مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی روحانی ، احمد

عنوان و نام پدیدآور : رمز نیکبختی در آثار و احکام صلوات / احمد روحانی ؛ مترجم ابوالقاسم دانش آشتیانی

مشخصات نشر : تهران : بنیاد بعثت ، واحد کتاب (مرکز پخش )، 1366.

مشخصات ظاهری : شانزده ، ص 172

شابک : بها:400ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : عنوان اصلی : سرالسعاده .

موضوع : صلوات

شناسه افزوده : دانش آشتیانی ، احمد، مترجم

رده بندی کنگره : BP266/ح 53س 4041 1366

رده بندی دیویی : 297/77

شماره کتابشناسی ملی : م 66-928

آیة الله حاج سیّد احمد روحانی

رمز نیک بختی در آثار و احکام صلوات

مترجم:

ابو القاسم دانش آشتیانی

نام کتاب: رمز نیک بختی در آثار و احکام صلوات (ترجمه سر السعادة)

مولف: مرحوم آیة الله سید احمد روحانی - رحمة الله علیه -

مترجم: حجت السلام و المسلمین آقای ابو القاسم دانش اشتیانی

تعداد: 5000

سال نشر: 1366

مرکز پخش: واحد کتاب بنیاد بعثت

تهران، خیابان سمیه، بین شهید مفتح و فرصت. تلفن: 821159

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم نرگس قربانی

اشاره

نام کتاب: رمز نیک بختی در آثار و احکام صلوات (ترجمه سر السعادة)

مولف: مرحوم آیة الله سید احمد روحانی - رحمة الله علیه -

مترجم: حجت السلام و المسلمین آقای ابو القاسم دانش اشتیانی

تعداد: 5000

سال نشر: 1366

مرکز پخش: واحد کتاب بنیاد بعثت

تهران، خیابان سمیه، بین شهید مفتح و فرصت. تلفن: 821159

کلام ناشر

بسم الله الرحمن الرحیم

کتاب «رمز نیک بختی در آثار و احکام صلوات» که ترجمه کتاب «سرّ السعادة» تألیف مرحوم آیة الله حاج سید احمد روحانی - قدس سره - می باشد و از بهترین و مفید ترین کتب، در موضوع خویش است، به خامه پرمایه حجة الاسلام و المسلمین آقا میرزا ابو القاسم دانش آشتیانی - دام ظله - که از افاضل عصر و دانشمندان معاصر، محسوب می گردند، ترجمه شده و از تعلیقات مفیدی بر کتاب، بر خوردار است.

این کتاب که یک بار در سال 1338 شمسی، در ایام حیات مرحوم مؤلف، به چاپ رسیده، اینک، با چاپی نیکو تر و با مقدمه دیگری از مترجم محترم به طبع می رسد، تا خوانندگان محترم را مفید افتد؛ و این ذکر پر بار که جامع مفاهیم نبوت و ولایت، و بسیاری از رموز

معارف اسلامی بوده، و از پاداش و تأثیرات فراوان نیز بر خوردار است، در جامعه منتشر شود و خشنودی رسول اکرم و خاندان عصمت و طهارت - علیهم صلوات الله- را به دنبال آورد.

آن چه در این چاپ، بر کتاب افزوده گردیده است استخراج مدارک احادیث کتاب و متن عربی احادیث می باشد تا در موارد مورد نیاز، قراء محترم را به کار آید. متن احادیث و مدارک آن، در تعلیقات پایان کتاب با شماره مسلسل، و ذکر صفحه آن آمده است، بنا بر این ستاره ها مربوط به پاورقی های زیر صفحه و شماره ها مربوط به تعلیقات نهائی کتاب است.

و صلی الله علی محمد و اهل بیته الطاهرین و لعنة الله علی اعدائهم و منکری فضائلهم اجمعین.

واحد تحقیقات اسلامی بنیاد بعثت

مقدمه چاپ اول

بسمه تعالی

نظر به این که مؤلف معظم این رساله، ⁽¹⁾عم بزرگوارم، طبع این رساله را به عهده این جانب وا گذار فرموده، و ضمناً متمایل بودند که شرح اجمالی زندگانی مرحوم والد ماجد شان - طاب ثراه - در اول آن درج شود، جمع آوری آن را نیز به این جانب محول داشتند. این امر که بر من لازم الامتثال، و انجام آن از وظائف حتمیه ام به شمار می رفت، مرا بر آن داشت که این مقدمه را در شرح حال جد امجد، که ذیلا مشتمل بر ترجمه مؤلف محترم نیز می باشد تهیه و تقدیم خوانندگان این رساله نمایم.

و چون اصل رساله به عربی، و استفاده از آن اختصاص به فضلاء و دانشمندان داشت، برای این که فائده آن -که محکم کردن رشته مودت به اهل بیت طهارت و خاندان عصمت علیهم السّلام، است - همگانی بوده، و برادران فارسی زبان هم از آن بهره مند شوند، مؤلف محترم، از دانشمند معظم، حضرت مستطاب حجة الاسلام آقای آقا میرز ابو القاسم دانش آشتیانی، که از افاضل و علماء حوزه علمیه قم می باشند، خواسته بودند که آن را به فارسی ترجمه نمایند. ایشان هم با قلم ساده و روانی آن را ترجمه نموده، و رموز و اشاراتی را که در اصل رساله به کار رفته توضیح داده، و مطالب مناسبی نیز بر آن افزوده اند.

کتاب «رمز نیکبختی» که ترجمه «سر السعادة» است،

کتاب سودمند و شایان توجهی است که در اختیار علاقه مندان و فارسی زبانان گذاشته می شود. اینک خدا را شکر گزاریم که توفیق یافته رسالهٔ شریفة سر السعادة به ضمیه ترجمه آن را به طبع برسانیم.

امید است این خدمت مورد قبول اولیاء نعم، نبی اکرم و آل او علیهم السّلام قرار گیرد.

و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین

آقای حاج سید صادق قمی

آیة الله مرحوم آقای حاج سید صادق روحانی قمی -رحمه الله- در یکی از خاندان های محترم تجارت پیشه، در سال 1255 ه. ق در قم متولد شدند. ایشان شوق وافری به کسب علوم و معارف داشته، و والد ماجدش مرحوم حاج میرزا زین العابدین که از اهل علم بوده نیز او را ترغیب کرد، و تا سن هیجده سالگی درقم مشغول به تحصیل مقدمات بوده، و سپس مدت دو سال در اصفهان اقامت کرده، و چندی هم در تهران نزد حکیم معروف مرحوم آقا علی مدرس اشتغال به تحصیل حکمت داشتند.

هجرت به نجف اشرف

در حدود سال 1279 به نجف اشرف رهسپار شده، و در آن جا از محضر درس شیخ اعظم قدوة المتأخرین شیخ مرتضی انصاری -رحمة الله علیه - مدت دو یا سه سال استفاده کردند. پس از وفات شیخ (1281) به درس مرحوم شیخ الفقهاء و المجتهدین حاج میرزا حبیب الله رشتی -قدس سره - حاضر شده، و بسیاری از مباحث فقه و اصول را

از ایشان فرا گرفته اند.

جزوات فقهی و اصولی که از درس استاد نوشته اند، در دست است، و از آن ها چنین معلوم می شود که خود ایشان در همان وقت صاحب نظر بوده اند.

به همین رویه هفده یا هیجده سال در نجف اشرف به سر برده، تا در حدود سال 1296 به سامرا مهاجرت نموده؛ و دو سال هم از محضر درس آیة الله مجدّد مرحوم حاج میرزا محمد حسن شیرازی -رحمه الله- استفاده کرده، و در سال 1298 به قم مراجعت کردند.

مرجعیت امور:

از بدو ورود به قم قاطبه اهالی به ایشان متوجه شدند، خصوصاً که چند نفر از مراجع و مجتهدین آن روز قم، مانند مرحوم حاج ملا صادق - رحمه الله - و مرحوم آقای حاج سید جواد قمی - رحمه الله - ایشان را از نظر علم و فقاهت و تقوی می ستودند. و می توان گفت پس از وفات مرحوم حاج سید جواد (1303)، ایشان در قم یگانه مرجع مرافعات و فصل خصومات بودند.

خصائص آن مرحوم:

قطع نظر از مراتب علم و تقوی، ذکاوت عجیبی در امر قضاوت و حل و فصل منازعات از ایشان مشاهده می شد؛ تا آن جا که بعضی، آن ها را حمل بر کرامت کرده و حکایاتی در این باب نقل نموده اند.

از خصائص دیگر ایشان التزام به ترتیب در کار ها و صرفه جوئی در وقت بود، که با کثرت مراجعات در امور شرعی و عادی، باز تدریس و مطالعات و عبادات و شرکت ایشان در مجالس هر یک به جای خود محفوظ بود.

همچنین ایشان از کاری که وظیفه او بود هیچ وقت اظهار ملالت

نمی کرده چه بسا نیمه شب در سرما یا گرما برای رفع حوائجی مزاحم او می شدند، متغیر نمی شد.

بنای مسجد و مدرسه:

در حدود سال 1311 ه. ق شروع به ساختمان مسجد و مدرسه ای نزدیک خانه مسکونی خود کرده و بناء مسجد در عرض دو سال تمام شد، و به تدریج حجرات مدرسه نیز در سال های بعد تکمیل گردید ؛ و اینک مورد استفاده جمعی از طلاب علوم دینی می باشد.

تلامذهٔ ایشان:

کسانی که از محضر درس مرحوم حاج سید صادق استفاده کرده اند بسیارند، و از معاریف آنان آیات عظام مرحوم آقای حاج شیخ حسن فاضل، مرحوم آقا میرزا فخر الدین سیدی، و مرحوم آقای حاج آقا محمد کبیر، و مرحوم حاج سید ابو القاسم مرتضوی، و مرحوم آقای شیخ ابو القاسم صغیر، و مرحوم آخوند ملا علی اکبر می باشند؛ و از میان ایشان مرحوم حاج شیخ حسن فاضل از قم مهاجرت نکرده، و اختصاص به شاگردی آن مرحوم را داشته، به درجات عالیه فقاهت و تقوی نائل شد.

