جلسه 1399/09/12

بسم الله الرحمن الرحیم



/ تفسير آيه 83/تفسير سوره «بقره»

موضوع: تفسیر سوره «بقره»/ تفسیر آیه 83/-
 
تذکر اخلاقی:عدم قبولی عمل به خاطر سه چیز
 
قال الصادق (ع): «قَالَ إِبْلِيسُ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ لِجُنُودِهِ: إِذَا اسْتَمْكَنْتُ مِنِ ابْنِ آدَمَ فِي ثَلَاثٍ لَمْ أُبَالِ مَا عَمِلَ؛ فَإِنَّهُ غَيْرُ مَقْبُولٍ مِنْهُ؛ إِذَا اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِيَ ذَنْبَهُ وَ دَخَلَهُ الْعُجْبُ»[1]
.
امام صادق (ع) در روایت مذکور، فرموده است که ابلیس که لعن و نفرین خدا بر او باد به لشکریان خود گفت که اگر شما بر آدمی زاد در سه جا مسلط شدید، من نگرانی ندارم که او چه عملی را انجام می دهد زیرا عملش مقبول واقع نمی شود؛ زمانی که عمل خود را بزرگ شمارد و گناه خود را فراموش کند و عُجب در او داخل شود.
آنچه برای ابلیس مهم است، این است که انسان ها را از مرز عبودیت خارج کند، ولی اگر انسانی به ظاهر عابد، اما در عین حال ملعبه بازی ابلیس قرار گیرد، ابلیس می گوید که من درباره او نگرانی ندارم، هرچند که به ظاهر بهترین عمل ها را انجام بدهد و قائم الیل و صائم النهار باشد زیرا هدف ابلیس این است که اعمال او نزد خداوند مورد قبول واقع نشود و وقتی انسان از ابلیس اطاعت کند، عملش قبول نمی شود و هیچ ارزشی نزد خدا نخواهد داشت.
طبق روایت مذکور، در سه جا عمل انسان مورد پذیرش خداوند متعال واقع نمی شود؛
اول، اینکه انسان کار خیری را که انجام می دهد بزرگ بشمارد، مثلاً اگر به کسی کمک کند، فکر می کند که خیلی کار مهمی کرده است و کارش زیاد برای او جلوه می کند و این باعث می شود که خلوص عملش از بین برود و مقبول واقع نشود، هرچند ظاهراً کار خیر انجام داده است، ولی چون اخلاص نداشته و به خاطر هوا و هوس بوده است مورد پذیرش قرار نمی گیرد.
دوم، اینکه انسان گناهی که از او سر زده است را فراموش کند. انسان باید خودش را بر انجام گناهانی که از او سرزده است، سرزنش کند و از آن گناهان توبه کند، اما اگر نسبت به گناهان بی خیال باشد، کار خوبی که انجام داده است، مورد پذیرش قرار نمی گیرد چون این گناهان باعث حبط عمل او می شود، مثل آن شخصی که دزدی می کرد و سپس صدقه می داد، به او گفتند که دزدی با صدقه دادن سازگاری ندارد، پاسخ داد که خودِ خداوند در قرآن فرموده است که هر کس یک کار خوب انجام بدهد دَه ثواب برای او نوشته می شود ﴿مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَ مَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلاَ يُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا وَ هُمْ لاَ يُظْلَمُونَ﴾[2]
، من وقتی دزدی می کنم یک گناه برایم نوشته می شود و وقتی صدقه می دهم خداوند به من دَه ثواب می دهد که یک ثواب از آن دَه تا، در مقابل گناه دزدی از بین می رود و نُه ثواب دیگر نیز برایم باقی می ماند. اما این سخن، درست نیست زیرا وقتی گناهی از انسان سر بزند زمینه ای برای ثواب باقی نمی ماند و اصلاً حسنه ای در کار نیست، بلکه او خیال کرده است که انفاق و صدقه از مال دزدی، حسنه است.
سوم، خودپسندی و عُجب است. انسان اگر دچار عُجب و خودشیفتگی بشود و خود را از دیگران بالاتر بداند و دیگران را به حساب نیاورد، عملی که انجام می دهد مورد قبول واقع نمی شود.
