکل غمة، الحافظین کل عهد و ذمة.

و بعد فیقول العبد القاصر حامد حسین بن المولی العلامة السید محمد قلی الموسوی، کان اللّه له، و جعل الی کل خیر مآله:

ان هذا هو الجزء الثانی من المجلد الاول، من مجلدات المنهج الثانی، من کتاب «عبقات الانوار فی امامة الائمة الاطهار» و اللّه اسأل بالخضوع و الاخبات⁽³⁾التام، ان یفیض علیّ لطفه العام، و کرمه الذی لیس له انفصام، و یردع عنی

حواجز الایام، و یقمع نواجم⁽¹⁾الصوارف المقبلة بالآلام و یبلغنی سریعاً ذریعا⁽²⁾وحیا⁽³⁾الی اقصی المرام، و قضاء الوطر بالاکمال و الاتمام، بحق محمد المعتام⁽⁴⁾و آله الکرام، علیه و علیهم آلاف الصلاة و السلام.

(هر گاه بحمد اللّه و حسن توفیقه، در ما سبق بتصریحات اکابر محققین و افاخم منقدین، و اعاظم ماهرین، و اماثل بارعین سنیه، تواتر حدیث غدیر شنیدی، و باستیصال شبهات و شکوک فخر رازی، که بکمال جسارت و تهور، اقدام بر قدح و جرح این حدیث شریف نموده، و ابطال غرایب ایرادات، و طرایف اعتراضات او بابلغ وجوه و اکمل طرق وا رسیدک

مقلدین رازی تقلیدا در حدیث غدیر و تواتر آن قدح کرده اند

اشاره

حالا باید دانست که جمعی از متأخرین مقلدین، که از قانون مناظره و کلام، و آداب مقابله خصام، بیگانه افتاده اند، چون در کتب کلامیه بمقام امامت رسیده، و مبتلا شده اند بگفتگو در این مبحث جلیل، به تقلید رازی، که او را امام المتکلمین می دانند، و کلمات غرابت آیات او را علق⁽⁵⁾نفیس می انگارند، یکی در پی دیگری خلیع ⁽⁶⁾العذار و گسسته مهار رفته، کلمات عجیبه گفته اند، و بقدح و جرح در تواتر و صحت حدیث غدیر برخاسته اند، و همت والا نهمت⁽⁷⁾خود را باطفای

چنین نور روشن گماشته اند، «مطالع الانظار شرح طوالع الانوار» و «مواقف» ، و «شرح مقاصد» ، و «شرح مواقف» ، و «شرح تجرید» و امثال آن را مطالعه باید فرمود، و بر مزید انصاف و نهایت تحقیق این حضرات حیرتها باید نمود.

علامه فخر الاقاصی و الادانی شمس الدین محمود بن عبد الرحمن اصفهانی⁽¹⁾با آن همه جلالت و نبالت و همه دانی، زمام قلم را بقاید هوی سپرده، و طریق تقلید و ترک تنقید سپرده، حظی وافر از مجانبت انصاف و مصادمت بداهت برده.

چنانچه در «تشیید القواعد شرح تجرید العقائد» بجواب حدیث غدیر گفته:) [و عن الرابع ان هذا الحدیث من باب الآحاد، فلا یکون حجة فی هذا الباب.

و قوله: ان الامة مجمعة علی صحة هذا الحدیث.

قلنا: لا نسلم ان الامة مجمعة علی صحته فانه قد طعن فیه ابن أبی داود، و ابو حاتم الرازی، و غیرهما من ائمة الحدیث، و لئن سلم اجماع الامة علی صحته لکن لا نسلم انه من جهة القطع، بل من جهة الظن]-الخ⁽²⁾.

(و نیز اصفهانی در «مطالع الانظار شرح طوالع الانوار» بیضاوی می گوید) :

و اما

قوله صلّی اللّه علیه و سلم: «من کنت مولاه فعلی مولاه» فهو من باب الآحاد، و قد طعن فیه ابن أبی داود، و أبو حاتم الرازی، و غیرهما من ائمة الحدیث⁽¹⁾.

(و عضد الدین عبد الرحمن بن أحمد الایجی⁽²⁾قاضی در «مواقف» بجواب حدیث غدیر گفته:) [الجواب منع صحة الحدیث، و دعوی الضرورة مکابرة، کیف و لم ینقله أکثر أصحاب الحدیث؟ ! الخ].⁽³⁾(و سعد الدین مسعود بن عمر تفتازانی⁽⁴⁾در «شرح مقاصد» بعد ذکر استدلال اهل حق بحدیث غدیر گفته:) [و الجواب منع تواتر الخبر، فان ذلک من مکابرات الشیعة، کیف و قد قدح فی صحته کثیر من ائمة الحدیث، و لم ینقله المحققون منهم کالبخاری و مسلم، و الواقدی؟ !]⁽⁵⁾.

(و سید شریف علی بن محمد الجرجانی⁽⁶⁾در «شرح مواقف» کما سمعت سابقا گفته:) [الجواب منع صحة الحدیث، و دعوی الضرورة فی صحته لکونه متواترا

مکابرة، کیف و لم ینقله أکثر أصحاب الحدیث کالبخاری، و مسلم، و اضرابهما و قد طعن بعضهم فیه کابن ابی داود السجستانی، و أبو حاتم الرازی، و غیرهما من ائمة الحدیث؟]الخ.⁽¹⁾(و علاء الدین علی بن محمد القوشجی⁽²⁾در «شرح تجرید» بجواب حدیث غدیر گفته:) [و اجیب بأنه غیر متواتر، بل هو خبر واحد فی مقابلة الاجماع، کیف و قد قدح فی صحته کثیر من أهل الحدیث، و لم ینقله المحققون منهم کالبخاری و مسلم و الواقدی؟ !]الخ⁽³⁾.

(از این عبارات و امثال آن حقیقت تبحر و تمهر اصفهانی، و تفتازانی و ایجی، و قوشجی توان دریافت، که به چنین خزعبلات که ادانی طلبه علوم، تفوه را بآن موجب صد گونه ننگ و عار، و باعث نهایت افتضاح و احتقار می دانند، السنه خود می آلایند، و قصب مسابقت در مضمار جسارت می ربایند، و چنین غرایب تقولات را جواب الزامات اهل حق تصور می نمایند، فاعوذ باللّه من تسلط الخذلان، و الایغال⁽⁴⁾فی تیه العدوان.

و شیخ شهاب الدین أحمد بن حجر الهیتمی⁽⁵⁾المکی هم بجواب حدیث غدیر، داد انصاف و ارشاد داده، در قدح و جرح آن طرفه رقص

جملی بر روی کار آورده، که قابل تماشای اولی الابصار، و مایه حیرت أصحاب افکار است، چنانچه در «صواعق» در وجوه رد تمسک باین حدیث گفته:) [احدها ان فرق الشیعة اتفقوا علی اعتبار التواتر فیما یستدلّ به علی الامامة، و قد علم نفیه، لمّا مرّ من الخلاف فی صحة هذا الحدیث، بل الطاعنون فی صحته جماعة من أئمة الحدیث و عدوله المرجوع إلیهم فیه، کابی داود السجستانی، و أبی حاتم الرازی، و غیرهم.

فهذا الحدیث مع کونه آحادا مختلف فی صحته، فکیف ساغ لهم أن یخالفوا ما اتفقوا علیه من اشتراط التواتر فی احادیث الامامة و یحتجون بذلک، ما هذا الا تناقض قبیح، و تحکم لم یعتضد بشیء من اسباب الترجیح!]⁽¹⁾.

(ناظر را باید که در این کلام حیرت نظام تأمّل فرماید، و دریابد که چه قسم حسن حفظ را با کمال انصاف، و مزید تأمل را با مجانبت اعتساف جمع نموده، معجونی ظریف بهم ساخته، مگر نمی بینی که درین افادات محیّره به مقابلة أهل حق، قدح حدیث غدیر ذکر نموده و طاعتین این حدیث شریف را به مدح و ثنا یاد کرده، تقویت قول شان که بزعم خود کرده، حال آنکه خود قبل این عبارات به دو سه سطر، بعد ذکر استدلال اهل حق به این حدیث، گفته) :

[و جواب هذه الشبهة التی هی اقوی شبههم یحتاج الی مقدمة، و هی بیان الحدیث و مخرّجیه.

بیانه انه حدیث صحیح لا مریة فیه، و قد اخرجه جماعة کالترمذی⁽¹⁾، و النسائی⁽²⁾، و احمد ⁽³⁾فطرقه کثیرة جدا، و من ثم رواه ستة عشر صحابیا.

و فی روایة لاحمد انه سمعه من النبی صلّی اللّه علیه و سلم ثلاثون صحابیا، و شهدوا به لعلیّ لمّا نوزع أیام خلافته کما مرّ و سیأتی، و کثیر من اسانیدها صحاح و حسان، و لا التفات لمن قدح فی صحته، و لا لمن رده بان علیا کان بالیمن، لثبوت رجوعه منها، و ادراکه الحج مع النبی صلی اللّه علیه.

و قول بعضهم: ان زیادة

«اللّهم وال من والاه» الی آخره موضوعة، مردود فقد ورد ذلک من طرق صحح الذهبی کثیرا منها]⁽⁴⁾.

نسبت قدح حدیث غدیر به أبی داود دروغ است

(و نسبت قدح این حدیث به ابو داود، که ابن حجر بر آن جسارت نموده، از اکاذیب بی اصل، و مجازفات صریحة الهزل است.

اما ادعای عدم تواتر آن، پس آن هم از عجایب افادات، و غرایب مزعومات است، خصوصا دعوای عدم تواتر آن نزد شیعه، «کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ یَقُولُونَ إِلاّ کَذِباً»⁽⁵⁾.

نمی دانم که هر گاه حدیثی که از یکصد صحابی، بلکه زیاده مرویّ باشد، و جمعی از علمای محققین و اساطین معتبرین، در اثبات آن بطرق

کثیره کتب عدیده تصنیف کرده باشند، باز کدام عاقل متفوه باین هفوه باطله خواهد شد.

و للّه الحمد که شیعه متفرد در دعوای تواتر آن نیستند، بلکه اکابر حفّاظ أهل سنت هم تصریح به تواتر آن می نمایند.

و از جمله ایشان علامه ذهبی⁽¹⁾است که به تصحیح او خود ابن حجر در همین مقام احتجاج و استدلال نموده، حیث قال: «فقد ورد ذلک من طرق صحح الذهبی کثیرا منها»⁽²⁾.

پس حیرت است که هر گاه به تصحیح ذهبی تمسک می کند، به تصریح او به تواتر حدیث شریف چرا گوش نمی دهد، و خود را مصداق «فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ»⁽³⁾می گرداند! .

و از همه لطیف تر آنست که خود ابن حجر، در مبحث فضایل ابی بکر، بجهت ادعای روایت هشت کس از صحابه امامت أبی بکر را در صلاة، دعوی تواتر آن نموده، و حال آنکه نزد اهل حق، هرگز این روایت ثابت نیست، و حدیث غدیر را که زیاده از یکصد صحابه روایت کرده اند، لا اقل آنکه به اعتراف خود ابن حجر شانزده، بلکه سی صحابی روایت نموده اند، غیر متواتر می گوید، هل هذا الا تناقض قبیح، و تحکّم لم یعتضد بشیء من اسباب الترجیح؟ !

و نور الدین علی بن ابراهیم⁽¹⁾در «انسان العیون» بجواب حدیث غدیر گفته) :

[و قد رد علیهم فی ذلک بما بسطته فی کتابی المسمّی «بالقول المطاع فی رد اهل الابتداع» لخّصت فیه «الصواعق» للعلامة ابن حجر الهیتمی، و ذکرت ان الرد علیهم فی ذلک من وجوه:

احدها ان هؤلاء الشیعة و الرافضة اتفقوا علی اعتبار التواتر فیما یستدلّون به علی الامامة من الاحادیث، و هذا الحدیث مع کونه آحادا، طعن فی صحته جماعة من ائمة الحدیث، کأبی داود، و أبی حاتم الرازی، کما تقدم، فهذا منهم مناقضة]!⁽²⁾.

قدح حلبی در تواتر غدیر و جواب آن

(و این همان آهنگ حجری است که حلبی آن را سراییده، و از سماجت و شناعت آن باکی نکرده، و ندانسته که:

أولا: نفی تواتر حدیث غدیر، دفع بداهت و مصادمت صراحت است و ائمه کبار سنیه به تواتر آن مصرح اند، کما سبق.

و ثانیا: تواتر آن نزد اهل حق کافی است.

و ثالثا: در احتجاج الزامی، تواتر ضرورت ندارد، که نزد اهل سنت احتجاج و استدلال در امامت باخبار آحادهم رواست.

و رابعا: ذکر طعن ائمه خود، در این حدیث شریف، در حقیقت اثبات طعن این ائمه متعصبین است.

و خامسا: نسبت طعن آن به أبی داود، کذب صریح، و تهمت

واهیه است، کما دریت سابقا.

و شیخ نور الدین علی بن سلطان محمد الهروی القاری الحنفی، در شرح حدیث غدیر دست و پا گم کرده، کلمات متهافته بر زبان رانده، و انصاف و حق کشی را بغایت قصوی رسانیده، چنانچه در «مرقاة» جایی که این حدیث بروایت براء بن عازب، و زید بن ارقم مذکور است می فرماید) :

[ثم هذا الحدیث مع کونه آحادا مختلف فی صحته، و کیف ساغ للشیعة ان یخالفوا ما اتفقوا علیه من اشتراط التواتر فی احادیث الامامة، ما هذا الا تناقض صریح و تعارض قبیح]⁽¹⁾.

(سبحان اللّه در این جا دعوی آحاد بودن این حدیث بالجزم و القطع می فرماید، و به نقل اختلاف در صحت آن گردن می افرازد، حال آنکه خود قبل از این به دو ورق در شرح این حدیث که صرف بروایت زید بن ارقم مسطور است بعد ذکر تعدد مخرجین آن گفته) :

[و الحاصل ان هذا حدیث صحیح لا مریة فیه، بل بعض الحفاظ عده متواترا، إذ فی روایة لاحمد انه سمعه من النبی صلّی اللّه علیه و سلم ثلاثون صحابیا، و شهدوا به لعلّی لمّا توزع ایام خلافته⁽²⁾.

(پس حدیثی که بروایت سی صحابی به اعترافش مرویّ باشد، و بعض حفاظ اهل سنت آن را متواتر گفته باشد، باز آن را حتما از آحاد گفتن غایت انصاف و تحقیق و راست گویی است، و مزید جسارت قاری ملاحظه باید کرد، که اکتفا به نفی تواتر این حدیث شریف نکرده،

بمزید حیا و آزرم ذکر اختلاف در صحت آن نموده، توهین آن می خواند حال آنکه خود گفته) :

[هذا حدیث صحیح لا مریة فیه].

(و نیز در مرقاة گفته) :

[رواه احمد فی مسنده، و اقل مرتبته ان یکون حسنا، فلا التفات لمن قدح فی ثبوت هذا الحدیث]انتهی⁽¹⁾.

علی قاری حنفی در غدیر گرفتار تهافت شده

(بار خدایا این چه تحقیق و حسن ضبط است که در یک کتاب، بل در یک مبحث، گاهی یک حدیث را بلا شک و شبهه صحیح می گوید، و تواتر آن از بعضی حفاظ نقل می نماید بلا رد و نکیر، بل ایراد دلیل مستنیر، و قادح آن را قابل التفات نمی داند، و باز خود نفی تواتر بالجزم و القطع می سازد، و بر محتجّین به آن زبان طعن و تشنیع می گشاید، بل کلام و گفتگو در صحت آن بذکر قدحش می نماید، ما هذا الا تناقض صریح و تعارض قبیح؟ ! و اگر بالفرض این حدیث نزد اهل سنت متواتر نمی بود، باز هم استدلال اهل حق بلا ریب صحیح و متین، و بری از توجیه و ساوس جاحدین می بود بدو وجه:

اول: آنکه نزد خود اهل حق متواتر است و قرینه تعاضد آن بروایات مخالفین مفید یقین.

و ثانیا: نزد اهل سنت احتجاج باخبار آحاد صحیح است، پس برای الزام و افحام خصام، احتجاج و استناد به حدیث غدیر بهر تقدیر

صحیح خواهد بود.

و میرزا مخدوم⁽¹⁾بن عبد الباقی در «نواقض الروافض» گفته) :

[و ما ادری ما الذی یورث فی طبائعهم المنحرفة الجزم بدلالة ما

نقل عن النبی صلّی اللّه علیه و سلم فی غیر الکتب الصحاح انه قال بغدیر خم: «من کنت مولاه» علی امامة المرتضی]؟ ! (در این عبارت سراسر جسارت، توهین و تضعیف این حدیث شریف بمرتبه قصوی نموده، یعنی نقل آن را به کتب غیر صحاح منسوب ساخته و این کذب صریح و عدوان فضیح است، چه منقول بودن آن در کتب صحاح، بتصریح ابن روزبهان⁽²⁾کما سیجیء، ثابت است، و نیز مطالعه «صحیح ترمذی» و «صحیح ابن ماجه» و «مستدرک حاکم» و «صحیح ابن حبّان» و «مختاره ضیاء مقدسی» و ما ماثلها مکذب آن، و نیز تصریحات ائمه و اساطین سنیه به صحت این حدیث شریف، کما سبق نموذجه، قمع این هفوه واهیه می کند.

و بالاتر از همه آنست که خود این بزرگ، بالجاء حق بعد این عبارت در مقام دیگر، تصریح به تواتر این حدیث شریف نموده، کمال شناعت و فظاعت و سماجت تعصب و اعتساف خود باعتراف خود ثابت ساخته، و عبارت او که مصرّح به تواتر حدیث غدیر است سابقا شنیدی.

و اسحاق هروی سبط میرزا مخدوم صاحب «نواقض» در «سهام

ثاقبه»⁽¹⁾بجواب حدیث غدیر گفته) :

[قلنا اولا لا نسلم تواتر الخبر، و کیف و لم یذکره الثقات من المحدثین، کالبخاری⁽²⁾، و مسلم⁽³⁾، و الواقدی⁽⁴⁾، و قد قدح فی صحة الحدیث کثیر من ائمة الحدیث، کأبی داود⁽⁵⁾، و الواقدی، و ابن خزیمة⁽⁶⁾، و غیرهم من الثقات و من رواه لم یرو أول الحدیث، أی

قوله «أ لست اولی بکم من انفسکم» و هو القرینة علی کون المولی بمعنی اولی].

اسحاق هروی در غدیر مانند جدش گرفتار عناد شده

(عجیب است که هروی کثیر الهرا بمزید مکابره دعوی می کند:

که این حدیث شریف را ثقات محدثین ذکر نکرده اند، و معاذ اللّه باین بهتان و عدوان جمعی کثیر و جمّی غفیر را از اجله اساطین و ارکان محدثین سنیه، که اسماءشان در ما بعد می شنوی و از جمله شان امام احمد بن حنبل، و نسائی، و ترمذی، و ابن ماجه⁽⁷⁾، و امثال ایشان

می باشند، از ثقات محدثین خارج ساخته، قیامت عظمی بر سر حضرات سنیّه انداخته.

و نیز هروی بمفاد کاسه گرمتر از آش، از دیگر قادحین و طاعنین بالاتر رفته، نسبت قدح حدیث غدیر به واقدی، و ابن خزیمة هم نموده حال آنکه متبوعین او که سیاق این عبارتش مأخوذ از خرافاتشان است بر این تهمت باطله جسارت نکرده بودند، این بزرگ، بمزید غلیان عناد و ثوران لداد بر کلماتشان اکتفا نکرده، نسبت قدح هم بواقدی نمود، و بر آن هم اکتفا نکرده، به نسبت قدح باین خزیمه، خرم دین و دیانت خود فرموده.

و للّه الحمد که برای تکذیب و تخجیل او در این مکابرات و مباهتات صرف، افاده جد متعصب او، یعنی میرزا مخدوم، کافی و وافی است، که او تصریح صریح به تواتر آن کرده، در تسوید وجوه منکرین و جاحدین، که از جمله شان خودش نیز در مقام دیگر است، مبالغه بکار برده.

عبد الحق دهلوی تعصبا در غدیر قدح نموده

و شیخ عبد الحق⁽¹⁾هم، با وصف اتصاف بسلامت طبع و استقامت ذهن، و مهارتی الی غیره من کبارهم، در شرح حدیث غدیر، چون ابطال حق خواسته، به تشویش غریب گرفتار شده، یعنی هم بخرافات قادحین، مثل رازی و من شابهه، متمسک گردیده، و هم بصحت حدیث

حتما قائل شده، چنانچه در «شرح مشکاة»⁽¹⁾گفته:

و این حدیث صحیح هست، بی شک روایت کرده اند آن را جماعتی مانند ترمذی، و نسائی، و احمد، و طرق وی کثیر است، روایت کرده اند آن را شانزده صحابی، و در روایتی مر احمد را آمده که شنیده است آن را از حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلم سی صحابی، و گواهی دادند بدان علی را در وقتی که نزاع و خلاف کرده شد با وی در ایام خلافت وی، و بسیاری از اسانید آن صحاح و حسان است، و التفات نیست بقول کسی که سخن کرده است در صحت وی، و نه بقول بعضی که گفته اند که زیادة

«اللّهمّ وال من والاه» موضوع است، زیرا که وارد شده است از طرق متعدده که تصحیح کرده است اکثر آن را ذهبی، کذا قال الشیخ ابن حجر فی «الصواعق المحرقة» .

و لیکن ما گوییم به شیعه بطریق الزام، که ایشان اتفاق کرده اند بر اعتبار تواتر در دلیل امامت، و گفته اند که تا حدیث متواتر نباشد، بدان استدلال صحت امامت نتوان کرد، و یقین است این حدیث متواتر نیست، با وجود خلاف در آن، اگر چه آن خلاف مردودست، بلکه طعن کننده در آن بعضی از ائمه حدیث و عدول ایشان اند، که رجوع است بایشان در این امر، کأبی داود سجستانی، و أبی حاتم رازی ⁽²⁾،

و جز ایشان، و روایت نکرده اند آن را اهل حفظ و اتقان، که در طلب حدیث، طواف بلاد و سیر امصار کرده اند، مثل بخاری، و مسلم، و واقدی و جز ایشان از اکابر اهل حدیث، و این اگر چه مخل نیست بصحت حدیث، لیکن دعوای تواتر در مثل این از اعجب و عجایب است انتهی.

