جلسه 1399/06/26

بسم الله الرحمن الرحیم



آيه82/سوره«بقره»/تفسير

موضوع :تفسیر/سوره«بقره»/آیه82
 
تذکر اخلاقی:نشانه های اهل خیر
عن الامام الباقر (ع): «إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ فِيكَ خَيْراً، فَانْظُرْ إِلى قَلْبِكَ، فَإِنْ كَانَ يُحِبُّ أَهْلَ طَاعَةِ اللَّهِ وَ يُبْغِضُ أَهْلَ مَعْصِيَتِهِ ، فَفِيكَ خَيْرٌ وَ اللَّهُ يُحِبُّكَ وَ إِنْ كَانَ يُبْغِضُ أَهْلَ طَاعَةِ اللَّهِ وَ يُحِبُّ أَهْلَ مَعْصِيَتِهِ ، فَلَيْسَ فِيكَ خَيْرٌ وَ اللَّهُ يُبْغِضُكَ وَ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ»[1]
.
امام باقر (ع) فرموده است که هرگاه خواستى بدانى كه در تو خيرى هست، به قلبت بنگر. اگر فرمانبران خدا را دوست و معصيت كاران را دشمن می داشت، پس در تو خير هست و خداوند دوستت مى دارد و اگر پيروان خدا را دشمن مى داشت و معصيت كاران را دوست مى داشت، پس در تو خيرى نيست و خداوند، دشمنت مى دارد چون انسان همراه كسى است كه دوستش مى دارد.
گاهی انسان خود را یک سر و گردن از دیگران بالاتر می داند، لکن اگر بخواهد بفهمد که از چه جایگاهی برخوردار است باید خودش را مورد ارزیابی قرار دهد، ببیند که آیا دوست دار اهل طاعت و بندگی است یا اهل عصیان و گناه را دوست می دارد که اگر اهل طاعت را دوست بدارد نزد خدا محبوب است و خدا او را دوست می دارد و از جایگاه ارزشمندی برخوردار است، ولی اگر اهل عصیان را دوست بدارد، خیری در او نیست و خدا او را دشمن می دارد.
کسانی که خیر و خوبی در آنها می باشد، اهل طاعت را دوست دارند و معصیت کاران را دشمن می دارند و در این صورت است که خداوند آنها را دوست می دارد.
بغض نسبت به اهل معصیت مراحلی دارد که کوچک ترین مرحله آن، بیزاری و تنفر قلبی است. اهل خیر از معصیت کاران و دشمنان خداوند بیزارند و قلباً از آنها متنفّرند، ولی اگر انسان نسبت به معصیت کاران محبت داشته باشد و آنها را دوست داشته باشد، خیری در او نیست و خداوند او را دشمن می دارد. بعضی از انسان ها نسبت به اهل معصیت محبت می ورزند، مثل اینکه شخص کاسب به زن بی حجاب احترام می کند و با او گرم می گیرد و به او تخفیف نیز می دهد، ولی به خانمی که حجاب دارد بی احترامی می کند.
 
الآن وضعیت جامعه به گونه ای است که بعضی ها نسبت به اهل علم و روحانیت بی احترامی می کنند و فحش و ناسزا می گویند و به محض اینکه مشکلی برایشان پیش می آید به خدا، قرآن، اسلام، علما و... بد و بیراه می گویند. خداوند متعال فرموده است: ﴿وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ﴾[2]
؛ بعضى از مردم خدا را تنها با زبان مى پرستند (و ايمان قلبيشان بسيار ضعيف است)، همين كه (دنيا به آنها رو كند و نفع و) خيرى به آنان برسد، حالت اطمينان پيدا مى كنند، اما اگر مصيبتى براى امتحان به آنها برسد، دگرگون مى شوند (و به كفر رومى آورند)! (به اين ترتيب) هم دنيا را از دست داده اند و هم آخرت را از دست داده اند و اين همان خسران و زيان آشكار است!
 
پس بعضی از انسان ها این گونه اند که اگر دنیا به کام آنها باشد اسلام و مسلمین خوبند، اما همین که مشکلی برای او پیش آید به اسلام، قرآن و علما بد و بیراه می گوید و با خدا قهر می کند.
 