مولفات:

از تألیفات ایشان قسمتی از زکوة (از اول زکوة تا اصناف مستحقین) در دست است که شرح مبسوطی بر این قسمت از شرایع است.

و دیگر جلدی از مباحث عقلیه در اصول بوده که متأسفانه در جریان سیل قم (1352 ه. ق) از بین رفته. در حدود هزار ورق یا بیشتر از مباحث مختلفه در فقه و اصول نیز نوشته اند که متفرق می باشد، و چون اوراق بسیاری از آن ها مفقود شده لذا مرتب ساختن آن ها غیر ممکن است.

وفات:

مرحوم حاج سید صادق پس از هشتاد و سه سال زندگی

با فضیلت، بعد از ظهر پنجشنبه چهارم ربیع الاول سال 1338 قمری وفات کرد، و در طرف شمال مقبره مرحوم میزای قمی در شیخان به خاک سپرده شد، در حالی که اثر عمیقی در اهالی قم از معنویت و روحانیت به جای گذاشت.

فرزندان ایشان و مؤلف رساله

از آن مرحوم پنج پسر به جای ماند که هر یک به نوبه خود از بزرگان و دانشمندان بوده و می باشند. کوچک ترین آن ها حضرت مستطاب حجة الاسلام و المسلمین آقای حاج سید احمد آقای روحانی، مؤلف همین رساله ای که در دست است می باشند.

معظم له در 13 شوال 1322 ه. ق متولد شده، و تا سن پانزده سالگی در ظل پدر زندگانی داشته است، و از اوائل عمر به تحصیل علوم دینی اشتغال داشته، و در خدمت اساتید بزرگ مانند مرحوم آیة الله آقای حاج سید محمد تقی خوانساری، و آیة الله آقای میرزا سید علی یثربی کاشانی، و مرحوم حاج شیخ حسن فاضل، فقه و اصول را تلمذ نموده، و از محضر استاد بزرگ و مؤسس حوزه علمیه قم مرحوم آیة الله آقای حاج شیخ عبد الکریم حائری - رحمه الله - یک دوره اصول و مقداری فقه فرا گرفتند.

ایشان در سال تغییر سلطنت قاجاریه (1344 ه. ق) به عزم تکمیل به نجف اشرف رهسپار، و مقداری در آن جا به درس مرحوم آیة الله نائینی و محفل مرحوم محقق مشکینی حاضر شدند. سپس مراجعت به قم نموده و مجدداً به محضر مرحوم حاج شیخ حاضر شدند، تا آن که حوادث روزگار اوضاع تحصیل حوزه علمیه قم را پریشان نموده، و مرحوم آیة الله حائری به ضعف مزاج مبتلا شدند.

روی این اصول، و جهات دیگر، و احتیاج شدید جامعه به امر تبلیغ مؤلف محترم امر منبر و تبلیغ را انتخاب و به قزوین مسافرت نموده و در آن جا رحل اقامت افکندند، و مدت سه سال و کسری در آن شهرستان بودند. سپس به مناسبت پیش آمد رفع حجاب، ترک توطن در ایران را کرده و درست در روز 17 دی بود که ازایران خارج شدند.

ایشان مدت ده سال در کربلا مجاورت داشته، و از درس و بحث مرحوم آیة الله آقای حاج آقا حسین قمی - رحمه الله - استفاده علمی می نمودند، و در این مدت شش مرتبه به هندوستان برای تبلیغ مسافرت نموده و شهر بمبئی و کلکته و بعضی دیگر از بلاد هند را دیده اند، و در ملازمت آیة الله قمی برای اعاده حجاب زنان مسافرت به ایران و مشهد کردند و چون پس از جنگ دوم جهانی نسبتاً اوضاع دینی ایران بهبودی یافت، مراجعت به ایران نموده و در تهران مقیم شده و به امر امامت و نشر احکام و معارف دینی مشغول شدند.

از تألیفات ایشان همین رسالة شریفة سر السعادة، و کتاب خاطرات، و کتاب تسلیة المریض، و کتاب کفایة النحو است.

قم، 23 جمادی الثانیه 1379 مهدی الحسینی الروحانی

گفتار مترجم

بسم الله الرحمن الرحیم

ستایش برای خداست که همه خوبی ها از او، و برای اوست؛ و سپاس مر او را رواست که نعمت و رحمتش همه را فرا گرفته، چه دشمن و چه دوست.

درود فراوان و رحمت بیکران بر روان پاک بهتر آفریدگان و برتر بر گزیدگان و بنده شایسته خدا، محمد و خاندان ارجمند و جانشینان بر حق او باد تا آن گاه که پایدار است زمین و آسمان و بر قرار است مکین و مکان.

خاندان فضیلت و جلالت

خاندان پیغمبر اسلام (محمد و آل محمد صل الله علیه و اله) بزرگ ترین خانواده ها و ارجمند ترین عائله های بشری هستند که همه در های رحمت را به روی جامعه بشر گشوده، و خوان عطای خود را برای آنان گسترده، و همه طبقات را از انواع نعمت ها بر خوردار ساخته اند.

خاندان پیغمبر اسلام صل الله علیه و اله دانا ترین و مهربان ترین طبیبانی هستند که بیماری های کشنده دل و جان بشر را به خوبی تشخیص داده و مؤثر ترین دارو ها را برای آنان به ارمغان آورده، و بی دریغ در معرض استفاده ایشان قرار داده، و بهترین پرستاری ها را نیز از آنان نموده اند.

خاندان پیغمبر اسلام نیرومند درختی پاک هستند که ریشه آن در

عزت و شرف رسیده و نام نیک و زندگی جاوید یافتند.

و در مقابل، چه جمعیت های انبوه فراوانی از طبقات پست و بلند اجتماع که در اثر بریدن رشته پیوند با آن خاندان و کناره گیری از مرام و مسلک ایشان، دچار هلاکت ها و بدبختی های دنیا و آخرت شده، و جز نابودی و ننگ چیزی از خود باقی نگذاشتند.

رشته ای باریک و هدیه ای نا چیز

روی این پایه، این نا چیز پیوسته در صدد بودم علاوه بر رشته محبت و ارادت به این خانواده که تار و پود وجود و رگ و ریشه جانم را پر کرده است، در مقام خدمت گزاری و اظهار اخلاص به ایشان نیز به رشته ای هر چند باریک باشد دست آویز شده و هدیه ای ناچیز، گر چه به اندازه ران ملخی باشد، به پیشگاه پاک شان تقدیم دارم.

و خداوند را سپاسگزارم که چندی پیش توفیقم داد و رسالة شریفة «الثقلان» را که در شرح حدیث شریف ثقلین (کتاب خدا و عترت پیغمبر صل الله علیه و اله) از قلم علامه معاصر، آقای شیخ محمد حسین آل مظفر، صادر شده بود، با توضیحات و پاورقی های مختصری ترجمه به فارسی نموده و به نام «دو سرمایه نفیس» منتشر ساختم.

و شاید در اثر آن موفقیت بوده که دیگر بار سعادتی نصیبم گردیده و مورد نظر دانشمند بزرگوار، فرزند ارجمند دو دومان نبوت، شاخه سبز و بارور باغستان ولایت، خدمت گزار صادق مرام اهل بیت عصمت، جناب حجت الاسلام آقای حاج سید احمد روحانی قمی، دامت برکاته (که شخصیت خانوادگی و موقعیت علمی ایشان برتر و ارجمند تر از این است که بخواهم در مقام معرفی و مداحی ایشان بر آیم) واقع شده، و از این بی بضاعت،

ترجمه رسالة شریفة «سر السعاده» تألیف خود شان را خواستار شدند و گوئی دست مرا گرفته و به همان رشتهٔ نا گسستنی که می خواستم رسانده، و امر به پیوند نمودند.

من هم فرصت را غنیمت شمرده، و در مدت کمتر از یک ماهی که برای آن معین کردند، با مشاغل عادی و جاری که بدان ها اشتغال داشتم رساله نام برده را با توضیحات و اضافات مختصری (که میان دو هلال یا در پائین صفحات ثبت شده) ترجمه ساده نموده و به نام رمز نیکبختی به برادران فارسی زبان خود تقدیم می دارم:

این همه آوازه ها از شه بود !

این نکته نیز نا گفته نماند که این موفقیت نیز چون توفیق سابق، در حوزه مقدسه علمیه قم، که در سایه زعامت و سر پرستی یگانه شخصیت برجسته و پیشوای بزرگ جهان تشیع، و یکتا رهبر عالی قدر، و پشتیبان استوار مرام اهل بیت علیهم السّلام سیدنا الاستاد العلامة، حضرت آیة الله العظمی آقای حاج آقا حسین طباطبائی بروجردی - منع الله الاسلام ببقائه الشریف - اداره می شود، نصیب این ناچیز گردیده و این هدیه، یکی از کوچک ترین برکات آن وجود مقدس می باشد.

از پیشگاه عظمت و رحمت پروردگار متعال خواستارم که ایام برکات و فیوضات آن وجود فائض الجود را برای عالم اسلام مستدام بدارد و امیدوارم با همه کم و کاستی و بی ارزشی را که این خدمت دارا است، باز رشته باریک ولی محکمی، به سوی خاندان جلیل و شریف محمد و آل محمد صلوات الله علیهم اجمعین - باشد، که هرگاه برادران ایمانی و دوستان این خاندان پاک به آن دست آویز شده و در مقام اظهار

دوستان پاکیزه خود محشور فرماید - چنین می گوید که:

این رساله مختصر، گفتار چندی است در بیان معنی صلوات، و آثار و احکام آن، که برای یاد آوری خودم و بینائی دیگران به رشته نگارش در آورده؛ و از (پیشگاه مقدس) پیغمبر اکرم صل الله علیه و اله و خاندان پاک او معذرت خواسته و با همه نا قابلی و بی ارزشی امید پذیرش آن را دارم.

و آن را (هر چند ران ملخی بیش نیست) به دربار بزرگواری و جلالت (سلیمان زمان، پیشوای انس و جان) ختم کننده اولیا، زمامدار امور جهانیان، صاحب العصر حجة بن الحسن - صلوات الله علیه و علی آبائه و جعلنی الله فداه - هدیه نموده و به نام سر السعاده نامیده و بر سه بخش و خاتمه اش مرتب ساختم.

