جلسه 1399/07/16

بسم الله الرحمن الرحیم



آيه 83/سوره«بقره»/تفسير

 
موضوع:تفسیر/سوره«بقره»/آیه 83
 
تذکر اخلاقی: حقیقت سعادت و حقیقت شقاوت
قال امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع): «إِنَ حَقِيقَةَ السَّعَادَةِ أَنْ يُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالسَّعَادَةِ وَ إِنَّ حَقِيقَةَ الشَّقَاءِ أَنْ يُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالشَّقَاء» [1]
.
 
حضرت امیرالمؤمنین امام علی (ع) در روایت مذکور، فرموده است که حقیقت سعادت و خوشبختی برای انسان این است که عمل او با سعادت پایان پذیرد و حقیقت شقاوت و بدبختی برای انسان این است که عمل او با شقاوت و بدبختی پایان پذیرد.
طبق روایت مذکور، ملاک سعادت و شقاوت، پایان کار عمل انسان است و به تعبیر روشن تر عاقبت بخیری که در روایات زیاد به آن سفارش شده است، ملاک سعادت و خوشبختی است و عاقبت بشری، ملاک شقاوت و بدبختی است.
مقصود از اینکه پایان عملِ انسان ختم به خیر شود یا پایان عمل انسان ختم به شر شود، چیست؟
یک معنا این است که انسان ها در زندگی خود حالت های مختلفی دارند، بعضی از روز اول به نحو احسن عمل کرده اند و در مقابلِ اوامر و نواهی پروردگار عالم تسلیم بوده اند، هر جا امری بوده است، اطاعت کرده اند و هر جا نهیی بوده است خود را از انجام آن بازداشته اند، یعنی آغاز و پایان عمرشان به این نحو است که تابع اوامر و نواهی خداوند متعال می باشند، اما بعضی دیگر از انسان ها این گونه اند که از زمانی که مکلّف به تکلیف شده اند در مسیر شرارت و شقاوت قدم گذاشته اند و این مسیر را تا پایان ادامه می دهند. وضعیت این دو دسته کاملاً روشن است، یعنی بعضی همیشه در مسیر خوبی و اطاعات قرار دارند و بعضی دیگر همیشه در مسیر بدی و عصیان قرار دارند.
 
دو دسته دیگر وجود دارند که وضعیت این دو دسته از دو دسته سابق متفاوت است؛ دسته اول، انسان هایی می باشند که آغاز زندگی خود را در مسیر راستی، درستی، امانتداری و کارهای نیک سپری کرده اند، اما در ادامه وقتی به بخش های پایانی زندگی آنها نگاه می شود، مشاهده می شود که آنها یک دفعه تغییر مسیر داده اند و فرجام و سرانجام کار آنها مناسب نیست، گویا از آغاز زندگی شان انسان خوبی نبوده اند، اما دسته دوم، انسان هایی می باشند که بر خلاف دسته قبلی در مسیر زندگی آنها جز بدی، شقاوت، شرارت و رفتارهای ناپسند، چیز دیگری مشاهده نمی شود، ولی در ادامه زندگی یک دفعه متحول شده و عوض شده اند و در سایه این تحول صفحه زندگی آنها تغییر پیدا کرده و حالتی پیدا کرده اند که فرجام زندگی شان سعادت و خوشبختی است.
شاید کلام مولی علی (ع) به دو دسته اخیر اشاره داشته باشد که گاهی فرجام کار و عمل انسان، فرجام بدبختی و گاهی فرجام کار و عملش، خوشبختی است.
 
