اشارة
سرشناسه : طبری، محمدبن جریر، ۲۲۴؟-۳۱۰ق.
عنوان قراردادی : [تاریخ الرسل و الملوک]
عنوان و نام پدیدآور : تاریخ الطبری: تاریخ الامم و‌الملوک/ لابی‌جعفر‌محمدبن جریر الطبری؛ تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم.
وضعیت ویراست : [ویراست؟].
مشخصات نشر : بیروت: روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق.= ۱۹۶۷م.= ۱۳۴۶ -
مشخصات ظاهری : ۱۱ج.
وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری
یادداشت : عربی.
یادداشت : جلد یازدهم کتاب حاضر شامل "صله تاریخ الطبری" از عریب‌بن سعد القرطبی می‌باشد.
یادداشت : ج. ۸ و ۹ (چاپ؟: ۱۳).
یادداشت : کتابنامه.
عنوان دیگر : صله تاریخ الطبری
عنوان دیگر : تاریخ الرسل و الملوک
موضوع : اسلام -- تاریخ-- متون قدیمی تا قرن ۱۴.
موضوع : تاریخ جهان -- متون قدیمی تا قرن ۱۴
موضوع : ایران -- تاریخ
شناسه افزوده : ابراهیم، محمدابوالفضل، مصحح
شناسه افزوده : قرطبی، عریب‌بن سعد. صله تاریخ الطبری
رده بندی کنگره : DS۳۵/۶۳/ط۲ت۲ ۱۳۴۶ الف
رده بندی دیویی : ۹۰۹/۰۹۷۶۷۱
شماره کتابشناسی ملی : م۷۵-۲۳۹۶
اشارة
سنه احدی و سبعین و مائتین
اشارة
بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ
ثم دخلت
و أولها یوم الاثنین للتاسع و العشرین من حزیران، و لخمس و تسعین و مائه و الف من عهد ذی القرنین.
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث الجلیله:
فمن ذلک ما کان فیها من ورود الخبر فی غره صفر بدخول محمد و علی ابنی الحسین بن جعفر بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین المدینة و قتلهما جماعه من أهلها و مطالبتهما أهلها بمال، و أخذهما من قوم منهم مالا و ان اهل المدینة لم یصلوا فی مسجد رسول الله صلی الله علیه و سلم اربع جمع، لا جمعه و لا جماعه، فقال ابو العباس بن الفضل العلوی: اخربت دار هجره المصطفی البر فابکی اخرابها المسلمینا
عین فابکی مقام جبریل و القبر فبکی و المنبر المیمونا
و علی المسجد الذی أسه التقوی خلاء اضحی من العابدینا
و علی طیبه التی بارک الله علیها بخاتم المرسلینا
قبح الله معشرا اخربوها و أطاعوا متبرئا ملعونا
و فیها ادخل علی المعتمد من کان حصر بغداد من حاج خراسان، فاعلمهم انه قد عزل عمرو بن اللیث عما کان قلده، و لعنه بحضرتهم، و اخبرهم انه قد قلد خراسان محمد بن طاهر، و کان ذلک لاربع بقین من شوال. و امر أیضا بلعن عمرو بن اللیث علی المنابر، فلعن. و لثمان بقین من شعبان من هذه السنه شخص صاعد بن مخلد من معسکر ابی احمد بواسط الی فارس لحرب عمرو بن اللیث. و لعشر خلون من شهر رمضان منها عقد لأحمد بن محمد الطائی علی المدینة و طریق مکة
و فیها کانت بین ابی العباس بن الموفق و بین خمارویه بن احمد بن طولون وقعه بالطواحین، فهزم ابو العباس خمارویه، فرکب خمارویه حمارا هاربا منه الی مصر، و وقع اصحاب ابی العباس فی النهب و نزل ابو العباس مضرب خمارویه، و لا یری انه بقی له طالب، فخرج علیه کمین لخمارویه کان کمنه لهم خمارویه، و فیهم سعد الاعسر و جماعه من قواده و اصحابه، و اصحاب ابی العباس قد وضعوا السلاح و نزلوا فشد کمین خمارویه علیهم فانهزموا، و تفرق القوم، و مضی ابو العباس الی طرسوس فی نفر من اصحابه قلیل، و ذهب کل ما کان فی العسکرین، عسکر ابی العباس و عسکر خمارویه من السلاح و الکراع و الأثاث و الأموال، و انتهب ذلک کله، و کانت هذه الوقعه یوم السادس عشر من شوال من هذه السنه- فیما قیل. و فیها وثب یوسف بن ابی الساج- و کان والی مکة- علی غلام للطائی یقال له بدر، و خرج والیا علی الحاج فقیده، فحارب ابن ابی الساج جماعه من الجند، و أغاثهم الحاج، حتی استنقذوا غلام الطائی، و أسروا ابن ابی الساج، فقید و حمل الی مدینه السلام، و کانت الحرب بینهم علی أبواب المسجد الحرام. و فیها خربت العامه الدیر العتیق الذی وراء نهر عیسی، و انتهبوا کل ما کان فیه من متاع، و قلعوا الأبواب و الخشب و غیر ذلک، و هدموا بعض حیطانه و سقوفه، فصار الیهم الحسین بن اسماعیل صاحب شرطه بغداد من قبل محمد بن طاهر، فمنعهم من هدم ما بقی منه، و کان یتردد الیه أیاما هو و العامه، حتی یکاد یکون بین اصحاب السلطان و بینهم قتال، ثم بنی ما کانت العامه هدمته بعد ایام، و کانت اعاده بنائه-فیما ذکر- بقوة عبدون بن مخلد، أخی صاعد بن مخلد. و حج بالناس فی هذه السنه هارون بن محمد بن إسحاق بن عیسی بن موسی العباسی.