امید است هر گاه ناظرین (و خوانندگان ارجمند) بر لغزش و کم و کاستی در آن بر خورد شوند با دیده بخشش نگریسته و از آن در گذرند.

بخش اول: معنی صلوات

معنی صلوات در روایات

این است آن چه از لغت و موارد استعمال صلوات به دست می آید. و اما آن چه را در بعضی از روایات و احایث در معنی صلوات فرموده اند، پس از لوازم و حکمت های آن می باشد.

از جمله، در کتاب «مختصر بصائر الدرجات» ⁽¹⁾

اول: نام کتابی است در مناقب اهل بیت عصمت - علیهم السلام - در 4 جزء که از کتب معتبره و اصول معتمدة طایفه امامیه می باشد و تألیف شیخ جلیل، ابی القاسم سعد بن عبد الله الاشعری القمی، متوفی 299 یا 301 ه. ق می باشد که شیخ فاضل، حسن بن سلیمان حلی آن را مختصر و سپس منتخب نموده است.

دوم: نام کتابی است در ابواب احادیث امامیه، در 4 جزء ایضا، که تألیف محدث جلیل، محمد بن الحسن الصفار القمّی متوفی 290 ه. ق می باشد که درک خدمت حضرت امام حسن عسکری - علیه السلام- را نموده و از روات و حدیث کنندگان از آن بزرگوار می باشد؛ و محمد بن یحیی و دیگران از او روایت می نمایند.

«هر کس بر پیغمبر صل الله علیه و اله صلوات فرستد، معنایش این است که به درستی که من بر عهد و پیمان خودم که در (عالم ذر) در پاسخ گفتار خداوند

و ثناء نیکو از خداوند متعال بر پیغمبرش می باشد، و آن (بنا بر اصطلاح اهل ادب) اسم مصدر است که (جاری بر وزن مصدر نبوده و) به جای آن به کار می رود. (چنان که گویند) صلی صلوة، یعنی خواند (خداوند را) خواندنی؛ و صلوات، پرستش گاه های جهودان است ⁽¹⁾

برای این که خداوند نیرومند و ارجمند است.

در این آیه شریفه، کلمه صلوات، بنا بر مشهور میان مفسرین به معنی کلیسای جهودان است و از حضرت امام جعفر صادق - علیه السلام- روایت شده که آن را با ضمّ صاد و لام قرائت نموده و تفسیر به قلعه های محکم اهل مدینه فرموده است.

ولی بنا بر آن چه (در زبان شارع و اهل شرع) استعمال می شود، با هیچ یک از الفاظ رحمت و دعا، مرادف نیست:

اما اول: برای این که خداوند حکیم در قرآن کریم فرموده: أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ ⁽¹⁾و در دعا های رسیده از معصومین علیهم السّلام وارد شده: ﴿اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ و اَرْحَمُ وَ آلِ مُحَمَّدٍ) (که در این مواضع رحمت را عطف بر صلوات نموده و پس از آن ذکر کرده اند) و ظاهر این گونه استعمال، تعدد و دو بودن است.

و اما دوم: پس برای این که دعا، هرگاه متعدی به حرف «علی» شود (معنی نفرین را دهد و) بر ضد صلوة است که با «علی» استعمال می شود (و به معنی رحمت و طلب رحمت می باشد) پس آن دو مترادف و یکسان نیستند ؛ بلکه چنان چه از موارد استعمال صلوات استفاده می شود و در کلام قاموس نیز بدان اشاره شد، می توان گفت:

صلوة به معنی نوع خاصی از رحمت است که با بزرگ داشت و

ثنا جوئی ضمیمه باشد؛ و گوئی که میان آن دو به (اصطلاح اهل ادب) عموم و خصوص مطلق است؛ زیرا که رحمت، هم درباره گنه کاران و نا فرمانان به کار می رود، و هم در مورد معصومین و پاکان، ولیکن صلوة فقط در (مورد پاکان و در) جائی استعمال می شود که قصد ثناء و تعظیم شده باشد.

پس این که دیده می شود که بعضی از دانشمندان معاصر، هنگام نقل آن چه بر لوح قبر حضرت امام جعفر صادق (و سایر ائمه بقیع علیهم السّلام) نوشته شده، از این که پس از ذکر نام مقدس، برای آن بزرگواران طلب رحمت شده، بیزاری جسته و گفته است: من مقام شما را برتر از آن می دانم که برای شما طلب رحمت شود...، خالی از اشکال نیست. برای این که در دعا های رسیده از معصومین علیهم السّلام بسیار یافت می شود جمله: اللَّهُمَّ اَرْحَمُ وَ آلِ مُحَمَّدٍ. به علاوه چنان که بیان کردیم، استعمال رحمت، اختصاص به گنه کاران و نا پاکان ندارد.

معنی صلوات در روایات

این است آن چه از لغت و موارد استعمال صلوات به دست می آید و اما آن چه را در بعضی از روایات و احایث در معنی صلوات فرموده اند، پس از لوازم و حکمت های آن می باشد.

از جمله، در کتاب «مختصر بصائر الدرجات» ⁽¹⁾

اول: نام کتابی است در مناقب اهل بیت عصمت - علیهم السلام - در 3 جزء که از کتب معتبره و اصول معتمدة طایفه امامیه می باشد و تألیف شیخ جلیل، ابی القاسم سعد بن عبد الله الاشعری القمی متوفی 299 یا 301 ه. ق می باشد که شیخ فاضل، حسن بن سلیمان حلی آن را مختصر و سپس منتخب نموده است.

دوم: نام کتابی است در ابواب احادیث امامیه، در 4 جزء ایضا، که تألیف محدث جلیل، محمد بن الحسن الصفّار القمی متوفی 290 ه. ق می باشد که درک خدمت حضرت امام حسن عسکری - علیه السّلام- را نموده و از روات و حدیث کنندگان از آن بزرگوار می باشد؛ و محمد بن یحیی عطار و دیگران از او روایت می نمایند.

«هر کس بر پیغمبر صل الله علیه و اله صلوات فرستد، معنایش این است که به درستی که من بر عهد و پیمان خودم که (در عالم ذر) در پاسخ گفتار خداوند

متعال « ألَسْتُ بِرَبِّکُمْ... » ⁽¹⁾

چنان که در قرآن کریم که کتاب دعوت و بر طبق فطرت می باشد، در آیات بسیاری این اصل را تذکر داده است که هر گاه از این مردم بپرسی که کیست آن که آسمان ها و زمین را آفریده است با لفطره و به ناچار می گویند: خداوَلَئِنَ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ و الأرض لَیَقُولُنَّ اللّه.

متاسفانه!! در اثر انحرافات و آلودگی ها و دست های نا پاکی که در زمان های بعد، در این جهان طبیعت، در مقدمات پیدایش بسیاری از افراد بشر به کار رفته، و شرکت ها و دستبرد هایی که شیطان در اسباب وجود و پرورش آن ها نموده است، در همه اعصار، به خصوص در عصر حاضر، می بینیم جمعیت های انبوهی از بشر را که بر خلاف فطرت اولیه خود از بندگی خداوند سر پیچیده و از فرمان برداری او بیرون رفته و راه کج و باطل و بد بختی را می پیمایند.

قال الصادق علیه السّلام: اَنْ صَلَّی عَلَی اَلنَّبِیِّ وَ آلِهِ فَمَعْنَاهُ أَنِّی أَنَا عَلَی اَلْمِیثَاقِ وَ اَلْوَفَاءِ اَلَّذِی قَبِلْتُ حِینَ قَوْلِهِ تَعَالَی: أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ

و نزدیک به این حدیث است در معنی صلوات، آن چه در کتاب

شریف کافی ⁽¹⁾

مؤلف بزرگوار آن، محدث جلیل، عالم بی بدیل، ثقة الاسلام ابو جعفر محمد بن یعقوب کلینی رازی از علمای قرن سوم هجری می باشد که در سال 329 ه. ق معروف به سال تناثر نجوم (یعنی فرو ریختن ستارگان) مقارن با اول غیبت کبرای حضرت ولی عصر - عجل الله فرجه الشریف - وفات نموده است.

این کتاب یکی از چهار کتابی است که در طول این چندین قرن مرجع و مستند و مورد اعتماد علمای شیعه بوده و می باشد.

در باب مولد نبی صل الله عیه و اله از جزء اول آن کتاب به سند مرفوع از محمد بن سنان، و او از داود بن کثیر رقی نقل نموده که می گوید: گفتم به حضرت ابی عبد الله (امام جعفر صادق علیه السّلام)، معنی سلام بر پیغمبر خدا صل الله علیه و اله چیست؟ فرمود:

«هنگامی که خداوند متعال، پیغمبرش و وصی و دختر و دو فرزند پیغمبرش و جمیع پیشوایان حق را آفرید، و شیعیان ایشان را هم خلق نمود، از آنان پیمان گرفت (بر خدا شناسی و حق پرستی)، و این که (در راه پیروی از حق) صبر نموده و یک دیگر را وادار به صبر کنند، و روابط خود را بر قرار داشته و از (نا فرمانی و عذاب) خداوند بپرهیزند.

و وعده داد ایشان را که (در برابر وفا داری به این پیمان) زمین با برکت و حرم امن الهی را به آنان تسلیم نموده، و برای آنان بیت معمور را فرود آورده ⁽¹⁾

ولی ممکن است همه این عبارات، اشارات و کنایاتی از همان دولت حقة الهیه و مدینة فاضله ایمانیه ای باشد که خداوند آن را برای بندگان مؤمن و ثابت قدم خود مقدر فرموده و به آنان وعده داده است که هر گاه شرائط و مقتضیات آن را فراهم آورده و لیاقت و شایستگی آن را پیدا کنند، بر آنان منت گذاشته و آن روز موعود را نصیب ایشان فرماید.

