جلسه 1399/12/20

بسم الله الرحمن الرحیم



/ تفسير آيه 85/تفسير سوره «بقره»

موضوع:تفسیر سوره «بقره»/ تفسیر آیه 85/-
تذکر اخلاقی: ناپایداری دنیا
قال مولانا و مقتدانا الإمام علی (ع) : «مَعَاشِرَ النَّاسِ اتَّقُوا اللَّهَ فَكَمْ مِنْ مُؤَمِّلٍ مَا لَا يَبْلُغُهُ وَ بَانٍ مَا لَا يَسْكُنُهُ وَ جَامِعٍ مَا سَوْفَ يَتْرُكُهُ وَ لَعَلَّهُ مِنْ بَاطِلٍ جَمَعَهُ وَ مِنْ حَقٍّ مَنَعَهُ أَصَابَهُ حَرَاماً وَ احْتَمَلَ بِهِ آثَاماً فَبَاءَ بِوِزْرِهِ وَ قَدِمَ عَلَى رَبِّهِ آسِفاً لَاهِفاً قَدْ "خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِين" »[1]
.
حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) در روایت مذکور، فرموده است که ای مردم تقوا پیشه کنید و از خدا بترسید، پس چه بسا انسان های آروزمندی هستند که به آرزوی خود نمی رسند [،یعنی آمال و آرزوهای مختلفی دارند و برای رسیدن به آن آرزوها برنامه ریزی می کنند، لکن یا به خاطر تغییر شرائط یا به این خاطر که أجل آنها را مهلت نمی دهد، به آرزوی خود نمی رسند] و چه بسا انسان ساختمانی را می سازد، ولی در آن ساکن نمی شود [؛ مثلاً اجلش فرا می رسد و در آن بنا ساکن نمی شود] و چه بسا مال و ثروت جمع می کند و سپس آنها را ترک می کند [و از دنیا می رود] و شاید آن مال و ثروت را از راه باطل جمع کرده باشد و يا با نپرداختن حقّى آن را به هم رسانده، آن را از راه حرام به دست آورده و به خاطر آن زير بار گناه مانده است، پس گناه آن را به دوش كشد و با دريغ و اندوه نزد پروردگارش رَوَد. چنين كسى، «در دنيا و آخرت زيان كار باشد و اين همان زيان آشكار است».
نتیجه اینکه، چون دنیا پایدار نیست و انسان از این عالَم دنیا کوچ می کند لذا باید در انجام کارهایش نهایت دقت و ملاحظه را داشته باشد تا دچار خسران و ضرر نگردد.
ادامه تفسیر آیه 85: ﴿ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاَءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ﴾[2]
؛ اما اين شما هستيد كه يكديگر را مى كشيد و جمعى از خودتان را از سرزمينشان بيرون مى كنيد و در اين گناه و تجاوز به يكديگر كمك مى نماييد (و اينها همه نقض پيمانى است كه با خدا بسته ايد)؛ در حالى كه اگر بعضى از آنها به صورت اسيران نزد شما آيند، فديه مى دهيد و آنان را آزاد مى سازيد! با اينكه بيرون ساختن آنان بر شما حرام بود. آيا به بعضى از دستورات كتاب آسمانى ايمان مى آوريد و به بعضى كافر مى شويد؟! براى كسى از شما كه اين عمل (تبعيض در ميان احكام و قوانين الهى) را انجام دهد، جز رسوايى در اين جهان، چيزى نخواهد بود و روز رستاخيز به شديدترين عذاب ها گرفتار مى شوند و خداوند از آنچه انجام مى دهيد غافل نيست.
بخش پایانی آیه مذکور که خداوند متعال فرموده است: ﴿وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ﴾ ، بیانگر إشراف خداوند تبارک و تعالی به اعمال بندگان است. خداوند متعال ناظر بر اعمال انسان است و هیچ عملی، هرچند کوچک باشد از دید خداوند مخفی نمی ماند. خداوند فرموده است: ﴿وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾[3]
؛ بگو: «عمل كنيد! خداوند و فرستاده او و مؤمنان، اعمال شما را مى بينند! و به زودى، به سوى داناى نهان و آشكار، بازگردانده مى شويد و شما را به آنچه عمل مى كرديد، خبر مى دهد!».
در قرآن کریم، نوع آیاتی که خداوند متعال، اشراف علمی خود را نسبت به اعمال انسان ها بیان می کند، دو گونه اند؛
گاهی امیدوار کننده و تبشیری است و خداوند از تعابیری همچون ﴿إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾[4]
، ﴿...إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾[5]