امام علی (ع) فرموده است: «آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِيقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِد»[3]
؛ آه از کمی توشه و طولانی بودن راه و دور بودن سفر و محل ورود [، یعنی قیامت] عظیم و بزرگ است.
در حالات مرحوم آیت الله بروجردی (ره) آمده است که وقتی شاگرادان ایشان از ایشان تعریف کردند، ایشان آهی کشید، گفتند که شما که این همه خدمت کرده اید، شاگرد تربیت کرده اید، مسجد اعظم را ساخته اید و خیلی کارهای بزرگ دیگر را انجام داده اید چرا آه می کشید؟ ایشان یا مرحوم آیت الله خوانساری (ره) که کنار ایشان بود فرمود: «خلص العمل فإن الناقد بصیر بصیر» ؛ عمل را خالص کنید زیرا ناقدِ عمل خیلی بصیر و آگاه است اشاره به حدیث «أَخْلِصِ الْعَمَلَ فَإِنَّ النَّاقِدَ بَصِير»[4]
.
ادامه تفسیر آیه83: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَتَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَ ذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ﴾[5]
؛ و (به ياد آوريد) زمانى را كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد و به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى كنيد و به مردم نيك بگوييد که نماز را برپا داريد و زكات بدهيد، سپس (با اينكه پيمان بسته بوديد) همه شما جز عده كمى سرپيچى كرديد و (از وفاى به پيمان خود) روى گردان شديد.
یکی از نکات دیگری که در رابطه با آیه مذکور، باید مورد توجه قرار گیرد این است که حضرات معصومین (ع) که مفسرین واقعی قرآن می باشند در تبیین تعبیر «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً» که در آیه مذکور آمده است، احادیث فراوانی بیان کرده اند که احادث ذیل از آن جمله اند:
روایت اول: عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ "وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً" قَالَ: «قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ لَا تَقُولُوا إِلَّا خَيْراً حَتَّى تَعْلَمُوا مَا هُوَ»[6]
.
امام صادق (ع) در روایت مذکور در تفسیر قول خداوند متعال که فرموده است که با مردم نیکو سخن بگویید، فرموده است که با مردم نیکو سخن بگویید و جز خیر نگویید تا زمانی که بدانید که چه می گویید؟ یعنی تا زمانی که خلاف آن ثابت شود، با مردم سخن نیکو بگویید.
مقصود از سخن خیری که امام صادق (ع) به گفتن آن ترغیب فرموده است، نیکویی سخن در قالب و محتوا است، یعنی هم محتوای سخن باید زیبا باشد و هم قالبی که آن محتوا در آن قالب بیان می شود باید زیبا و پسندیده باشد. متأسفانه گاهی انسان در بیان محتوای سخنان خود از قالب مناسبی استفاده نمی کند و کلام خود را به گونه ای بیان می کند که مخاطب هیچ چیزی متوجه نمی شود و گاهی موجب سوء برداشت می شود، یعنی متکلم چیزی را ارائه کرده است و مخاطب چیز دیگری از کلام او برداشت کرده است.
روایت دوم: عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ (ع) فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ "وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً"، قَالَ: «قُولُوا لِلنَّاسِ أَحْسَنَ مَا تُحِبُّونَ أَنْ يُقَالَ لَكُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُبْغِضُ اللَّعَّانَ السَّبَّابَ الطَّعَّانَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ السَّائِلَ الْمُلْحِفَ وَ يُحِبُّ الْحَيَّ الْحَلِيمَ الْعَفِيفَ الْمُتَعَفِّفَ»[7]