در این عبارت اولا نقلا عن ابن حجر صحت حدیث بلا شبهه و کثرت طرق آن به تأکید و تکرار ثابت کرده، احراق قلوب منکرین و جاحدین بابلغ وجوه نموده، لکن در آخر پی سپر مضمار پر خار جحود و انکار گردیده، در ابطال تواتر آن دست و پا زده.

سخنان دهلوی در قدح غدیر مسخره است

و بر متدبر منصف مخفی نیست، که هفواتی که در نفی تواتر سراییده ضحکه ای بیش نیست، زیرا که تواتر این حدیث به کثرت روات آن که از افاده خودش ظاهر است، ثابت و متحقق، حیث قال فیما حکی عن ابن حجر، : و طرق وی کثیر است، روایت کرده اند آن را شانزده صحابی.

پس هر گاه شانزده صحابی آن را روایت کرده باشند، و اکثر طرق آن صحاح و حسان باشد، در تواتر آن چه ریب است؟ ، و نزد سینه بکمتر از این عدد تواتر حاصل می شود، یعنی بروایت هشت کس هم تواتر را محقق می دانند، کما فی «الصواعق» پس بروایت شانزده کس چگونه تواتر متحقق نخواهد شد؟ ! و نیز حسب نقل او بنابر روایت احمد سی صحابه گواهی بآن دادند

و این همه بر حسب نقل اوست، و الا دانستی که زیاده از صد صحابه روایت آن کرده اند.

و ابو محمد علی بن احمد بن سعید بن حزم⁽¹⁾در «محلی» در مسئله عدم جواز بیع ماء بعد نقل روایات منع بیع ماء از چهار صحابه گفته) :

[فهؤلاء اربعة من الصحابة رضی اللّه عنهم، فهو نقل تواتر لا تحل مخالفته]⁽²⁾.

(از این عبارت ظاهر است که نقل چهار صحابه نقل تواتر است کمال عجب که از نقل چهار صحابه تواتر حاصل شود، و از نقل شانزده یا سی یا زیاده تواتر در حدیث غدیر حاصل نشود! ، هل هذا الا تحکم قبیح و تعصب فضیح؟ ! و علاوه بر این سابقا دانستی که ائمه محققین و اساطین منتقدین سنیه، و منهم الذهبی الذی استند إلیه ابن حجر کما ذکره عبد الحق فی هذه العبارة، تصریح به تواتر حدیث غدیر کرده اند، پس منشأ قدح در تواتر و جزم به بطلان آن، جز اختلال حواس امری دیگر متخیل نمی شود.

و از عجایب آنست که عبد الحق نفی تواتر این حدیث بوجود خلاف در آن کرده، و بطلان آن در کمال وضوح و عیانست، زیرا که این خلاف باعتراف خودش مردود است، و هر گاه خلاف در این حدیث شریف مردود است، تمسک باین خلاف مردود در قدح تواتر خود مردود است، چه امریکه مردود باشد قابلیت اعتنا ندارد.

و عجب آنست که با وصفی که خود به مردود بودن این خلاف تصریح کرده، باز بجهت ضربان عرق تعصب، قادحین مقدوحین را به مدح و ثنا نواخته.

بالجمله این کلام بحدی واهی و بی ربط و مختل و فاقد الضبط است، که بطلان آن در خودش و کلامش ظاهر، و تشویش و اضطرابشان ادل دلیل بر شناعت آنست، که اولا بقدح قادحین تمسک می نماید، و آن را قادح در تواتر حدیث شریف می پندارد، و باز به مردود بودن این خلاف نص صریح می فرماید، و باز به مدح و ثنای قادحین یعنی حکم بعدالت و امامت ایشان، و مرجوع إلیهم بودنشان در امر حدیث، اشعار به متانت قدح ایشان و اعتماد و اعتبار آن می خواند، و اگر امثال این خلافهای واهی، و تعصبات باطل، کل پیروان و مقلدان قادحین هم از قبول آن سر می تابند، قدح در متواترات بکند، لازم آید که قدح مخالفین اسلام و انکار و ردّ ایشان نیز، در تواتر معجزات حضرت خاتم النبیین صلی اللّه علیه و آله و سلم قادح باشد، چه این هر دو قدح در بطلان و فساد و مردودیت برابر است، و فرق بر آوردن در قادحین، که در اینجا ائمه عدول اند، و در آنجا ملحدین جهول، لا یُسْمِنُ وَ لا یُغْنِی مِنْ جُوعٍ ، که اولا همه قادحین نزد اهل حق از قسم واحداند، ثانیا تسلیم کردیم فرق را مگر چون کلام قادحین حدیث غدیر فی نفسه باطل و مردودست، مثل قدح و انکار معجزات آن حضرت صلّی اللّه علیه و آله و سلم باشد، و فرق در هر دو جماعت مفید نشود، با این همه مناط و تواتر بر تحقق شروط آنست، هر گاه آن شروط یافته شود حکم بآن باید کرد، و عدم قدح قادحین را ارباب اصول در شروط تواتر ذکر نکرده اند، و نه دلیلی

حاکم اعتبار آن، بلکه هر گاه در امری شروط تواتر یافته شود، منکرین آن اگر چه از ائمه مهمترین و فضلای متبحرین باشند خود مطعون خواهند شد، و قدح شان ضرری به تواتر آن نخواهد رسانید، مثلا اگر همین أبی حاتم و امثال او وجوب صوم و صلاة را انکار می کردند، این معنی موجب قدح در تواتر وجوب صوم و صلاة می شد یا در خود ایشان قدح می نمود؟

ابو داود قادح حدیث غدیر نیست

و نسبت عبد الحق قدح حدیث غدیر را به ابو داود، خود کذب واهی و تهمت مردودست، و سابقا دانستی که ابو داود روایت این حدیث شریف نموده است، پس نسبت قدح آن به أبی داود عجب کذب بی اصل است، این نهایت تعصب فاحش است، که بکذب و بهتان ذیل بیچاره ابو داود را آلوده، او را قادح حدیث شریف می گرداند، و با وجود اعتراف به مردودیت این قدح، تمسک بآن در نفی تواتر حدیث غدیر بر خلاف تصریحات محققین و منقدین، و بر خلاف کثرت طرق که خودش ذکر کرده می نماید.

در امر متواتر قدح قادح اثر ندارد

و علاوه بر این همه، حسب افادات ائمه محققین سنیه باجماع مسلمین سوره فاتحه و معوذتین از قرآن شریف اند، و متواتر، و جاحد و منکر آن کافر.

شیخ علامه عبد الرحمن سیوطی⁽¹⁾در «اتقان فی علوم القرآن» گفته) :

[قال النووی⁽²⁾فی «شرح المهذب» : اجمع المسلمون علی ان المعوّذتین و الفاتحة من القرآن، و ان من جحد منها شیئا کفر]⁽³⁾.

(و بر متتبعین کتب اخبار هویدا و آشکار است که ابن مسعود⁽⁴⁾که از اعاظم اصحاب اعیان و اکابر این جماعت والا شأن بوده، انکار قرآنیت معوذتین می کرد، بلکه أم القرآن را هم از مصحف خود ساقط کرده بود.

راغب اصفهانی⁽⁵⁾که جلالت شأن او بر ناظر «بغیه» سیوطی و غیر آن مخفی نیست، در «محاضرات» گفته: [و اسقط ابن مسعود من مصحفه أم القرآن و المعوذتین]⁽⁶⁾.

و سیوطی در «در منثور» گفته:) [اخرج عبد بن حمید، و محمد بن نصر المروزی فی کتاب «الصلوة» ،

و ابن الانباری فی «المصاحف» عن محمد بن سیرین ان أبی بن کعب کان یکتب فاتحة الکتاب و المعوذتین، و اللّهمّ ایاک نعبد، و اللّهمّ انا نستعینک⁽¹⁾

الاولی سورة الخلع و هی هذه : بسم الله الرحمن الرحیم انا نستعینک و نستغفرک ، و نثنی علیک و لا نکفرک ، و نخلع و نترک من یفجرک .

الثانیة : سورة الحفد ، و هی هذه : بسم الله الرحمن الرحیم ، اللَّهمّ ایاک نعبد ، و لک نصلی و نسجد ، و إلیک نسعی و نحفد ، نرجو رحمتک ، و نخشی عذابک ، ان عذابک بالکفار ملحق .

[اخرج عبد بن حمید عن ابراهیم قال: کان عبد اللّه لا یکتب فاتحة الکتاب فی المصحف، و قال لو کتبتها لکتبت فی اول کل شیء]⁽³⁾.

(و نیز در «در منثور» مذکور است) :

[اخرج احمد و البزّار، و الطبرانی، و ابن مردویه، من طرق صحیحة عن ابن عباس عن ابن مسعود، انه کان یحک المعوذتین، و کان ابن مسعود لا یقرأ بهما، قال البزار لم یتابع ابن مسعود احد من الصحابة، و قد صح عن النبی صلی اللّه علیه و سلم قراءتهما فی الصلوة و اثبتهما فی المصحف]⁽⁴⁾.

(و نیز در «درّ منثور» مسطور است) :

[اخرج احمد، و البخاری، و النّسائی، و ابن الضریس، و ابن الانباری، و ابن حبّان، و ابن مردویه، عن زر بن حبیش قال: اتیت المدینة، فلقیت أبی بن کعب فقلت له: یا ابا المنذر انی رأیت ابن مسعود لا یکتب المعوذتین فی مصحفه فقال: اما و الذی بعث محمدا بالحق لقد سئلت رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم عنهما، و ما سألنی عنهما أحد منذ سألته غیرک، قال: قیل لی: قل، فقلت:

فقولوا فنحن نقول کما قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم]⁽¹⁾.

(و نیز سیوطی در «اتقان» گفته) :

[اخرج ابو عبید⁽²⁾عن ابن سیرین⁽³⁾قال: کتب أبی بن کعب فی مصحفه فاتحة الکتاب و المعوذتین، و اللّهمّ انا نستعینک، و اللّهمّ ایاک نعبد، و ترکهن ابن مسعود و کتب عثمان منهن فاتحة الکتاب و المعوذتین⁽⁴⁾.

(و محب الدین احمد بن عبد اللّه بن محمد الطبر⁽⁵⁾الشافعی المکی در «ریاض النضرة» در مطاعن عثمان گفته) :

[و اما الخامسة عشر و هی احراق مصحف ابن مسعود فلیس ذلک مما یعتذر عنه، بل هو من اکبر المصالح، فانه لو بقی فی ایدی الناس لکان ادّی ذلک الی الفتنة الکبیرة فی الدین، لکثرة ما فیه من الشذوذ المنکرة عند اهل العلم بالقرآن

و لحذفه المعوذتین من مصحفه مع الشهرة عند الصحابة انهما من القرآن، و قال عثمان لما عوقب فی ذلک: خشیت الفتنة فی القرآن]⁽¹⁾.

(و حسین بن محمد بن الحسن دیاربکری⁽²⁾در «تاریخ خمیس» گفته) :

[اما احراق مصحف ابن مسعود فلیس ذلک مما یعتذر عنه بل هو من اکبر المصالح، فانه لو بقی فی ایدی الناس لادی ذلک الی فتنة کبیرة فی الدین، لکثرة ما فیه من الشذوذ المنکرة عند اهل العلم بالقرآن، و لحذفه المعوذتین من مصحفه، مع الشهرة عند الصحابة انهما من القرآن]⁽³⁾.

(و ملا محسن کشمیری در کتاب «نجاة المؤمنین» بجواب طعن عثمان بسبب ضرب ابن مسعود گفته) :

[و اسقط أی (ابن مسعود) عنه، أی عن المصحف، المعوذتین و الفاتحة، و بالغ فی انها لیست من القرآن، مع ان الفاتحة امه].

(و در مسند احمد بن حنبل مسطور است) :

[عن عبد الرحمن بن یزید قال: کان عبد اللّه یحک المعوذتین من مصاحفه، و یقول: انهما لیستا من کتاب اللّه تبارک و تعالی]⁽⁴⁾.

(و نیز در «مسند» احمد بن حنبل بعد ذکر روایت زر⁽⁵⁾قال:

[قلت لابی: ان أخاک یحکهما من المصحف]⁽¹⁾.

(و بیان این معنی که ضمیر در یحکهما برای معوذتین است مسطور است) :

[و لقد کان ابن مسعود یری رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم یعوّذ بهما الحسن و الحسین، و لم یسمعه یقرأ بهما فی شیء من صلاته، فظن انهما عوذتان و اصر علی ظنه]⁽²⁾.

(و در «صحیح بخاری» مسطور است) :

[حدثنا علی بن عبد اللّه⁽³⁾، قال: حدثنا سفیان، قال: حدثنا عبدة بن أبی لبابة، عن زر قال: سألت أبی بن کعب قلت: یا ابا المنذر ان اخاک ابن مسعود یقول کذا و کذا، فقال ابی: سألت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فقال لی: قل فقلت فنحن نقول کما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم]⁽⁴⁾.

(و ابن حجر عسقلانی در «فتح الباری»⁽⁵⁾در شرح این حدیث گفته) :

[قوله: یقول کذا و کذا هکذا وقع هذا اللفظ مبهما، و کان بعض الرواة ابهمه

استعظاما له، و اظن ذلک من سفیان، فان الاسماعیلی⁽¹⁾اخرجه من طریق عبد الجبار بن العلاء⁽²⁾، عن سفیان کذلک علی الابهام، و کنت اظنّ اولا ان الذی ابهمه البخاری لاننی رأیت التصریح به فی روایة احمد عن سفیان، و لفظه: قلت لابی: ان اخاک یحکهما من المصحف، و کذا اخرجه الحمیدی⁽³⁾عن سفیان، و من طریقی ابو نعیم فی «المستخرج» ، و کان سفیان تارة یصرّح بذلک، و تارة یبهمه، و قد اخرجه احمد ایضا، و ابن حبّان⁽⁴⁾من روایة حماد بن سلمة، عن عاصم، بلفظ «ان ابن مسعود کان لا یکتب المعوذتین فی مصحفه» ، و اخرج احمد، عن أبی بکر بن عیاش، عن عاصم، بلفظ «ان عبد اللّه یقول فی المعوذتین» ، و هذا ایضا فیه ابهام].

ابن مسعود معوذتین را در مصحف خود ننوشت

[و قد اخرجه عبد اللّه بن احمد فی زیادات المسند، و الطبرانی، و ابن مردویه من طریق الاعمش، عن ابی اسحاق، عن عبد الرحمن بن یزید النخعی، قال:

کان ابن مسعود یحک المعوذتین من مصاحفه و یقول: انهما لیستا من کتاب اللّه.

قال الاعمش⁽¹⁾: و حدثنا عاصم⁽²⁾، عن زر، عن أبی بن کعب⁽³⁾، فذکر نحو حدیث قتیبة⁽⁴⁾الذی فی الباب الماضی، و قد اخرجه البزار⁽⁵⁾و فی آخره یقول: انما امر النبی صلّی اللّه علیه و سلم ان نتعوّذ بهما، قال البزار: یتابع ابن مسعود علی ذلک احد من الصحابة، و قد صح

عن النبی صلّی اللّه علیه و سلم انه قرأهما فی الصلوة.

قلت: هو فی «صحیح» مسلم عن عقبة بن عامر، و زاد فیه ابن حبان من وجه آخر عن عقبة بن عامر: فان استطعت ان لا تفوتک قراءتهما فی صلاة فافعل.

و اخرج احمد من طریق أبی العلاء بن الشخیر، عن رجل من الصحابة ان النبی صلّی اللّه علیه و سلم اقرأه المعوذتین، و قال له: إذا انت صلّیت فاقرأ بهما و اسناده صحیح، و

لسعد بن مسعود من حدیث معاذ بن جبل ان النبی صلی اللّه علیه و سلم صلی الصبح فقرأ فیها المعوذتین.

چرا ابن مسعود معوذتین را در مصحف خود ننوشت

و قد تاوّل القاضی ابو بکر الباقلانی فی کتاب «الانتصار» و تبعه عیاض، و غیره، ما حکی عن ابن مسعود، فقال: لم ینکر ابن مسعود کونهما من القرآن، و انما انکر اثباتهما فی المصحف، فانه کان یری ان لا یکتب فی المصحف شیئا

الا ان کان النبی صلّی اللّه علیه و سلم اذن فی کتابته فیه، و کأنه لم یبلغه الاذن فی ذلک، قال فهذا تأویل منه، و لیس جحدا لکونهما قرآنا.

و هو تأویل حسن، الا ان الروایة الصحیحة الصریحة التی ذکرتها تدفع ذلک، حیث جاء فیها: و یقول: «انهما لیستا من کتاب اللّه» .

نعم یمکن حمل لفظ کتاب اللّه علی المصحف فیمشی التأویل المذکور.

و قال غیر القاضی: لم یکن اختلاف ابن مسعود مع غیره فی قرآنیتهما، و انما کان فی صفة من صفاتهما انتهی.

و غایة ما فی هذا انه ابهم ما بینه القاضی⁽¹⁾و من تأمل سیاق الطرق التی أوردتها للحدیث، استبعد هذا الجمع.

و أما قول النووی فی «شرح المهذب»⁽²⁾: اجمع المسلمون علی ان المعوذتین و الفاتحة من القرآن، و ان من جحد شیئا منها کفر، و ما نقل عن ابن مسعود باطل، لیس بصحیح، ففیه نظر، و قد سبقه لذلک أبو محمد بن حزم، قال فی اوائل «المحلی»⁽³⁾: ما نقل عن ابن مسعود من انکار قرآنیة المعوذتین فهو کذب باطل، و کذا قال الفخر⁽⁴⁾الرازی فی أوائل تفسیره: الاغلب علی الظن ان هذا

النقل عن ابن مسعود کذب باطل، و الطعن فی الروایات الصحیحة بغیر سند لا یقبل، بل الروایة صحیحة، و التأویل محتمل.

و الاجماع الذی نقله ان أراد شموله لکل عصر فهو مخدوش، و ان أراد استقراره فهو مقبول، و قد قال ابن الصباغ⁽¹⁾فی الکلام علی مانعی الزکاة: و انما قاتلهم أبو بکر علی منع الزکاة، و لم یقل انهم کفروا بذلک، و انما لم یکفروا لان الاجماع لم یکن استقر، قال و نحن الان نکفر من جحدها، قال و کذلک ما نقل عن ابن مسعود فی المعوذتین، یعنی انه لم یثبت عنده القطع بذلک ثم حصل الاتفاق بعد ذلک.

و قد استشکل هذا الموضع الفخر الرازی فقال: ان قلنا ان کونهما من القرآن کان متواترا فی عصر ابن مسعود لزم تکفیر من أنکرهما، و ان قلنا انه لم یکن متواترا لزم ان بعض القرآن لم یتواتر، قال: و هذه عقدة صعبة، و اجیب باحتمال انه کان متواترا فی عصر ابن مسعود، و لکن لم یتواتر عند ابن مسعود فانحلت العقدة بعون اللّه تعالی]⁽²⁾.

(و علامه سیوطی در کتاب «اتقان فی علوم القرآن» بعد ذکر احادیث عدیده در باب جزئیت بسمله از هر سوره گفته:) [فهذه الاحادیث تعطی التواتر المعنوی بکونها قرآنا منزلا فی اوائل السور و من المشکل علی هذا الاصل ما ذکره الامام فخر الدین، قال: نقل فی بعض الکتب القدیمة ان ابن مسعود کان ینکر کون سورة الفاتحة و المعوذتین من القرآن و هو فی غایة الصعوبة لانا ان قلنا: ان النقل المتواتر کان حاصلا فی عصر الصحابة بکون ذلک من القرآن، فانکاره یوجب الکفر، و ان قلنا: لم یکن حاصلا فی

ذلک الزمان فیلزم ان القرآن لیس بمتواتر فی الاصل، قال: و الاغلب علی الظن ان نقل هذا المذهب عن ابن مسعود نقل باطل، و به یحصل الخلاص عن هذه العقدة، و کذا قال القاضی أبو بکر: لم یصح عنه انها لیست بقرآن، و لا حفظ عنه انما حکها و أسقطها من مصحفه انکارا لکتابتها لا جحدا لکونها قرآنا، لانه کانت السنة عنده أن لا یکتب فی المصحف الا ما أمره النبی صلّی اللّه علیه و سلم باثباته فیه و لم یجده کتب ذلک و لا سمعه أمر به.

و قال النووی فی «شرح المهذب» : اجمع المسلمون علی ان المعوذتین و الفاتحة من القرآن، و ان من جحد منها شیئا کفر، و ما نقل عن ابن مسعود باطل لیس بصحیح، و قال ابن حزم فی «المحلی» : هذا کذب علی ابن مسعود موضوع و انما صح عنه قراءة عاصم عن زر عنه و فیها المعوذتان و الفاتحة.

و قال ابن حجر فی «شرح البخاری» قد صح عن ابن مسعود انکار ذلک، فاخرج أحمد و ابن حبان عنه انه کان لا یکتب المعوذتین فی مصحفه، و اخرج عبد اللّه⁽¹⁾بن أحمد فی زیادات المسند، و الطبرانی⁽²⁾، و ابن مردویه⁽³⁾من طریق الاعمش، عن أبی اسحاق، عن عبد الرحمان بن یزید النخعی، قال: کان عبد اللّه بن مسعود یحک المعوذتین من مصاحفه، و یقول: انهما لیستا من کتاب اللّه، و أخرج الطبرانی، و البزار من وجه آخر عنه، انه کان یحک المعوذتین من

المصحف، و یقول: انما أمر النبی صلّی اللّه علیه و سلم ان نتعوذ بهما، و کان عبد اللّه لا یقرأ بهما، أسانیدها صحیحة، قال البزار: لم یتابع ابن مسعود علی ذلک أحد من الصحابة، و قد صح انه صلّی اللّه علیه و سلم قرأ بهما فی الصلوة، قال ابن حجر: فقول من قال انه کذب علیه مردود، و الطعن فی الروایات الصحیحة بغیر مستند لا یقبل، بل الروایة صحیحة و التأویل محتمل، قال: و قد اوله القاضی و غیره علی انکار الکتابة کما سبق، قال و هو تأویل حسن، الا ان الروایة الصریحة التی ذکرتها تدفع ذلک، حیث جاء فیها و

یقول: انهما لیستا من کتاب اللّه، قال و یمکن حمل لفظ کتاب اللّه علی المصحف فیتم التأویل المذکور، قال:

لکن من تأمل سیاق الطرق المذکورة استبعد هذا الجمع قال: و قد أجاب ابن الصباغ بأنه لم یستقر عنده القطع بذلک ثم حصل الاتفاق بعد ذلک، و حاصله انهما کانتا متواترتین فی عصره، لکن لم یتواترا عنده انتهی.