در تاریخ نمونه های فراوانی وجود دارند، افرادی بوده اند که در برهه ای از تاریخ زندگی خود، در صدر اسلام در کنار رسول گرامی اسلام (ص) بوده اند و در رکاب آن حضرت (ص) شمشیر زده اند، اما در بخش پایانی عمر خود در مقابل اولیاء الهی ایستاده اند و کارنامه خوب خود را به کارنامه بد تبدیل کرده اند و در مقابل، نمونه های فراوانی بوده اند که در بخش قابل توجهی از مسیر زندگی شان، رفتاری مناسب با شأن کرامت انسانی نداشته اند، اما با یک جرقه ای که در دل آنها ایجاد شده است، مسیر زندگی آنها تغییر کرده است و از اولیاء الهی شده اند و حتی به جایی رسیده اند که مردم برای برآورده شدن خواسته و حاجتشان آنها را بین خود و خداوند متعال واسطه قرار می دهند. بنابراین، انسان باید سعی کند که هم خوب زندگی کند و هم پایان کارش خوب باشد و یا اینکه لاأقل اگر بخشی از زندگی او خوب نبوده است، سعی کند که عاقب به خیر شود و پایان خوبی برای زندگی خود رقم بزند.
اینکه مولی امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) فرموده است که حقیقت سعادت و خوشبختی برای انسان، این است که عمل او با سعادت پایان پذیرد و حقیقت شقاوت و بدبختی برای انسان، این است که عمل او با شقاوت و بدبختی پایان پذیرد، شامل دو دسته مذکور می شود.
بعضی، روایت مذکور را به شکل دیگری معنا کرده اند و گفته اند که حقیقت شقاوت این است که آخرین عملی که از انسان سر می زند، گناه و معصیت باشد و حقیقت سعادت این است که آخرین عملی که از انسان سر می زند، کار خیر و نیک باشد. بعضی مثال جالبی زده و گفته اند که گاهی نامه ای به دست انسان می رسد و او همه محتوای نامه را نمی بیند، بلکه چند خط پایانی نامه را می بیند و از آن چند خط پایانی به منظور و مقصود طرف پی می برد. خداوند متعال نیز آخرین عملی که از انسان سر بزند را نگاه می کند که اگر آن عمل آخری خوب باشد، انسان عاقبت به خیر می شود و اگر عمل آخر او بد باشد، عاقبت به شر می شود.
ادامه تفسیر آیه83: ﴿وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لاَتَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَ ذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ﴾[2]
؛ و (به ياد آوريد) زمانى را كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد و به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى كنيد و به مردم نيك بگوييد که نماز را برپا داريد و زكات بدهيد، سپس (با اينكه پيمان بسته بوديد) همه شما جز عده كمى سرپيچى كرديد و (از وفاى به پيمان خود) روى گردان شديد.
یکی از نکاتی که در آیه مذکور به آن اشاره شده است، نیکی به پدر و مادر است. احسان به پدر و مادر یکی از موضوعاتی است که خداوند متعال آن را در شمار میثاق بنی اسرائیل قرار داده است.
تفاوت بین کلمه «والد» و «أب»«والد» به فردی اطلاق می شود که انسان از او متولد می شود و منشأ وجود انسان است، اما «أب» علاوه بر معنای والد به دیگرانی که حق و نقش پدری بر گردن انسان دارند نیز اطلاق می شود. پس «أب» فقط به کسی که شخص از او متولد شده است، اطلاق نمی شود، بلکه بر هر کسی که در رشد، پیشرفت و کمال انسان نقش داشته باشد، اطلاق می شود و گفته می شود که او در حق شخص پدری کرده است بنابراین، «أب» بر پدر بزرگ، اجداد انسان و معلم انسان نیز اطلاق می شود، در حالی که شخص از این افراد متولد نشده است. همچنین، اگر کسی در فقر و نداری شخصی را کمک کند و در مسیر تعالی و رشد او تلاش کند، از این جهت که در حق او پدری کرده است، «أب» شمرده می شود.
شاید در رابطه با زنی که انسان از او متولد نشده است، ولی در زندگی انسان نقش داشته باشد، گفته شود که در حق او مادری کرده است.
با اینکه به پدر، «والد» و به مادر، «والده» گفته می شود، استفاده از تعبیر «والدین» در آیه مورد بحث (آیه 83)، از باب تغلیب است که یکی بر دیگری غلبه داده شده است، مثل اینکه در باب تثنیه شمس و قمر «شمسان» یا «قمران» گفته می شود که یکی بر دیگری غلبه داده می شود.