انسان باید مواظب اعمالش باشد چون روزی فرا خواهد رسید که باید پاسخگوی اعمال خود باشد و هیچ یک از اعمال او از قلم نخواهد افتاد و همه اعمالش از کوچک و بزرگ در پرونده عمل او ثبت می شوند و لذا انسان علاوه بر اینکه کار خوب انجام می دهد باید مواظب باشد تا کارهای خوبی را که انجام می دهد از بین نبرد چرا که ممکن است به خاطر ظلمی که در حق دیگران کرده است، آن کارهای خوب از او گرفته شود و به نام دیگران ثبت شود. خداوند متعال فرموده است: ﴿...لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لاَ كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا...﴾[3]
.
امام صادق (ع) فرموده است: «فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَيْهَا»[4]
. یک روزی فرا می رسد که انسان باید پاسخگوی اعمال خود باشد لذا خوب است که قبل از اینکه در عالم آخرت به حسابش رسیدگی شود، خودش محاسبه نفس داشته باشد و خود را حسابرسی کند.
امیرالمؤمنین امام علی (ع) شبی همراه با کمیل بن زیاد در کوفه حرکت می کردند، صدای دلنشین قرآن به گوششان رسید، کمیل تحت تأثیر قرار گرفت، به قلبش خطور کرد که خوش به حال این قاری قرآن، امام علی (ع) متوجه شد که کمیل تحت تأثیر ظاهر قرآن خواندن آن شخص قرار گرفته است، به کمیل فرمود که گویا خیلی شیفته این صدای قرآن شده ای؟ کمیل تأیید کرد، امام علی (ع) فرمود که این شخص قاری، اهل دوزخ است، کمیل از سخن آن حضرت (ع) تعجب کرد، آن شب گذشت تا اینکه در یکی از جنگ ها، بعد از اتمام جنگ، همین طور که امام علی (ع) همراه با کمیل بن زیاد در بین کشته ها می گشتند، آن حضرت (ع) نوک شمشیر خود را روی بدن شخصی گذاشت و به کمیل فرمود که این شخص همان کسی است که آن شب، صدای قرآنش تو را تحت تأثیر قرار داد و تو خیال کردی آدم خوبی است!
 
پس اهل طاعت و بندگی بودن خیلی سخت است، مهم این است که انسان بتواند ایمانش را تا آخر حفظ کند و مواظب باشد که در گرفتاری ها و مشکلات ایمانش را از دست ندهد.
 
ادامه تفسیر آیه82: ﴿وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ﴾[5]
؛ و آنها كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده اند، آنان اهل بهشتند و هميشه در آن خواهند ماند.
 
از آیه مذکور و آیه قبل از آن (آیه81) فهمیده می شود که دو نوع خلود متصور است؛ یکی، خلود برای اهل جهنّم و دیگری، خلود برای اهل بهشت.
خداوند متعال در آیه مذکور، یعنی آیه82 ، معیار خلود در بهشت را مطرح کرده است و فرموده است که معیارِ خلود در بهشت، ایمان و عمل صالح است.
بعضی از مفسرین به نکته جالبی اشاره کرده اند و آن، اینکه در مواعظ و نصایح نه باید خیلی مردم را امیداوار کرد و نه به طور مطلق باید آنها را ناامید کرد و ترساند. اکنون بعضی از روحانیون تک بُعدی کار می کنند و یا فقط مردم را می ترسانند و یأس و ناامیدی را در دل آنها می کارند یا اینکه فقط مردم را بشارت می دهند و بیش از حد امیدوار می کنند و مردم را انذار نمی کنند.
خداوند متعال بشارت و انذار را در کنار هم آورده است و به پیامبران خود فرموده است که باید بشارت و انذار را در کنار هم داشته باشید، یعنی هم مردم را به رحمت و بخشش امیدوار کنید و هم آنها را از عذاب بترسانید. خداوند متعال فرموده است: ﴿إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ لاَ تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ﴾[6]
.
در مواردی نیز خداوند بحث خوف و رجا را مطرح کرده، یعنی امید و ترس باید در کنار هم باشند.
بعضی از مفسرین گفته اند که این قاعده وجود دارد که خداوند متعال در هر موردی که هشداری می دهد که موجب نگرانی مردم می شود بلافاصله دست عطوفت و مهربانی پرودگار بر سر مردم کشیده می شود و آنها را به نجات، امید می دهد و همیشه در کنار هشدار، امید داده شده است.
 
