جلسه 1399/08/21

بسم الله الرحمن الرحیم



/ تفسير آيه 83/تفسير سوره «بقره»

موضوع: تفسیر سوره «بقره»/ تفسیر آیه 83/-
تذکر اخلاقی:پرهیز از نظر به مال و ثروت دیگران
قال مولینا الإمام الصادق (ع): «إِيَّاكُمْ أَنْ تَمُدُّوا أَطْرَافَكُمْ إِلَى مَا فِي أَيْدِي أَبْنَاءِ الدُّنْيَا فَمَنْ مَدَّ طَرْفَهُ إِلَى ذَلِكَ طَالَ حُزْنُهُ وَ لَمْ يُشْفَ غَيْظُهُ وَ اسْتَصْغَرَ نِعْمَةَ اللَّهِ عِنْدَهُ فَيَقِلُّ شُكْرُهُ لِلَّه» [1]
.
امام صادق (ع) در روایت مذکور، فرموده است که از نگاه طولانی به آنچه در دست های فرزندان دنیا است، بپرهیزید، پس اگر کسی نگاه طولانی خود را به آنچه در دست فرزندان دنیا است، بیندازد، غم و اندوهش به درازا می کشد، خشم او نیز فرو نمی نشیند، نعمات الهی که خداوند به او عنایت کرده است را کوچک می شمرد و شکر او نسبت به نعمات الهی کم می شود.
نگاه به مال و ثروت دیگران باعث می شود که انسان همیشه غمگین باشد و گاهی به خاطر اینکه از نظر مادی از دیگران پایین تر است، خشم و غضب می کند و نعماتی که خداوند به او عنایت کرده است را کوچک می شمرد. نعمت سلامتی، نعمت زن و فرزند، نعمت امنیت و سایر نعمت های بی شماری که خداوند به او داده است که قابل شمارش نیست را نمی بیند و آنها را کوچک می شمرد؛ «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ»[2]
. بنابراین، انسان باید سعی کند که این اخلاق رذیله را که به مال و ثروت دیگران نظر کند و از نعماتی که خداوند به او عنایت کرده است، غافل شود و شکر آن نعمات را به جای نیاورد، کنار بگذارد و سعی کند که همیشه در برابر نعمات بی شماری که خداوند به او عنایت کرده است، شاکر باشد.
لقمان حکیم به فرزندش فرموده است که ای فرزندم! در امور دنیایی به پایین تر از خودت نگاه کن، اما در امور اخروی به بالاتر از خودت نگاه کن.
انسان اگر در امور دنیایی به پایین تر از خودش نگاه کند، راضی و شاکر است و هیچ گاه غصه و ناراحتی سراغ او نخواهد آمد و نیز اگر در امور معنوی و اخروی به بالاتر از خود نگاه کند، به خود غرّه نخواهد شد و تلاش خواهد کرد تا پله های ترقی را طی کند و به کمال برسد.
نقل شده است که سعدی کفش نداشت، شخصی را جلو مسجد دید که از زانو به پایین، پا ندارد، دست های خود را به آسمان بلند کرد و خدا را شکر کرد و عرض کرد، خدایا ممنونم که من پا دارم و فقط کفش ندارم.
ادامه تفسیر آیه83: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَتَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَ ذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ﴾[3]
؛ و (به ياد آوريد) زمانى را كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد و به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى كنيد و به مردم نيك بگوييد که نماز را برپا داريد و زكات بدهيد، سپس (با اينكه پيمان بسته بوديد) همه شما جز عده كمى سرپيچى كرديد و (از وفاى به پيمان خود) روى گردان شديد.
خداوند متعال در آیه مذکور، به دنبال احسان به یتیمان، احسان به مساکین را مطرح کرده است.
برای فهم معنای مسکین می توان از خودِ قرآن کمک گرفت، خداوند متعال فرموده است: «أَوْ مِسْكِيناً ذَا مَتْرَبَةٍ»[4]
. متربه به معنای خاک نشین است، بنابراین مسکین به معنای مستمندِ خاک نشین است، یعنی بی نوایی که خاک نشین شده است و دستش خالی است.
«مساکین»، جمع «مَسکن» است و مسکن، انسانی است که به واسطه مشکلاتی که دارد زمین گیر شده است و توشه و توانی برای تلاش اقتصادی ندارد و همان گونه که خود مسکن به معنای عدم حرکت است، گویا مسکین نیز زمین گیر شده است و از نظر اقتصادی، توانایی حرکت و رفع نیازهایش را ندارد.
