جلسه 1399/11/29

بسم الله الرحمن الرحیم



/ تفسير آيه 85/تفسير سوره «بقره»

موضوع:تفسیر سوره «بقره»/ تفسیر آیه 85/-
 
تذکر اخلاقی:مراتب تقرب به خداوند متعال
 
قال رسول الله (ص): «قال الله عزّ و جلّ: إذا ذَكَرَني عَبدي في نَفسِهِ ذكرتُه في نَفسي و إذا ذَكَرَني في مَلاٍ ذكرتُه في مَلإ خَير من مَلَئِهِ و إذا تقرَّب منّي شِبرا ًتقرَّبتُ منه ذِراعاً و إذا تقرّب منّي ذراعاً تَقَرَّبتُ منه باعاً و إذا مشى إليّ هَرولتُ إليه»[1]
.
رسول اکرم (ص) فرموده است که خداوند متعال فرموده است که زمانی که بنده ام در نفس خویش من را یاد کند، من نیز او را یاد می کنم و به یاد او هستم، اگر من را در جمعی یاد کند، من او را در جمعی که از جمع او بهترند، یاد خواهم کرد، اگر به اندازه یک وجب به من تقرّب جوید، من به اندازه یک ذراع به او تقرّب خواهم جُست، اگر به اندازه یک ذارع به من تقرب جوید، من به اندازه یک باع [، یعنی گشودن هر دو دست] به او تقرب خواهم جست و اگر بنده من گامی به سوی من بردارد من به سمت او هروله خواهم کرد، یعنی با سرعت به سوی او خواهم رفت.
منظور روایت مذکور، این است که بنده به هر مقدار که خود را به خداوند متعال نزدیک کند، خداوند متعال بیش از آن مقداری که بنده به او نزدیک می شود، به او نزدیک خواهد شد، پس انسان باید در طول زندگی خود سعی کند که به مقام قرب الهی نزدیک شود.
اگر انسان برای تقرب به خداوند متعال یک قدم بردارد، خداوند متعال نیز به سمت او می آید، اگر انسان با یک یا الله گفتن یا یک سبحان الله گفتن به یاد خدا باشد، خدا نیز او را یاد می کند و اگر بنده، خدا را در جمعی یاد کند، خداوند او را در جمعی که از جمع او بهترند، یاد خواهم کرد، یعنی مثلاً اگر بنده در یک جمع کوچک از خداوند یاد کرده است، خداوند متعال در یک جمع بیشتر و بهتر، از او یاد خواهد کرد و این نشانه عنایت و رحمانیت پروردگار است. خداوند فرموده است که اگر بنده به اندازه یک وجب به من تقرّب جوید، من به اندازه یک ذراع به او تقرّب خواهم جُست [، یعنی اگر انسان یک قدم به سمت خدا بردارد، خداوند متعال قدم ها به سمت او برخواهد داشت] و اگر به اندازه یک ذارع به من تقرب جوید، من به اندازه یک باع [، یعنی گشودن هر دو دست] به او تقرب خواهم جست و اگر بنده من گامی به سوی من بردارد [، مثلاً برای رفتن مسجد یا زیارت خانه خدا گام بردارد]، من به سمت او هروله خواهم کرد، یعنی با سرعت به سوی او خواهم رفت.
گفته اند که ابو سعید ابوالخیر بالای منبر به مردم گفت که یک قدم جلو بیایید، مردم جلو رفتند، او از منبر پایین آمد و رفت، از او پرسیدند که چرا از منبر پایین آمدی؟ در پاسخ گفت، هدف من از منبر رفتن این بود که شما یک قدم به سمت پروردگار حرکت کنید و همین گونه که با سخن من یک قدم جلو آمدید، اگر یک قدم به سمت خداوند حرکت کنید، کفایت می کند. پس انسان اگر به سمت خدا قدم بردارد، خداوند نیز به سوی او می رود و در این صورت، صحنه زندگی انسان از گناه و معصیت خالی می شود چون فکر و ذهن او مشغول به قدم گذاشتن در مسیر خداوند متعال خواهد شد لذا از کاری که او را از خداوند و رضایت الهی دور کند، فاصله می گیرد و سعی می کند که همه حرکات و سکنات او از سخن گفتن و حتی سکوتش؛ همه در راه جلب رضایت الهی باشد.
ادامه تفسیر آیه 85: ﴿ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاَءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ﴾[2]
؛ اما اين شما هستيد كه يكديگر را مى كشيد و جمعى از خودتان را از سرزمينشان بيرون مى كنيد و در اين گناه و تجاوز به يكديگر كمك مى نماييد (و اينها همه نقض پيمانى است كه با خدا بسته ايد)؛ در حالى كه اگر بعضى از آنها به صورت اسيران نزد شما آيند، فديه مى دهيد و آنان را آزاد مى سازيد! با اينكه بيرون ساختن آنان بر شما حرام بود. آيا به بعضى از دستورات كتاب آسمانى ايمان مى آوريد و به بعضى كافر مى شويد؟! براى كسى از شما كه اين عمل (تبعيض در ميان احكام و قوانين الهى) را انجام دهد، جز رسوايى در اين جهان، چيزى نخواهد بود و روز رستاخيز به شديدترين عذاب ها گرفتار مى شوند و خداوند از آنچه انجام مى دهيد غافل نيست.