استفاده کرده است، یعنی کارهایی که انسان انجام می دهد از نظر خداوند مخفی نمی ماند و اگر کار خوبی انجام دهد از قلم نمی افتد و لذا این تعابیر به انسان امید می دهد و نوع این آیات، امیدآفرین می باشند چون انسان احساس می کند که هیچ یک از اعمال او در پیشگاه خداوند متعال ضایع نمی شود و تمام حالات انسان تحت اشراف و نظارت الهی است و انسان درک می کند که پروردگار، نزدیک ترین و آگاه ترین فرد به اوست بنابراین، چون انسان امیدش به خداست و علم خداوند به اعمال خوبش برای او کفایت می کند، برایش مهم نیست که دیگران عمل او را بدانند یا ندانند زیرا آن کس که باید نسبت به اعمالش علم داشته باشد [، یعنی خداوند متعال]، نسبت به اعمالش علم دارد و لذا علم بقیه برایش مهم نیست و دلیلی برای ریا و سُمعه وجود ندارد چون انسان زمانی ریا می کند که احساس کمبود کند، ولی وقتی احساس کرد و باور کرد که پروردگار متعال همه اعمالش را می نگرد و می بیند و دانست که اجر و پاداش نیز از جانب خداوند متعال است، نظر سایرین برای او مهم نیست و این باور برای انسان، امید ایجاد می کند.
اما گاهی، آیات و تعابیری که در قرآن به کار رفته اند، هشدار دهنده و انذار کننده می باشند، مثل ذیل آیه مورد بحث (آیه85 بقره)، که خداوند متعال فرموده است: ﴿وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ﴾ که لحن این تعبیر، هشدار دهنده است تا انسان بداند که تمام رفتارهایش تحت نظر خداوند متعال است و از نظر خداوند مخفی نمی ماند لذا انسان باید مراقب رفتار و اعمالش باشد، اگر کار خوب انجام می دهد به عنایت الهی دل ببند و اگر کار ناشایست انجام می دهد، بداند که خداوند متعال غافل نیست.
تفسیر آیه86: ﴿أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَ لاَ هُمْ يُنْصَرُونَ﴾[6]
؛ اينها همان كسانی می باشند كه آخرت را به زندگى دنيا فروخته اند؛ از اين رو عذاب آنها تخفيف داده نمى شود و كسى آنها را يارى نخواهد كرد.
خداوند متعال در آیه قبل، از کسانی سخن به میان آورد که برخی از احکام الهی را اجرا می کردند و برخی دیگر از احکام الهی را نادیده می گرفتند و یک سونگر بودند و در آیه مورد بحث (آیه86 بقره)، علت این یک سونگری را بیان کرده است و فرموده است که علت و فلسفه این که این افراد به برخی از قوانین و احکام الهی عمل و برخی دیگر را ترک کردند، این بود که این افراد، انسان های دنیاگرایی بودند که آخرت خود را به دنیا فروختند و این جماعت، در نگاه قرآن، خریداران زندگیِ فانیِ دنیا شدند. انسانی که آخرتش را به دنیا بفروشد، دین خدا را به سُخره می گیرد و هر آنچه از دین که با مذاق و سلیقه اش سازگار باشد، قبول دارد و آنچه را که با سلیقه اش سازگاری نداشته باشد، ترک می کند.
دلیل اصلی یک سویه نگر و بخشی نگر بودن، دنیا دوستی است. از مضمون آیه مذکور (آیه86 بقره)، برمی آید که میل به دنیا و لذّت های زودگذر آن، از انگیزه های اصلی و زیربناییِ کفر نسبت به فرامین حق تعالی است. رسول گرامی اسلام در مذمّت دنیا دوستی فرموده است: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَة»[7]
؛ ریشه تمام اشتباهات و جنایاتی که از انسان سر می زند، دوستی دنیا است. اینکه ابرقدرت ها، کشورهای ضعیف را استعمار می کنند و برای تسخیر آنها جنگ به راه می اندازند، همه اش به خاطر محبت و دوستی دنیا است.
در روایت دیگری نیز این گونه آمده است: «حُبُّ الدُّنْيَا أَصْلُ كُلِّ مَعْصِيَةٍ وَ أَوَّلُ كُلِّ ذَنْب»[8]
؛ دوستی دنیا ریشه هر معصیت و آغاز هر گناه است.
امام علی (ع) نیز فرموده است: «أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَ حُبَّ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ وَ بَابُ كُلِ بَلِيَّةٍ وَ قِرَانُ كُلِّ فِتْنَةٍ وَ دَاعِي كُلِّ رَزِيَّةٍ»[9]
؛ ای مردم از دوستی دنیا بپرهیزید چرا که دوستی دنیا منشأ هر گناه، درِ ورودي هر بلا، همراه هر فتنه و باعث هر مصيبت و گرفتاري است.

[1] نهج البلاغه (صبحي صالح)، جمعي از راويان، ج1، ص535، .

[2] بقره/سوره2، آیه85.

[3] توبه/سوره9، آیه105.

[4] نحل/سوره16، آیه28.

[5] مائده/سوره5، آیه8.

[6] بقره/سوره2، آیه86.

[7] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج51، ص258.

[8] مسعود بن عيسى، ورام بن أبي فراس، مجموعه ورّام، ج2، ص122. .

[9] تحف العقول، ابن شعبة الحراني، ج1، ص215.