و قال ابن قتیبة⁽¹⁾فی «مشکل القرآن» : ظن ابن مسعود رضی اللّه تعالی عنه ان المعوذتین لیستا من القرآن، لانه رأی النبی صلّی اللّه علیه و سلم یعوذ بهما الحسن و الحسین، فأقام علی ظنه، و لا نقول انه أصاب فی ذلک، و اخطأ المهاجرون و الانصار.

قال: و أما اسقاطه الفاتحة من مصحفه، فلیس لظنه انها لیست من القرآن معاذ اللّه، و لکنه ذهب الی ان القرآن انما کتب و جمع بین اللوحین مخافة الشک و النسیان و الزیادة و النقصان، و رأی ان ذلک مأمون فی سورة الحمد لقصرها و وجوب تعلمها علی کل أحد ⁽²⁾. قلت: و اسقاطه الفاتحة من مصحفه أخرجه أبو عبید

بسند صحیح، کما تقدم فی اوائل النوع التاسع عشر]⁽¹⁾.

(پس هر گاه انکار ابن مسعود معوذتین را قادح در تواتر آن نباشد، قدح مثل أبو حاتم و غیر او در حدیث غدیر چگونه قدح در تواتر آن می توان کرد، که ابو حاتم و احزاب او به خاک پای ابن مسعود هم نمی رسند بلکه غبار انف فرس أبی مسعود بهتر بود از مثل ابو حاتم و غیر او علی حسب ما نقله ابن حجر فی «الصواعق» فی تفضیل معاویة علی عمر ابن عبد العزیز.

انشقاق قمر متواتر است و قدح قادحین در آن اثر ندارد

و نیز بنابر توهم قادحین تواتر حدیث غدیر به قدح ابو حاتم و غیر او، لازم می آید که معجزه انشقاق قمر که از اعظم معجزات و افضل کرامات آن سرور است نیز متواتر نباشد، زیرا که از ملاحظه «نهایة العقول» رازی، واضح است که حلیمی⁽²⁾منکر انشقاق قمر بوده، و حلیمی از اعاظم اکابر ائمه سنیه است، و فضائل عظیمه و مناقب فخیمه او بر ناظر «انساب» سمعانی، و تاریخ « وفیات الأعیان» ابن خلکان و «مرآة الجنان» یافعی و «طبقات شافعیه اسنوی» و «طبقات ابو بکر اسدی» و امثال آن مخفی نیست.

اما تواتر معجزه انشقاق قمر، پس شهاب الدین احمد بن محمد الخطیب

القسطلانی المصری الشافعی⁽¹⁾در کتاب «المواهب اللدنیه فی السیرة النبویّة» گفته:

[و قال ابن عبد البر: قد روی هذا الحدیث یعنی حدیث، انشقاق القمر، عن جماعة کثیرة من الصحابة، و روی ذلک عنهم أمثالهم من التابعین، ثم نقله الجم الغفیر الی ان انتهی إلینا، و تأید بالآیة الکریمة-انتهی.

و قال العلامة ابن السبکی فی «شرحه لمختصر ابن الحاجب» : الصحیح عندی ان انشقاق القمر متواتر، منصوص علیه فی القرآن، مروی فی الصحیحین، و غیرهما من طرق من حدیث شعبة، عن سلیمان، عن ابراهیم، عن أبی معمر، عن ابن مسعود، ثم قال: و له طرق آخر شتی بحیث لا یمتری فی تواتره⁽²⁾]-انتهی.

و علامه سیوطی در کتاب «اتمام الدرایه لقراء النقایة» گفته:

[الخبر بمعنی الحدیث، و قیل اعم منه، ان تعددت طرقه بلا حصر، بان احالت العادة تواطؤهم علی الکذب او وقوعه منهم اتفاقا بلا قصد، و اتصف بذلک فی کل طبقاته فهو متواتر، أی یسمی بذلک، و سیاتی فی اصول الفقه انه یوجب العلم الیقینی، فلا یحتاج الی البحث عن حال رجاله: قال ابن الصلاح: و مثاله علی التفسیر المذکور یعز وجوده، الا ان یدعی ذلک فی

حدیث من کذب علی متعمدا فقد رواه من الصحابة نحو المائة، و قیل: المائتین.

و تعقب علیه الحافظ ابو الفضل العراقی⁽³⁾بحدیث مسح الخف، فقد رواه

سبعون من الصحابة، و حدیث رفع الیدین فی الصلوة و قد رواه نحو خمسین منهم.

و قال شیخ الاسلام ابو الفضل ابن حجر⁽¹⁾: ما ادعاه ابن الصلاح⁽²⁾من العزة و غیره من العدم ممنوع، لان ذلک نشأ عن قلة الاطلاع علی کثرة الطرق و احوال الرجال و صفاتهم المقتضیه لابعاد العادة ان یتواطئوا علی الکذب او یحصل منهم اتفاقا، و من احسن ما یقرر به کون المتواتر موجودا وجود کثرة فی الاحادیث، ان الکتب المشهورة المتداولة بایدی اهل العلم شرقا و غربا المقطوع عندهم بصحة نسبتها الی مصنفیها، إذا اجتمعت علی اخراج حدیث، و تعددت طرقه تعددا تحیل العادة تواطؤهم علی الکذب، افاد العلم الیقینی بصحة نسبته الی قائله و مثل ذلک فی الکتب المشهورة کثیر.

قلت: صدق شیخ الاسلام و برّ، و ما قاله هو الصواب، إذ لا یمتری فیه من له ممارسة بالحدیث و الاطلاع، فقد وصف جماعة من المتقدمین و المتأخرین أحادیث کثیرة بالتواتر، منها حدیث نزل القرآن علی سبعة أحرف، و حدیث الحوض، و انشقاق القمر، و أحادیث الهرج و الفتن فی آخر الزمان، و قد جمعت جزءا فی حدیث رفع الیدین فی الدعاء، فوقع لی من طرق تبلغ العشرین، و عزمت علی جمع کتاب فی الاحادیث المتواترة، یسر اللّه ذلک بمنه امین]⁽³⁾.

انکار حلیمی بتواتر انشقاق قمر ضرر نمی زند

اما انکار حلیمی انشقاق قمر را: پس سابقا از عبارت فخر رازی

دریافتی، و باز در اینجا مذکور می شود، پس باید دانست که فخر رازی در «نهایة العقول» اولا: اعتراض بر تقریر طریقه اولی از طرق ابطال نص بر خلافت جناب امیر المؤمنین علیه السلام باین طور ذکر کرده) :

[ثم نقول: لا نزاع فی شیء من المقدمات الا فی قولکم: «الامر العظیم الواقع بمشهد الخلق العظیم لا بد و ان یتواتر» فانا نقول: لیس الامر کذلک، فان انشقاق القمر، و فتح مکة انه کان بالصلح او بالقهر؟ ، و کون بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ هل هو من کل سورة أم لا؟ و کون الاقامة مثنی او فرادی؟ مع مشاهدة الصحابة لذلک مدة حیاة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم کل یوم خمس مرات، و کذلک احکام الصلوة و الزکاة، مع مشاهدتهم هذه الامور من النبی علیه السلام مدة حیاته کل ذلک امور عظیمة وقعت بمشهد اکثر الامة و لم ینتشر شیء منها].

(و در مقام جواب از این تقریر گفته:) [أما الانشقاق فقد منع الحلیمی وقوعه بحمل (وَ اِنْشَقَّ اَلْقَمَرُ) علی انه سینشق و ان سلمنا وقوعه، فلعل المشاهدین کانوا فی حد التواتر لانه آیة لیلیة، و أکثر الناس کانوا تحت السقوف فلذلک لم ینتشر]-الخ.

(و هر گاه قدح حلیمی با آن همه عظمت و جلالت و کمال نبالت، و علو شأن و سمو منزلت قابل اعتناء و لایق التفات نباشد، و قدح در تواتر معجزه شق قمر نکند، هم چنین قدح بعض متعصبین در حدیث غدیر قابل اعتناء نیست، و هرگز قدحی در تواتر حدیث نخواهد کرد.

و از غرائب امور آن است که حضرت شاه ولی اللّه⁽¹⁾والد ماجد مخاطب هم انکار معجزه شق قمر فرموده، شق قلوب اهل ایمان و تأیید

خرافات اهل عدوان، و تقویت ظهور اصحاب شنآن نموده اند.) قال فی «التفهیمات الالهیة» التی هی حقیقة بأن تسمی بالوساوس الظلمانیة و الهواجس النفسانیة:

[أما شق القمر فعندنا لیس من المعجزات، انما هی من آیات القیامة کما قال اللّه تعالی: «اِقْتَرَبَتِ اَلسّاعَةُ وَ اِنْشَقَّ اَلْقَمَرُ» لکنه صلّی اللّه علیه و سلم اخبر عنه قبل وجوده، فکان معجزة من هذا السبیل]-انتهی.

عدم روایت بخاری و مسلم بتواتر غدیر ضرر ندارد

(اما قدحی دیگر که عبد الحق در حدیث غدیر کرده، اعنی عدم روایت بخاری، و مسلم، و واقدی این حدیث شریف را، پس جواب آن ببسط تمام در رد رازی سابقا گذشته، علاوه بر آن عدم اخراج اینها، باعتراف خود عبد الحق در همین عبارت، قدح در صحت حدیث نمی کند، و هر گاه قدح در صحت حدیث نمی کند، قدح در تواتر چگونه خواهد کرد؟ ! بالجملة دعوای عدم تواتر در مثل این حدیث به چنین هفوات از اعجب عجاب است! و لنعم ما قال ابن حجر العسقلانی فی «فتح الباری» فی شرح حدیث انشقاق القمر:) [و اما من سأل عن السبب فی کون أهل التنجیم لم یذکروه، فجوابه انه لم ینقل عن احد منهم انه نفاه، و هذا کاف، فان الحجة فیمن أثبت، لا فیمن لم یوجد منه صریح النفی، حتی ان من وجد منه صریح النفی، یقدم علیه من وجد منه صریح الاثبات].⁽¹⁾

برزنجی نیز قدح غدیر را به أبی داود نسبت داده

(و محمد بن عبد الرسول برزنجی⁽¹⁾هم، با وصف ادعای سیادت و انتساب بدوحه علویه، در مغاک هلاک افتاده، که با آنکه خود تصریح بصحت این حدیث شریف نموده، لکن خود را از ذکر طعن ائمه خود در این حدیث، بجهت مزید تعصب، باز نداشته، و به مدح و ثنای طاعنین، ستم بر خامه و قرطاس روا داشته، و بسبب ابتلاء به تقلید و اتباع بعض همج رعاع، نسبت قدح این حدیث شریف به ابو داود بیچاره، که بمراحل از این نسبت واهیه دورتر است نموده، چنانچه در «نواقض» گفته:) [و الخلاف فی صحته ینفی تواتره، بل یخرجه عن کونه صحیحا متفقا علیه، و الطاعنون جمع من ائمة الحدیث أجلاء، کأبی داود السجستانی، و أبی حاتم، و غیرهم]-الخ.

سهارنپوری نیز در اخفای حقیقت کوشیده است

(و حسام الدین بن شیخ محمد با یزید بن شیخ بدیع الزمان سهارنپوری در «مرافض الروافض» گفته:) [اما تحقیق تلقی امت در حدیث مذکور مسلم نیست، زیرا که جمعی از ائمه عدول و ثقات محدثان، که در این امر شریف رجوع بایشان است، مانند أبو داود سجستانی، و ابو حاتم رازی، و غیرهما در آن حدیث طعن کرده اند، و در صحت آن سخن نموده اند، چنانچه شیخ ابن

ابن حجر رحمه اللّه در «صواعق» و میر علی قوشجی در «شرح تجرید» بدان تصریح نموده اند، و جمعی از اهل حق و ایقان، و اکابر محدثان مثل امام بخاری، و مسلم، و واقدی، و غیر ایشان که از اعاظم علماء اهل سنت و جماعتند، و اکابر اصحاب حدیث و اخبار خیر البریة علیه الصلاة و التحیة، و در طلب احادیث و آثار، سیر بلاد و امصار، و گشت بلدان و دیار نموده در این علم شریف باقصی غایت و آخرین پایه کمال و نهایت ارتقا فرموده اند بروایت آن حدیث لب نگشوده اند، چنانچه شیخ عبد الحق رحمه اللّه بدان تصریح نموده، پس دعوای تلقی جمیع امت در حدیثی که مطعون سران محدثان، و غیر مروی ثقات ایشان باشد، باطل است. . .] الی ان قال: [و اثبات تواتر با وجود طعن ائمه محدثین و عدول ایشان بس مشکل]⁽¹⁾.

این بزرگ هر چند این خرافات را از ابن حجر و شیخ عبد الحق أخذ کرده، چنانچه طعن ابو داود، و ابو حاتم را حواله به ابن حجر نموده و عدم روایت جمعی از محدثان حواله به عبد الحق کرده، لکن پر ظاهر است که در اخفای حق و ترویج باطل، گوی مسابقت بر ایشان ربوده، و در تعصب و تصلب بالاتر از ایشان شتافته، زیرا که ابن حجر و عبد الحق قبل ذکر این قدح صحت حدیث شریف بلا ریب، و کثرت طرق آن، روایت شانزده صحابی آن را، و شهادت سی صحابی بآن، بنابر روایت احمد بن حنبل،⁽²⁾و صحت و حسن بسیاری از طرق آن هم

ثابت کرده اند، و عبد الحق بعد ذکر این قدح، تصریح به مردودیت این قدح هم نموده، و صاحب «مرافض الروافض» کلمات حقه ابن حجر و عبد الحق را کتمان نموده، و اقتصار بر أخذ خرافات تعصب آیات از ایشان کرده، و بذکر این هر دو در این مقام اوشان را روبروی محققین اعلام کما ینبغی رسوا ساخته، که محض حمایت باطل بر ذمه ایشان ثابت نمود، حال آنکه ایشان چنانچه در حمایت باطل تشمیر ذیل کرده اند، هم چنان بالجای حق کلمات حق هم بر زبان آورده اند.

بالجملة کمال تعصب حسام بی نظام باید دید که بمزید جسارت و عداوت امام انام علیه آلاف التحیة و السلام، بر خلاف تصریحات اکابر منقدین اعلام، و افادات محققین فخام، انهماک تمام در قدح و جرح حدیث غدیر دارد، که بلا خوف و هراس از تفضیح اهل اسلام می سراید که: [جمعی از ائمه و عدول و ثقات محدثان که در این امر شریف رجوع به ایشان است در این حدیث طعن کرده اند، و در صحت آن سخن نموده اند].

و از ظهور کذب و بهتان خود بنسبت قدح این حدیث بابی داود بیچاره، که از راویان و مثبتان این حدیث شریف است، استحیاء نمی کند، لکن چون مقلد در مقلد است، او را از این خزی و شنار، چه باک و عار! ؟ و طرفه آن است که صاحب «مرافض» قبل از این حدیث غدیر را از احمد بن حنبل در فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام نقل کرده، و اینجا این همه شورش و جفا بر پا نموده» .

ابن تیمیه تعصبا حدیث غدیر را از صحاح خارج کرده

(و ابن تیمیه در «منهاج السنة»⁽¹⁾می گوید:) [أما

قوله: «من کنت مولاه فعلی مولاه» فلیس فی الصحاح، لکن هو مما رواه العلماء، و تنازع الناس فی صحته، فنقل عن البخاری، و ابراهیم الحربی،⁽²⁾و طائفة من اهل العلم بالحدیث انهم طعنوا فیه، و ضعفوه.

و نقل عن احمد بن حنبل انه حسنه، کما حسنه الترمذی، و قد صنف أبو العباس ابن عقدة⁽³⁾مصنفا فی جمع طرقه]⁽⁴⁾-انتهی.

(و برای تکذیب این بانگ بی هنگام ابن تیمیه، که در آن نفی این حدیث از صحاح کرده، قول سناء اللّه در «سیف مسلول» کافی است که در آن تصریح نموده: که جمهور این حدیث را در صحاح و سنن و مسانید روایت کرده اند، و قد سبق فیما مضی فلیتذکر⁽⁵⁾.

و نیز مطالعه «صحیح ترمذی» و «صحیح ابن ماجه» و «صحیح

ابن حبان» و «مستدرک حاکم»⁽¹⁾و «مختاره ضیاء مقدسی»⁽²⁾، که این همه کتب از صحاح اهل سنت است، و در آنها این حدیث شریف مروی گردیده، برای تکذیب او دلیل وافی و شافی است.

و ابن روزبهان با آن همه عصبیت نیز تکذیب این امام خود کرده است که اعتراف نموده به اینکه حدیث غدیر در صحاح ثابت شده، (کما سیجیء انشاء اللّه تعالی) .

و اهل حق از بخاری، بجهت عدم اخراج این حدیث، که اضعاف مضاعفه شروط تواتر در آن موجود است، حیرتها داشتند.

از کلام ابن تیمیه گل دیگر شکفت، که از آن ظاهر می شود که بخاری عاری از خوف باری، بر این قدر اکتفا نفرموده، بر قدح و طعن این حدیث شریف هم اقدام نموده.

و بعد استماع چنین تعصبات، بچه طور بر قول این حضرات، مسلمانی اعتماد می تواند کرد.

قدح بخاری در غدیر و تواتر آن مضر نیست

و بعض فضائح و قوادح بخاری نزد ائمة قوم سابقا شنیدی، و بعض افادات این حضرات در هتک ناموس او در ما بعد (انشاء اللّه) مذکور خواهد شد.

و از افحش قوادح او آن است که آتش بغض و عناد در گلخن ضمیر نصب تخمیرش چنان سر کشیده، که از خدا و جناب رسول و ارواح طیبه جناب امیر المؤمنین و حضرت بتول، علی جمیعهم افضل الصلوات و التحیات، شرم و آزرم نکرده، در جناب امام بحق ناطق حضرت جعفر صادق علیه الصلاة و السلام، شک و ریب ورزیده، یعنی العیاذ باللّه آن حضرت را قابل قبول حدیث ندانسته، از اخراج روایات آن حضرت دست کشیده، و کلام یحیی بن سعید⁽¹⁾القطان (جعله اللّه قاطنا فی درکات النیران و اذاقه مرارة الذل و الهوان) ، بسمع اصغاء شنیده.

نه بینی که ابن تیمیه از غلاف بر آمده، علم ناصبیت می افرازد، و بعد انکار أخذ ائمه اربعه طائفه سنیه قواعد فقه را از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام، رو به تهجین و توهین اعدای آن جناب می آرد، و ریب و شک بخاری مرتاب رئیس النصاب در آن جناب عالی قباب، علیه آلاف تحیات الملک الوهاب، و عدم اخراج حدیث آن حضرت بجهت کلام یحیی بن سعید غیر سعید، در آن جناب ذکر می کند، و دیگر راویان بخاری را، که جمعی از آنها نواصب و خوارج و مطعونین اند، بر آن حضرت (معاذ اللّه) ترجیح می دهد) .

قال فی «المنهاج» :

[و بالجملة فهؤلاء الائمة الاربعة⁽²⁾لیس منهم من اخذ عن جعفر شیئا من قواعد

الفقه، لکن رووا عنه أحادیث، کما رووا عن غیره، و أحادیث غیره اضعاف أحادیثه، و لیس بین حدیث الزهری⁽¹⁾و حدیثه نسبة لا فی القوة، و لا فی الکثرة، و قد استراب البخاری فی بعض أحادیثه لما بلغه عن یحیی بن سعید القطان فیه کلام، فلم یخرّج له، و یمتنع⁽²⁾ان یکون حفظه للحدیث کحفظ من یحتج بهم البخاری]⁽³⁾.

قدح ابراهیم حربی که خود مقدوح است در غدیر اثر ندارد

(اما نسبت قدح حدیث غدیر به ابراهیم حربی، پس از قطع نظر از وجوه دیگر، که سابقا برای رد قدح ابن أبی داود و غیر او مذکور شده، کافی است برای رد آن، که حضرت او با آن همه جلالت و عظمت شأن، استحسان و استملاح عشق ملاح می کرد.

صلاح الدین محمد بن شاکر بن احمد الخازن⁽⁴⁾در «فوات الوفیات» گفته) :

[و قال یاقوت⁽⁵⁾: حدثنی صدیقنا الحافظ، أبو عبد اللّه محمد بن محمود بن

النجار⁽¹⁾، قال: حدثنی احمد بن سعید الصباغ⁽²⁾، یرفعه الی أبی نعیم⁽³⁾، قال کان یحضر مجلس ابراهیم الحربی جماعة من الشبان للقراءة علیه، ففقد أحدهم ایاما، فسأل عنه من حضر، فقالوا: هو مشغول، ثم سأل یوما آخر، فقالوا:

هو مشغول، و کان قد ابتلی بمحبة شخص شغله عن الحضور، و عظموا ابراهیم الحربی ان یخبروه بجلیة الحال، فلما تکرر السؤال عنه، و هم لا یزیدونه علی انه مشغول، قال: یا قوم ان کان مریضا فقوموا بنا لنعوده، و ان کان مدیونا اجتهدنا فی مساعدته، أو محبوسا سعینا فی خلاصه، فخبرونی عن جلیة حاله، فقالوا: نجلک عن ذلک، فقال: لا بد ان تخبرونی، فقالوا: انه ابتلی بعشق صبی، فوجم⁽⁴⁾ابراهیم ساعة، ثم قال: هذا الصبی الذی ابتلی بعشقه هو ملیح او قبیح؟ فعجب القوم من سئواله عن مثل ذلک مع جلالته فی أنفسهم، و قالوا ایها الشیخ مثلک یسأل عن مثل هذا؟ ! ، فقال: انه بلغنی ان الانسان إذا ابتلی بمحبة صورة قبیحة کان بلاء یجب الاستعاذة من مثله، و ان کان ملیحا کان ابتلاء یجب الصبر علیه و احتمال المشقة فیه، قال: فعجبنا مما اتی به]⁽⁵⁾.