«عدوان» از ریشه تعدی و عدو است و به معنای تجاوز کردن است و زمانی به کار می رود که انسان پای خود را از حدّ و حدود خودش فراتر نهد. «عدوان» به جرم و گناهی گفته می شود که در رفتارهای اجتماعی انسان شکل می گیرد و طرف مقابل او، انسان ها می باشند.
خداوند متعال در آیه مذکور، «اثم» و «عدوان» را در کنار هم قرار داده است که در بردارنده نکته ظریفی است و آن، اینکه به دامنه گسترده ای از زشتی و قباحت اشاره دارد زیرا «اثم» فقط به گناه فردی اشاره دارد و عوارض آن، فقط دامن خودِ انسان را می گیرد، اما «عدوان» چیزی فراتر از گناه فردی است و به گناه اجتماعی اشاره دارد زیرا انسان پا روی حقوق دیگران می گذارد، بنابراین، در کنار هم آمدن «اثم» و «عدوان» به دامنه گسترده ای از زشتی و قباحت اشاره دارد که هم گناه فردی را شامل می شود و هم گناه اجتماعی را شامل می شود.
خداوند متعال در ادامه آیه مورد بحث (آیه85 بقره) به یکی دیگر از رفتارهای ناپسند یهودیان اشاره کرده است و به آنان فرموده است که وقتی به شما خبر داده می شود که گروهی از شما را به اسارت برده اند، احساس سلبِ آزادی می کنید و آنان را آزاد می کنید، یعنی اگر بعضى از شما به اسارت گرفته شوند، فديه مى دهيد و آنان را آزاد مى سازيد! با اينكه بيرون ساختن آنان بر شما حرام بود. آيا به بعضى از دستورات كتاب آسمانى ايمان مى آوريد و به بعضى كافر مى شويد؟!
«اُساری» جمع «اسیر» است. جمعِ «اسیر» به دو صورت آمده است؛ یکی «اُساری» است و دیگری، «اُسرا» است. بعضی معتقدند که این دو جمع با هم تفاوت دارند زیرا «اسرا» به اسیرانی گفته می شود که در حین اسارت، در بند و زنجیر نیستند و محدودیت شدید ندارند، اما «اساری» به اسیرانی گفته می شود که در حین اسارت، در بند و زنجیرند و بر آنها فشار وارد می شود.
«تفادوهم» از باب مفاعله و از ریشه «فداء» است. کاربرد این ماده در این باب به صورت «مفاداة» به معنای مبادله دوطرفه اسیران است، به این معنی که اسیران طرف مقابل تحویل داده می شوند و اسیران خود را پس می گیرند.
اما اگر «تفادوهم» به صورت ثلاثی مجرد و به شکل «تفدیه» به کار برده شود، معنای آن تبادل اسرا نخواهد بود، بلکه به معنای پرداخت فدیه و بها، برای آزاد کردن اسیران خواهد بود.
خداوند متعال به یهودیان فرموده است که اگر بعضى از شما به اسارت گرفته شوند، فديه مى دهيد و آنان را آزاد مى سازيد! با اينكه بيرون ساختن آنان بر شما حرام بود. آيا به بعضى از دستورات كتاب آسمانى ايمان مى آوريد و به بعضى كافر مى شويد؟!
منظور، این است که چرا شما با مشرکین رفاقت کردید و با هم به جنگ پرداختید تا عده ای از شما به اسارت درآیند و برای آزادی آنان مجبور به پرداخت فدیه شوید؟ به تعبیر دیگر، اسارت ها، نتیجه جنگ و خون ریزی است و شما اگر به جنگ نمی پرداختید، عده ای از شما به اسارت گرفته نمی شدند تا برای آزادی آنان مجبور به پرداخت فدیه باشید.
خداوند متعال در آخر، آنان را توبیخ کرده و فرموده است که شما به بخشی از دستورات الهی [که پرداخت فدیه و آزاد کردن اسرا باشد،] عمل کرده اید و بخش دیگر را [که نهی از جنگ و خون ریزی و اخراج یکدیگر از سرزمین تان است،] رها کرده اید. متأسفانه در جامعه کنونی نیز این مشکلات کم نیست و عده ای به بخشی از قوانین و احکام شرع که به نفع آنهاست عمل می کنند و از عمل به بخشی که به ضررشان باشد خودداری می کنند، مثلاً نماز می خوانند، ولی حقوق مردم را رعایت نمی کنند.
 

[1] المحجة البيضاء، الفيض الكاشاني، ج2، ص267.

[2] بقره/سوره2، آیه85.