جلسه 1399/09/26

بسم الله الرحمن الرحیم



/ تفسير آيه 83 و 84/تفسير سوره «بقره»

موضوع: تفسیر سوره «بقره»/ تفسیر آیه 83 و 84/-
 
تذکر اخلاقی: آرامش زندگی، کارکرد صحیح عقل و عدم دل مشغولی، در گرو پنج خصلت
 
قال مولینا و مقتدینا الإمام علی بن ابیطالب (ع): «إِنَ الْمُؤْمِنَ لَا يُصْبِحُ إِلَّا خَائِفاً وَ إِنْ كَانَ مُحْسِناً وَ لَا يُمْسِي إِلَّا خَائِفاً وَ إِنْ كَانَ مُحْسِناً لِأَنَّهُ بَيْنَ أَمْرَيْنِ بَيْنَ وَقْتٍ قَدْ مَضَى لَا يَدْرِي مَا اللَّهُ صَانِعٌ بِهِ وَ بَيْنَ أَجَلٍ قَدِ اقْتَرَبَ لَا يَدْرِي مَا يُصِيبُهُ مِنَ الْهَلَكَات»[1]
.
مولا امیرالمؤمنین امام علی (ع) در روایت مذکور، فرموده است که مؤمن صبح نمی کند مگر با حالت ترس و خوف و شب نمی کند مگر با حالت ترس و خوف، هرچند این انسان، نیکوکار و اهل کار خیر است، اما صبح و شامش همیشه نگران است و این نگرانی به خاطر این است که او بین دو چیز قرار گرفته است؛ بین زمانی که گذشته و فرصت هایی که از دست او رفته است و اکنون نمی داند که خداوند متعال درباره او چه خواهد کرد و بین اجلی که نزدیک است و نمی داند که بعد از مرگ چه گرفتاری هایی در انتظار اوست.
انسان هیچ گاه نباید نسبت به اعمالی که انجام می دهد مغرور شود و فکر کند کار تمام شده است و جزء بندگان صالح خداوند متعال قرار گرفته است، همان گونه که امام علی (ع) در روایت مذکور، فرموده است، مؤمن همیشه نگران است و صبح نمی کند مگر اینکه نگران است و شب نمی کند مگر اینکه نگران است، هرچند به ظاهر اهل گناه نیست و اهل خیر و نیکی است، ولی نگران است و هرچند ظاهر عملی که انجام می دهد نیک و خیر است، لکن گاهی آن عملِ خیر آلوده به ریا و امثال آن می شود و باعث می شود که آن کار خیری که انجام داده است، پذیرفته نشود و مورد قبول واقع نشود لذا چون نمی داند که خداوند چگونه اعمال او را محاسبه خواهد کرد، نگران است، پس انسان باید تا جایی که امکان دارد گذشته خود را تدارک و جبران کند و حسناتی انجام بدهد که اگر سیئاتی از او سر زده باشد، این حسنات، سیئاتش را بپوشاند و موجب قبول شدن کارهای او نزد خداوند گردد.
مهمتر از نگرانی نسبت به گذشته، نگرانی نسبت به آینده است، یعنی انسان باید حواسش جمع باشد و بداند که چه می کند، هر ثانیه و هر لحظه ای که بر او می گذرد باید آماده باشد و هر کاری که انجام می دهد باید با توجه و قصد قربت باشد و از گناه و معصیت دوری گزیند تا به هلکات و گرفتاری هایی که نمی داند بعد از مرگ دامن گیر او خواهد شد، مبتلا نشود. بنابراین، همان گونه که انسان نسبت به بقیه امور زندگی خود آمادگی کسب می کند در رابطه با رابطه خود با خداوند متعال نیز باید آمادگی کسب کند. خوف و ترس از محاسبه و هلکات بعد از مرگ، زمینه ساز می شود که انسان از گناه پرهیز کند و در مسیر درست قرار بگیرد. آیات و روایات نیز انسان را همیشه بین خوف و رجا قرار داده است چون اگر انسان بیش از حد بترسد از درگاه خداوند مأیوس می شود و اگر بیش از حد امید داشته باشد، این امید و رجاء باعث می شود که انسان جری شود و نسبت به معصیت و گناه کردن جرأت پیدا کند و با خود بگوید که خداوند گناهان را می بخشد و این امید بیش از حد باعث می شود که مرتکب گناه شود. بنابراین، باید نسبت به اعمالی که از ما سر می زند مواظبت و مراقبت داشته باشیم و بدانیم که آینده ای در پیش داریم و باید برای آینده خود توشه برداریم چون وقتی انسان از دنیا رفت، نمی تواند توشه بردارد و عمل خیر انجام بدهد. در روایت آمده است: «الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لَا حِسَابَ وَ غَداً حِسَابٌ وَ لَا عَمَل»[2]