خطاب خداوند متعال در آیه مورد بحث (آیه83 بقره)، مبنی به احسان به مساکین، بیان گر این مسأله است که گویا در نظام حمایت اجتماعی اسلام، همه مسلمانان در اداره زندگیِ مساکین تعهد دارند، یعنی وقتی پای حمایت اجتماعی به میان می آید، همه باید توجه داشته باشند و دست یتیمان و مساکین را بگیرند، البته باید توجه شود که در کمک به مساکین، عقیده آنها مد نظر قرار نمی گیرد و باید به آنها کمک شود؛ هرچند که عقیده آنها بر خلاف حق باشد و اصلاً مسلمان نباشند. نقل شده است که شخصی غیر مسلمان، گدایی می کرد و امیرالمؤنین علی بن ابیطالب (ع) از احوال آن شخص پرسید و فرمود که چرا روزی که سالم بود از او کار کشیدید و اکنون که ناتوان شده است او را رها کرده اید و به او کمک نمی کنید بنابراین، بر عهده همه مسلمانان است که دست افراد مسکین و ناتوان را بگیرند و کاری به عقیده او نداشته باشند، یعنی از مسکین باید حمایت شود، هرچند که مسلمان نباشد.
نکته ای که باید به آن توجه شود این است که گاهی در کنار واژه «مسکین»، واژه «فقیر» نیز آمده است و روشن است که در این صورت، کلمه «مسکین» با کلمه «فقیر» تفاوت دارد، «اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتماعا»، یعنی اگر فقیر و مسکین در کنار هم به کار نروند و جداگانه به کار بروند، می توان معنای واحد را برای هر دو کلمه به کار برد، ولی اگر فقیر و مسکین در کنار هم به کار بروند، معنای واحد ندارند چون واژه «مسکین» ویژگی هایی دارد که واژه «فقیر» ندارد و همچنین، واژه «فقیر» ویژگی هایی دارد که واژه «مسکین» ندارد.
فقیر نیازمندی است که حیا و شرم او موجب می شود که ابراز نیاز نکند و نیاز خود را از دیگران مخفی می کند و دیگران متوجه نیاز او نمی شوند، خداوند متعال در بیان حال فقیران فرموده است: ﴿...يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ...﴾[5]
؛ یعنی از شدّت خويشتن دارى، افراد ناآگاه فقیران را بى نياز مى پندارند.
اما مسکین، به خاطر فشار مشکلات و تنگ دستی بیش از حد، توان خودنگهداری را ندارد و لذا مشکلش را مطرح می کند.
ظاهراً در آیه مورد بحث (آیه83 بقره)، هر کدام از عناوینی که به آنها اشاره شده است، مستقلاً موضوع حکم احسان می باشند، بنابراین، احسان به پدر و مادر، خویشاوندان و یتیمان مقید به مسکنت و فقر نیستند، یعنی لازم نیست که حتماً فقیر باشند تا حکم احسان شامل حالشان گردد، هرچند در صورت تداخل این عناوین با عنوان مسکین، حکم احسان قوت و شدت بیشتری پیدا می کند و وظیفه شخص در قِبَل آنها سنگین تر می شود، مثلاً اگر احسان به والدینی که از وضعیت مالی مناسبی برخوردارند در حد احترام و احوال پرسی باشد، احسان به والدینی که مسکین و فقیرند باید بیشتر باشد و علاوه بر احترام و احوال پرسی باید به آنها کمک مالی نیز بشود، نظیر اینکه یتیمی از بستگان نزدیک و ذوی القربی باشد که در این صورت وظیفه انسان نسبت به آن یتیم سنگین تر است چرا که از یک طرف به خاطر خویشاوندی و از طرف دیگر به خاطر یتیم بودن باید مورد توجه قرار گیرد لذا توجه بیشتری را می طلبد. خداوند متعال فرموده است: ﴿يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ﴾[6]
.
احسان به هر یک از عناوین مطرح شده در آیه مورد بحث، به حسب حال آن اشخاص فرق می کند، مثل اینکه احسان به یتیم گاهی به این صورت است که فقر مالی او برطرف شود و گاهی به این صورت است که به او محبت شود، همچنین، احسان به والدین و به ذی القربی ممکن است که به صرف محبت یا دلجویی از آنها باشد و ممکن است که در بعضی از موارد در قالب رفع نیاز مالی از آنها، تحقق پیدا کند.
تذکر: ترتیب ذکری که در آیه مورد بحث آمده است؛ ﴿...وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَ ذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ...﴾ بر اساس ترتیب اهمیت بوده است، هرچند که با حرف ترتیب بیان نشده است. بنابراین، پدر و مادر بر ذی القربی مقدم و ذی القربی بر ایتام و ایتام بر مساکین مقدم اند، در نتیجه با قطع نظر از سایر ادله، نفس آیه مورد بحث، دلیل بر این است که احسان به والدین مهمتر از احسان به سایر عناوین و احسان به ذی القربی مهمتر از احسان به ایتام و مساکین و احسان به ایتام نیز مهمتر از احسان به مساکین است.

[1] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج72، ص367.

[2] نحل/سوره16، آیه18.

[3] بقره/سوره2، آیه83.

[4] بلد/سوره90، آیه16.

[5] بقره/سوره2، آیه273.

[6] بلد/سوره90، آیه15.