آنگاه در سایه آن دولت است که زمین برکات خود را ظاهر نموده، و امنیت عامه مطلقه فراهم آمده و خانه دنیا و آخرت همگان آباد گردیده، و سقف بنیان عزت و شرف، و کاخ رفعت و مجد آنان سر به آسمان کشیده و مورد غبطه و حیرت و شگفت فرشتگان واقع می گردند.

خداوند هر چه زود تر آن روز فیروز و آن دولت عادله حقه را برساند، آمین؛ اللهم آمین.

در آن برای دشمن ایشان نیست - و (نیز وعده داد آنان را) این که بوده باشد برای ایشان در آن سرزمین، آن چه که دوست داشته باشند.

و پیغمبر اکرم صل الله علیه و اله برای هر یک از پیشوایان حق و پیروان ایشان، چنین پیمانی گرفته است، و این سلام (که بر پیغمبر صل الله علیه و اله یا یکی از آن بزرگواران می شود )، یاد آوری و تازه کردن آن پیمان است بر خداوند متعال (به این امید) که شاید تعجیل در آن پیروزی و آثار سلام فرماید». ⁽¹⁾

عَنْ دَاوُدَ بْنِ کَثِیرٍ اَلرَّقِّیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: مَا مَعْنَی اَلسَّلاَمِ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ؟ فَقَالَ: إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمَّا خَلَقَ نَبِیَّهُ وَ وَصِیَّهُ وَ اِبْنَتَهُ وَ اِبْنَیْهِ وَ جَمِیعَ اَلْأَئِمَّهِ وَ خَلَقَ شِیعَتَهُمْ أَخَذَ عَلَیْهِمُ اَلْمِیثَاقَ، وَ أَنْ یَصْبِرُوا وَ یُصَابِرُوا وَ یُرَابِطُوا وَ أَنْ یَتَّقُوا اَللَّهَ وَ وَعَدَهُمْ أَنْ یُسَلِّمَ لَهُمُ اَلْأَرْضَ اَلْمُبَارَکَهَ وَ اَلْحَرَمَ اَلْأَمْنَ، وَ أَنْ یُنَزِّلَ لَهُمُ اَلْبَیْتَ اَلْمَعْمُورَ وَ یُظْهِرَ لَهُمُ اَلسَّقْفَ اَلْمَرْفُوعَ وَ یُرِیحَهُمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ، وَ اَلْأَرْضَ اَلَّتِی یُبَدِّلُهَا اَللَّهُ مِنَ اَلسَّلاَمِ...، وَ یُسَلِّمُ مَا فِیهَا لَهُمْ «لاَ شِیَهَ فِیهَا» قَالَ: لاَ خُصُومَهَ فِیهَا لِعَدُوِّهِمْ، وَ أَنْ یَکُونَ لَهُمْ فِیهَا مَا یُحِبُّونَ وَ أَخَذَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَلَی جَمِیعِ اَلْأَئِمَّهِ وَ شِیعَتِهِمُ اَلْمِیثَاقَ بِذَلِکَ، وَ إِنَّمَاعلیه اَلسَّلاَمُ [عَلَیْهِ]تَذْکِرَهُ نَفْسِ اَلْمِیثَاقِ، وَ تَجْدِیدٌ لَهُ عَلَی اَللَّهِ لَعَلَّهُ أَنْ یَجْعَلَهُ جَلَّ وَ عَزَّ وَ یُعَجِّلَ اَلسَّلاَمَ لَکُمْ بِجَمِیعِ مَا فِیهِ.

ده معنی برای صلوات

در بعضی از روایات معتبره وارد شده که: «صلوات بر محمّد و آل محمد صل الله علیه و اله بر ده معنی دلالت نموده و ده فائده از آن به دست می آید »

چنان که در کتاب وسائل ⁽¹⁾

مؤلف آن، محدث جلیل، مرحوم محمد بن الحسن الحر العاملی -رحمه الله- از علماء بزرگ و محدثین عالی مقام قرن یازدهم هجری می باشد که در سال 1104 ه-. ق در مشهد رضوی - علیه السلام - وفات نموده؛ و قبرش در صحن مطهر حضرت امام رضا - علیه السلام - نزدیک مدرسه میرزا جعفر، معروف و مزار دانشمندان و اهل ایمان است.

این کتاب شریف نظر به جامعیتی که دارد، مورد نظر کیمیا اثر حضرت آیة الله العظمی سیدنا الاستاد العلامة آقای حاج آقا حسین طباطبائی بروجردی -متع الله العلم والدین و المسلمین بطول بقائه - واقع شده و چند سالی است که جمعی از فضلا و دانشمندان حوزة مقدسة علمیة قم را مأموریت داده اند تا با دستور و تحت نظر خود شان، خصوصیات و مزایائی را که در مقام جمع آوری و تبویب و تنظیم احادیث شریفه، از نظر مؤلف معظم محو شده و سبب کمی استفاده، یا به اشتباه افتادن مراجعه کنندگان به آن کتاب گردیده است، بر آن افزوده؛ و مکررات و اضافاتی را که نیز موجب اخلال به مقصود و یا مانع از رسیدن به مطلوب می شود از آن بردارند تا این کتاب شریف از هر جهت نواقص آن تکمیل، و راه استفاده از آن آسان تر و نفع آن بیشتر گردد.

اینک در اثر زحمات و کوشش های چندین ساله آقایان فضلا، جامع کامل مهذب و نافعی فراهم گردیده و آماده چاپ است. امید است که با توجهات خاصه حضرت آیة الله العظمی - مدظله العالی- هر چه زود تر به چاپ رسیده و مورد استفاده علما و فضلا واقع شده و این اثر بزرگ برای اسلام و علم باقی بماند.

گفت: پرسیدم امام جعفر صادق علیه السّلام را از این که شخصی در حال نماز، در هیئت رکوع یا سجود است که یاد از پیغمبر صل الله علیه و اله می کند، آیا در آن حالت بر او صلوات بفرستد ؟ فرمود:

«آری، زیرا صلوات بر پیغمبر خدا، به مانند تکبیر و تهلیل است (و از جمله ذکر خداوند است که به نماز ضرری نمی رساند) بلکه در همه جا و همه حال، نیکو و مطلوب می باشد و آن ده حسنه است که هیجده فرشته آن را استقبال می نمایند تا هر کدام آن ها را دریابند آن ها را فرا گیرند». ⁽¹⁾

عن عبدا الله بن سنان، قال: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ یُذْکَرُ النَّبِیُّ صل الله علیه و اله وَ هُوَ فِی الصَّلَاةِ الْمَکْتُوبَةِ إِمَّا رَاکِعاً وَ إِمَّا سَاجِداً فَیُصَلِّی عَلَیْهِ وَ هُوَ عَلَی تِلْکَ الْحَالِ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّ الصَّلَاةَ عَلَی نَبِیِّ اللَّهِ صل الله علیه و اله کَهَیْئَةِ التَّکْبِیرِ وَ التَّسْبِیحِ وَ هِیَ عَشْرُ حَسَنَاتٍ یَبْتَدِرُهَا ثَمَانِیَةَ عَشَرَ مَلَکاً أَیُّهُمْ یُبَلِّغُهَا إِیَّاهُ.

و مؤید این بیان بلکه پایه و مایه آن می تواند بود، آیه آخر از سوره مبارکه فرقان که پس از ذکر اوصاف و اخلاق عباد الرحمن (بندگان خداوند مهربان) فرماید: قُلْ ما یَعْبَؤُ بِکُمْ رَبِّی لَوْلا دُعآؤُکُمْ؛ یعنی: بگو: چه ارزش و وزنی دهد شما را پروردگار من ؟ یا این که: ارزش و وزنی نمی دهد شما را پروردگار من؛ اگر نباشد دعای شما (و خواندن او را از راه بندگی و از روی اخلاصمندی در همه احوال و برای همه امور). و شاید در این آیه نظر به این نکته باشد که آن بندگان شایسته و آراسته خداوند که در آیات جلو تر توصیف شده اند نیز باید بدانند و آگاه باشند که آن چه از فضائل و کمالات برای آنان ذکر شده همه اش در اثر فضل و عنایت خداوند می باشد که در نتیجه بندگی و پناهندگی به او نصیب آنان گردیده است.

پس این ها، ده فائده است برای صلوات که پاره ای از آن ها را از

گفته های صاحب وافی ⁽¹⁾-رحمه الله - به دست آورده ایم.

اما جهت فقه حدیث را (که بیان حکم شرعی صلوات است در نماز و غیر آن) به یاد داشته باش، تا در بخش احکام متعرّض شویم.

نتیجه سخن این که آن چه در این سه حدیث شریف بیان شده، از لوازم (و آثار) صلوات است و از معنی مطابقی آن خارج است ؛ بلکه معنی مطابقی آن، چنان که بیان کردیم، همان طلب رحمت با نوعی از احترام و بزرگ داشت می باشد (و این همان معنی است که در فارسی از آن تعبیر به درود فرستادن می شود).

مقصود از آل در صلوات

کلمه «آل» در لغت به معنی اهل، بلکه گفته اند خود آن است که هاء آن برای تخفیف، بدل به همزه شده، و همزه را نیز به جهت فتحه پیش از آن بدل به الف کرده اند.

بنا بر این، لفظ آل شامل تمام نسل و فرزندان پیغمبر - صلی الله علیه و آله- تا روز قیامت ⁽¹⁾

و روی همین است که قطعاً وجود مبارک علی - علیه السلام - داخل آل است و احتیاج به هیچ گونه تأویل ندارد و اگر نبود قرائن قطعی و امارات یقینی که در دست است، زوجات نبی اکرم - صلی الله علیه و آله - نیز داخل آل و اهل او بودند. ولی به همان دلیلی که غیر حضرات علی و زهراء و حسن و حسین - علیهم السّلام - سایر خویشاوندان آن عصر پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - از آل در صلوات بیرون رفته اند؛ زوجات آن حضرت نیز خارج شده اند.

آری، فرقی میان آل و اهل است که آل را فقط در اشراف به کار می برند، ولی اهل عمومیت به همه طبقات دارد. مثلا نزدیکان شخص بار بر یا پینه دوز را آل او نخوانند ولی اهلش بگویند.