(از این حکایت ظاهر است که هر گاه ابراهیم حربی حال ابتلای تلمیذ شابّ خود بعشق بعض صبیان شنید، استفسار کرد که این صبی معشوق ملیح است یا قبیح؟ و مردم از این سئوال صریح الاختلال تعجب کردند، و آن را منافی جلالت شأن و سموّ مکان آن عمدة الأعیان دانستند، که این بیچاره ها از ذکر اصل عشق، در خدمت با جلالتش استحیاء داشتند، و ذکر آن را منافی ادب می دانستند، این چه بلا زد که حضرت او اصلا ذکر عشق بازی و سخن سازی را در این باب انکار نمی کند، بلکه طالب تفصیل و توضیح حال معشوق ملیح الوصال می باشد.

و از فقره(مثلک یسئل عن مثله) ظاهر است که حضار مجلس ابراهیم حربی سئوال او را از قبح و حسن معشوق قبیح دانستند، و لکن حضرت او اصلا التفات باین انکار و تعییر و تعریض و تحقیر نفرموده، بلا محابا قاعده کلیه ارشاد کرد که از آن استحسان عشق صور ملاح ظاهر است، و مردم از بیان این قاعده متعجب شدند، و کیف لا که عشق اما رد ملاحا کانوا او قباحا نهایت قبیح و شنیع و بغایت فضیح و فضیع است.

و شیخ محمد حیات سندی⁽¹⁾، که از اکابر علمای متبحرین، و اجله محدثین مشهورین سنیه است، در تقبیح و توهین عشق صور أمارد و نسوان، رساله ای نوشته، و بعض کلمات او را، مولوی صدیق حسن معاصر، بترجمه شیخ محمد حیات ذکر کرده، و در اینجا نقل تمام عبارت ترجمه شیخ مذکور از این کتاب مناسب می نماید که از آن، جلالت شأن و علوّ منزلت او هم واضح خواهد شد.

پس باید دانست که مولوی صدیق حسن⁽¹⁾در «اتحاف النبلاء» گفته:

[شیخ محمد حیات سندی مدنی از علمای ربانییّن، و عظمای محدثین بود، نام والدش ملا فلاریه است از قبیله چاچر، ساکن اطراف عادلپور، و چاچر بر وزن ساغر قومی از کشور سند و عادلپور است از توابع بهگر، مولد و منشأ شیخ محمد حیات سند است و در عنفوان شباب توفیق زیارت حرمین شریفین یافت، در مدینه منور توطن و تأهل کرد، و کمر به تحصیل علم بر بست، و با وجود فقدان وجه معاش استقامت را کار فرمود، و نزد علماء حرمین شریفین سیّما شیخ ابو الحسن سندی⁽²⁾نزیل مدینه منوره کسب کمالات نمود، و برخی پیش شیخ عبد اللّه بن سالم بصری⁽³⁾، و شیخ أبی المکارم محمد بن احمد تتلمذ کرد، و تمام عمر در خدمت حدیث شریف صرف ساخت، و تبحری عظیم در این فن شریف اندوخت و همیشه ناشر علوم لطیفه، و عامر اوقات شریفه بود، خواص و عوام حرمین مکرمین، و مصر، و روم، و شام، اعتقاد و اخلاص خاص به او داشتند، و از آن ذات همایون کسب برکات می نمودند.

میر آزاد⁽⁴⁾در «مآثر الکرام» نوشته: وقتی که فقیر از مدینه منوره

به مکه معظمه معاودت نمود، شیخ قدس سره مکتوبی نامزد فقیر نمود، و اسم فقیر سید علی بن اضافت غلام تحریر فرمود، از جهت آنکه در حدیث شریف آمده که همه کس عباد اللّه اند، اطلاق عبودیت نسبت به مخلوق نباید کرد.

فقیر در جواب نوشت: مسلم روایت می کند از

أبی هریره⁽¹⁾رضی اللّه عنه: ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: «لا یقولن أحدکم عبدی و امتی، کلکم عباد اللّه، و کل نسائکم إماء اللّه، و لیقل فتای و غلامی»⁽²⁾.

و نیز قلمی ساختم که اگر واضع اسم غلام را بمعنی عبد اراده کرده باشد، و دیگری بمعنی فرزند تلفظ نماید او را می رسد،

لکل امرء مانوی.

شیخ بعد وصول خط، داد انصاف داده و بعد از این اسم فقیر، غلام علی تحریر نمود، و چه خوب واقع شد آنچه ابن نجار در «تاریخ بغداد» در ذکر احمد غزالی⁽³⁾آورده: که نوبتی قاری در مجلس او این آیه بخواند: «قُلْ یا عِبادِیَ اَلَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ»⁽⁴⁾فقال: شرفهم بیاء الاضافة الی نفسه بقوله: «یا عِبادِیَ» ثم انشد:

و هان علیّ اللوم فی جنب حبّها و قول الاعادی انه الخلیع

اصمّ إذا نودیت باسمی و اننی إذا قیل لی یا عبدها لسمیع

شیخ محمد حیات در تاریخ بیست و ششم صفر، روز چهار شنبه، سنه ثلث و ستین و مائة و الف ودیعت حیات سپرد، و در بقعه مبارکه بقیع مدفون گردید «رحلة شیخی» تاریخ یافتم، تای رحلة پنج عدد محسوب است زیرا که معتبر در قاعده جمل صورت کتابت باشد نه تلفظ.

انتهی کلامه.

محرّر سطور گوید: تلامذه شیخ محمد حیات جمعی از علماء است: منهم الشیخ احمد بن عبد الرحمن الشامی، و الشیخ محمد سعید صفر، و الشیخ عبد القادر خلیل کدک⁽¹⁾، و السید عبد القادر بن احمد بن عبد القادر⁽²⁾، و السید غلام علی بن نوح البلکرامی، و الشیخ محمد فاخر المتخلص بزائر الإله آبادی⁽³⁾.

و هر یکی از ایشان فرید عصر، و وحید دهر، و شیخ سلاسل حدیث، و جز آن بود در وقت خود. و شیخ محمد حیات رتبه اجتهاد داشت، تقلید هیچ کس نمی کرد.

زائر در مدح او گفته است:

باد بر روی صفحه دوران محفل آرای حلقه انسان

شیخ الاسلام عصر علامه در فنون حدیث فهامه

مو شکاف دقائق ایمان راز دار حقایق ایقان

رسته از حبس ربقه تقلید بسته بر اجتهاد رأی مزید

درس فرمای مسجد نبوی بطریق رشیق مصطفوی

آن محمد حیات بخت بلند بحدیث نبی قوی پیوند

متع اللّه زمرة الأعیان بافاداته الی الازمان

سر من خاک پای او بادا جان من در رضای او بادا

انتهی کلامه من المثنوی.

او را تصانیف است: منها «رسالة فی رد بدعة التعزیة» و «رسالة فی رد التقلید» سماها تحفة الانام فی العمل بحدیث النبی علیه الصلوة و السلام. و دروی گفته:

[ان المنسوخ من السنة فی غایة القلة، و قد جمعه ابن الجوزی فی ورقات و قال: افرد فیها قدر ما صح نسخه او احتمل، و اعرض عما لا وجه لنسخه و لا احتمال و قال: فمن سمع بحدیث یدعی فیه النسخ و لیس فیها فهاتیک دعوی و قد تدبرته، فاذا هو احد و عشرون حدیثا، و ان الانتقال من مذهب الی مذهب ما کان ملوما فی الصدر الاول، و قد انتقل کبار العلماء من مذهب الی مذهب.

و هکذا کان من کان من الصحابة و التابعین و الائمة الاربعة ینتقلون من قول الی قول، و الحاصل ان العمل بالحدیث بحسب ما بدی لصاحب الفهم المستقیم من المصلحة الدینیة هو المذهب عند الکل، و کثیر منهم من یدعی عدم فهم الحدیث إذا قیل له: لم لا تعمل بالحدیث؟ مع ادعائه الفضیلة و تعلیمه و تعلمه و استدلاله لمن قلده، و هذا من اغرب الغرائب.

قال فی «البحر الرائق» : یجوز تقلید من شاء من المجتهدین و ان دونت المذاهب کالیوم و له الانتقال من مذهبه]انتهی.

و «رسالة فی النهی من عشق صور المرد و النسوان» و در وی نوشته:

[تلک لعمرو اللّه الفتنة الکبری، و البلیة العظمی، استعبدت النفوس لغیر خلاقها، و ملکت القلوب لمن یسومها الهوان من عشاقها، و القت الحرب بین العشق و التوحید، و دعت الی موالاة کل شیطان مرید]. . . الی قوله:

[و انما حکی اللّه العشق عن کفرة قوم لوط، و امرأة العزیز، و کانت إذ ذاک مشرکة، و الفتنة بعشق الصور تنافی ان یکون دین العبد کله للّه بل ینقص من دینه بحسب ما حصل له من فتنة العشق، و ربما اخرجت صاحبه من ان یبقی معه شیء من الدین، و المفتون بالصور مخالف لقوله تعالی: قُلْ: لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکی لَهُمْ⁽¹⁾» و المبتلی بها لیس بغاض بصره، بل یلتذ بالنظر الحرام، و ربما یقع فی الزنا]. . الی قوله:

[فان تعبد القلب للمعشوق شرک، و قد اثبت النبی صلّی اللّه علیه و سلم اسم التعبد علی المحبة لغیر اللّه تعالی فی قوله الصحیح: تعس عبد الدینار و عبد الدرهم] -الخ. . . و «الایقاف علی سبب الاختلاف» .

و بعض این رسائل را فقیر از مکه معظمه آورده، و للّه الحمد.

نهی از عشق به صور زنان و کودکان

از این عبارت ظاهر است که عشق صور، فتنه کبری، و بلیه عظمی است، که نفوس را عابد غیر خلاق رحمان، و قلوب را مملوک سائمین هوان می گرداند، و این فتنه کبری و بلیّه عظمی سبب حرب با توحید، و داعی موالات هر شیطان مرید است، و عشق از خصال ذمیمه کفار است، که حق تعالی آن را از کفره قوم لوط و امرأة عزیز نقل فرموده، و امرأة عزیز وقت عشق مشرکه بود، و فتنه عشق صور منافات دارد بآنکه دین عبد کلیة برای خدای تعالی باشد، بلکه کم می نماید از دین مفتون به مقداری که او را فتنه عشق حاصل است، بلکه گاه است که این فتنه مفتون را کلیّة

از دین خارج می سازد و مفتون بصور مخالف قول خداوند تعالی است که غض بصر نمی کند و التذاذ بحرام می نماید و تعبد قلب برای معشوق شرک است و جناب رسالت مآب برای محبت غیر خدای اسم تعبد ثابت فرموده.

و شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی در «سیر النبلاء» گفته:

[قال المسعودی⁽¹⁾

کان بغدادیا و توفی بمصر 346 .

از این عبارت ظاهر است که ابراهیم حربی مزاح با اصدقای خود بنوعی می کرد که مردم از آن استحیاء کنند و صدور آن را از غیر او قبیح شمارند.

و نیز در «سیر النبلاء» مسطور است:

[و یروی ان ابراهیم لما صنّف «غریب الحدیث» و هو کتاب نفیس کامل

فی معناه قال ثعلب⁽¹⁾: ما لابراهیم و غرائب الحدیث! رجل محدث ثم حضر مجلسه فلما حضر المجلس سجد ثعلب و قال: ما ظننت ان علی وجه الارض مثل هذا الرجل]⁽²⁾.

ابراهیم حربی از سجده کردن در مقابلش منع نمی کرد

از ملاحظه این عبارت ظاهر است که ثعلب هر گاه حاضر مجلس ابراهیم حربی گردید سجده نمود و انکاری بر این فعل نقل نکرده اند، پس ابراهیم هم مجوّز سجده مجلس خود باشد و کمال شناعت سجده برای غیر خالق از افادات شاه صاحب در اوائل باب نهم همین کتاب «تحفه» ظاهر است حیث قال:

و هر چند اهل سنت هم در مسائل فقهیه با هم مختلف شده اند، لکن هر یک متمسک بقرآن و احادیث و آثار است طرق متنوعه در فهم معانی و علل شرایع موجب اختلاف اینها گردیده بخلاف این گروه که اصلا شرایع مختصه ایشان با اسلوب قرآن و حدیث مانند نیست گویا شریعت یهودیت یا نصرانیت است یا بیدانت و شاستر هنود است یا دساتیر صابئین است.

و چون این مبحث بغایت تطویل می خواهد ناچار نمونه از خرواری و اندکی از بسیاری در اینجا ذکر می نمائیم که العاقل تکفیه الاشاره]. . .

الی ان قال: هفتم تجویز سجود برای سلاطین ظلمه که آخوند باقر مجلسی و دیگر علمای ایشان نموده اند-که صریح مخالف قواعد کلیات شریعت است.

قوله تعالی: لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اُسْجُدُوا لِلّهِ اَلَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّاهُ تَعْبُدُونَ⁽¹⁾.

و قوله تعالی: أَلاّ یَسْجُدُوا لِلّهِ اَلَّذِی یُخْرِجُ اَلْخَبْءَ فِی اَلسَّماواتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَ ما تُعْلِنُونَ⁽²⁾.

و دیگر آیات بسیار دلالت بر انحصار سجده می کند در حق خالق توانا که دانای پنهان و آشکار است، خصوصا در شریعت مصطفوی و تمسک بسجده ملائکه برای آدم علیه السّلام در این مقام نهایت بی جا است که احکام آدمی را بر احکام ملائکه قیاس نتوان کرد، و هم چنین تمسک بسجود اخوه یوسف برای یوسف که اول سجود مصطلح نبود دوم تمسک بشرایع من قبلنا وقتی درست می شود که در شریعت نسخ آن نیامده باشد و این حکم بلا شبهه در شریعت منسوخ است و الا احق و اولی به این تعظیم حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و حضرت امیر علیه السّلام و سبطین علیهما السلام و دیگر ائمه شدند نه شاه عباس و شاه طهماسب]-انتهی ⁽³⁾سبحان اللّه! شاه صاحب بکذب و بهتان بلا ذکر شاهد و برهان نسبت تجویز سجود برای سلاطین ظلمه باهل حق می نمایند و بنای کمال تشنیع بر آن می گذارند و از این سجود ثعلب که از اکابر ائمه سنیّه است و عدم انکار حربی و امثال آن کما لا یخفی علی ناظر النزهة خبری بر نمی دارند.

ابراهیم حربی ابن المدینی استاد بخاری را قدح کرده است

و نیز تعنت ابراهیم بمرتبه رسیده بود که علی بن المدینی استاد حضرت بخاری را معتمد و معتبر نمی دانست و قدح و جرح او می کرد و می فرمود: که نزد من از علی بن المدینی قمطری هست (یعنی از احادیث) و تحدیث نمی کنم از او بچیزی.

ذهبی در «سیر اعلام النبلاء» گفته:

[قال أبو بکر الشافعی⁽¹⁾: سمعت ابراهیم الحربی یقول: عندی عن علی بن المدینی قمطر و لا احدث عنه بشیء لانه رأیته المغرب و بیده نعله مبادرا فقلت: الی أین؟ قال: ألحق الصلوة مع أبی عبد اللّه فظننته یعنی أحمد بن حنبل ثم قلت: من أبو عبد اللّه؟ قال: ابن أبی داود⁽²⁾]⁽³⁾.

(هر گاه ابراهیم حربی ترک روایات علی بن المدینی استاد و ملاذ حضرت بخاری نماید و او را مقدوح و مجروح گرداند، اگر او قدح حدیث غدیر نماید به کلامش چه التفات و احتفال است؟ حالا نبذی از جلائل فضائل و عوالی محامد و محاسن مفاخر و غرر مآثر علی بن المدینی هم بر زبان اکابر قوم باید شنید تا سقوط کلام ابراهیم حربی از اعتبار و انهماک او در تعنت و تعصب ناهنجار نزد اساطین کبار ظاهر گردد.

فضائل ابن المدینی بگفتار نووی

یحیی بن شرف نووی در «تهذیب الاسماء و اللغات» گفته:

[علی بن المدینی الامام هو ابو الحسن علی بن عبد اللّه بن جعفر بن نجیح السعدی مولاهم المدینی مولی عروة بن عطیة السعدی، من بنی سعد بن بکر.

قال البخاری فی تاریخه و ابن ابی⁽¹⁾حاتم: اصله من المدینة.

قال البخاری: و هو بصری.

و کان علی احد ائمة الاسلام المبرزین فی الحدیث صنف فیه مائتی مصنف لم یسبق الی معظمها و لم یلحق فی کثیر منها.

سمع اباه و حماد بن زید⁽²⁾، و سفیان بن عیینة⁽³⁾، و یحیی القطان⁽⁴⁾، و خلائق.

و روی عنه معاذ بن معاذ⁽⁵⁾، و احمد بن حنبل و البخاری و خلائق من الائمة و اجمعوا علی جلالته و امامته و براعته فی هذا الشأن، و تقدمه علی غیره.

قال عبد الغنی بن سعید المصری⁽¹⁾: احسن الناس کلاما علی حدیث رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم ثلاثة: علی بن المدینی فی وقته و موسی بن هارون⁽²⁾فی وقته و الدار قطنی⁽³⁾فی وقته.

و قال سفیان بن عیینة و هو احد شیوخ علی بن المدینی: حدثنی علی بن المدینی و تلوموننی علی حب علی و اللّه لقد کنت اتعلم منه اکثر مما یتعلم منی و کان سفیان یسمیه حیة الوادی و کان إذا سئل عن شیء یقول: لو کان حیة الوادی.

و قال حفص بن محبوب⁽⁴⁾: کنت عند ابن عیینة و معنا علی بن المدینی و ابن الشاذکونی⁽⁵⁾فلما قام ابن المدنی قال سفیان: إذا قامت الخیل لم نجلس مع الرجالة.

و قال محمد بن یحیی⁽⁶⁾: رأیت لعلی بن المدینی کتابا علی ظهره مکتوب المائة و النیف و الستون من علل الحدیث.

و قال عباس العنبری⁽⁷⁾: کانوا یکتبون قیام ابن المدینی و قعوده و لباسه و کل شیء یقول و یفعل او نحو هذا و کان ابن المدینی إذا قدم بغداد تصدر

بالحلقة، و جاء احمد، و یحیی⁽¹⁾و خلف⁽²⁾، و المعیطی و الناس یتناظرون فاذا اختلفوا فی شیء تکلم فیه علی.

و قال الاعین⁽³⁾: رأیت ابن المدینی مستلقیا و احمد بن حنبل عن یمینه و یحیی بن⁽⁴⁾معین عن یساره و هو یملی علیهما.

و قال البخاری: ما استصغرت نفسی عند احد قط إلا عند علی بن المدینی.

و قال یحیی القطان: نحن نستفید من ابن المدینی اکثر مما یستفید منا.

و قال عبد الرحمن بن المهدی⁽⁵⁾: علی بن المدینی أعلم الناس بحدیث رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم و خاصة بحدیث ابن عیینة.

و قال أبو حاتم: کان ابن المدینی علما فی الناس فی معرفة الحدیث و العلل.

و کان احمد بن حنبل لا یسمیه بل یکنیه ابا الحسن تبجیلا و ما سمعت أحمد سماه قط.

قال البخاری: توفی ابن المدینی لیومین بقیا من ذی القعدة سنة اربع و ثلاثین و مائتین بالعسکر]⁽⁶⁾.

و ذهبی در «کاشف» گفته:

[خ د ت س]⁽⁷⁾

[علی بن عبد اللّه بن جعفر بن المدینی الحافظ ابو الحسن عن ابیه و حماد بن زید و جعفر بن سلیمان⁽¹⁾و الطبقة.

و عنه خ-د⁽²⁾و البغوی و ابو یعلی.

قال شیخه ابن مهدی: علی بن المدینی اعلم الناس بحدیث رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) و خاصة بحدیث ابن عیینة.

و قال ابن عیینة: تلوموننی علی حب ابن المدینی و اللّه اتعلم منه اکثر مما تعلم منی و کذا قال یحیی القطان فیه.

و قال البخاری: ما استصغرت نفسی الا بین علی.

و قال النسائی: کان اللّه خلقه لهذا الشأن].

هذیان ابن حزم در حدیث غدیر

و نیز باید دانست که ابن تیمیه در عبارتی که می آید از ابن حزم نقل کرده:

[و اما

«من کنت مولاه فعلی مولاه» فلا یصح من طریق الثقات اصلا]-انتهی⁽³⁾(فاعوذ باللّه من الکذب و البهتان و التفوه بمثل هذا الهذر و الهذیان کسی از عقلاء چنین کلام را درباره همچو حدیث متواتر که بسیاری از طرق آن بنص أئمه قوم صحیح است بر زبان نمی توان آورد حیرانم که نزد ابن حزم ناصبی معنای (ثقات) چیست؟ ! غالبا مراد او از ثقات نواصب کاذبین و خوارج مفترین بوده باشند.

و عجب که ابن تیمیه هم مثل این کلام خرافت نظام نقل می کند، و به تأیید آن می پردازد کما سیظهر انشاء اللّه تعالی و لکن الکفر ملة واحدة.

و للّه الحمد که علمای اعلام و محققین فخام در قدح و جرح و هتک ناموس ابن حزم و خرم انف اوسعی بلیغ فرموده اند، و جزای تعصبات فاحشه او بکنارش نهاده و ناصبیت او ظاهر کرده.

قدح ابن حجر در ابن حزم

علامه نحریر احمد بن علی العسقلانی المعروف بابن حجر در «لسان المیزان» گفته:) [علی بن احمد بن سعید بن حزم بن یزید الفارسی أبو محمد القرطبی اللبلی (بفتح اللام و سکون الموحدة ثم اللام) الفقیه الحافظ الظاهری صاحب التصانیف.