معنای ایمان
 
مقصود از ایمان در آیه مورد بحث (آیه82 بقره)، اعتقاد و باور به خدا، دین خدا و اتصال به حضرت باری تعالی است و نشانه ایمان این است که اضطراب در زندگی افراد با ایمان نیست چون بر خداوند متعال توکل می کنند و هیچ گاه غصه رزق و روزی خود را نمی خورند زیرا خدا را رزّاق می دانند و این اعتقاد و باور است که موجب اطمینان و طمأنینه در دل انسان می شود و به او آرامش می دهد و اطمینان قلبی در آیه شریفه ﴿أَلاَ بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾[7]
از رهگذر ایمان به دست می آید و آنچه که امروزه جامعه را تهدید می کند این است که این پیوند و رشته اتصال قطع شده است و انسان ها از خدا بریده اند و به غیر او وصل شده اند. در جامعه امروزی مشاهده می شود که خیلی از افراد از ایمان واقعی برخوردار نیستند و فقط با زبانشان خدا را قبول دارند، ولی در عمل چیز دیگری غیر از آنچه مورد رضایت خداوند متعال است از خود نشان می دهند، در حالی که ایمان واقعی آن است که انسان علاوه بر ایمان لسانی، قلبش نیز مملوّ از ایمان باشد و در عمل نیز آنچه را که خداوند از او خواسته است، پیاده کند. امیرالمؤمنین؛ امام علی (ع) فرموده است که از پیامبر اکرم (ص) درباره ایمان سؤال کردم، آن حضرت (ص) فرمود : «تَصْدِيقٌ بِالْقَلْبِ ، وَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ ، وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ»[8]
؛ ایمان، تصدیق با قلب و اقرار به زبان و عمل با اعضا و جوارح است.
 
ایمان از دیدگاه متکلمین
 
در بین متکلمین تعبیرات متفاوتی در رابطه با ایمان مطرح شده است؛
اشاعره؛ گفته اند که ایمان به معنای تصدیق و اقرار زبانی به وجود خداوند و وجود پیامبران و کتب الهی است، یعنی همین که شخص با زبانش به وجود خداوند متعال اقرار کند، کفایت می کند و اقرار کننده، مؤمن است.
معتزله؛ معتقدند که ایمان به صرف اقرار زبانی صادق نیست، بلکه شخص علاوه بر تصدیق و اقرار به زبان، عمل خاصی را نیز باید انجام بدهد تا صفت ایمان بر او صدق کند. از تعریف معتزله به دست می آید که دیدگاه معتزله به امامیه نزدیک است.
متکلمان شیعه؛ از جمله مرحوم علامه طباطبائی (ره) در رابطه با ایمان گفته اند که مؤمن بر کسی صدق می کند که به آنچه اعتقاد و باور دارد، اقرار کند و با زبان آن را تصدیق کند و علاوه بر اقرار زبانی در عمل نیز ملتزم به آن باشد.
بنابراین، آنچه معیار خلود در بهشت می شود ایمان و عمل صالح است. از آنچه در رابطه با معنای ایمان گفته شد، معلوم می شود که در دل ایمان، عمل صالح نیز وجود دارد و ذکر عمل صالح بعد از ایمان در آیه مورد بحث، در حقیقت ذکر خاص بعد از عام است.
سؤال:معنای خلود در بهشت چیست؟
پاسخ: بعضی گفته اند که خلود به معنای مدت زمان طولانی است، ولی نظر مختار این است که خلود به معنای جاودانگی است و دلیل این مطلب نیز تأکیداتی است که بعد از کلمه «خالدین»، «خلود» و امثال آن در قرآن آمده است که بعد از این کلمات، کلمه «أبدا» آمده است و این نشان دهنده این است که خلود به معنای جاودانگی است.

[1] الکافی- ط دار الحدیث، الشيخ الكليني، ج3، ص328..

[2] حج/سوره22، آیه11.

[3] کهف/سوره18، آیه49.

[4] الکافی- ط دار الحدیث، الشيخ الكليني، ج15، ص343.

[5] بقره/سوره2، آیه82.

[6] بقره/سوره2، آیه119.

[7] الرعد/سوره13، آیه28.

[8] الأمالي - ط دار الثقافة، الشيخ الطوسي، ج1، ص284.