از آل که جزء صلوات واجب در تشهد نماز و غیر آن شده، چه کسانند؟ آیا به همان معنی اصلی، باقی و شامل تمام ذرّیه می باشد، یا این که اختصاص به معصومین و پاکان ایشان دارد که خداوند دوستی آنان را واجب کرده و اطاعت شان را فرض شمرده است؟

محقق ثانی ⁽¹⁾

دارای تألیفاتی گران بها است و کتاب جامع المقاصد او که در شرح قواعد علامه نوشته شده، از کتب نفیسه در فقه است که صاحب جواهر الکلام فقیه متبحر مرحوم شیخ محمد حسن نجفی - رحمه الله - متوفی سال 1266 ه. ق در باره آن فرموده هر کس که جامع المقاصد و وسائل و جواهر در نزدش حاضر باشد؛ در مقام فحص از مبانی و ادله فقهیه، محتاج به کتاب دیگری نخواهد بود که به اعتراف ایشان با بودن جواهر باز جامع المقاصد را لازم دانسته اند.

این نکته نا گفته نماند که این عالم بزرگ را محقق ثانی گویند نسبت به محقق اول (شیخ اجل، نجم الدین جعفر بن حسن بن یحیی حلی - رحمه الله - صاحب کتاب شرایع و نافع و معتبر و غیره ) که به جلالت قدر معروف و به عظمت مقام مشهور است. وفاتش در سال 676 ه. ق در حله و قبرش مزار عمومی می باشد.

ائمه معصومین علیهم السّلام می باشند و شهید ثانی ⁽¹⁾

این بزرگوار را در سن 55 سالگی؛ اهل سنت و جماعت در سال 966 ه. ق شهیدش کردند و او را شهید ثانی گویند نسبت به شهید اول، که ترجمه ایشان پس از این خواهد آمد.

ولی بعضی از بزرگان عصر حاضر، مقصود از آل در صلوات را (نیز به همان معنی لغوی) همه ذریه دانسته اند، و بعضی دیگر (راه احتیاط را پیموده و) گفته اند چاره ای نیست جز احتیاط به این که در صلوات بر آل، هر کس که خداوند اراده نموده است، در نیت گرفته شود.

(این است اقوال علما در این مسأله) ولی حق در مطلب، همان گفتار محقق - رحمه الله - است که فرموده مراد از آل همان معصومین علیهم السّلام می باشند، برای این که در بیشتر صلوات هائی که از ائمه معصومین علیهم السّلام وارد شده، آل را به او صافی توصیف کرده اند که شامل غیر ایشان نمی شود مانند صلوات وارده در ماه شعبان ⁽²⁾و در روزهای جمعه ⁽³⁾پس اگر مقصود

از آل همه ذریه باشند، می بایست این گونه صلوات ها ناقص و دنباله بریده باشند که جز دوری از رحمت خداوند بهره نداشته باشد؛ زیرا صلوات ناقص (که آل به معنی صحیح آن ضمیمه اش نباشد) مطلوب خداوند متعال نبوده و از آن نهی شده است ⁽¹⁾

برای این که مدعی می تواند بگوید: در این موارد به قرینه این گونه اوصاف که ذکر شده، آل تخصیص یافته و تطبیق بر آن بزرگواران می شود؛ و این هم که پیغمبر اکرم -صلی الله علیه و آله - نهی فرموده که صلوات أبتر و دنباله بریده (که ذکر آل در آن نشده باشد) بر من نفرستید؛ مقصودش این بوده که چنین نباشد (که به طور سلب کلی) هیچ گونه نامی از آل آن بزرگوار برده نشود و هیچ یک از ایشان ضمیمه در صلوات نگردند؛ و رفع این محذور به این می شود که (به طور ایجاب جزئی) بعضی از افراد آل ضمیمه شوند، خصوصاً اگر آن افراد از بزرگان و کامل های ایشان باشند پس می شود که گاهی آل به طور کلی و عمومی ضمیمه شود و گاهی هم (با ذکر اوصاف و قرائن) افراد کامله آن ضمیمه شوند، تا صلوات بر آن بزرگوار ناقص و ابتر نباشد.

پس عمده مطلب در اثبات این که آل محمد - علیهم السلام - جز آن افراد معلوم معصوم را شامل نمی شود، این است که اشکال از ریشه قطع و دفع شود؛ و آن بدین گونه است که ما قبلا گفتیم: از اصل و ریشه، لفظ آل، شامل همه نسل و ذریه و کسان شخص نمی شود، بلکه اختصاص به خواص و اشراف از منسوبین و وابستگان هر کس دارد.

چنان چه گواهی بر این امر دهد آیه شریفه 33 از سوره آل عمران إنَّ اللهَ اصْطَفَی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرَاهِیمَ وَ آلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ زیرا بدیهی است که پیغمبر ارجمندی مانند ابراهیم - علیه السلام -، بر هر فرزند و ذریه او آل گفته نمی شود؛ بلکه مراد، اشراف و پاکانی هستند که با او تناسب و نزدیکی داشته و قابل اصطفا باشند.

نتیجه آن که آل محمد - علیهم السلام - بنا بر لغت و استعمال، اختصاص به آن اشراف و خواصی از کسان و خاندان او دارد که در عصمت و طهارت با او نسبت و بستگی داشته اند، و ایشان منحصر در همان افراد معین و مشخص معصومین - علیهم السلام - می باشند.

پس نتیجه این که: مقصود از آل (در صلوات) همه نسل و ذرّیه نبوده، و فقط معصومین ایشان می باشند.

معنی لطیفی برای آل

از بعضی اخبار فهمیده می شود که آل پیغمبر صل الله علیه و اله آن چنان کسانی هستند که بازگشت روحی و معنوی آنان به آن بزرگوار بوده، و رابطه نورانی و روحانی با او دارند (خواه رابطه جسمانی بر قرار باشد یا نباشد). مانند روایت وسائل از کتاب ثواب الاعمال ⁽¹⁾

مؤلف، از بزرگان محدثین و علمای شیعه امامیه بوده که به دعای وجود مقدس ولی عصر امام زمان -ارواح العالمین له الفداء- به وجود آمده، و برکات زیادی از مؤلفات و علوم او نصیب جامعه شیعه شده است.

در سال 381 ه. ق وفات نموده و قبرش در شهر ری در جوار مقبرة حضرت عبد العظیم حسنی - علیه السلام- مزار عمومی است.

پدر بزرگوارش، علی بن الحسین معروف به ابن بابویه - رحمه الله - نیز از بزرگان مشایخ و محدثین قمیین می باشد و از توقیع شریف حضرت امام حسن عسکری - علیه السلام - که او را شیخ و معتمد و فقیه خوانده و به خود نسبتش داده است، جلالت قدر او ظاهر می شود. در سال 329 ه. ق وفات نموده و قبرش در نزدیکی صحن مطهر حضرت معصومه - علیها السلام - دارای قبه ای است (به نام مقبرة ابن بابویه) و مزار اهل ایمان می باشد.

نزد حضرت ابی عبد الله (امام جعفر صادق علیه السّلام) حاضر بودم که مردی گفت: اللهمَّ صَلِّ عَلی محمدٍ وَ اَهْلِ بَیْتِ مُحمَّد؛ پس ابو عبد الله فرمود: ای شخص، تو حق ما را ضایع کردی (و از میان بردی)، آیا ندانسته ای که اهل بیت (پیغمبر صل الله علیه و اله) پنج نفر اصحاب کساء می باشند ؟ آن مرد گفت: (پس در صلوات بر شما) چگونه بگویم؟ فرمود: بگو اللهم صل علی محمد و آل محمد، تا ما و شیعیان ما در آن داخل باشیم. ⁽¹⁾

عن عمار بن موسی قال: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ رَجُلٌ اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِ مُحَمَّدٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَا هَذَا لَقَدْ ضَیَّقْتَ عَلَیْنَا أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ أَهْلَ اَلْبَیْتِ خَمْسَهٌ أَصْحَابُ اَلْکِسَاءِ فَقَالَ اَلرَّجُلُ کَیْفَ أَقُولُ قَالَ قُلِ اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَنَکُونَ نَحْنُ وَ شِیعَتُنَا قَدْ دَخَلْنَا فِیهِ.

که از این حدیث شریف استفاده می شود که میزان و شرط در آل که ضمیمه کردن آن در صلوات لازم است همان ولادت روحیه (و رابطة معنوی) است نه ولادت جسمانیه (و ارتباط ظاهری) ⁽²⁾

الف) این که هر چند که معنی اهل در سایر موارد استعمالش عمومیت دارد و همه افراد خاندان و کسان نزدیک شخص را فرا می گیرد، ولی خصوص کلمه اهل بیت که در خاندان پیغمبر - صلی الله علیه و آله - استعمال شود، مقصود از آن ها همان افراد معدود و معین، یعنی پنج نفر اصحاب کساء: محمد و علی و زهرا و حسنین - علیهم الصلوة و السلام - می باشند و هر گاه نام مقدس محمد - صلی الله علیه و آله - جدا گانه ذکر شده و اهل بیت عطف بر او شود، مقصود آن چهار نفر بزرگوار دیگر شان خواهد بود؛ مگر این که قرائن و امارات دیگری در کلام باشد که بفهماند غیر ایشان نیز داخل در اهل بیت می باشند؛ چنان که در بسیاری از صلوات ها و ادعیه رسیده از این خاندان کلمه، اهل بیت مانند کلمه آل بر همه ائمه معصومین - علیهم السلام - اطلاق شده است.

و در هر حال گوئیا که در این حدیث شریف، نظر به تفسیر ذیل آیه شریفه 33 از سوره احزاب (آیه تطهیر) دارد إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً که به موجب روایات بسیار دیگری نیز که در تفسیرش وارد شده است، مقصود از اهل بیت که خداوند متعال آن را از همه بدی ها و پلیدی ها و زشتی ها و ناروا ها پاکیزه داشته است، همان پنج نفر اصحاب کساء می باشند که در آن عصر کسی دیگر از خاندان و کسان او در آن شرکت ندارند.