ولد بقرطبة سنه 384 و نشأ فی نعمة و ریاسة و کان ابوه من الوزراء و ولی هو وزارة بعض الخلفاء من بنی أمیّة بالاندلس ثم ترک و اشتغل فی صباه بالادب و المنطق و العربیة و قال الشعر و ترسل ثم أقبل علی العلم فقرء «الموطأ»⁽¹⁾و غیره ثم تحول شافعیا فمضی علی ذلک وقت ثم انتقل الی مذهب الظاهریة و تعصب له⁽²⁾و صنف فیه ورد علی مخالفیه و کان واسع الحفظ جدا الا انه لثقته بحافظته کان یهجم علی القول فی التعدیل و التجریح و تبیین اسماء الرواة

فیقع له من ذلک أوهام شنیعة و قد تتبع کثیرا منها الحافظ قطب⁽¹⁾الدین الحلبی ثم المصری من «المحلی» خاصة⁽²⁾و سأذکر منها اشیاء.

سمع ابن حزم من أبی عمر بن الجسور⁽³⁾و یحیی بن مسعود بن وجه الجنة⁽⁴⁾و یونس بن عبد اللّه بن مغیث⁽⁵⁾و حمام بن احمد⁽⁶⁾و محمد بن سعید بن سنان⁽⁷⁾و عبد اللّه بن الربیع⁽⁸⁾و عبد اللّه بن یوسف ابن نامی⁽⁹⁾و تلمذ له و نشر ذکره بالمشرق ولده ابو رافع الفضل ⁽¹⁰⁾و آخرون.

و روی عنه بالاجازة شریح⁽¹¹⁾بن محمد بن شریح المقری فکان خاتمة من روی عنه.

و کان اول سماعه فی سنة اربعمائة.

قال صاعد بن احمد⁽¹²⁾: کان ابن حزم أجمع أهل الاندلس کلهم لعلوم الاسلام

و أوسعهم معرفة و له مع ذلک توسع فی علم البیان و حظ من البلاغة و معرفة بالسیر و الانساب.

أخبرنی ولده: انه اجتمع عنده بخط أبیه من تآلیفه أربعمائة مجلد یحتوی علی نحو ثمانین ألف ورقة.

و کان أبوه وزیرا للمنصور بن أبی عامر⁽¹⁾ثم للمظفر بن المنصور ⁽²⁾ثم وزر هو للمستظهر بن⁽³⁾المؤید ثم ترک.

و قال الحمیدی⁽⁴⁾: کان حافظا للحدیث مستنبطا للاحکام من الکتاب و السنة متفننا فی علوم جمة عاملا بعلمه ما رأینا مثله فیما اجتمع له من الذکاء و سرعة الحفظ و التدین و کرم النفس و کان له فی الاثر باع واسع و ما رأیت من یقول الشعر أسرع منه و قد جمعت شعره علی حروف المعجم.

و قد تتبع أغلاطه فی الاستدلال و النظر عبد الحق⁽⁵⁾بن عبد اللّه الانصاری فی کتاب سماه «الرد علی المحلی» .

و قال الیسع⁽⁶⁾المورخ الغافغی: کان محفوظة البحر العجاج و لقد حفظ علی المسلمین علومهم و اربی⁽⁷⁾علی اهل کل دین و ألف «الملل و النحل» .

حدثنی عمر بن واجب⁽¹⁾: قال کنا باشبیلیة ندرس الفقه فدخل أبو محمد فسمع ثم سأل عن شیء من الفقه فأجبت فاعترض فقیل له: لیس هذا من منتحلاتک⁽²⁾فقام و قعد و دخل منزله و حلف فلما کان بعد اشهر قریبة قصدنا الی ذلک الموضع فناظر احسن مناظرة.

قلت: و کان ذلک جری له بعد القصة التی ذکرها عبد اللّه بن محمد بن العربی والد القاضی أبی بکر⁽³⁾فانه حکی ان ابن حزم ذکر له انه شهد جنازة فدخل المسجد فجلس قبل ان یصلی فقیل له: قم فصل تحیة المسجد ففعل ثم حضر اخری فبدأ بالصلاة فقیل له: اجلس لیس هذا وقت صلاة و کان بعد العصر فحصل له خزی فقال للذی رباه دلنی علی دار الفقیه فقصده و قرأ علیه «الموطا» ثم جد فی طلب العلم بعد ذلک الی أن صار منه ما صار و لم یزل مستظهرا الی ان قدم أبو الولید الباجی⁽⁴⁾من العراق و قد توسع فی علوم النظر و لقی الائمة فناظر ابن حزم فانتصف منه و لهما مناظرات مدونة فی جزء ثم تعصب علیه فقهاء المالکیة بأمراء تلک الدیار فمقتوه و آذوه و طردوه و حرقوا کتبه علانیة-ولد فی ذلک:

فان تحرقوا القرطاس لا تحرقوا اللذی تضمنه القرطاس بل هو فی صدری

قال: و هذا القدر لا یعرف لاحد من علماء الاسلام الا لابن جریر الطبری.

و قال مورخ الاندلس أبو مروان⁽⁵⁾بن حیان: کان ابن حزم حامل فنون

من حدیث و فقه و نسب و ادب مع المشارکة فی أنواع التعالیم القدیمة و کان لا یخلوا فی فنونه من غلط لجرأته علی التسور علی کل فن و مال أولا الی قول الشافعی و ناضل عنه حتی نسب الی الشذوذ و استهدف لکثیر من فقهاء عصره ثم عدل الی الظاهر⁽¹⁾فجادل عنه و لم یکن یلطف فی صدعه⁽²⁾بما عنده بتعریض و لا تدریج بل یصک به معارضه صک الجندل⁽³⁾و ینشق فی انفه انشاق⁽⁴⁾الخردل فتمالا⁽⁵⁾علیه فقهاء عصره و أجمعوا علی تضلیله و شنعوا علیه و حذرها اکابرهم من فتنته و نهوا عوامهم عن الاقتراب منه فطفقوا یعضونه و هو مصر علی طریقته حتی کمل له من تصانیفه وقر بعیر لم یتجاوز أکثرها عتبة بابه لزهد العلماء فیها حتی لقد احرق بعضها باشبیلیة و مزقت علانیة و لم یکن مع ذلک سالما من اضطراب رأیه و کان لا یظهر علیه أثر علمه حتی یسأل فینفجر منه علم لا تکدره الدلاء و کان مما یزید فی بغض الناس تعصبه لبنی أمیّة ماضیهم و باقیهم و اعتقاده بصحة امامتهم حتی نسب الی النصب.

و کان لابن حزم ابن عم یقال له: عبد الوهاب بن علاء بن سعید بن حزم یکنی ابا العلاء و کان من الوزراء و بینهما منافسة و مخالفة فوقف علی شیء من تآلیف أبی محمد فکتب إلیه رسالة بلیغة یعیب ذلک المؤلف قد ساقها ابن بسّام⁽⁶⁾فی

«الذخیرة»⁽¹⁾.

قال: فکتب ابو محمد له الجواب و نصه: سمعت و اطعت لقول اللّه: (وَ أَعْرِضْ عَنِ اَلْجاهِلِینَ)⁽²⁾و سلمت و انقدت

لقول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: (صل من قطعک و اعف عمن ظلمک) و رضیت بقول الحکیم: کفاک انتصارا ممن آذاک اعراضک عنه و انشد بعدها ابیاتا منها:

کفانی ذکر الناس لی و لما تری و مالک فیهم یا بن عمی ذاکر

و مالک فیهم من صدیق فتشتفی و مالک فیهم من عدو تناکر

و قولی مسموع له و مصدق و قولک منبث مع الریح طائر

و قال القاضی ابو بکر بن العربی: ابتدأ ابن حزم أولا فتعلق بمذهب الشافعی ثم انتسب الی داود ثم خلع الکل و استقل و زعم انه امام الائمة یضع و یرفع و یحکم و یشرع و اتفق کونه بین اقوام لا بصر لهم الا بالمسائل فیطالبهم بالدلیل و یتضاحک لهم و ذکر بقیة الحط علیه فی کتاب «العواصم و القواصم» .

و مما یعاب علی ابن حزم وقوعه فی الائمة الکبار بأفحش عبارة و أشنع رد و قد وقعت بینه و بین أبی الولید الباجی مناظرات و منافرات.

و قال أبو العباس⁽³⁾بن العریف الصالح الزاهد: لسان ابن حزم و سیف الحجاج شقیقان.

و قال الغزالی⁽⁴⁾فی «شرح الاسماء الحسنی» : وجدت لابی محمد بن حزم

کلاما فی الاسماء یدل علی عظم حفظه و سیلان ذهنه.

و قال عز الدین بن عبد السلام⁽¹⁾: ما رأیت فی کتب الاسلام مثل «المحلی» لابن حزم و «المغنی» للشیخ الموفق⁽²⁾.

ذکر نبذة من اغلاطه فی وصف الرواة

قال فی الکلام علی حدیث «لا صلاة بعد طلوع الفجر الا رکعتی الفجر» :

الروایة فی هذا الباب ساقطة مطرحة مکذوبة.

فذکر منها طریق یسار مولی ابن عمر عن کعب بن مرة قال: و یسار مجهول و مدلس و کعب لا یدری من هو⁽³⁾.

قال ابو زرعة⁽⁴⁾: یسار مدنی ثقة.

و قال ابن حزم فی حدیث عایشه «قلت: یا رسول اللّه قصّرت و اتممت و صمت و افطرت، قال: احسنت یا عائشة» : انفرد به العلاء بن زهیر⁽⁵⁾و هو مجهول.

قال القطب: أخرج الحدیث النّسائی، و الدار قطنی⁽⁶⁾و روی عن العلاء وکیع⁽⁷⁾و ابو نعیم⁽⁸⁾و الفریابی⁽⁹⁾و غیرهم.

و قال ابن معین: ثقة.

قال ابن حزم: حدیث أم سلمة: «کنت البس اوضاحا⁽¹⁾من ذهب» الحدیث عتاب مجهول.

قال القطب: اخرج الحدیث ابو داود عن محمد بن عیسی بن الطباع⁽²⁾عن عتاب، و هو ابن بشیر، عن ثابت بن عجلان⁽³⁾، عن عطا، عنها، و عتاب هو ابن بشیر المخزومی الجزری⁽⁴⁾، روی عنه اسحاق بن راهویه⁽⁵⁾و محمد بن سلام البیکندری⁽⁶⁾و غیرهما، و أخرج الحدیث المذکور الحاکم فی «المستدرک» ، و قال ابن معین: ثقة.

قال ابن حزم فی الحدیث الذی أخرجه النسائی من طریق المرقع⁽⁷⁾بن صیفی عن جده رباح بن الربیع⁽⁸⁾، «کنا مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم، فقال لرجل:

ادرک خالدا فقال له: لا تقتل ذریة، و لا عسیفا»⁽⁹⁾: المرقع مجهول.

قال القطب: روی عنه ولده عمر، و یحیی بن سعید⁽¹⁰⁾الانصاری، و یونس ⁽¹¹⁾

بن أبی اسحاق، و أبو الزناد⁽¹⁾، و موسی بن عقبة⁽²⁾، و ذکره ابن حبان فی الثقات، فلیس بمجهول، و له من ذلک شیء کثیر، و اللّه الموفق.

مات أبو محمد سنة ست و خمسین-و قیل: فی التی بعدها.

ذکرته لان الذهبی اخل به و هو علی شرطه فقد ذکر من انظاره و ممن هو فوقه جماعة کثیرة منهم امام أهل الظاهر داود بن علی، و ذکر علی أولی من ذکر داود-و اللّه أعلم]⁽³⁾.

ترجمه ابن حزم بگفتار ذهبی

و علامه شمس الدین محمد بن احمد ذهبی در «سیر النبلاء» گفته:

[قال أبو مروان بن حیان: کان ابن حزم رحمة اللّه حامل فنون من حدیث و فقه و جدل و نسب، و ما یتعلق بأذیال الادب، مع المشارکة فی أنواع التعالیم القدیمة من المنطق و الفلسفة، و له کتب کثیرة لم یخل فیها من غلط لجراءته فی التسور علی الفنون لا سیما المنطق، فأنهم زعموا انه زل هناک، و ضل فی سلوک المسالک، و خالف ارسطاطالیس⁽⁴⁾واضع الفن مخالفة من لم یفهم غرضه و لا ارتاض، و مال أولا الی النظر علی رأی الشافعی، و ناضل عن مذهبه حتی و سم به، فاستهدف بذلک لکثیر من الفقهاء، و عیب بالشذوذ، ثم عدل الی قول أصحاب الظاهر فنقحه و جادل عنه و ثبت علیه الی ان مات، و کان یحمل علمه هذا، و یجادل عنه من خالف علی استرسال فی طباعه و مذل⁽⁵⁾بأسراره، و استناد الی العهد الذی أخذه اللّه

علی العلماء لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ⁽¹⁾، فلم یک یلطف فی صدعه بما عنده بتعریض و لا بتدریج، بل یصک به من عارضه صک الجندل، و ینشقه انشاق الخردل، فتنفر عنه القلوب، و یوقع به الندوب حتی استهدف لفقهاء وقته، فتمالئوا علیه، و أجمعوا علی تضلیله، و شنّعوا علیه، و حذروا سلاطینهم من فتنته، و نهوا عوامهم من الدنو منه، فطفق الملوک یقصونه عن قربهم، و یسیّرونه عن بلادهم، الی ان انتهوا به منقطع أثره بلدة من بادیة لبلة⁽²⁾، و هو فی ذلک غیر مرتدع و لا راجع، یبثّ علمه فیمن ینتابه⁽³⁾من بادیة بلده، من عامة المقتبسین من أصاغر الطلبة الذین لا یخشون فیه الملامة، یحدثهم و یفقههم و یدارسهم، حتی کمل من مصنفاته وقر بعیر لم یعد أکثرها بادیته لزهد الفقهاء فیها، حتی أحرق بعضها باشبیلیة⁽⁴⁾، و مزقت علانیة، و أکبر معایبه زعموا عند المصنف جهله بسیاسة العلم التی أعوص الاشیاء، و تخلفه عن ذلک علی قوة سبحه فی غماره، و علی ذلک فلم یکن بالسلیم من اضطراب رأیه و مغیب شاهد علمه عنه عند لقائه الی أن یحرک بالسؤال، فینفجر منه بحر علم لا تکدره الدلاء، و کان مما یزید فی شنآنه تشیّعه لامراء بنی أمیة، ماضیهم و باقیهم، و اعتقاده بصحة امامتهم، حتی نسب الی النصب.

قلت: و من تآلیفه کتاب «تبدیل الیهود و النصاری للتوراة و الانجیل» ، و قد أخذ المنطق أبعده اللّه من علم عن محمد بن الحسن المذحجی⁽⁵⁾الزبیدی و أمعن

فیه فزلزله فی أشیاء]⁽¹⁾-انتهی.

ابن حزم از ابن ملجم دفاع کرده است

و از دلائل باهره بر ناصبیت ابن حزم آنست که او با کمال جسارت و تهور، و غایت عناد و تعصب، حکم باجتهاد ابن ملجم در قتل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام نموده (فألجمه اللّه بلجام من نار، و جزاه شرّ جزاء الاشرار) ، در «محلی» که نسخه عتیقه آن پیش حقیر حاضر است، گفته:

[مسئلة: مقتول کان فی أولیائه غائب، أو صغیر، أو مجنون.

اختلف الناس فی هذا:

فقال أبو حنیفة: إذا کان للمقتول بنون و فیهم واحد کبیر و غیرهم صغار، أنّ للکبیر أن یقتل و لا ینتظر بلوغ الصغار.

قال: فان کان فیهم غائب لم یکن للحاضر ان یقتل حتی یقدم الغائب، و هو قول اللیث⁽²⁾ابن سعد، و به یقول حماد بن أبی سلیمان⁽³⁾.

و قال مالک⁽⁴⁾مثل ذلک سواء سواء، و زاد: ان المقتول ان کان له ولد صغیر و أخ کبیر أو اخت کبیرة، فللاخ و للاخت أن یقتلا فورا و لا ینتظر بلوغ الصغیر، و کذلک للعصبة أیضا، و هو قول الاوزاعی⁽⁵⁾و رأی مالک للعصبة إذا کان الولد

صغیرا ان یصالحوا علی الدیة و ینفذ حکمهم.

و قال ابن أبی لیلی⁽¹⁾و الحسن بن حی⁽²⁾و أبو یوسف⁽³⁾و الشافعی و محمد: لا یستفید الکبیر من البنین حتی یبلغ الصغیر، و روی هذا القول عن عمر بن عبد العزیز⁽⁴⁾، قال أبو محمد: الظاهر من قولهم: ان المجنون کالصغیر، فلمّا اختلفوا کما ذکرنا وجب أن ننظر فیما احتجت به کلّ طائفة لنعلم الحق فنتبعه، فنظرنا قول أبی حنیفة، فوجدناه ظاهر التناقض، إذ فرّق بین الغائب و الصغیر، و وجدنا حجتهم فی هذا ان الغائب لا یولی علیه، قالوا: و کما کان أحد الاولیاء یزوج، إذا کان هنا لک صغیر من الاولیاء فکذلک یقتل.

و قالوا: قد قتل الحسن بن علی رضی اللّه عنه عبد الرحمن بن ملجم و لعلی بنون صغار و هم بحضرة الصحابة رضی اللّه عنهم من دون مخالف یعرف له منهم. . .]-الی أن قال:

[و کان من اعتراض الشافعیین أن قالوا: ان الحسن بن علی رضی اللّه عنهما کان اماما فنظر فی ذلک بحق الامامة و قتله بالمحاربة، لا قودا.

و هذا لیس بشیء، لان عبد الرحمن بن ملجم لم یحارب و لا أخاف السبیل و لیس للامام عند الشافعیین و لا للوصی أن یأخذ القود بصغیر، حتی یبلغ، فبطل شغبهم.

و هذه القصة عائدة علی الحنفیین بمثل ما شنعوا علی الشافعیین سواء سواء، لانهم و المالکیین لا یختلفون فی ان من قتل آخر علی تأویل فلا قود فی ذلک، و لا

خلاف بین أحد من الامة فی ان عبد الرحمن بن ملجم لم یقتل علیّا رضی اللّه عنه الا متأولا مجتهدا، مقدرا علی انّه صواب، و فی هذا یقول عمران بن حطان⁽¹⁾شاعر الصفریة:

یا ضربة من تقی ما أراد بها الا لیبلغ من ذی العرش رضوانا

انی لاذکره حینا فأحسبه أو فی البریة عند اللّه میزانا

فقد حصل الحنفیّون فی خلاف الحسن بن علی علی مثل ما شنعوا به علی الشافعیّین و ما ینفکّون أبدا من رجوع سهامهم علیهم و من الوقوع فیما حضروه، فظهر تناقض الحنفییّن و المالکیّین فی الفرق بین الغائب و الصغیر]⁽²⁾.

و علامه نحریر محمد بن اسماعیل بن صلاح الامیر⁽³⁾در کتاب «روضه ندیه شرح تحفه علویّه» گفته:

قال النواصب قد أخطأ معاویة فی الاجتهاد و أخطأ فیه صاحبه

و العفو فی ذاک مرجو لفاعله و فی أعالی جنان الخلد راکبه

قلنا کذبتم فلم قال النبی لنا فی النار قاتل عمار و سالبه

و ما دعوی الاجتهاد لمعاویة فی قتاله الاّ کدعوی ابن حزم انّ ابن ملجم أشقی الآخرین مجتهد فی قتله لعلی علیه السّلام، کما حکاه عنه الحافظ ابن حجر فی «تلخیص» به و إذا کان من ارتکب هواه و لفق باطلا یروج به ما یراه اجتهادا لم یبق فی الدنیا مبطل إذ لا یأتی أحد منکرا الاّ و قد أهب له عذرا، و هؤلاء عبدة الاوثان، قالوا: ما نَعْبُدُهُمْ إِلاّ لِیُقَرِّبُونا إِلَی اَللّهِ زُلْفی⁽⁴⁾-الخ.

بالجملة از این بیان ظاهر گردید که جمعی از علمای حضرات سنیّه، جسارت بر رد و قدح حدیث غدیر نموده اند، و شناعت رد این حدیث صحیح، و دلالت آن بر تعصب و جحود و ناصبیت، و قصد اطفای انوار فضائل علویه، بر أدنی عاقل پوشیده نیست، لیکن چون ارتکاب این تعصب شنیع از حضرات اهل سنت، در مقامات بسیار و مواضع بیشمار واقع شده، لهذا بانکار شناعت آن هم می پردازند و می گویند که این رد و قدح، بنا بر نقد و تحقیق است، نه بجهت تعصب.

حال آنکه بدیهی است که اگر کسی فضائل صحیحه جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلم، و معجزات آن جناب را انکار کند و مشارکت یهود و نصاری در این معنی اختیار نماید و هفوات و خرافاتشان را نقل کرده، بکلماتشان احتجاج و استدلال کند، اهل اسلام در حق او چه خواهند گفت؟ ! ، آیا او را ملحد و کافر و منکر اسلام خواهند گفت، یا ناقد و محقق و فاضل مدقق؟ !

فخر رازی و اتباعش در پرده تسنن داد ناصبیت داده اند

پس چون رازی بردّ حدیث غدیر، فضیلت عظیمه واقعیه صحیحه جناب امیر المؤمنین علیه السّلام را انکار کرده و مشارکت نواصب را در ابطال حدیث غدیر اختیار نموده و قول جاحظ⁽¹⁾ناصبی را، که در کتاب «مطاعن و نقائص اعدای جناب امیر المؤمنین علیه السّلام» وارد کرده، حجت گردانیده، و افتخارا و مباهاتا روبروی اهل حق پیش نموده و آن را معتبر و معتمد دانسته، چگونه ناصبی و مبغض نباشد؟ !

الحاصل عاقل منصف ریبی ندارد که رازی و دیگر ائمه قوم که در انکار حدیث غدیر، داد هرزه سرای داده اند، نواصب جاحدین و معاندین دینند، که در پرده تسنن، داد ناصبیّت داده اند.

و معهذا اگر حضرات اهل سنت در بعض احادیث فضائل مختصه جناب امیر المؤمنین علیه السّلام، قدحی و جرحی می کردند، حماتشان احتمال تحقیق و تنقید را در آن می گنجانیدند.

