جلسه 1399/08/14

بسم الله الرحمن الرحیم



/ تفسير آيه 83/تفسير سوره «بقره»

موضوع: تفسیر سوره «بقره»/ تفسیر آیه 83/-
 
تذکر اخلاقی: آمادگی برای سفر آخرت در کلام امام صادق (ع)
 
شخصی خدمت امام صادق (ع) رسید و عرض کرد که من را موعظه کنید تا بهره مند شوم، آن حضرت (ع) در پاسخ فرمود: «أَعِدَّ جَهَازَكَ وَ أَكْثِرْ مِنْ زَادِكَ لِطُولِ سَفَرِكَ وَ كُنْ وَصِيَّ نَفْسِكَ وَ لَا تَكُنْ تَأْمَنُ غَيْرَ أَنْ يَبْعَثَ بِحَسَنَاتِكَ إِلَى قَبْرِكَ فَإِنَّهُ لَنْ يَبْعَثَهَا أَحَدٌ مِنْ وُلْدِكَ إِلَيْكَ فَمَا أَبْيَنَ الْحَقَ لِذِي عَيْنَيْنِ أَنَّ الرَّحِيلَ أَحَدُ الْيَوْمَيْنِ تَزَوَّدُوا مِنْ صَالِحِ الْأَعْمَالِ وَ تَصَدَّقُوا مِنْ خَالِصِ الْأَمْوَالِ فَقَدْ دَنَا الرِّحْلَةَ وَ الزَّوَالَ».[1]