ب) مطلب دوم که از این حدیث شریف استفاده می شود این که: شیعیان صادق این خاندان که پیروان راست و درست پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - می باشند، منسوب به آن بزرگوار بوده و در شمار آل او در می آیند، و این خود کرامتی بزرگ و سعادتی عظیم است که به حساب در نیاید و به موجب این حدیث شریف تمام صلوات هائی که مردمان می فرستند و آل پیغمبر -صلی الله علیه و آله- را به آن بزرگوار ضمیمه می کنند، شامل شیعیان این خاندان پاک نیز بوده و از برکات آن بهره مند می باشند.

و این امر را تأیید کند آیه شریفه 36 از سوره هود، که در باره فرزند نا فرمان نوح پیغمبر - علیه السلام - فرماید: إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ و هم حدیث شریف پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - که فرماید: سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ: «سلمان از ما خاندان است، او را سلمان فارسی نخوانید و سلمان محمدی - صلی الله علیه و آله - بگوئید ».

در هر حال، مقصود از آن «آل» که دوستی و چنگ زدن به دامن ایشان و صلوات فرستادن بر آنان واجب است، و از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و اله

بریده نمی شوند نه در دنیا و نه در آخرت، نه در پنهان و نه در آشکار (نه در جسم و نه در جان)، هرگز از او جدا نمی گردند تا در لب حوض (کوثر) بر آن سرور وارد شوند همانا پاکان و بزرگواران و پرهیز کاران از نسل او (فاطمه و شوهر و فرزندان معصومین او علیهم السّلام) می باشند که پدر و مادرم (بلکه جان جهان و جهانیان) فدای ایشان باد.

بخش دوم: آثار و فوائد صلوات

فائدة صلوات عائد کیست ؟

(بدیهی است این ذکر شریف که این اندازه درباره آن تأکید شده دارای نتیجه و فائده بزرگی است) اینک ببینیم آیا فائده آن، فقط به شخص صلوات فرستنده بر می گردد و اختصاص به او دارد یا این که پیغمبر اکرم صل الله علیه و اله و آل طاهرین او نیز از آن بهرمند می شوند ؟

سخنان دانشمندان در این باره مختلف و عقائد ایشان در زد و خورد است.

شهید ثانی - رحمه الله - در شرح لمعه گفته: نتیجه صلوات (بر پیغمبر اکرم صل الله علیه و اله) فقط به صاحبش بر می گردد. برای این که خداوند متعال به قدری مرتبتِ بلند و منزلت ارجمند در نزد خودش به پیغمبرش عطا کرده است که مجالی برای بالا رفتن مقام او باقی نمانده، چنان که اخبار به این امر گویا، و علماء بزرگوار هم به آن تصریح کرده اند.

از علامه مجلسی ملا محمد تقی ⁽¹⁾

دارای تألیفاتی است که از جمله آن ها شرح فقیه به عربی و فارسی، و حواشی بر اصول کافی و شرح صحیفه سجادیه - علیه السلام - می باشد وفاتش در سال 1070 ه. ق مطابق با این مصرع فارسی می باشد: «افسر شرع اوفتاد و بی سر و پا گشت فضل».

و اما فرزند ارجمندش مجلسی ثانی، بلکه علامه مجلسی علی الاطلاق؛ معروف در بلاد و آفاق، زنده کننده آثار مذهب و آئین، و بر پا دارنده مراسم شریعت و آئین، همانا ملا محمد باقر بن محمد تقی مجلسی است که دارای تألیفات بسیار در علوم اسلامیه به عربی و فارسی بوده و در بحار متلاطم اخبار و احادیث اهل بیت عصمت - علیهم السلام - فرو رفته و گوهر های گران بهائی به دست آورده و با بیانات کافیه خود آن ها را جلا و صفا داده و مورد استفاده همگان قرار داده است.

در اثر تألیفات بسیار و ارجمندش خصوصاً کتاب شریف بحار الانوار که دائرة المعارف بزرگ مذهب شیعه می باشد، حتی بزرگی بر عالم اسلام و تشیع دارد. و این که بعضی از مخالفین مذهب شیعه را دین مجلسی نام گذاشته اند می توان گفت که کلمه حقی است که از آن اراده باطل کرده اند. بر خداوند متعال است اجر نیک و مزد شایسته او.

وفاتش در 27 ماه رمضان 1110 ه. ق مطابق با این بیت است:

ماه رمضان چوبیست و هفتش کم شد *** تاریخ وفات باقر اعلم شد

قبرش در مسجد جامع قدیم اصفهان در مقبرة والد ماجدش، مزار مؤمنین می باشد.

فرموده: اگر بنا باشد که پیغمبر صل الله علیه و اله از دعا و صلوات امتش بهره مند گردد و بر کمال او افزوده شود، باید کامل از ناقص بهره ببرد و این امر (در نزد عقل) محال است.

دانشمند محقق، آقا جمال الدین خوانساری ⁽¹⁾

وفات پدر: حسین بن محمد، محقق خوانساری، در سال 1099 ه.ق و وفات پسر آقا جمال الدین خوانساری، در سال 1125 ه. ق واقع شده و قبر هر دو بزرگوار در تخته فولاد اصفهان، مزار اهل ایمان می باشد.

(این است پاره ای از کلمات علما و بزرگان در این باره) ولی به نظر می رسد که آن چه را محقق خوانساری - رحمه الله - دور ندانسته (و جایز شمرده) است، همان، حق در مطلب باشد. زیرا قابلیت نفوس مقدسه را (برای پذیرفتن کمال) اندازه ای نیست، و فیوضات و رحمت های خداوندی را نیز پایانی نمی باشد؛ و موجودات ممکنه و حادثه، هر اندازه کمالات را فراگیرند (و به هر مرتبه ای از هستی که برسند) باز گدایان درگاه خداوند و نیازمندان به آفریدگار و پدید آورنده خود می باشند،

بلکه رساندن فیوضات را به آنان به یک بار ممکن نیست (و ناچار باید تدریجاً رو به کمال بروند).

زیرا آن چه و آن که در آغاز و انجام هستی خود، در ذات و صفات و کمالات خود نیازمند است (و از خود چیزی ندارد)، پیوسته دست حاجت و گدائیش به سوی خداوند بی نیاز دراز است (و از او درخواست فیض می نماید). چنان که خداوند حکیم در قرآن کریم فرماید: یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ ⁽¹⁾

وَ اللّهُ هُو الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ ما ذلِکَ عَلَی اللّهِ بِعَزیزٍ. یعنی: ای گروه مردمان (و ای جامعه انسان هر که و هر چه باشید و بهر مرتبه و پایه از تعالی و ترقی که رسیده باشید) شما (گدایان و) محتاجان به سوی خداوند (و کمک و دستگیری او) می باشید، و خداوند است که او بی نیاز (از کمک و بندگی و فرمان برداری شما) بوده و مورد ستایش همه جهانیان و اهل زمین و آسمان می باشد. اگر بخواهد، شما را (با همه توانائی و زورمندی و ابزار و آلات زندگی که فراهم آورده و همه نیرو ها که مسخر کرده اید هلاک نموده و) می برد و آفریده (دیگر و تازه و) نوی پدید می آورد (تا از فرمان برداری او سر پیچی ننموده و سر کشی نکنند) و این (نو کردن خلقت و تجدید هستی که سنت خدائی بر آن قرار گرفته و همه روزه در این جهان صورت عمل به خود می گیرد) بر خداوند (که دانا و توانا است) دشوار نیست.

پس پیغمبر اکرم صل الله علیه و اله و بزرگواران از خاندان او، گر چه به مقامی از نزدیکی و ارجمندی نزد خداوند رسیده اند که به گفتن و نوشتن در نیامده،

بلکه خرد را یارای فهم و درک آن نیست؛ ولی با این وصف به امر خداوند می گوید: رَبِّ زِدْنی عِلْماً ⁽¹⁾

از این آیه شریفه، ارزش فوق العاده علم و دانش، در نزد پروردگار متعال فهمیده می شود. زیرا می بینیم پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله- با آن مرتبه کامل از علم، که دره ای جهان غیب به رویش باز، و در تمام مراحل هستی پرواز نموده، از اسرارجهان و جهانیان آگاه شده است؛ باز مأمور است که به این مرتبه از دانش قناعت ننموده و در مقام افزون طلبی بر آمده و دست حاجت به سوی (دانای مطلق) دراز نموده و از او زیادتی علم بخواهد.

این دستور آسمانی، نیست مگر برای این که: آدمی بهتر مرتبه ای از کمال در عالم و عمل که برسد، باید مغرور نشده و قناعت نکند و از هدف اعلی و مرتبه علیای هستی غفلت ننموده و پیوسته در مقام تکمیل نفس و تکامل باشد.

طه، ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی. ⁽²⁾

آری ! در نظر هوس بازان و دنیا پرستان چه بد بختی و نا کامی بالا تر از این که: کسی تن به زحمت و رنج بندگی خداوند داده، آن چه را در ذائقه نفس لذیذ و گوارا است از خوردنی ها و پوشیدنی ها و دیدنی ها و شنیدنی ها و سایر شهوات ترک نماید.

و علاوه، تن به رنج بیداری شب و ایستادن به عبادت، و روزه داشتن کامل در روز داده، و اهتمام در تحصیل موجبات رضایت خداوند و سعی در بر آوردن حوائج بندگان خدا نموده و از بیکاری و بیماری و تن پروری و بیهوده سرائی پرهیز کند !!.

و چه خوشبختی و کامیابی در نظر کوتاه و پست آنان، برتر و بالا تر از این که آدمی از هر راه و بهر وسیله که بتواند، موجباب کامرانی نفس و رسیدن به خواهش های دل را فراهم آورده و غرق در شهوت رانی و نفس پرستی شده، و شب و روز عمر گران بها را به باطل بیهوده گذرانده و جان و خرد آدمیت را آلوده و پست نماید.

پوشیده نیست که این نظر، بسیار خطا و اشتباه و دور از مقام شامخ و ارجمند آدمیت است. زیرا گوهر وجود آدمی بس لطیف و شریف است که باید آن را از آلودگی ها و ناروا ها کاملا نگه داری نموده و پیوسته در مقام صفا و جلا دادن آن که موجب ارزش بیشتر آن می باشد،کوشش نماید.