این را چه توان کرد که متعصبین این حضرات را، آن چنان غیظ و حنق دامن گیر شده، که با وصف آنکه امام الائمه شان حضرت احمد ابن حنبل افاده کرده که در حق هیچ کس از اصحاب بأسانید حسان، آن قدر فضائل مروی نشده که در حق علی علیه السّلام وارد شده کما فی «الصواعق» و غیره، باز احادیث سخیفه فضائل ثلاثه را، تا آنجا که احادیثی که أئمه ایشان آن را از موضوعات أخبار و خرافات أسمار وانموده اند، ثابت کنند بلکه بمذهب بکریه گرایند و نصوص جلیّه بر خلافت ثلاثه، از وعید «من کذب علیّ متعمدا» باکی نکرده، بجناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم منسوب نمایند و بمقابله اهل حق، فضائل مختصه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام را کلیه انکار نمایند و یک فضیلتی هم که مختص بجناب أمیر المؤمنین علیه السّلام باشد، از قدح سالم نگذارند.

ابن تیمیه از عناد جمیع فضائل امیر المؤمنین علیه السلام را رد کرده است

اگر چه صدق این دعوی بر متتبع اسفار ایشان واضح است، لیکن در اینجا بر نقل کلام ابن تیمیه اکتفا می کنم که او بچند کلمه موجزه، جمیع فضائل مختصه جناب أمیر المؤمنین علیه السّلام را ردّ ساخته، در «منهاج السنة»

متصل بعبارتی که آنفا گذشته، می گوید:

[قال أبو محمد بن حزم: الذی صح فی فضائل علی فهو قول رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: (أنت منی بمنزلة هارون من موسی، الا انه لا نبی بعدی)

و قوله:

(لاعطین الرایة غدا رجلا یحب اللّه و رسوله و یحبه اللّه و رسوله) ، و هذه صفة واجبة لکل مسلم و مؤمن و فاضل، و عهده صلّی اللّه علیه و سلم:

(ان علیا لا یحبّه الاّ مؤمن و لا یبغضه الا منافق) ، و قد صح مثل هذا فی الانصار رضی اللّه عنهم:

(انه لا یبغضهم من یؤمن باللّه و الیوم الآخر) ، و أما

(من کنت مولاه فعلی مولاه) فلا یصح من طریق الثقات أصلا.

و أما سائر الاحادیث التی تتعلق بها الروافض، فموضوعة یعرف ذلک من له أدنی علم بالاخبار و نقلتها.

فان قیل: فلم لم یذکر

ابن حزم فی «الصحیحین» من قوله: (انک منی و أنا منک) ، و حدیث المباهلة، و الکساء.

قیل: مقصود ابن حزم الذی فی «الصحیحین» من الحدیث الذی لا یذکر فیه الاّ علی، و أما تلک ففیها ذکر غیره]⁽¹⁾.

از این کلام وقاحت نظام ابن حزم که ابن تیمیه (که نزد حضرات سنیّه: شیخ الاسلام و عمده علمای أعلام و مقتدای أنام و مرجع خواص و عوام است) ذکر کرده و تأیید آن نموده، واضح گردید که جز این احادیث ثلاثه، اصلا حدیثی دیگر در فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام صحیح نشده، و حال این احادیث هم از کتب همین حضرات باید جست که آن را اصلا دالّ بر فضیلتی معتدّ بها ندانند.

أما «الحدیث المنزلة» : پس گویند که مراد از آن این است که جناب

امیر المؤمنین علیه السّلام در این استخلاف خاص، که بقول ابن تیمیه (کما سیظهر فیما بعد) : أضعف و أوهن استخلافات نبویه بود و بهتر از آن استخلاف، بدیگران مثل ابن أم مکتوم⁽¹⁾و محمد بن مسلمة⁽²⁾، حاصل شده، جناب امیر المؤمنین علیه السّلام بمنزله حضرت هارون از موسی، نسبت بجناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله بود، نه در دیگر فضائل و کمالات.

پس بمقتضای هفوات ایشان، لازم می آید که این حدیث دلالت بر مساوات جناب امیر المؤمنین علیه السّلام با ابن أم مکتوم و محمد بن مسلمة، که معاذ اللّه افضل از این استخلاف نصیبشان شده، هم نداشته باشد، بلکه حدیث منزلت حسب مزعوم شوم یوسف أعور⁽³⁾، (کما سیجیء فیما بعد)⁽⁴⁾، معاذ اللّه دلالت بر ذم و نقص و حط مرتبت دارد، و حال حدیث خیبر را خود ابن حزم بیان کرده که: این صفت برای هر مسلم، که عوام حائکان، و هر فاسق و فاجر هم تحت مفهوم آن داخل، ثابت و متحقق است، و در حدیث ثالث خود تصریح کرده که مثل آن در شأن انصار وارد شده. و بسماع شنایع افعال جمعی از انصار مو بر تن می خیزد! کما لا یخفی علی المتتبع لاسفارهم و المتفحص لاخبارهم.

ملا یعقوب لاهوری در «خیر جاری» در شرح

حدیث: «آیة الایمان حب الانصار و آیة النفاق بغض الانصار» از «کتاب الایمان» گفته:

[و الحاصل انّ حبهم من حیث انهم أنصار الرسول آیة الایمان، و بغضهم

بتلک الحیثیة آیة النفاق، و أما بغضهم و محبتهم لا من تلک الحیثیة، فلا یوجب شیئا].

و بنابر این می باید که معنای این حدیث آن باشد که بغض آن جناب من حیث الایمان، نفاق است و هم چنین محبت آن جناب من حیث الایمان، علامت ایمان است و این صفت هم برای هر کسی که مؤمن باشد و گو بر انواع فسق و فجور اقدام کند، ثابت است.

پس از هر دو حدیث آخرین هم، اصلا فضیلتی برای آن جناب ثابت نمی شود، و محض مثل سائر مسلمین این هر دو صفت در آن جناب (معاذ اللّه من ذلک) متحقق خواهد بود و «حدیث منزلت» را، خود بخیال رفع منزلت شیخین (معاذ اللّه) از قبیل مهملات قرار داده اند که دلالت آن را بر محض استخلاف خاص مقصور سازند و آن امری است که بقول نواصب هر کس قابلیت آن را دارد، بلکه (معاذ اللّه) بزعم أعور «حدیث منزلت» دلیل نقص و عیب و ذم است.

پس بنابر این خرافات، هیچ حدیثی که دلالت کند بر فضیلت مختصه برای جناب امیر المؤمنین علیه السّلام ثابت نباشد. فأیّ عناد أبلغ من ذلک؟

رد احادیث پیغمبر صلی الله علیه و آله از اعمال شنیعه ارباب جحود است

و باید دانست که ذمّ رد احادیث و اخبار، و شناعت و فظاعت ارباب جحود، و انکار ارشادات سرور اخیار صلّی اللّه علیه و آله الاطهار در کلام علماء کبار و منقدین آثار، بسیار از بسیار است.

نور الدین علی بن عبد اللّه بن احمد سمهودی⁽¹⁾در «جواهر العقدین»

گفته:

[اخرج البیهقی⁽¹⁾، عن عطاء بن یسار⁽²⁾: انّ معاویة بن أبی سفیان باع سقایة من ذهب أو ورق بأکثر من وزنها، فقال له أبو الدرداء⁽³⁾رضی اللّه عنه: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم نهی عن مثل هذا الاّ مثلا بمثل، فقال له معاویة: ما أری بأسا، فقال أبو الدرداء: من یعذرنی من معاویة، اخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم و یخبرنی عن رأیه، لا أساکنک بأرض أنت بها.

قال البیهقی: قال الشافعی: فرأی أبو الدرداء الحجة تقوم بخبره، و لما لم یر معاویة ذلک فارق أبو الدرداء الأرض التی هو بها اعظاما لان ترک خبرا عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم.

قال الشافعی: و اخبرنا انّ أبا سعید الخدری⁽⁴⁾لقی رجلا فأخبره عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم، فخالفه: فقال ابو سعید: و اللّه لا آوانی و ایاک سقف بیت ابدا]⁽⁵⁾.

از این عبارت ظاهر است که ابو الدرداء از نهایت درد دین بسبب آنکه معاویه ابداء رأی بمقابله خبر او نمود، غضبناک شد، بحدی که از مساکنت با معاویة در یک زمین احتراز نمود، و حضرت شافعی هم این هجران و عتاب و غضب و التهاب را پسندیده که وجه آن بیان کرده.

و نیز شافعی حکایت غضب و هجران ابو سعید خدری شخصی را که

مخالفت خبر ابو سعید خدری بیان نموده، این مضمون را مؤکد و مشیّد ساخت.

پس هر گاه اعراض از خبر واحد باین مثابه شنیع و فظیع باشد، انکار چنین خبر متواتر در أقصای مراتب شناعت و فظاعت، و أبلغ مدارج قبح و سماجت خواهد بود.

و حافظ شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی در «سیر النبلاء» گفته:

[قال احمد بن محمد بن اسماعیل الادمی⁽¹⁾: حدثنا الفضل بن زیاد⁽²⁾:

سمعت احمد بن حنبل یقول: «من ردّ حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فهو علی شفا هلکة»]⁽³⁾.

منکرین حدیث غدیر بر شفیر هلاکت می باشند

از این عبارت ظاهر است که امام احمد بن حنبل ارشاد فرموده که:

هر که ردّ حدیث حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلم نماید، پس او بر کنار هلاکت است.

فظهر بحمد اللّه و لاح انّ المنکرین لحدیث الغدیر، الذی أخرجه جمع من الائمة المشاهیر، و منهم هذا الامام النحریر من الهلاک علی شفیر.

و جلال الدین عبد الرحمن بن کمال الدین أبی بکر سیوطی در «تاریخ الخلفاء» گفته:

[قال ابو معاویة الضریر⁽⁴⁾: ما ذکرت النّبی صلّی اللّه علیه و سلم بین یدی الرشید الاّ قال: صلی اللّه علی سیّدی، و حدثته بحدیثه صلّی اللّه علیه و سلم:

(وددت انی اقاتل فی سبیل اللّه فأقتل) ، فبکی حتی انتحب.

و حدثته یوما حدیث «احتج آدم و موسی» و عنده رجل من وجوه قریش، فقال القرشی: فأین لقیه؟ فغضب الرشید و قال: النطع و السیف، زندیق.

قال ابو معاویة: فما زلت اسکنه و أقول: یا امیر المؤمنین کانت منه بادرة حتی سکن]⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است که علامه نحریر ابو معاویه ضریر در مقام اثبات فضل و تدیّن رشید نقل کرده، که حضرت او نزد رشید، حدیث احتجاج حضرت آدم و حضرت موسی علیهما السلام را نقل کرده و مردی از وجوه قریش گفت که: کجا ملاقات کرد آدم موسی را، و یا موسی آدم را؟ بمجرد این کلام استفهام، رشید بنهایت مرتبه غضبناک شد، تا آنکه طلب نطع و سیف کرد و اراده قتل قائل کلمه(أین لقیه) کرد و تصریح نمود بآنکه این شخص زندیق است که طعن می کند در حدیث نبی صلّی اللّه علیه و آله.

هر گاه مجرد کلمه(أین لقیه) موجب زندقه و کفر، و سبب اباحت قتل، و موجب اهلاک و افناء باشد، انکار صریح حدیث غدیر، و اهتمام تمام در ابطال و افساد آن، که از رازی و اتباع و اشیاع او سرزده، بالاولی موجب کفر و نفاق و مبیح قتل و ازهاق باشد.

و نیز ذهبی در «تذهیب التهذیب» گفته:

[و قال الفضل بن زیاد، عن احمد بن حنبل قال: بلغ ابن أبی ذئب⁽²⁾انّ مالکا⁽³⁾لا یأخذ بحدیث

«البیّعان بالخیار» ، فقال: یستتاب، فان تاب، و الاّ ضربت

عنقه، قال احمد: و مالک لم یردّ الحدیث لکن تأوله].

از این عبارت ظاهر است که هر گاه به ابن أبی ذئب خبر رسید که مالک عمل نمی کند بحدیث

«البیّعان بالخیار» ، ارشاد نمود که: استتابت کرده شود مالک، پس اگر توبه کند، وگرنه گردن زده شود.

و امام احمد بن حنبل در تخلیص گلوی امام مالک و حمایت او افاده کرده که: مالک رد حدیث نکرده، لکن تأویل آن نموده.

پس، از این افاده ظاهر است که امام احمد بن حنبل هم، حکم را باستتابت و ضرب عنق در صورت عدم توبه، اگر رد حدیث از مالک واقع می شد، انکار نتوانست کرد.

اعراض از حدیث غدیر مساوق کفر است

و هر گاه اعراض از حدیث

«البیعان بالخیار» باین مثابه شنیع و فظیع باشد که ابن أبی ذئب بر مالک، با آن همه عظمت و جلالت، حکم استتابت و ضرب عنق در صورت عدم توبه جاری سازد، و احمد بن حنبل هم انکار این حکم ابن أبی ذئب در صورت رد خبر نکند، پس رد و انکار خبر غدیر، که بمراتب بی نهایت بالاتر از حدیث

«البیعان بالخیار» می باشد، بصد اولویت موجب ضرب عنق در صورت عدم توبه خواهد بود.

و محمد بن أبی بکر المعروف بابن القیم الجوزیة الحنبلی⁽¹⁾در «زاد المعاد فی هدی خیر العباد» بعد ذکر حدیث طویل از عبد اللّه بن احمد در ذکر قدوم وفد بنی المنتفق⁽²⁾گفته:

[هذا حدیث کبیر جلیل تنادی جلالته و فخامته و عظمته علی انه قد خرج من

مشکاة النبوة لا یعرف الاّ من حدیث عبد الرحمن بن المغیرة بن عبد الرحمن المدنی⁽¹⁾، رواه عنه ابراهیم بن حمزة الزبیری⁽²⁾، و هما من کبار اهل المدینة، ثقتان یحتج بهما فی «الصحیح» ، احتج بهما امام أهل الحدیث محمد بن اسماعیل البخاری. . .] الی أن قال:

[و قال ابن مندة⁽³⁾: روی هذا الحدیث محمد بن اسحاق الصغانی⁽⁴⁾و عبد اللّه بن احمد ابن حنبل و غیرهما. و قد رواه بالعراق بمجمع من العلماء و اهل الدین جماعة من الائمة منهم: ابو زرعة الرازی⁽⁵⁾و ابو حاتم، و ابو عبد اللّه محمد بن اسماعیل، و لا ینکره أحد و لم یتکلم فی أسناده، بل رووه علی سبیل القبول و التسلیم، و لا ینکر هذا الحدیث، الاّ جاهد جاهل، أو مخالف للکتاب و السنة. هذا کلام أبی عبد اللّه ابن مندة رحمه اللّه].⁽⁶⁾

منکر حدیث غدیر مخالف کتاب و سنت است

از این عبارت ظاهر است که ابن مندة ارشاد کرده که: انکار نمی کند این خبر را، مگر جاحد جاهل، یا مخالف سنت و کتاب. حال آنکه روایت این خبر در عبد الرحمن منحصر است، که خود ابن القیم تصریح کرده بآنکه: شناخته نمی شود، مگر از حدیث عبد الرحمن بن المغیرة.

پس هر گاه منکر این خبر که از یک کس هم تجاوز نکرده، جاحد جاهل، یا مخالف کتاب و سنت باشد، منکر حدیث غدیر که تواتر آن

سابقا شنیدی، بأولویت بسیار جاحد جاهل، یا مخالف کتاب و سنت باشد، و للّه الحمد علی ذلک.

و ابو طالب محمد بن علی بن عطیة المکی، که ابو محمد عبد اللّه بن اسعد الیافعی⁽¹⁾در «مرآت الجنان» در وقایع سنة ست و ثمانین و ثلاثمائة بترجمه او گفته:

[فیها توفی شیخ الاسلام، قدوة الاولیاء الکرام، ابو طالب المکی، صاحب «قوت القلوب» محمد بن علی بن عطیة الحارثی، نشأ بمکة، و تزهد، و لقی الصوفیة، و صنّف، و وعظ، و کان فی البدایة صاحب ریاسة و مجاهدة فی النهایة صاحب أسرار و مشاهدة]⁽²⁾.

در کتاب «قوت القلوب» گفته:

[و فی رد اخبار الصفات بطلان شرایع الاسلام⁽³⁾، فالعدل مقبول القول فی کلّ ما نقلوه، و ان کانوا کذبوا فیما نقلوا من اخبار الصفات، فالکذاب مردود القول فی کل ما جاء به، و الکذب علی اللّه تعالی کفر، فکیف تقبل شهادة کافر؟ ، و إذا جاز ان یجترموا علی اللّه سبحانه بأن یزیدوا فی صفاته ما لم یسمعوه عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم، فهم ان یکذبوا علی الرسول فیما نقلوا من الاحکام اولی، ففی ذلک ابطال الشرع و تکفیر النقلة من الصحابة و التابعین باحسان،

فلذلک کفّر اهل الحدیث من نفی أخبار الصفات]⁽¹⁾.

از این عبارت ظاهر است که رد اخبار صفات موجب ابطال شرایع اسلام، و سبب دخول در زمره کفره لئام است، و ظاهر است که خبر غدیر هرگز کم از اخبار صفات نیست، پس رد آن هم مثل رد اخبار صفات باعث نهایت لوم و ملام، و موجب تکفیر و خروج از اسلام خواهد شد.

و حافظ ابو سعد عبد الکریم بن محمد المروزی الشافعی السمعانی در «انساب» گفته:

[«البتری» بفتح الباء الموحدة و سکون التاء ثالث الحروف و فی آخرها الراء: هذه النسبة لجماعة من الشیعة من الفرقة الزیدیة، و هی احدی الفرق الثلث من الزیدیة، و هم الجارودیة، و السلیمانیة، و البتریّة.

و أمّا البتریة: هم اصحاب کثیر النووی، و الحسن بن صالح بن حی، و قولهم کقول السلیمانیة، غیر انّهم توقفوا فی عثمان و أمره و حاله، و اضللنا هذه الطائفة، لأنّهم شکوا فی ایمان عثمان و أجازوا کونه کافرا من اهل النار، و من شک فی ایمان من اخبر النبی علیه السّلام انّه من اهل الجنة فقد شک فی صحة خبره و الشاک فی خبره کافر.

و هذه الفرق الثلاثة من الزیدیة یکفّر بعضهم بعضا لأنّ الجارودیّة اکفرت ابا بکر و عمر، و السلیمانیّة و البتریّة اکفرت من اکفرهما]⁽²⁾.

از ملاحظه این عبارت ظاهر است که حضرت سمعانی تصریح می فرماید: که شاکّ در خبر جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلم کافر است.

منکر خبر متواتر کافر است

پس هر گاه شاک در خبر جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم کافر باشد، منکر خبر آن حضرت، و خصوصا چنین خبر متواتر، که نهایت مشهور و معروف است، بالاولی کافر باشد.

و اعجباه که حکم بکفر متوقفین در باره عثمان صحیح و مسلم باشد، حال آنکه هرگز ثابت نیست که نزد این متوقفین و اهل مذهبشان خبر جنتی بودن عثمان صحیح باشد، چه جا که متواتر باشد و معهذا منکرین حدیث غدیر که اهل مذهبشان طبقه بعد طبقه روایت آن می کنند و ائمّه و اساطینشان معترف و مصرح بتواتر آن می باشند، کافر و ضال نباشند، بلکه موصوف بتعصب و تعنت و مخالفت، انصاف هم نکردند.

ما هذا الاّ جور صریح و حیف فضیح! و ملک العلماء شهاب الدین دولت آبادی در کتاب «هدایة السعداء» گفته:

[و فی «المضمرات» فی کتاب الشهادات: و من انکر الخبر الواحد و القیاس و قال: انّه لیس بحجة فانّه یصیر کافرا، و لو قال: هذا الخبر غیر صحیح و هذا القیاس غیر ثابت لا یصیر کافرا و لکن یصیر فاسقا].

از این عبارت ظاهر است که حسب افاده صاحب «مضمرات» انکار صحت خبر واحد موجب فسق و فجور و دخول در ارباب مجون و زور است.

پس فسق منکرین خبر حدیث غدیر، بر تقدیری که از اخبار آحاد می بود، نیز حسب افاده صاحب «مضمرات» مظهر بود، چه جا که حدیث غدیر متواتر باشد که در این صورت مرتبه بالاتر از فسق هم برای این حضرات ثابت می شود.

و مولوی عبد الحلیم که از اکابر معاصرین علماء سنیّه است، در رساله «نظم الدرر فی سلک شق القمر» گفته:

[اعلم انّه قد تقدّم انّ حدیث شق القمر خبر مشهور، أو متواتر، فعلی الاول منکره یضلل و علی الثانی یکفّر.

قال علی القاری فی شرح «الفقه الاکبر» و فی «المحیط» : من انکر الاخبار المتواترة فی الشریعة کفر، مثل حرمة لبس الحریر علی الرجال، و من انکر اصل الوتر و اصل الاضحیة کفر-انتهی.

و لا یخفی انّ قیده بقوله: «فی الشریعة» لأنّه لو انکر متواتر فی غیر الشریعة کانکار جود حاتم و شجاعة علی علیه السّلام و غیرهما لا یکفر.

ثم اعلم انه أراد بالتواتر هیهنا التواتر المعنوی لا اللفظی، لعدم ثبوت تحریم لبس الحریر و أصل الوتر و الاضحیة بالتواتر المصطلح، فان الاخبار المرویة عنه صلی اللّه علیه و سلم علی ثلاث مراتب کما بیّنته فی «شرح النخبة» و نخبته هیهنا انه اما متواتر و هو ما رواه جماعة عن جماعة لا یتصور تواطؤهم علی الکذب، فمن انکره کفر، و مشهور، و هو ما رواه واحد، ثم جمع عن جمع لا یتصور توافقهم علی الکذب، فمن انکره کفر عند الکل الاّ عیسی بن ابان، فانّ عنده یضلل و لا یکفر و هو الصحیح، أو خبر الواحد، و هو ان یرویه واحد عن واحد، فلا یکفر جاحده، غیر انه یأثم بترک القبول إذا کان صحیحا أو حسنا.

و فی «الخلاصة» : من ردّ حدیثا، قال بعض مشایخنا: یکفر، و قال المتأخرون:

ان کان متواترا کفر.