امام صادق (ع) در روایت مذکور، فرموده است که خود را آماده كن و خرجي راه را زياد بردار، چون سفر طولاني است و خود وصيّ خود باش و اطمينان به غير خود نداشته باش كه براي تو خيراتي بعد از تو به سوي قبر تو بفرستد چون كه كسي از فرزندان تو چيزي براي تو نخواهد فرستاد. پس چه ظاهر است حق براي آن كس كه داراي دو چشم است كه كوچ كردن امروز يا فردا است. توشه برداريد از اعمال نيكو و صدقه و انفاق كنيد از مال هاي خالص خودتان كه كوچ كردن و بيرون رفتن از اين عالم دنيا نزديك است.
انسان برای مسافرتی که در عالم دنیا می خواهد انجام بدهد، مقدمات آن سفر را آماده می کند. سفر آخرت، سفری طولانی است و طبیعتاً در این دنیا به تناسب عمری که برای انسان مقدر شده است باید هر روز آمادگی او برای سفر آخرت بیشتر باشد. انسان برای سفر آخرتش باید توشه زیاد بردارد و به کم قانع نباشد چون سفر آخرت، طولانی است و زاد و توشه زیادی می طلبد.
امام صادق (ع) در ادامه فرموده است که خودت وصی خودت باش و مادامی که کارهای نیک برای خود از پیش نفرستاده ای احساس امنیت نکن و خودت وصی خودت باش و پیش بینی های لازم را برای بعد از خودت داشته باش مگر اینکه خاطر جمع باشی که آنچه را لازم بوده است از قبل فرستاده ای زیرا کارهای نیک را احدی از فرزندانت برای تو نخواهد فرستاد، بنابراین انسان نباید دل خوش کند به اینکه فرزندانش بعد از مرگش برای او کار نیک انجام خواهند داد لذا نباید به انتظار فرزندانش بنشیند، بلکه باید خودش دست به کار شود و تا زمانی که در دنیا است کار نیک انجام بدهد و برای بعد از خودش نیز پیش بینی لازم را داشته باشد و افراد را برای انجام کارهای نیک مسؤول قرار دهد زیرا بعد از اینکه انسان از دنیا رفت، مدتی نمی گذرد که به فراموشی سپرده می شود و همه سرگرم زندگی روزمره خود می شوند و او را به فراموشی می سپارند- البته فراموشیِ غم از دست دادن نزدیکان از نعمت های بزرگ الهی محسوب می شود چرا که اگر انسان غم از دست دادن عزیزش را فراموش نکند، زندگی او مختل می شود- بنابراین، کارهای نیک را کسی از فرزندان تو برای تو نمی فرستد لذا خودت باید برای عالم آخرت توشه ای از پیش بفرستی.
امام صادق (ع) در ادامه فرموده است که کوچ کردن و رفتن از عالم دنیا در یکی از این دو روز است [، یعنی در همین روزها است] و زمان آن مشخص نیست لذا باید همیشه آماده رفتن باشی در نتیجه، انسان باید حقوقی که بر ذمه او است را ادا کند تا در حالی که حقی بر گردنش است از دنیا نرود چرا که زمانی که اجل انسان فرا برسد لحظه ای تأخیر نخواهد افتاد و مهلتی برای جبران نخواهد داشت: ﴿وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لاَ يَسْتَقْدِمُونَ﴾[2]
.
امام صادق (ع) در پایان فرموده است که از کارهای نیک و عمل خیر برای آخرت توشه بردارید و از اموال پاک خود صدقه بدهید، همانا کوچ کردن و رفتن به عالم آخرت و زوال زندگی نزدیک است. کار خیر مصادیق زیادی دارد که تهجّد و شب زنده داری، راز و نیاز با خداوند متعال، کمک به مستمندان و امثال آن از مصادیق کار خیرند.
انسان باید از اموال پاکی که دارد صدقه بدهد و مثل آن شخص نباشد که دزدی می کرد و صدقه نیز می داد، به او گفتند که صدقه دادن با دزدی کردن، نمی سازد، در پاسخ گفت که من وقتی دزدی می کنم یک گناه برای من ثبت می شود و وقتی صدقه می دهم ده ثواب به من داده می شود، یک ثواب در مقابل آن یک سیئه و گناهی که از من سر زده است و نُه ثواب دیگر برایم باقی می ماند.
کوچ کردن و رفتن به عالم آخرت نزدیک است و انسان باید خودش را آماده کند، هیچ کس نباید تصور کند که فرصت زیادی برای زندگی دارد لذا نباید دنبال آرزوهای طولانی باشد، کما اینکه در روایات نیز از آمال و آرزوهای طولانی نهی شده است. امام علی (ع) فرموده است: «وَ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتَانِ؛ اتِّبَاعُ الْهَوَى وَ طُولُ الْأَمَل» [3]
؛ مخوف ترین چیزی که بر شما می ترسم دو چیزند که عبارت از پیروی از هوای نفس و آرزوهای طولانی می باشند.
ادامه تفسیر آیه83: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَتَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَ ذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ﴾[4]