یکی از کلماتی که در آیه مذکور، به کار رفته است، کلمه «احسان» است، احسان در قرآن به دو صورت به کار رفته است؛ گاهی بدون حرف جر و گاهی همراه با حرف جر به کار رفته است. در صورتی که «احسان» بدون حرف جر باشد، به این معنا است که شخص از عهده کار به خوبی برآمده است که در این صورت به او محسن گفته می شود. در آیه مورد بحث (آیه 83)، خداوند متعال از بنی اسرائیل پیمان گرفته است که با پدر و مادر خود رفتاری پسندیده داشته باشند. اما گاهی، «احسان» با حرف جر استعمال شود و آن حرف جر، گاهی «إلی» است و گاهی «باء» است. اگر «احسان» با حرف «إلی» بیاید، به این معنا است که شخص محسِن محبّت و نیکوکاری می کند، ولی تمام خواسته های شخص را انجام نمی دهد، اما اگر با حرف «باء» بیاید، به این معنا است که شخص محسِن، نیکوکاری را در حق فرد مورد نظر به تمام و کمال انجام می دهد، مثل اینکه انسان از کسی آب خُنک مطالبه کند که شخص به دو صورت می تواند آب خُنک را به دست او برساند؛ اول، اینکه ظرف آب خُنک را به دست شخص مورد نظر بدهد و صورت دوم، اینکه شخص فقط آدرس می دهد که آب خُنک در کجا قرار دارد و خودش آب را برای او نمی آورد که اگر آب خُنک را به دست طرف بدهد، احسان را در حق او تمام کرده است، ولی اگر آب را برای او نیاورد و فقط به او آدرس بدهد، احسان را به تمام و کمال انجام نداده است.
کلمه «باء» به معنای تلازم و پیوستگی است. در قرآن هرگاه بحث احسان به والدین مطرح شده است، فعل احسان همراه با حرف «باء» بکار رفته است، یعنی احسان باید به تمام و کمال باشد و «باء» به معنای الصاق است، یعنی باید یک رابطه تنگاتنگ و نزدیک بین فرد با والدینش برقرار باشد و احسان را به تمام و کمال انجام بدهد. خداوند متعال در آیه مورد بحث ، (آیه 83) احسان به والدین را بعد از دعوت به پرستش خودش و عبودیت آورده است و از این فهمیده می شود که عبودیت و بندگی خداوند متعال با احسان به والدین یک نوع تلازمی دارد.
احسان در آیه مورد بحث، هر نوع احسانی را شامل می شود و این از اطلاق کلمه احسان و نکره بودن آن فهمیده می شود، بنابراین، همه انسان ها می توانند به پدر و مادر خود احسان معنوی و مادی داشته باشند، همچنین، می توانند در حال حیات یا بعد از فوت پدر و مادرشان از طریق قرائت قرآن، انجام کار خیر از طرف آنان، به آنان احسان کنند. پس منظور از احسان به پدر و مادر، احسان خاصی نیست و همچنین، احسان علاوه بر حال حیات پدر و مادر در حال ممات آنها نیز شامل حالشان می شود و خلاصه اینکه، احسان هر مصداق که بر او منطبق باشد را شامل می شود.
گاهی به جای کلمه «احسان» از کلمه «برّ» استفاده شده است، بنابراین، توصیه ای که خداوند متعال در احسان به والدین به فرزندان دارد، همه ابعاد احسان را شامل می شود، یعنی اگر والدین از نظر مالی ناتوان باشند، واجب النفقه انسان می شوند و بر فرزند واجب است که هزینه زندگی آنها را پرداخت کند و از نظر مالی مشکلات آنها را برطرف کند. اما بالاتر از احسان مالی، احسان معنوی است، به این معنی که انسان باید اخلاقاً احسان را در حق پدر و مادرش تمام کند و احترام آنها را نگه دارد و رفتاری نیکو و پسندیده با آنها داشته باشد.
خداوند متعال فرموده است: ﴿...فَلاَ تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَ لاَ تَنْهَرْهُمَا وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلاً كَرِيماً﴾[3]
؛ ... كمترين اهانتى به آنها روا مدار! و بر آنها فرياد مزن! و گفتار لطيف و سنجيده و بزرگوارانه به آنها بگو!
«الحمد لله رب العالمین»

[1] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث، العلامة المجلسي، ج68، ص363..

[2] بقره/سوره2، آیه83.

[3] اسراء/سوره17، آیه23.