ولیکن از آن جائی که دین مقدس اسلام دین وسط، و این امت امت وسط است، باید قانون آن عادلانه بوده و از هر گونه افراط و تفریط هر چند که در عبادات هم باشد، جلو گیری نماید؛ و کاملا قوای فردی و اجتماعی بشر را تعدیل نموده و کاروان آدمیان را در صراط مستقیم (که بهره گیری کامل از نعمت های خداوندی، و دوری کردن از موجبات غضب او و گمراهی از راه حق است) به راه انداخته و آنان را به منزل مقصود که سرحد کمال هر موجودی است برساند.

این مطلب که به وسیله این آیه شریفه و آیات دیگری در قرآن کریم پایه -گذاری شده و در روایات بسیاری از پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - و ائمه معصومین - علیهم السلام - تشریح و تفسیر شده است، اصلی است محکم و استوار که در تمام شؤون زندگی مراعات آن لازم و موجب موفقیت و به نتیجه رسیدن است.

رفق و مدارای در امور، میانه روی و اندازه نگه داری در همه کار ها آغاز و انجام هر کاری را در نظر گرفتن؛ هر یک مورد اهتمام و سفارش مربیان نفوس بشری و معلمین مکتب الهی می باشد.

در کتاب کافی شریف، بابی به نام باب اقتصاد (میانه روی) در عبادت تأسیس گردیده، و در آن باب، روایاتی از اولیای دین وارد شده که دیدنی و قابل ملاحظه و به کار بستن است.

شگفت آور، حالت زین العابدین علی بن الحسین علیه السّلام است

که با این که در عبادت به آن مرتبه عالیه ⁽¹⁾

داستان ها و حکایاتی در مناجات ها و عبادات آن بزرگوار از عامه و خاصه نقل شده که برای نمونه آن، همان گفت و شنود مشهوری که میان او و جابر بن عبد الله انصاری - رحمه الله - واقع شده کفایت می کند.

کتاب اقبال ⁽¹⁾

از تألیفات سید جلیل، مجاهد عالم، عابد زاهد، سید رضی الدین، ابو القاسم علی بن موسی بن جعفر بن... طاوس حسینی داودی حلی -رحمه الله- متوفای سال 668 ه. ق می باشد که آن را برای تتمیم و تکمیل «مصباح المتهجد» تألیف جد مادری خودش، شیخ اجل اقدم شیخ طوسی -رحمه الله- تألیف نموده است؛ چنان که کتاب جمال الاسبوع را نیز در اعمال ایام هفته به همین منظور تألیف کرده است.

مؤلف بزرگوار، از سادات و مفاخر علمای شیعه محسوب؛ و بنابر شهادت علمای بزرگ و ثقات از نویسندگان، دارای مقامات عالیه در علم و عمل و زهد و ورع بوده و کرامات و خوارق عاداتی که کاشف از ارجمندی مقام و صفای روح او می باشد، از او ظاهر می شده است، و تشرف او به شرف درک حضور امام زمان ارواحنا فداه و بهره مندی از برکات آن وجود مقدس، شهرت دارد. دارای تالیفات دیگری در دعا و غیره می باشد که از جمله آن ها کتاب کشف المحجه است که برای فرزندش تألیف نموده، و مشتمل بر بیان عقاید و مواعظ و حکم و معارف و احتجاجات می باشد، و پیوسته مورد نظر و ترجمه و شرح دانشمندان قرار گرفته است.

علاوه که، بعضی از اخبار که در فضیلت و شرافت شب های قدر (و جمعه) وارد شده، دلالت می کند بر این که برعلم ولی امر و امام هر زمان افزوده می شود، بدین گونه که (در حدیثی) می فرماید:

«اگر این (مدد الهی و افزایش علم ما) نباشد، هر آینه آن چه در نزد ما است (از علم و حکمت) پایان می بد»

و در بعضی از اخبار آینده در این رساله نیز وارد شده که:

چون صلوات و درخواست رحمت از خداوند برای پیغمبر و آلش صل الله علیه و اله دعائیست مستجاب، که رد نمی شود پس هرگاه شخص دعا کننده بخواهد تیر دعایش به هدف اجابت رسیده و نا امید نشود، باید در آغاز و انجام دعایش دعا برای پیغمبر و آل او صل الله علیه و اله نماید.

رفع اشکال شهید و مجلسی (رحمة الله)

آن چه شهید - رحمه الله - در کلامش به آن اشاره نمود که «اخبار به مدعایش ناطق و شاهد است.» ما هر اندازه کتب اخبار را بررسی نموده و ورق زدیم، (به جای چند خبر) یک حدیث هم نیافتیم که در آن فائده صلوات و دعارا برای پیغمبر صل الله علیه و اله و خاندانش نفی کرده باشد.

آری، ممکن است که نظر آن بزرگوار در این سخن به آن احادیثی باشد که در بیان آثار و فوائد صلوات برای صلوات فرستندگان رسیده است. بدیهی است که آن روایات در مقام حصر نبوده و نفی اثر و فائده برای آن بزرگواران را ننموده، بلکه خواسته است آثار و فوائدی را که عائد صاحبان صلوات می شود بیان کند، چنان که خواهد آمد.

و اما آن چه علامه مجلسی - رحمه الله - بدان استدلال کرد که: استفاده کامل از ناقص را عقل محال می شمارد؛ پس جواب آن چنین است که:

در این جا بهره مندی و استفاده بالا از پست و کامل از ناقص نیست. بلکه برتری یافتن و بالا رفتن کامل است به وسیله صفات و افعال و آثار خودش برای این که آن چه از کار های شایسته و آثار نورانیت و رحمت که از اهل ایمان و پیروان این خاندان سر زده و آشکار شود، همه اش به برکت وجود ایشان و از ناحیه آن بزرگواران است. به روشنی، و نور افشانی ایشان است که اهل معرفت و ایمان نورانیت و تربیت یافته و از گزند های

بی ایمانی و کفر آسوده شوند. با چنگ زدن به دامن آنان و پیروی از راهنمایی آن رهبران بوده که بندگان خدا از بند ها و خواری های دنیا پرستی رهایی یافتند.

پس هرگاه پیغمبر اکرم و خاندان پاکش صل الله علیه و اله از دعا و صلوات امت نور و سروری یافته و ارجمندی مقامی بیابند، هر آینه (سر چشمه آن خود شان می باشند و) از تعلیم و تربیت پاک و درست خود شان بهره مند شده اند. و خوش دارم که در این جا استشهاد کنم به آن شعر فارسی که مرحوم محدث قمی ⁽¹⁾

کتاب منتهی الامال، (در تاریخ و حالات چهارده معصوم علیهم السّلام) و کتاب مفاتیح الجنان (در ادعیه و زیارات) که هر دو به فارسی می باشد، از تألیفات پر فائده ایشان است که در جهان اسلامی منتشر و همه طبقات از آن بهره مند می باشند. بهترین کتاب عربی ایشان «سفینة البحار» است که به عنوان فهرست مطالب «بحار الانوار» نوشته شده، ولی خود دارای مزایا و اضافات سودمندی است که آن را مورد توجه اهل علم و دانش قرار داده است. در این رساله، از سه کتاب ایشان: سفینه، مفاتیح، نفس المهموم استفاده شده است.

هر بوی که از مشگ و قرنفل شنوی *** از طره آن زلف چو سنبل شنوی

آری، درود فراوان و رحمت های پی در پی خداوند بر تو باد ای

فرستاده خداوند، ای رهاننده خرد ها از پندار ها (ی نا روا و عقاید خرافی).

درود بسیار خداوند بر تو، ای پیغمبر خدا، ای پاک کننده دل ها و پاکیزه کننده جان ها از آلودگی های اخلاق زشت و کشنده.

درود بی شمار خداوند بر تو ای آموزگار کتاب خدا (دفتر معرفت) و حکمت (در علم و عمل) ای رهاننده بشر از رفتار های نا هنجار.

و درود فراوان و بسیار خداوند بر شما، ای خاندان پیغمبر رحمت، ای پیشروان هدایت و ای بزرگان جمعیت، ای ستارگان درخشان و ماه های تابان در آسمان نبوت.

به شما خداوند ما را (از کفر و شرک و بت پرستی و خود پرستی) رهائی بخشیده، و به شما ما را (از گمراهی و بی راهه رفتن نجات داده و) به سوی خودش راهنمایی کرد به شما... و به شما... (بود که همه در های نیک بختی و ارجمندی را به روی جامعه بشر گشود) چنان که خداوند کریم در قرآن حکیم فرماید:

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ ⁽¹⁾

در زبان پاک معصومین و حکمای حقیقی اسلام - علیهم الصلوة و السلام - برای حکمت، تفسیر های بسیاری شده که ما برای نمونه و بهره مندی خوانندگان ارجمند، ترجمه یک حدیث از آن ها را در این جا نقل می نمائیم:

در تفسیر صافی، ذیل آیه 269 سوره بقره: یُؤْتِی الْحِکْمَهَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْباب، از کافی از پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - روایت نموده که:

«آن بزرگوار روزی در یکی از سفر هایش بود که سوارانی او را ملاقات نموده و (بر او درود فرستاده و) گفتند: سلام بر تو ای پیغمبر خدا ! آن حضرت روی به سوی آنان بر گردانده و فرمود: چیستید (و کیستید و بر چه حالید) شما ؟ پس گفتند: اهل ایمانیم. فرمود: پس چیست (و چگونه است) حقیقت ایمان شما؟ گفتند: راضی بودن به حکم خداوند، و تسلیم شدن بر فرمان خداوند، و وا گذاردن (امور و احوال خود) به خداوند. پس پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: (این گونه مردم مؤمن) دانشمندان حکیمانی هستند که نزدیک است از فرونی حکمت پیغمبرانی باشند، پس هر گاه شما (در این دعوی خود) راستگو یانید پس ( زیاده بر اندازه کفاف و قناعت، گرد دنیا مگردید و ) بنیان ننمائید آن چه را که خود در آن مسکن نمی کنید، و گرد نیاورید آن چه را که نمی خورید و بپرهیزید خداوندی را که به سوی او بازگشت می نمائید ».