؛ و (به ياد آوريد) زمانى را كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد و به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى كنيد و به مردم نيك بگوييد که نماز را برپا داريد و زكات بدهيد، سپس (با اينكه پيمان بسته بوديد) همه شما جز عده كمى سرپيچى كرديد و (از وفاى به پيمان خود) روى گردان شديد.
یکی از مواردی که در آیه مذکور، به آن سفارش شده است، أیتام می باشند.
«الیتامی» جمع یتیم و از ریشه «یُتم» گرفته شده است. یتیم در لغت به معنای شیء منفرد و کم نظیر است، چنانکه به درّ قیمتی، دُرّةٌ یَتیمةٌ گفته می شود، اما در اصطلاح به کسی که از کودکی پدرش را از دست داده باشد، یتیم می گویند.
امام صادق (ع) فرموده است: «نَحنُ الیَتیمُ»[5]
؛ به خدا سوگند، ما خاندانِ بی بدیل و بی نظیر هستیم. اهل بیت (ع) انسان هایی هستند که می توانند به عنوان میزان، الگوی رفتار فردی و اجتماعی برای انسان ها باشند و امناء وحی الهی می باشند.
نگاه اسلام به یتیمان نگاهی زیبا و پسندیده است. امام علی (ع) در سخنان غم انگیز خود در غروب روز بیست و یکم ماه مبارک رمضان که آخرین لحظات زندگی آن حضرت (ع) بود به ایتام توصیه کرد و فرمود: «اللَّهَ اللَّهَ فِي الْأَيْتَامِ فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لَا يَضِيعُوا بِحَضْرَتِكُم»[6]
؛ خدا را خدا را در رابطه با یتیمان در نظر داشته باشید و آنان را گاه گرسنه و گاه سیر ندارید و مواظب باشید که آنان نزد شما ضایع نشوند.
تعبیر لطیفی که در روایت مذکور، آمده است، کلمه «لاتغبوا» است. «غب» به معنای روز در میان است، یعنی یک روز سیر باشند و یک روز گرسنه باشند و از این طریق در سختی باشند.
یتیم باید همیشه مورد توجه باشد و باید سعی شوید که توجه به ایتام مستمر باشد. رسیدگی به ایتام از امور حسبیه است که شارع مقدس راضی به تعطیلی آن نیست و انجام آن امور موجب سعادت فرد و جامعه می شوند. البته این امور از واجبات کفائیه می باشند که مسؤولیت این امور متوجه همه افراد جامعه است و اگر کسی به انجام این امور مبادرت نورزد وظیفه حاکم شرع است که افرادی را برای انجام آن امور مأموریت دهد.
همان گونه که از سخنان حضرت امیرالمؤمنین امام علی (ع) استفاده می شود، احسان به یتیمان دو شاخه دارد؛ شاخه مادی و شاخه معنوی. دستور خداوند متعال در قرآن نیز ناظر به همین دو جنبه است. خداوند متعال فرموده است: ﴿كَلاَّ بَلْ لاَ تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ﴾[7]
؛ چنان نيست كه شما مى پنداريد، شما يتيمان را گرامى نمى داريد.
پس، علاوه بر مسائل مادی و اقتصادی، جنبه معنوی و احساسی و عاطفی نیز باید مورد توجه قرار گیرد، بنابراین، دستور به اکرام یتیمان از جانب خداوند متعال منحصر به اکرام مادی نیست، بلکه باید از نظر معنوی و عاطفی نیز مورد اکرام قرار گیرد و محترم شمرده شود.
معیار اکرام یتیم، سرپرست نداشتن اوست و مسکین بودن یتیم، معیار برای اکرام نیست و یتیم غیر از مسکین است، زیرا یتیم، ناصری جز خداوند متعال ندارد و نیاز به محبت و احترام و احسان دارد، کما اینکه ستم در حق یتیم نیز از ستم های دیگر زیان بارتر است. امام باقر (ع) فرموده است: «إِيَّاكَ وَ ظُلْمَ مَنْ لَا يَجِدُ عَلَيْكَ نَاصِراً إِلَّا اللَّهَ جَلَّ وَ عَز»[8]
؛ بر حذر باش از اینکه به کسی ظلم کنی که غیر از خداوند متعال، ناصری ندارد.
خداوند متعال فرموده است: ﴿إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْماً إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَاراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً﴾[9]
؛ كسانى كه اموال يتيمان را به ظلم و ستم مى خورند، [در حقيقت] تنها آتش مى خورند و به زودى در شعله هاى آتش [دوزخ] مى سوزند.

[1] حسن بن محمد، ديلمى، إرشاد القلوب إلى الصواب (للديلمي)، ج 1، ص51.

[2] اعراف/سوره7، آیه34.

[3] نهج البلاغه (صبحي صالح)، جمعي از راويان، ج1، ص83، .

[4] بقره/سوره2، آیه83.

[5] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج9، ص483، أبواب ما یجیب فیه الخمس، باب1، ح1، ط آل البيت.

[6] نهج البلاغه (صبحي صالح)، جمعي از راويان، ج1، ص421، .

[7] فجر/سوره89، آیه17.

[8] حسن بن على، ابن شعبه حرانى، تحف العقول، ص246.

[9] نساء/سوره4، آیه10.