.
نکته: باید توجه شود که از این روایت استفاده می شود که لعن و سب مؤمنین، جایز نیست وگرنه سب و لعن دشمنان خدا مشکلی ندارد.
از روایت مذکور نیز استفاده می شود که انسان باید نیکوتر از آنکه دوست دارد که دیگران با او صحبت کنند، با دیگران سخن بگوید و لذا انسان باید از سخنانی که برای خودش ناپسند می داند، در رابطه با دیگران اجتناب کند. یکی از مصادیق سخن زشت و ناپسند، کلمات زشت و رکیک است که از دهان انسان خارج می شود، بعضی از انسان ها عفت کلام ندارند و کلمات رکیک و زشت را بر زبان جاری می کنند. پس، اگر انسان خواسته ای از دیگران دارد باید آن را در نهایت ادب و احترام مطرح بکند و متأسفانه عده ای از انسان ها درخواست خود را با بی ادبی مطرح می کنند.
خداوند متعال در آیه مورد بحث (آیه 83 بقره) به نیکو سخن گفتن دستور داده است. زبان از پیچیده ترین اعضایی است که خداوند متعال به انسان عنایت کرده است تا جایی که حکمای یونان، نطق و بیان را فصلِ مقوِّم و مهمترین هنر انسانی می دانند و در تعریف انسان گفته اند: «الإنسان حیوانٌ ناطقٌ» که قوه نطق، فصل ممیِّز بین انسان و حیوانات دیگر دانسته شده است. خداوند متعال در سوره الرحمن فرموده است: «﴿الرَّحْمنُ﴾[8]
﴿عَلَّمَ الْقُرْآنَ﴾[9]
﴿خَلَقَ الْإِنْسَانَ﴾[10]
﴿عَلَّمَهُ الْبَيَانَ﴾[11]
.
از نگاه زبان شناسان، زبان بهترین ابزار برای آشکار کردن آنچه در درون انسان است، می باشد و انسان از طریق زبان می تواند خواسته های خود را به دیگران منتقل کند و علاوه بر آشکار کردن درون و مافی الضمیر، انسان، گاهی می تواند مکنونات خود را کتمان کند، یعنی به گونه ای بیندیشد و به گونه دیگری سخن بگوید که این کار گاهی به خاطر تقیه است که ممدوح است، ولی گاهی حالت ریا دارد که از آفات زبان است و نفاق است و نفاق در اسلام مورد مذمّت قرار گرفته است. قرآن و روایات، گاهی در رابطه با زبان این مسأله را مطرح می کنند که باید به آفات زبان توجه شود، در کلام معصومین (ع) به زبان و هنر تکلم آدمی بسیار اهمیت داده شده است. پس زبان همان گونه که کارکردهای زیادی دارد، آفات زیادی نیز دارد و کتاب های مفصلی در رابطه با آفات زبان نگاشته شده است. قدرت زبان به گونه ای است که می تواند امّتی را برانگیزد یا امّتی را زمین گیر کند و به تعبیر دیگر زبان هم می تواند ملت ها را بیدار کند و هم می تواند ملت ها را بخواباند. متاسفانه در جامعه کنونی از زبان، سوء استفاده های زیادی می شود و به خصوص در عرصه رسانه هر چه به ذهنشان می آید را بر زبان جاری می کنند و افکار جامعه را دچار تشویش می کنند. پس اینکه خداوند متعال فرموده است که با مردم به نیکی سخن بگویید، شامل همه مواردی که ذکر شد، می شود بنابراین، انسان باید سعی کند که جز نیکی بر زبان جاری نکند و سخن خوب را با خوبی و نیکویی برای مردم بیان کند.

[1] الخصال ، الشيخ الصدوق، ج1، ص112.

[2] انعام/سوره6، آیه160.

[3] نهج البلاغه (صبحي صالح)، جمعي از راويان، ج1، ص481، .

[4] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج13، ص432.

[5] بقره/سوره2، آیه83.

[6] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج16، ص340، أبواب فعل المعروف، باب21، ح2، ط آل البيت.

[7] الأمالي، الشيخ الصدوق، ج1، ص326.

[8] الرحمن/سوره55، آیه1.

[9] سوره الرحمن2، آیه2.

[10] الرحمن/سوره55، آیه3.

[11] الرحمن/سوره55، آیه4.