؛ امروز، روز عمل است و محاسبه ای نیست، ولی فردا روز محاسبه است و فرصتی برای انجام عمل نیک نیست.
ادامه تفسیر آیه83: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَتَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَ ذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ﴾[3]
؛ و (به ياد آوريد) زمانى را كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد و به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى كنيد و به مردم نيك بگوييد که نماز را برپا داريد و زكات بدهيد، سپس (با اينكه پيمان بسته بوديد) همه شما جز عده كمى سرپيچى كرديد و (از وفاى به پيمان خود) روى گردان شديد.
خداوند متعال در آخر آیه مورد بحث (آیه 83 بقره)، فرموده است که عده کمی از بنی اسرائیل بر پیمانی که با خداوند متعال بسته بودند، ایستادند و بسیاری از آنان از پیمانی که بسته بودند، سرپیچی کردند.
واژه «تولّی» از واژه های اضداد است و دو معنای متضاد دارد زیرا این کلمه گاهی به معنای روی آوردن و نزدیک شدن استعمال شده است، مثل اینکه گفته می شود «ولَّیتُ سمعی کذا» یا «ولّیتُ عینی» یا «ولّیتُ وجهی» که به معنای «أقبَلتُ به علیه»، یعنی اقبال کردم و روی آوردم. گاهی نیز به معنای پشت کردن است، مثل اینکه گفته می شود «ولّی الشیء و تولّی»، یعنی «اذا ذهب هارباً و مدبراً»، یعنی رفت و پشت کرد.
«تولّی» در آیه مذکور، با توجه به قرینه «و انتم معرضون» که بعد از آن آمده است به معنای دوم، یعنی پشت کردن، آمده است. «مُعرِض»، اسم فاعل از باب اِفعال است و به این معناست که انسان از خدا اعراض کرده و به غیر خداوند متعال، توجه پیدا کرده است و هر چه رنگ و بوی غیر خدایی دارد را دنبال می کند.
اعراض به دو شکل مطرح می شود؛ اعراض قلبی و اعراض عملی. گاهی ذهن و قلب انسان از خداوند متعال فاصله می گیرد و به غیر خداوند توجه پیدا می کند و گاهی انسان در مقام عمل، از خداوند متعال دوری می جوید. مصداق تولی به معنای اعراض، همان است که در آیه مذکور (آیه 83 بقره)، آمده است ولی در آیه شریفه: ﴿...فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ الله...﴾[4]
؛ هر جا رو کنید، وجه الله است، تولّی به معنای روی آوردن به کار رفته است. اگر کسی دلداده خدا شد، تمام وجود و هستی را پرتوی از روشنایی صفات خداوند متعال می بیند و همیشه به ذات باری تعالی اقبال نشان می دهد. مولی امیرالمؤمنین امام علی (ع) فرموده است: «ما رَأَيْتُ شَيْئاً الّا وَ رَأَيْتُ اللّه قَبْلَهُ»[5]
؛ به هیچ چیزی نظر نکردم مگر اینکه خداوند متعال را قبل از آن مشاهده کردم.
تفسیر آیه 84: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لاَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ لاَ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ﴾[6]
؛ و هنگامى را كه از شما پيمان گرفتيم كه خون هم را نريزيد و يكديگر را از سرزمين خود، بيرون نكنيد. سپس شما اقرار كرديد (و بر اين پيمان) گواه بوديد.