أقول: هذا هو الصحیح الاّ إذا کان ردّ حدیث الآحاد من الاخیار علی وجه الاستخفاف و الاستحقار و الانکار]-انتهی.

از این عبارت ظاهر است که انکار خبر مشهور موجب تضلیل است،

و انکار خبر متواتر سبب تکفیر.

پس چون تواتر خبر غدیر سابقا بتصریحات محققین سنّیه دریافتی، منکرین آن ملاحده و کفار خواهند بود، و اگر از تواتر تنزل کنیم و اقتصار بر وصف خبر غدیر بمحض شهرت نمائیم، باز هم در تضلیل منکرین ریبی نیست.

و علی بن سلطان محمد الهروی المعروف بالقاری در رساله ای که بجواب امام الحرمین ابو المعالی عبد الملک بن عبد اللّه بن یوسف الجوینی، که در آن مطاعن ابو حنیفه نوشته، تصنیف کرده، گفته:

[و منها:

قوله: «ان من توضّأ بنبیذ التمر، فقد جعل نفسه شهرة للعالمین و نکالا للخلق أجمعین» . و نسب مثل هذا القول الی القفال، زعما منه انّه من العاقلین الکاملین، مع انّ هذا موجب لکفر الطاعنین و القائلین، فانّ الامام أبا حنیفة رضی اللّه عنه لم یذهب الی هذا القول برأیه، بل بما ثبت عنده من الاحادیث المرویة عن سید المرسلین بواسطة اجلاء أصحابه رضی اللّه عنهم أجمعین، و لیس منفردا به أیضا بین المجتهدین، إذ ذهب إلیه سفیان الثوری، و عکرمة أیضا من التابعین، و

قد ورد من طرق عن ابن عباس رضی اللّه عنهم:

انّ النبیّ صلّی اللّه علیه و سلم خطب ذات لیلة، ثم قال: لیقم معی من لم یکن فی قلبه مثقال ذرّة من کبر، فقام عبد اللّه بن مسعود، فحمله رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم مع نفسه، فقال ابن مسعود: خرجنا من مکة، فخطّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم حولی خطا، و قال: «لا تخرج عن هذا الخط، فانک ان خرجت عنه لم تلقنی الی یوم القیامة» ، ثم ذهب یدعو الجنّ الی الایمان و یقرأ القرآن حتی طلع الفجر، ثم رجع بعد طلوع الفجر، و قال لی: «هل معک ماء أتوضأ به؟» قلت: لا، الاّ نبیذ التمر فی ادواة، فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: «تمرة

طیبة و ماء طهور» ، و أخذه و توضأ به صلّی اللّه علیه و سلم.

و روی أبو داود، و الترمذی، و ابن ماجه، و الدار قطنی، عن عبد اللّه بن مسعود: انه صلّی اللّه علیه و سلم قال لیلة الجن: «ما فی ادواتک؟» ، قلت: نبیذ تمر، قال: «تمرة طیبة و ماء طهور» ، و فی روایة: فتوضأ منه.

و رواه ابن أبی شیبة مطولا، و فیه: «هل معک من وضوء؟» ، قلت: لا، قال صلّی اللّه علیه و سلم: «فما فی ادواتک؟» ، قلت: نبیذ تمر، قال صلی اللّه علیه و سلم «تمرة حلوة و ماء طیب» ، ثم توضأ و اقام الصلوة.

و روی الطحاوی: انّ ابن مسعود کان مع النبی صلّی اللّه علیه و سلم، لیلة الجن، و انه صلّی اللّه علیه و سلم احتاج الی ماء یتوضأ به هذا. و البخاری أثبت کونه مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم باثنی عشر وجها، فلا یلتفت الی ما روی عن بعضهم انه قال: لم أکن معه صلّی اللّه علیه و سلم، علی انّ الاثبات مقدم علی النفی عند الاثبات، أو یعنی بذلک حال خطابه الجن، مع انّ لیلة الجن کانت ست مرّات، و اللّه أعلم].

از این عبارت ظاهر است که علی قاری طعن را بر وضوء به نبیذ موجب کفر طاعنین وانموده به ادعای ثبوت این حکم از احادیث.

پس هر گاه طعن بر وضوء به نبیذ بسبب مروی بودن آن موجب کفر باشد، طعن بر چنین حدیث مشهور و متواتر، چگونه موجب کفر طاعنین و قادحین نباشد؟ للّه انصاف باید داد که آیا حدیث غدیر مثل روایت وضوء به نبیذ تمر هم نیست؟ ، که طاعنین بر وضوء به نبیذ تمر که اکابر ائمه سنیه اند، مثل قفال با کمال، و حاوی جلائل مفاخر و معالی حضرت امام الحرمین ابو المعالی، (معاذ اللّه) کافر باشند، و منکرین حدیث غدیر، با آن همه

استفاضه و تواتر و اشتهار طبقة بعد طبقة، و اتفاق و اجماع امت بر آن، از علماء محققین و اکابر اساطین محسوب گردند؟ !

منکرین حدیث غدیر نشانه الحاد و نفاق است

و شاه ولی اللّه در کتاب «تفهیمات الهیّه» گفته:

[تفهیم: من کان مقلدا لواحد من الائمة، و بلغه عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم ما یخالف قوله فی مسئلة، و غلب علی ظنه ان ذلک نقل صحیح، فلیس له عذر فی ان یترک حدیثه علیه السّلام الی قول غیره، و ما ذلک شأن المسلمین، و یخشی علیه النفاق ان فعل ذلک].

از این عبارت بلیغه و افادات متینه ظاهر است که اگر یکی از مقلدین ائمه اربعه را حدیثی از جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله برسد که مخالف قول او باشد و غالب شود بر ظن او صحت نقل آن، پس برای او عذری نیست در ترک حدیث و رجوع بقول دیگری، و نیست این معنی شأن مسلمین، و هر گاه کسی چنین کاری کند، خوف کرده شود بر او نفاق.

پس هر گاه مجرد ترک حدیث مظنون الصحة، خلاف شأن مسلمین، و طریقه ملحدین و منافقین، و موجب طعن و تشنیع بلیغ در حق مقلدین ائمه أربعه متسننین باشد، رد و انکار چنین حدیث متواتر و معروف بالاولی سبب اتّجاه این ذمائم شنیعه، و باعث اتصاف باین قبائح فظیعه خواهد بود.

و اگر این فضایح و قبایح مخالفت با احادیث، و ردّ و انکار آن، موجب تخجیل منکرین، و سبب انکسار قلوب محامینشان نشود، اینک بحمد اللّه بالخصوص ذم انکار فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام از زبان عمدة المتکلمین سنیه بعرض می رسانم.

پس باید دانست که فضل بن روزبهان بجواب «نهج الحق» جائی که

علامه حلی طاب ثراه فرموده:

[روی الجمهور انه علیه السّلام لمّا برز الی عمرو بن عبدود العامری فی غزوة الخندق، و قد عجز عنه المسلمون، قال النبی صلّی اللّه علیه و سلم: «برز الایمان کله الی الکفر کله»]، گفته:

[أقول: انه صح هذا أیضا فی الخبر، و هذا أیضا من مناقبه و فضائله التی لا ینکرها الاّ سقیم الرأی، ضعیف الایمان، و لکن الکلام فی اثبات النص، و هذا لا یثبته]-انتهی.

از این عبارت ابن روزبهان بکمال وضوح و ظهور عیان است که حدیث

«برز الایمان کله الی الکفر کله» از جمله مناقب جناب أمیر المؤمنین و فضائل آن حضرت است که انکار نمی کند آن را مگر کسی که سقیم الرأی و ضعیف الایمان باشد.

و نیز ظاهر است که حدیث غدیر بمراتب بی انتهاء در ثبوت و تحقق بالاتر است از

حدیث «برز الایمان کله الی الکفر کله» .

پس هر گاه منکر این حدیث شریف سقیم الرأی و ضعیف الایمان باشد، منکر حدیث غدیر بالاولی، حسب افاده ابن روزبهان، مستحق زیادت طعن و تشنیع، و قطعا و حتما هابط از مقام رفیع، و واصل درکات سقم رأی و ضعف ایمان، و داخل زمره ارباب جحود و عدوان خواهد بود.

و اگر ناظر را شغفی بسماع نص واضح بر تعصب و بی اعتباری رادّ و قادح حدیث غدیر از زبان اکابر اهل سنت باشد، اینک بحمد اللّه باثبات می رسانم که بعض ثقات اعلام ایشان فرموده اند: که قدح در حدیث غدیر نکرده است، مگر متعصب جاحد، که اعتباری نیست بقول او.

تضعیف حدیث غدیر علامت تعصب و عناد است

میرزا محمد بن معتمد خان بدخشی که بنص فاضل رشید در «ایضاح»

از عظمای اهل سنت است، در «نزل الابرار» بعد ذکر حدیث غدیر فرموده:

[هذا حدیث صحیح مشهور، و لم یتکلم فی صحته الاّ متعصب جاحد لا اعتبار بقوله، فانّ الحدیث کثیر الطرق جدا، و قد استوعبها ابن عقدة فی کتاب «مفرد» ، و قد نص الذهبی علی کثیر من طرقه بالصحة، و رواه من الصحابة عدد کثیر]⁽¹⁾.

از این کلام میرزا محمد بن معتمدخان ثابت گردید که کسانی که از راه لداد و فرط بغض و عناد کلام در صحت این حدیث کرده اند کالبخاری، و أبی حاتم الرازی، و ابن أبی داود، و ابراهیم الحربی، و ابن حزم، و الفخر الرازی، و أمثالهم، از جمله متعصبین جاحدینند که بقولشان اعتباری نیست، و للّه الحمد علی ذلک حمدا جزیلا.

و سابقا شنیدی که علامه شمس الدین محمد بن محمد الجزری در کتاب «اسنی المطالب فی مناقب علیّ بن أبی طالب» بعد تصریح به تواتر حدیث غدیر گفته:

[و لا عبرة بمن حاول تضعیفه ممن لا اطلاع له فی هذا العلم]⁽²⁾.

از این عبارت ظاهر است که کسی که قصد تضعیف حدیث غدیر نموده، او فاقد الاطلاع و قصیر الباع و غافل است.

و شاهصاحب در حاشیه بجواب حدیث غدیر گفته:

[قالت النواصب خذلهم اللّه: هذا الخبر علی تقدیر فرض صحته منسوخ بما صح عندکم

فی الصحاح انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم قال: «انّ آل أبی طالب لیسوا لی بأولیاء، انّما ولیی اللّه و صالح المؤمنین» . و اجاب أهل السنة انّ اسم

أبی طالب لیس فی صحاحنا، و انما لفظ

الحدیث: «انّ آل أبی فلان» فلعله أراد أبا لهب، و هو مذهب اکثر أهل السنة حیث خصصوا الخمس بما عدا أولاده، و ان ذکره بعض النواصب فی روایته فلا یکون حجة علینا.

قالوا: قد صح عن عمرو بن العاص انّه ذکر أبا طالب.

قلنا: لم یصح عندنا، و انما صح عندکم، و لو فرض صحته، فالمراد من لم یکن حینئذ مؤمنا کأبی طالب و بنیه، لا سیدنا و مولانا علی و أخواه جعفر و عقیل، حتی یصح دعوی نسخ

قوله: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه» .

و أیضا دعوی النسخ انما یمکن إذا علم التاریخ.

و اجاب بعض أهل السنة بانّ الخبرین من باب الاخبار، و الاخبار لا یحتمل النسخ، و ردّه النواصب انّ الخبر متی تضمن حکما کقوله تعالی:

(کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ اَلْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً اَلْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَ اَلْأَقْرَبِینَ)⁽¹⁾، و نحوه صح نسخه، و

قوله: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه» علی تقدیر فرض صحته من هذا القبیل، فانّه یتضمن ایجاب محبته].

از این عبارت ظاهر است که نواصب گفته اند: که این حدیث صنیع نیز بر تقدیر صحت آن منسوخ گردیده. پس ثابت شد که رد این حدیث صنیع نواصب است، پس رازی و مقلدین او که اهتمام بلیغ در رد و ابطال حدیث غدیر می کنند، از اتباع و اشیاع نواصب، و مؤیدین مقالات آن اشقیای کواذب باشند.

بلکه در این تقریر که شاهصاحب از نواصب نقل کرده اند، تصریح بابطال و افساد اصل حدیث غیر واقع، و صرف تشکیک در صحت از آن

واضح، و بر تقدیر صحت آن دعوی نسخ آن مذکور.

پس رازی و دیگر طاعنین از نواصب هم بالاتر رفتند که بصراحت تمام ابطال و تکذیب آن کردند.

کشمیری در انکار غدیر داد وقاحت را داده است

و محمد حسن کشمیری صاحب «مواهب علیه» حاشیه «شرح عقائد عضدی» در قدح و جرح حدیث غدیر از اوائل و أواخر خود هم گوی مسابقت ربوده، و داد وقاحت و عدم استحیاء، و خبط و غلط و کذب و بهت داده، روح مسیلمه کذاب و امثال او را شاد فرموده، در «نجاة المؤمنین» بجواب حدیث غدیر گفته:

[و أما عن الحدیث فبوجوه: أما أولا فبأن المهرة کأبی داود، و أبی حاتم الرازی قد ضعفوا هذا الحدیث، و ما أخرجه الا أحمد بن حنبل فی مسنده، و هو مشتمل علی الصحیح و الضعیف، و لیس من الصحاح، کما صرح به مهرة فن الحدیث، فهو خبر واحد ضعیف، فلا یصح للحجیة فی الاصول، سیّما فی أصل الدین، و لم یخرّج غیره من الثقات الاّ الجزء الاخیر من

قوله: «اللّهمّ وال من والاه»].

شناعت این هفوات سماجت آیات پر ظاهر است بوجوه عدیده:

اول: آنکه دانستی که نسبت تضعیف این حدیث به أبی داود کذب محض و بهتان بحت است، آری نسبت قدح این حدیث به ابن أبی داود که فضایح و قبایح او سابقا شنیدی، تا آنکه کذاب بودن او بتصریح والد ماجدش دریافتی، می کنند.

پس کشمیری بتقلید بعض مغفلین، بجای پسر کذاب، پدر عالی جناب را گذاشته و اعلام تفضیح و تقبیح خود افراخته.

دوم: آنکه جواب از ادعای قدح أبی حاتم و امثال او در حدیث غدیر

سابقا شنیدی و سخافت خرافتی که بآن متمسک گردیده اند بمیزان عقل سنجیدی.

حیرت آن است که ائمه این حضرات که تصحیح و تحسین این حدیث کرده اند، چسان از مهره خارج گردیدند؟ ! بار إلها مگر اینکه مهارت منحصر در قادحین و جارحین و منکرین فضائل امیر المؤمنین علیه السّلام باشد.

بالجملة ذکر این کشمیری قدح ائمه خود در حدیث غدیر، و یاد کردن خرافتشان بمقابله اهل حق چندان عجب نیست، که هر گاه رازی، و ایجی و تفتازانی، و قوشچی، و امثالهم با وصف آن همه جلالت و امامت و ذکاء و فهم از ذکر این هفوات دست نکشیدند، و از افتضاح خود و ائمه خود نترسیدند، بیچاره کشمیری که آب در دیده ندارد، و کذب و بهت و بی باکی از ادانی صفات او است چگونه دست از آن کشد و بشناخت آن وارسد.

سوم: آنکه این کشمیری، بسبب کمال انهماک در عداوت جناب امیر المؤمنین علیه السّلام، و انکار فضائل وصی حضرت بشیر و نذیر سراییده:

که این حدیث را اخراج نکرده مگر احمد بن حنبل در «مسند» خود.

و این عجب کذب و بهت و هذیان و بهتان است که در بیان نمی گنجد! اسلاف بی انصاف این بزرگ همین می سراییدند که این حدیث را واقدی و بخاری، و مسلم، و ابن اسحاق روایت نکرده اند، و بعض اهل حدیث در آن قدح کرده اند، چون دل کشمیری بر این هذیان سیر نشد ناچار قدمی فراتر از ایشان نهاد، و انکار مطلق از مثل چنین حدیث شریف نموده، و آن را صرف در روایت احمد بن حنبل منحصر ساخت، این بدان ماند که کسی بگوید: که وجوب صلاة و زکاة را مهره فن حدیث مثل هنود

و یهود، و نصاری تضعیف کرده اند و روایت نکرده آن را مگر احمد بن حنبل در مسند خویش.

چهارم: آنکه ادعای اشتمال «مسند» احمد بن حنبل بر صحیح و ضعیف حسب افادات محققین این حضرات مثل سبکی⁽¹⁾و غیر او کما سیجیء فیما بعد انشاء اللّه، ممنوع است.

پنجم: آنکه صحت بسیاری از طرق این حدیث شریف بتصریحات ائمه فن کما سمعت سابقا ثابت است.

ششم: آنکه قول او: که این خبر واحد ضعیف است، عجب کذب واهی و سخیف است که تواتر آن و صحت آن بحمد اللّه تعالی، حسب افادات ائمه محققین و اساطین منقدین سنیه سابقا بیان کردیم.

هفتم: آنکه محسن کشمیری از کمال وقاحت اکتفاء بر این اکاذیب واهیه نکرده، در آخر عبارت کذبی عجیب تر از اکاذیب سابقه بر زبان آورده، یعنی چنان سراییده: که اخراج نکرده غیر او، یعنی احمد بن حنبل از ثقات مگر جزء آخر از قول آن حضرت:

«اللّهمّ وال من والاه» و این اعاده همان کذب سابق است بزیادت حصر اخراج ثقات در جزء اخیر، و هو مما یحیر عقل کل ناقد بصیر.

بالجمله گمان ندارم که احدی از مسلمین و متدینین که نام تدین و اسلام را و لو باللسان بر خود بسته باشد، بر مثل این کذب صریح و دروغ فضیح که شناعت آن بر عوام هم ظاهر است فضلا عن الخواص جسارت کند، و خود را نزد اهل نحله خویش هم بابلغ وجوه رسوا نماید. و اگر چه بعد ثبوت تواتر این حدیث باعتراف ائمه سنیه و روایت کردن بسیاری

از صحابه آن را و صحت اکثر طرق آن، حاجت بدفع هذیان کشمیری نیست. لیکن برای مزید تفضیح و تقبیح این دریده دهر و تکذیب امثال او کابن اسحاق الهروی و ابن حزم و غیرهما اسماء جمله از اعیان که روایت این حدیث شریف کرده اند در اینجا ذکر می کنیم.

ناقلین حدیث غدیر از قرن دوم تا سیزدهم هجری

اشاره

پس باید دانست که مخرجین و ناقلین حدیث غدیر جمعی کثیر و جمی غفیر از ائمه اعلام و اساطین فخام و شیوخ اسلام، و منقدین والا مقام، و محققین عظام، و محدثین اثبات و معتمدین ثقات، و صدور حفاظ و مهره ایقاظ و متبحرین نقاد و متمهرین امجاد، و جهابذه مشاهیر و اساتذه نحاریر، و علمای حذاق و معروفین آفاق، و حاویان مفاخر و حائزان مآثر و مجامع فضائل و محاسن زاهره و ینابیع مناقب و محامد باهره و حاملین ألویه صناعت و سابقین حلبات براعت و بارعین بافضل و کمال و محققین فن حدیث و رجال و حمات ذمار درایت و اصول و اکابر صدور و اعاظم فحولند مثل:

المائة الثانیة

1-محمد بن اسحاق المتوفی سنة 151 و قیل:152.

2-معمر بن راشد، ابو عروة الازدی المتوفی سنة 153 و قیل:154.

3-اسرائیل بن یونس السبیعی ابو یوسف الکوفی المتوفی سنة 160 و قیل:162.

4-شریک بن عبد القاضی المتوفی سنة 177.

5-محمد بن جعفر المدنی المعروف بغندر المتوفی سنة 193.

6-الوکیع بن الجراح بن ملیح الرواسی المتوفی سنة 197.

7-عبد اللّه بن نمیر الهمدانی المتوفی سنة 199.

المائة الثالثة

8-محمد بن عبد اللّه ابو احمد الزبیری الحبال المتوفی سنة 200.

9-یحیی بن آدم بن سلیمان الاموی المتوفی سنة 203.

10-محمد بن ادریس الشافعی المتوفی سنة 204.

11-اسود بن عامر شاذان الشامی المتوفی سنة 208.

12-عبد الرزاق بن همام الصنعانی المتوفی سنة 211.

13-حسین بن محمد المروزی المتوفی سنة 213.

14-الفضل بن دکین ابو نعیم الکوفی المتوفی سنة 218 أو 219.

15-عفان بن مسلم الصفار المتوفی سنة 220.

16-سعید بن منصور الخراسانی المتوفی سنة 227.

17-ابراهیم بن الحجاج الشامی المتوفی سنة 231 او 232.

18-علی بن حکیم الاودی المتوفی سنة 231.

19-علی بن محمد الطنافسی المتوفی سنة 233.

20-هدیة بن خالد البصری المتوفی سنة 235 أو 236.

21-عبد اللّه بن محمد بن أبی شیبة العبسی المتوفی سنة 235.

22-عبید اللّه بن عمر القواریری المتوفی سنة 235.

23-اسحاق بن ابراهیم الحنظلی المعروف بابن راهویه المتوفی سنة 238.

24-عثمان بن محمد، ابو الحسن بن أبی شیبة المتوفی سنة 239.

25-قتیبة بن سعید البلخی المتوفی سنة 240.

26-احمد بن محمد بن حنبل الشیبانی المتوفی سنة 241.

27-هارون بن عبد اللّه، ابو موسی الحمال المتوفی سنة 243.

28-محمد بن بشار العبدی المتوفی سنة 252.

29-محمد بن المثنی، ابو موسی العنزی المتوفی سنة 252.

30-الحسن بن عرفة العبدی المتوفی سنة 257.

31-محمد بن یحیی الذهلی المتوفی سنة 258.

32-حجاج بن یوسف، الشاعر البغدادی المتوفی سنة 259.

33-اسماعیل بن عبد اللّه الاصفهانی، الملقب بسمویه المتوفی 267.

34-حسن بن علی بن عفان العامری المتوفی سنة 270.

35-محمد بن یزید بن ماجة القزوینی المتوفی سنة 273.