آری! این کلام حکیمانه در تفسیر حکمت است که باید با آب زر نوشت. نه! بلکه باید تمام طبقات جامعه بشر مضامین بلند آن را در دل جای داده و پیوسته در نظر گرفته و پایه زندگی اجتماعی را بر آن نهند تا همه فساد ها و بد بختی ها از جامعه انسانی رخت بر بندد.

پس نتیجه آن که بهره مندی پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - و خاندان بزرگوار او - علیهم السلام - از صلوات و دعای امت، از قبیل

بهره مندی بالا از پست، و کامل از ناقص نیست؛ بلکه از قبیل بهره مندی ذات است از صفات و افعال خودش زیرا سر چشمه همه نیکی ها و برکات ایشانند، و بازگشت همه نیز به آنان خواهد بود، پس دریاب و غنیمت شمار.

فائدة صلوات برای صاحب آن

باید دانست که آدمی (با همه نورانیتی که در فطرت دار است، باز) گرفتار چهار گونه ظلمت و تاریکی است (که ممکن است دامن گیر او شوند):

از ظاهر روایات چندی، فهمیده می شود که عزم و نیت معصیت هم مانند عمل معصیت مورد عقوبت است؛ مانند آن چه وارد شده در سبب همیشگی عذاب دوزخیان (با این که مدت معصیت آنان محدود به مدت عمر بوده است) که فرموده اند: «چون عزم بر این داشته اند که اگر همیشه در دنیا باشند پیوسته نا فرمانی کنند پس در اثر این عزم و تصمیم، همیشه معذب خواهند بود».

و مانند آن چه وارد شده از پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - که فرموده: «هر گاه دو نفر از مسلمان ها یک دیگر را با شمشیر خود ملاقات کنند (یعنی به روی هم شمشیر بکشند) پیس یکی از آن ها دیگری را بکشد، کشنده و کشته شده هر دو در آتشند. پرسیدند که سبب عذاب آن دیگری که کشته شده است چیست؟ فرمود: برای این که او نیز تصمیم بر کشتن رفیق خود داشت».

و مانند آن چه از امیر المؤمنین - علیه السّلام - نقل شده که فرمود: «رضایت دهنده به کار (خلاف و نا روای) مردم، مانند آن کسی است که با آنان در آن کار داخل باشد و بر شخص متصدی (و مباشر) دو گناه است: گناه راضی بودن، و گناه به جا آوردن».

آری، این گونه روایات بسیار است؛ ولی در برابر آن ها هم روایاتی است که دلالت بر گناه نبودن این عزم و نیت بد کاری، و یا بخشودگی آن ها می نمایند. مانند روایت حضرت صادق - علیه السّلام - که فرمود: «هر گاه بنده ای قصد معصیت کند، بر او نوشته نمی شود» و یا آن چه وارد شده بر این که «نیت کار های خوب نوشته می شود، ولی قصد گناه نوشته نمی شود».

دانشمندان و اهل تحقیق در مقام جمع میان این اخبار، چنین نظریه داده اند که «اخبار عقوبت، شامل حال کسانی است که پیوسته به قصد و عزم بد خود باقی بودند تا از عمل عاجز شده و بدان راهی نیافتند، و یا این که به مقدمات آن عمل نیز مشغول و از انجام آن باز ماندند؛ ولی اخبار عفو و بخشودگی، مربوط به آن کسانی است که به اختیار خود از آن عزم برگشتند، و یا این که فقط نیت و قصدی داشته و با تمکنی که فراهم شده قدمی به سوی آن بر نداشتند».

در هر حال، در این که این عزم و نیت نا پاک و این فکر و اندیشه کج، اثر زشت و بدی در دل و جان آدمی گذاشته و او را تیره و تار می کند، شبهه ای نیست؛ و با توجه و روی آوردن به سر چشمه های نور و پاکی (خاندان عصمت و طهارت - علیهم السلام -) و صلوات فرستادن بر ایشان، این تاریکی و نا پاکی بر طرف می شود.

از رحمت خداوند و در آمدن در وادی نا فرمانی او می شود؛ برای این که هر نا فرمانی و نا بکاری که از بنده ای سر زند به نا چار فکری نا پاک و اندیشه ای شیطانی بر آن پیشی گرفته است، زیرا که ریشه هر کردار زشت با زیبا همان اندیشه و فکر است که خوبی و بدی، پاکی یا نا پاکی آن، در این اثر بخشیده است.

خلاصه معنی این که: این دو دسته مردم یکسان نیستند، بلکه سر انجام دسته اول به گمراهی و بد بختی و پیروی از هوی و هوس و در آمدن در جنود شیطان می باشد؛ ولی عاقبت دسته دوم به هدایت و نیک بختی و پیروی از خرد و در آمدن در جنود الهی پایان می یابد.

از باب مثل و نمونه خارجی، بخل است که ذائقه بخیل را تغییر داده و از بهترین غذا و گوارا ترین خوراک، که از مال خودش فراهم شده باشد لذت نمی برد (و گاهی شود که از گلویش فرو نرفته و یا او را مریض می کند).

بخل است که ذائقه روح او را نیز تغییر داده و از این که (إکرام و إنعام کند تا) مردم در اثر بخشش و کرمش او را احترام و بزرگداشت نمایند لذت نمی برد و هم چنین عقل بخیل هم وارونه شده و از دادن زکات واجب (و سایر حقوق و انفاقات مالی که ذخیره آخرت او می باشند) لذت نمی برد بلکه انفاق و دَهِش را زیان پنداشته، و ذخیره و جمع کردن مال را غنیمت (و مایه آبرو و عزت) می شمارد. پس می بینی که خوی بخل در ذائقه جسم و جان و خرد او اثر می بخشد (و به همین روش است سایر خوی ها).

(این چهار ظلمت با یک دیگر مربوط، و در میان آن ها تأثیر و تأثر برقرار است) پس تاریکی (و نا پاکی) سرشت و طینت آدمی در پندار ها و افکار او مؤثر، و اندیشه و فکر بدش در ریشه کردن خوی های بد تأثیر نموده و خوی بدش در پیدایش کردار های زشت و نا روا اثر می بخشد و نتیجه همه آن ها تیرگی و تاریکی است که در دل او آشکار می شود:

ظْلُماتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ ⁽¹⁾.

پس هر کس بخواهد از این تاریکی ها و تیرگی ها (و تنگنای طبیعت) بیرون آمده و در فضای وسیع نورانیت (و آدمیت) در آید، باید به رشته محکم (خدائی و رابطه استوار و) آویخته میان اهل زمین و آسمان (محمد و آل محمد صلوات الله علیهم اجمعین) دست آویز شده و (از آن نفوس پاک و پاکیزه کمک خواسته و از تعلیمات و تربیت های ایشان بهره مند شود (و برای فراموش نکردن آنان و بر قراری و استوار بودن این رابطه، می بایست پیوسته) با این ذکر ملکوتی (صلوات) دمساز گردیده و گاه و بی گاه با نهایت تضرع به درگاه خداوند بگوید:

صلی الله علی محمد و آل محمد.

چنان که در کتاب و سائل از محمد بن یعقوب کلینی و او به سند خود از اسحق بن فروخ روایت کرده که حضرت ابی عبد الله الصادق علیه السّلام فرمود:

«ای اسحق بن فروخ، هر کس ده بار صلوات بر محمد و آل محمد صل الله علیه و اله بفرستد، خداوند و فرشتگانش، هزار بار بر او صلوات می فرستند؛ آیا نمی شنوی گفتار خداوند عز و جل را: هُو الَّذِی یُصَلِّی عَلَیکُم وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخرجَکُم مِنَ الظُّلُماتِ إلَی النُّورِ وَ کانَ بِا لمُؤمِنِینَ رَحیِماً ⁽¹⁾. ⁽²⁾

قال أبو عبد الله علیه السّلام: «یا إسحق بن فروخ ! من صلی علی محمد و آل محمد عشراً، صلی الله علیه و ملائکته ألفاً أما تسمع قول الله عز و جل: هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ و مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ و کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیما.

از این حدیث شریف استفاده می شود که راه بیرون شدن از تاریکی ها، و در آمدن در جهان نور و رحمت، دست آویز شدن به ذکر شریف صلوات است. زیرا که آن سبب می شود که خداوند و فرشتگانش بر آدمی ( به نظر رحمت نگریسته و بر او) صلوات فرستند، و بدین وسیله ( به مفاد آیه شریفه) از تاریکی ها رهایی یافته و نورانیت پیدا کند.

در زیارت جامعه کبیره ⁽³⁾

چون این زیارت، مشتمل بر فضائل و مناقب بسیاری از خاندان پیغمبر اکرم - صلی الله علیه و آله - می باشد؛ مواظبت بر خواندن آن، علاوه بر این که مطلوب و مورد توجه این خاندان می باشد؛ برای تکمیل ایمان و معرفت، و عرض خلوص و ارادت به آن انوار مقدسه نیز بسیار نافع است ؛ و علامه مجلسی - رحمه الله - در شرح فقیه فرموده: این زیارت بهترین و کامل ترین زیارات است، و شاید وجه صد مرتبه تکبیر در اول آن این باشد که مردمان ناقص در معرفت از مضامین عالیه آن نسبت به ائمه طاهرین - علیهم السّلام - به غلو ( و زیاده روی) نیفتاده و هلاک نشوند.

عبارتی است که (درد و درمان را بیان نموده و) به این تاریکی های چهار گانه اشاره کرده، و صلوات بر این خاندان را موجب خلاصی و رستگاری از آن ها معرفی فرموده است در آن جا که گوید:

و جَعَلَ صَلَواتَنا عَلَیْکُمْ و ما خَصَّنا بِهِ مِنْ ولایِتِکُمْ طِیباً لخُلْقِنا و طَهارَةً لأنْفُسِنا و تَزکِیَةً لَنا و کَفّارَةً لِذُنوبِنا... در این جمله، چهار اثر و خاصیت برای صلوات (بر آن خاندان و رابطه با ایشان) معین شده:

1)پاکی طینت و آفرینش

برای این که هر چند در آغاز خلقت، طینت آدمی آمیختگی