خداوند متعال در آیه مذکور، به نوعی دیگر از پیمانی که از بنی اسرائیل پیمان گرفته است، اشاره کرده است و آن، اینکه از بنی اسرائیل پیمان گرفته است که یکدیگر را نکشند و از سرزمین خود بیرون نکنند. به تعبیر روشن تر همان گونه که در آیه قبل (آیه 83) نیز سخن از میثاق بود و آن اینکه از بنی اسرائیل پیمان گرفته شده بود که جز خداوند يگانه را پرستش نكنند، به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى كنند و به مردم با نیکویی سخن بگويند و نماز را به پا دارند و زکات بدهند، در آیه مورد بحث (آیه 84) نیز به پیمان دیگری که از بنی اسرائیل گرفته شده است، اشاره شده است و آن، اینکه یکدیگر را نکشند و یکدیگر را از سرزمین خود بیرون نکنند. هرچند که مخاطب آیه مذکور، بنی اسرائیل می باشند، ولی خداوند متعال در حقیقت تمام جامعه انسانی، به خصوص پیروان آئین پیامبر (ص) را مخاطب قرار داده است.
پیمان هایی که در این آیه از بنی اسرائیل گرفته شده است، سلبی می باشند بر خلاف آیه قبل (آیه 83) که پیمان های به کار رفته در آن، ایجابی اند، پس میثاق در آیه مورد بحث (آیه 84) سلبی ولی میثاق در آیه 83 ایجابی است، به این معنی که در آیه مورد بحث، خداوند به پرهیز از بعضی کارها فرمان داده است و فرموده است که از اینکه خون یکدیگر را بریزید، بپرهیزید و یکدیگر را از سرزمین خود بیرون نکنید ولی در آیه 83، بنی اسرائیل را به انجام بعضی از کارها، مثل احسان به والدین، احسان به یتیمان و غیره امر کرده است. بنابراین این دو نوع میثاق، دو بال وجودی انسان اند، یعنی بخشی از مسائلی که متوجه انسان می شود بُعد ایجابی و بخشی دیگر از مسائلی که متوجه انسان می شود بُعد سلبی دارند که هر کسی برای رسیدن به قله مقصود، نیازمند توجه جدّی به همه آنهاست، بنابراین، اگر فقط به بُعد ایجابی نظر شود و بُعد سلبی مورد غفلت واقع شود یا فقط به بُعد سلبی نگاه شود و بُعد ایجابی مغفول واقع شود، کار ناقص است. در دایره حکمت و حکومتِ خداوندی نمی توان دستورهای ایجابی را گرفت و نکات سلبی را کنار گذاشت. البته بیشتر انسان ها در به جا آوردن میثاق، اول کامیاب نمی شوند و از دیگری غفلت می ورزند، مثلاً شخص، نماز می خواند، زکات می دهد و صله رحم را نیز به جای می آورد، اما از آن کارهایی که از انجام آنها نهی شده است، پرهیز نمی کند و مثلاً دروغ می گوید یا تهمت می زند که در این صورت، با وجود همه زحمت هایی که به خاطر انجام اوامر الهی متحمل شده است، توفیقی نصیب او نمی شود چون از نواهی الهی پرهیز نکرده است و آنها را مرتکب شده است.
انسان از این غافل است که با روی گردانی از میثاقِ سلبیِ خداوند متعال، ذخیره اعمال خود را نابود می کند، به همین دلیل خداوند متعال برای اکمال شخصیت انسان، دو نوع میثاق را برای انسان مطرح می کند تا دو کرامت نصیب انسان بشود که یکی کرامت حفظ وجود انسان است و دیگری آواره نکردن انسان از سرزمین خودش است.
نکته ای که حایز اهمیت است که ان شاءالله، در جلسه آینده به آن اشاره خواهد شد در رابطه با حرمت جان انسان ها در پیشگاه خداوند متعال است.

[1] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج15، ص222، أبواب جهاد النفس، باب14، ح14، ط آل البيت.

[2] نهج البلاغه (صبحي صالح)، جمعي از راويان، ج1، ص84، .

[3] بقره/سوره2، آیه83.

[4] بقره/سوره2، آیه115.

[5] محمد بن ابراهيم، صدر الدين شيرازى، شرح اصول کافی، ج3، ص432. .

[6] بقره/سوره2، آیه84.