36-احمد بن یحیی البلاذری المتوفی سنة 279.

37-عبد اللّه بن مسلم الدینوری، المعروف بابن قتیبة المتوفی سنة 276.

38-محمد بن عیسی بن سورة الترمذی المتوفی سنة 279.

39-احمد بن عمرو الشیبانی، المعروف بابن أبی عاصم المتوفی سنة 287.

40-زکریا بن یحیی السجزی⁽¹⁾الخیاط المتوفی سنة 289.

41-عبد اللّه بن احمد بن محمد بن حنبل الشیبانی المتوفی سنة 290.

42-علی بن محمد المصیصی⁽²⁾.

43-ابراهیم بن یونس البغدادی، الملقب بحرمی.

44-احمد بن عمرو بن عبد الخالق البزار المتوفی سنة 292.

المائة الرابعة

45-احمد بن شعیب النّسائی المتوفی سنة 303.

46-حسن بن سفیان النسوی المتوفی سنة 303.

47-احمد بن علی، ابو یعلی الموصلی المتوفی سنة 307.

48-محمد بن جریر الطبری المتوفی سنة 310.

49-عبد اللّه بن محمد، ابو القاسم البغوی المتوفی سنة 317.

50-محمد بن علی بن الحسین بن بشیر، ابو عبد اللّه الزاهد الحکیم الترمذی⁽¹⁾51-احمد بن سلامة الطحاوی المتوفی سنة 321.

52-احمد بن محمد بن عبد ربه، ابو عمرو القرطبی المتوفی سنة 328.

53-حسین بن اسماعیل المحاملی المتوفی 330.

54-احمد بن محمد بن سعید، ابو العباس المعروف بابن عقدة المتوفی سنة 332.

55-یحیی بن محمد بن عبد اللّه العنبری المتوفی سنة 344.

56-دعلج بن احمد الحافظ السجزی المتوفی سنة 351.

57-محمد بن عبد اللّه البزار الشافعی المتوفی سنة 354.

58-محمد بن حبان البستی المتوفی 354.

59-سلیمان بن احمد الطبرانی المتوفی سنة 360.

60-احمد بن جعفر القطیعی المتوفی سنة 368.

61-علی بن عمر الدار قطنی المتوفی سنة 385.

62-عبید اللّه بن عبد اللّه، المعروف بابن بطة المتوفی سنة 387.

63-محمد بن عبد الرحمن، المخلص الذهبی المتوفی سنة 393.

المائة الخامسة

64-محمد بن عبد اللّه، ابو عبد اللّه الحاکم المتوفی سنة 405.

65-عبد الملک بن محمد بن ابراهیم الخرکوشی المتوفی سنة 407.

66-احمد بن عبد الرحمن بن احمد الفارسی الشیرازی المتوفی سنة 407.

67-احمد بن موسی بن مردویة الاصبهانی المتوفی سنة 410.

68-احمد بن محمد بن یعقوب، ابو علی مسکویه المتوفی سنة 421 69-احمد بن محمد بن ابراهیم الثعلبی المتوفی سنة 427.

70-احمد بن عبد اللّه، ابو نعیم الاصبهانی المتوفی سنة 430.

71-اسماعیل بن علی بن الحسین بن زنجویه الرازی، المعروف بابن السمان المتوفی سنة 445.

72-احمد بن الحسین بن علی البیهقی المتوفی سنة 458.

73-یوسف بن عبد اللّه، المعروف بابن عبد البر النمری القرطبی المتوفی سنة 463.

74-احمد بن علی المعروف بالخطیب البغدادی المتوفی سنة 463.

75-علی بن احمد، ابو الحسن الواحدی المتوفی سنة 468.

76-مسعود بن ناصر السجستانی المتوفی سنة 477.

77-علی بن محمد الجلابی، المعروف بابن المغازلی المتوفی سنة 483.

78-عبید اللّه بن عبد اللّه، ابو القاسم الحسکانی المتوفی بعد 490.

79-علی بن الحسن بن الحسین الخلعی المتوفی سنة 492.

المائة السادسة

80-محمد بن محمد، ابو حامد الغزالی المتوفی سنة 505.

81-الحسین بن مسعود البغوی المتوفی سنة 516.

82-رزین معاویة العبدری المتوفی سنة 535.

83-احمد بن محمد العاصمی.

84-محمود بن عمر الزمخشری المتوفی سنة 338.

85-محمد بن علی بن ابراهیم، ابو الفتح النطنزی⁽¹⁾.

86-عبد الکریم بن محمد، ابو سعد المروزی السمعانی المتوفی سنة 562.

87-موفق بن احمد، ابو المؤید المعروف باخطب خوارزم المتوفی سنة 568.

88-عمر بن محمد بن خضر الاردبیلی المعروف بالملا.

89-علی بن الحسن بن هبة اللّه، المعروف بابن عساکر الدمشقی المتوفی سنة 571.

90-محمد بن عمر بن احمد، ابو موسی المدینی الاصبهانی المتوفی سنة 581.

91-فضل اللّه بن أبی سعید الحسن بن الحسن التوربشتی.

92-اسعد بن محمود بن خلف، ابو الفتح العجلی المتوفی سنة 600.

المائة السابعة

93-محمد بن عمر الرازی المتوفی سنة 606.

94-مبارک بن محمد، ابو السعادات المعروف بابن الاثیر الجزری المتوفی 606.

95-علی بن محمد بن محمد بن عبد الکریم الجزری، ابو الحسن المعروف بابن الاثیر المتوفی 630.

96-محمد بن عبد الواحد المقدسی الحنبلی المتوفی سنة 643.

97-محمد بن طلحة النصیبی المتوفی سنة 652.

98-یوسف بن محمد ابو الحجاج البلوی المعروف بابن الشیخ⁽¹⁾.

99-یوسف بن قزاوغلی سبط ابن الجوزی المتوفی سنة 654.

100-محمد ابن یوسف الگنجی الشافعی المتوفی 658.

101-عبد الرزاق بن رزق اللّه الرسعنی المتوفی سنة 661.

102-یحیی بن شرف النووی المتوفی سنة 676.

103-احمد بن عبد اللّه، محب الدین الطبری المکی المتوفی سنة 694.

104-ابراهیم بن عبد اللّه الوصابی الیمنی الشافعی.

105-محمد بن احمد الفرغانی المتوفی سنة 699.

المائة الثامنة

106-ابراهیم بن محمد الجوینی المتوفی سنة 742.

107-احمد بن محمد بن احمد، علاء الدولة السمنانی المتوفی 736.

108-یوسف بن عبد الرحمن المزی المتوفی سنة 742.

109-محمد بن احمد الذهبی المتوفی سنة 748.

110-حسن بن حسین، نظام الدین الاعرج النیسابوریّ 111-محمد بن عبد اللّه، ولی الدین الخطیب.

112-عمر بن مظفر بن عمر، ابو حفص المعری الحلبی الشهیر بابن الوردی المتوفی 749.

113-احمد بن عبد القادر بن مکتوم، تاج الدین القیسی النحوی المتوفی 749.

114-محمد بن یوسف الزرندی المتوفی سنة بضع و خمسین و سبعمائة.

115-محمد بن مسعود الکازرونی المتوفی سنة 758.

116-عبد اللّه بن اسعد بن علی الیمنی الیافعی المتوفی سنة 768.

117-اسماعیل بن عمر الدمشقی، المعروف بابن کثیر المتوفی سنة 774.

118-عمر بن الحسن، ابو حفص المراغی المتوفی سنة 778.

119-علی بن شهاب الدین الهمدانی المتوفی سنة 786.

120-محمد بن عبد اللّه بن احمد المقدسی المتوفی سنة 789.

المائة التاسعة

121-محمد بن محمد، المعروف بخواجه پارسا المتوفی سنة 822.

122-محمد بن محمد، شمس الدین الجزری المتوفی سنة 833.

123-احمد بن علی بن القادر المقریزی المتوفی سنة 845.

124-شهاب الدین بن شمس الدین الدولت آبادی المتوفی 849.

125-احمد بن علی بن محمد المعروف بابن حجر العسقلانی المتوفی سنة 852.

126-علی بن محمد بن احمد المعروف بابن الصباغ المالکی المکی المتوفی سنة 855.

127-محمود بن احمد العینی الحنفی المتوفی سنة 855.

128-حسین بن معین الدین الیزدی المیبذی⁽¹⁾المتوفی سنة 870.

129-عبد اللّه بن عبد الرحمن المشهور باصیل الدین المحدث المتوفی سنة 883.

130-فضل اللّه بن روزبهان بن فضل اللّه الخنجی الشیرازی⁽²⁾

المائة العاشرة

131-علی بن عبد اللّه نور الدین السمهودی المتوفی سنة 911.

132-عبد الرحمن بن أبی بکر المعروف بجلال الدین السیوطی المتوفی سنة 911.

133-عطاء اللّه بن فضل اللّه الشیرازی المعروف بجمال الدین المحدث⁽¹⁾.

134-عبد الوهاب بن محمد بن رفیع الدین احمد المتوفی فی سنة 932.

135-احمد بن محمد بن علی بن حجر الهیتمی المکی المتوفی سنة 973.

136-علی بن حسام الدین المتقی المتوفی سنة 975.

137-محمد طاهر الفتنی المتوفی سنة 981.

138-میرزا مخدوم بن عبد الباقی المتوفی فی حدود سنة 995.

المائة الحادیة عشر

139-علی بن سلطان محمد الهروی المعروف بالقاری المتوفی سنة 1014.

140-محمد عبد الرؤف بن تاج العارفین المنادی المتوفی سنة 1031 141-شیخ بن عبد اللّه العیدروس الیمنی المتوفی سنة 1041.

142-محمود بن محمد بن علی الشیخانی القادری المدنی⁽²⁾.

143-علی بن ابراهیم بن احمد بن علی نور الدین الحلبی المتوفی سنة 1044.

144-احمد بن الفضل بن محمد باکثیر المکی المتوفی سنة 1047.

145-عبد الحق بن سیف الدین البخاری الدهلوی المتوفی سنة 1052.

146-محمد بن محمد المصری⁽¹⁾.

147-محمد بن صفی الدین جعفر الملقب بمحبوب عالم⁽²⁾.

المائة الثانیة عشر

148-ابراهیم بن مرعی بن عطیة الشبرخیتی المالکی، المتوفی سنة 1106.

149-صالح بن مهدی المقبلی⁽³⁾.

150-محمد بن عبد الرسول البرزنجی المدنی المتوفی سنة 1130.

151-حسام الدین بن محمد بایزید السهارنبوری⁽⁴⁾.

152-میرزا محمد بن معتمد خان البدخشانی⁽⁵⁾.

153-محمد صدر عالم صاحب «معارج العلی»⁽⁶⁾.

154-ولی اللّه احمد بن عبد الرحیم الدهلوی المتوفی سنة 1176.

155-محمد بن اسماعیل بن صلاح الامیر الیمانی الصنعانی المتوفی سنة 1182.

المائة الثالثة عشر

156-محمد بن علی الصبان.

157-احمد بن عبد القادر العجیلی.

158-رشید الدین خان الدهلوی تلمیذ المخاطب.

159-المولوی محمد مبین اللکهنوی.

160-محمد سالم البخاری الدهلوی.

161-المولوی ولی اللّه اللکهنوی.

162-المولوی حیدر علی الفیض آبادی المعاصر.

حدیث غدیر بروایت محمد بن اسحاق

اشاره

اما روایت محمد بن اسحاق حدیث غدیر را:

پس سابقا افادات علمای اعلام و مستندین فخام سنیه مثل ابن کثیر شامی، و ابن حجر مکی و محمد بن عبد الرسول برزنجی، و مولوی حسام الدین سهارنبوری، که از آن روایت محمد بن اسحاق حدیث غدیر را ثابت است، شنیدی، و علاوه بر این همه، شاهصاحب هم ثابت می فرمایند که ابن اسحاق حدیث غدیر را روایت کرده و ناهیک به.

و جمعی کثیر از اساطین حذاق و مهره سباق بمبالغه و اغراق در مدح و ثنای ابن اسحاق کوشیده اند تا آنکه شعبه از غایت بی اندامی معاذ اللّه او را بلقب «امیر المؤمنین فی الحدیث» ستوده و أی تبجیل ابلغ من ذلک؟ ! علامه شمس الدین محمد بن احمد ذهبی در کتاب «دول الاسلام» که بفضل اللّه المنعام بعد جد و جهد تمام بدست این اقل الانام آمده،

در وقایع سنة احدی و خمسین و مائة گفته:

[و فیها مات محمد بن اسحاق بن یسار المدنی صاحب السیرة الذی یقول فیه شعبة: کان ابن اسحاق امیر المؤمنین فی الحدیث].

و ابو محمد عبد اللّه بن اسعد الیافعی الیمنی در تاریخ «مرآة الجنان» در وقایع سنة احدی و خمسین و مائة گفته:

[و الامام محمد بن اسحاق بن یسار المطلبی مولاهم المدنی صاحب السیرة، و کان بحرا من بحور العلم، ذکیا، حافظا، طلابة للعلم، اخباریا، نسابة، ثبتا فی الحدیث عند اکثر العلماء، و اما فی المغازی و السیر فلا یجهل امامته.

قال ابن شهاب الزهری: من أراد المغازی فعلیه بابن اسحاق، ذکره البخاری فی تاریخه.

و روی عن الشافعی انه قال: من أراد ان یتبحر فی المغازی فهو عیال علی محمد بن اسحاق.

و قال سفیان بن عیینة: ما ادرکت أحدا یتهم ابن اسحاق فی حدیثه.

و قال شعبة بن الحجاج: محمد بن اسحاق امیر المؤمنین یعنی فی الحدیث.

و حکی عن یحیی بن معین، و احمد بن حنبل، و یحیی بن سعید القطان انهم وثقوا محمد بن اسحاق و احتجوا بحدیثه.

و انما لم یخرج البخاری عنه و قد وثقه، و کذلک مسلم بن الحجاج لم یخرج عنه الا حدیثا واحدا فی الرجم، من اجل طعن مالک بن انس فیه، و انما طعن فیه مالک، لانه بلغه عنه انه قال: هاتوا حدیث مالک فانا طبیب لعلته.

و توفی ببغداد رحمه اللّه و دفن فی مقبرة الخیزران بالجانب الشرقی، و هو منسوبة الی الخیزران⁽¹⁾أم هارون الرشید و اخیه الهادی و انما نسبت إلیها لانها

مدفونة فیها، و هی اقدم المقابر التی فی الجانب الشرقی.

و من کتب ابن اسحاق المذکور اخذ عبد الملک بن هاشم سیرة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و کذلک کل من تکلم فی هذا الباب فعلیه اعتماده و إلیه اسناده]⁽¹⁾.

فضائل محمد بن اسحاق در کتب رجال

و علامه ابو الفتح محمد بن محمد الاندلسی المعروف بابن سید الناس در شروع کتاب «عیون الاثر فی فنون المغازی و السیر» می فرماید:

[و عمدتنا فیما نورد من ذلک علی محمد بن اسحاق، إذ هو العمدة فی هذا الباب لنا و لغیرنا، غیر انی قد أجد الخبر عنده مرسلا و هو عند غیره مسند فأذکره من حیث هو مسند ترجیحا لمحل الاسناد، و ان کانت فی مرسل ابن اسحاق زیادة اتبعته بها، و لم أتتبع اسناد مراسیله و انما کتبت ذلک بحسب ما وقع لی، و کثیرا ما أنقل عن الواقدی من طریق محمد بن سعد و غیره أخبارا، و لعل کثیرا منها لا یوجد عند غیره فالی محمد بن عمر انتهی ذلک أیضا فی زمانه، و ان کان قد وقع لاهل العلم کلام فی محمد بن اسحاق، و کلام فی محمد بن عمر الواقدی أشد منه فنذکر نبذة مما انتهی الی من الکلام فیهما جرحا و تعدیلا، فاذا انتهی ما نقله من ذلک أخذت فی الاجوبة عن الجرح فصلا فصلا، بحسب ما یقتضیه النظر و یؤدی إلیه الاجتهاد و اللّه الموفق.

فأما ابن اسحاق فهو محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار، و یقال ابن یسار ابن کوتان المدینی، مولی قیس بن مخرمة بن المطلب بن عبد مناف، أبو بکر و قیل: أبو عبد اللّه.

رأی أنس بن مالک، و سعید بن المسیب، و سمع القاسم بن محمد بن أبی بکر الصدیق، و أبان بن عثمان بن عفان، و محمد بن علی بن الحسین بن علی ابن أبی طالب، و أبا سلمة بن عبد الرحمن بن عوف، و عبد الرحمن بن هرمز

الاعرج، و نافعا مولی ابن عمر، و الزهری و غیرهم.

و حدث عنه أئمة العلماء منهم یحیی بن سعید الانصاری، و سفیان الثوری، و ابن جریح، و شعبة، و الحمادان⁽¹⁾، و ابراهیم بن سعد، و شریک بن عبد اللّه النخعی و سفیان بن عیینة، و من بعدهم.

ذکر ابن المدینی عن سفیان بن عیینة انه سمع ابن شهاب یقول لا یزال بالمدینة علم ما بقی هذا یعنی ابن اسحاق.

و روی ابن أبی ذئب عن الزهری انه رآه مقبلا فقال: لا یزال بالحجاز علم مادام بها ذاک الاحول-یرید محمد بن اسحاق-.

و قال ابن عیینة: سمعت شعبة یقول: محمد بن اسحاق صدوق فی الحدیث.

و من روایة یونس بن بکیر عن شعبة: محمد بن اسحاق أمیر المحدثین، فقیل له: لم؟ قال: لحفظه.

و قال ابن أبی خیثمة: نا ابن المنذر عن ابن عیینة انه قال: ما یقول أصحابک فی محمد بن اسحاق؟ قال: قلت: یقولون: انه کذاب، قال: لا تقل ذلک.

و قال ابن المدینی: سمعت سفیان بن عیینة و سئل عن محمد بن اسحاق فقیل له: و لم یرو أهل المدینة عنه، قال: جالسته منذ بضع و سبعین سنة و ما یتهمه أهل المدینة، و لا یقولون فیه شیئا.

و سئل أبو زرعة عنه، فقال: من تکلم فی محمد بن اسحاق هو صدوق.

و قال أبو حاتم: یکتب حدیثه.

و قال ابن المدینی: مدار حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم علی ستة، فذکرهم، قال: و صار علم الستة عند اثنی عشر أحدهم ابن اسحاق.

و سئل ابن شهاب عن المغازی، فقال: هذا أعلم الناس بها، یعنی ابن اسحاق.

و قال الشافعی: من أراد أن یتبحر فی المغازی فهو عیال علی ابن اسحاق.

و قال أحمد بن زهیر: سألت یحیی بن معین عنه، فقال: قال عاصم بن عمر بن قتادة: لا یزال فی الناس علم ما عاش محمد بن اسحاق.

و قال ابن أبی خیثمة: نا هارون بن معروف⁽¹⁾، قال: سمعت أبا معاویة یقول: کان ابن اسحاق من أحفظ الناس، فکان إذا کان عند الرجل خمسة أحادیث أو أکثر جاء فاستودعها محمد بن اسحاق، فقال: احفظها، فان نسیتها کنت قد حفظتها علیّ.

و روی الخطیب بأسناد له الی ابن نفیل، نا عبد اللّه بن فائد، قال: کنا إذا جلسنا الی محمد بن اسحاق فأخذ فی فن من العلم قضی مجلسه فی ذلک الفن.

و قال أبو زرعة عبد الرحمن بن عمر و النصری: و محمد بن اسحاق قد أجمع الکبراء، من أهل العلم علی الاخذ عنه، منهم: سفیان، و شعبة، و ابن عیینة، و الحمادان، و ابن المبارک، و ابراهیم بن سعد.

و روی عنه من الاکابر یزید بن أبی حبیب، و قد اختبره أهل الحدیث فرأوا صدقا و خیرا مع مدحة ابن شهاب له.

و قد ذاکرت دحیما قول مالک، یعنی فیه، فرأی ان ذلک لیس للحدیث انما هو لانه اتهمه بالقدر.

و قال ابراهیم بن یعقوب الجوزجانی: الناس یشتهون حدیثه و کان یرمی بغیر نوع من البدع.

و قال ابن نمیر: کان یرمی بالقدر و کان أبعد الناس منه.

و قال البخاری: ینبغی أن یکون له ألف حدیث ینفرد بها الا یشارکه فیها أحد

و قال عن ابن المدینی عن سفیان: ما رأیت أحدا یتهم محمد بن اسحاق.

و قال أبو سعید الجعفی: کان ابن ادریس معجبا بابن اسحاق کثیر الذکر له ینسبه الی العلم و المعرفة و الحفظ.

و قال ابراهیم الحربی: حدثنی مصعب، قال: کانوا یطعنون علیه بشیء من غیر جنس الحدیث.

و قال یزید بن هارون: لو سود احد فی الحدیث لسود محمد بن اسحاق.

و قال شعبة فیه: امیر المؤمنین فی الحدیث.

و روی یحیی بن آدم، نا ابو شهاب، قال: قال لی شعبة بن الحجاج: علیک بالحجاج بن ارطاة، و محمد بن اسحاق.

و قال ابن علیة: قال شعبة: سألت ابن المدینی کیف حدیث محمد بن اسحاق صحیح؟ قال: نعم حدیثه عندی صحیح، قلت له فکلام مالک فیه؟ قال: لم یجالسه و لم یعرفه ثم قال علی: ابن اسحاق أی شیء حدث بالمدینة؟ قلت له فهشام بن عروة قد تکلم فیه، فقال علی: الذی قال هشام لیس بحجة، لعله دخل علی امرأته و هو غلام، فسمع منها.

و سمعت علیا یقول: ان حدیث محمد بن اسحاق لیتبین فیه الصدق، یروی مرة حدثنی ابو الزناد، و مرة ذکر ابو الزناد.

و روی عن رجل، عمن سمع منه، یقول: حدثنی سفیان بن سعید، عن سالم أبی النضر، عن عمر صوم یوم عرفة.

و هو من اروی الناس عن أبی النضر، و یقول حدثنی الحسن بن دینار، عن ایوب، عن عمرو بن شعیب فی سلف و بیع، و هو من اروی الناس عن عمرو بن شعیب.