ثم دخلت
سنه اثنتین و سبعین و مائتین
أولها یوم الجمعه للثامن عشر من حزیران، سنه ست و تسعین و مائه و الف لذی القرنین. ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث: فمما کان فیها من ذلک اخراج اهل طرسوس أبا العباس بن الموفق من طرسوس، لخلاف کان وقع بینه و بین یازمان، فخرج عنها یرید بغداد للنصف من المحرم من هذه السنه و فیها توفی سلیمان بن وهب فی حبس الموفق یوم الثلاثاء لاثنتی عشره بقیت من صفر. و فیها تجمعت العامه، فهدموا ما کان بنی من البیعه یوم الخمیس لثمان خلون من شهر ربیع الآخر. 4 و فیها حکم شار فی طریق خراسان، و صار الی دسکرة الملک، فقتل و انتهب. و فیها ورد الخبر مدینه السلام بدخول حمدان بن حمدون و هارون الشاری مدینه الموصل، و صلی الشاری بهم فی مسجد الجامع. و فیها قدم ابو العباس بن الموفق بغداد منصرفا من وقعته مع ابن طولون بالطواحین لتسع بقین من جمادی الآخرة. و فیها نقب المطبق من داخله، و اخرج الذوائبی العلوی و نفسان معه، و کانوا قد اعدت لهم دواب توقف فی کل لیله لیخرجوا فیرکبوها هاربین. فنذر بهم، و غلقت أبواب مدینه ابی جعفر المنصور، فاخذ الذوائبی و من خرج معه، و رکب محمد بن طاهر، و کتب بالخبر الی الموفق و هو مقیم بواسط، فامر ان تقطع ید الذوائبی و رجله من خلاف، فقطع فی مجلس الجسر بالجانب الغربی، و محمد بن طاهر واقف علی دابته، و کوی یوم الاثنین لثلاث
خلون من جمادی الآخرة. و فیها قدم صاعد بن مخلد من فارس، و دخل واسط فی رجب، فامر الموفق جمیع القواد ان یستقبلوه، فاستقبلوه، و ترجلوا له، و قبلوا کفه. و فیها قبض الموفق علی صاعد بن مخلد بواسط و علی أسبابه، و انتهب منازلهم یوم الاثنین لتسع خلون من رجب، و قبض علی ابنیه ابی عیسی و ابی صالح ببغداد، و علی أخیه عبدون و أسبابه بسامرا، و ذلک کله فی یوم واحد، و هو الیوم الذی قبض فیه علی صاعد، و استکتب الموفق اسماعیل بن بلبل، و اقتصر به علی الکتابه دون غیرها. و وردت الاخبار فیها ان مصر زلزلت فی جمادی الآخرة زلازل اخربت الدور و المسجد الجامع، و انه احصی فی یوم واحد بها الف جنازة. و فیها غلا السعر ببغداد، و ذلک ان اهل سامرا منعوا- فیما ذکر-سفن الدقیق من الانحدار إلیها، و منع الطائی ارباب الضیاع من دیاس الطعام و قسمه، یتربص بذلک غلاء الأسعار، فمنع اهل بغداد الزیت و الصابون و التمر و غیر ذلک من حمله الی سامرا، و ذلک فی النصف من شهر رمضان. و فیها ضجت العامه بسبب غلاء السعر، و اجتمعت للوثوب بالطائی، فانصرفوا من مسجد الجامع للنصف من شوال الی داره بین باب البصره و باب الکوفه، و جاءوه من ناحیه الکرخ، فاصعد الطائی اصحابه علی السطوح، فرموهم بالنشاب، و اقام رجاله علی بابه و فی فناء داره بالسیوف و الرماح، فقتل بعض العامه، و جرحت منهم جماعه، و لم یزالوا یقاتلونهم الی اللیل، فلما کان اللیل انصرفوا، و باکروه من غد، فرکب محمد بن طاهر، فسکن الناس و صرفهم عنه. و فیها توفی اسماعیل بن بریه الهاشمی، یوم الثلاثاء لإحدی عشره لیله بقیت من شوال منها. و لثمان بقین منها توفی عبید الله بن عبد الله الهاشمی
و فیها کانت للزنج بواسط حرکه، فصاحوا: انکلای، یا منصور! و کان انکلای و المهلبی و سلیمان بن جامع و الشعرانی و الهمدانی و آخر معهم من قواد الزنج محتبسین فی دار محمد بن عبد الله بن طاهر بمدینه السلام فی دار البطیخ، فی ید غلام من غلمان الموفق، یقال له: فتح السعیدی، فکتب الموفق الی فتح ان یوجه برءوس هؤلاء السته، فدخل الیهم، فجعل یخرج الاول فالأول منهم، فذبحهم غلام له، و قلع راس بالوعة فی الدار، و طرحت اجسادهم فیها، و سد راسها، و وجه رءوسهم الی الموفق 3 و فیها ورد کتاب الموفق علی محمد بن طاهر فی جثث هؤلاء السته المقتولین، فأمره بصلبها بحضره الجسر، فاخرجوا من البالوعة، و قد انتفخوا، و تغیرت روائحهم، و تقشر بعض جلودهم، فحملوا فی المحامل: المحمل بین رجلین، و صلب ثلاثة منهم فی الجانب الشرقی، و ثلاثة فی الجانب الغربی، و ذلک لسبع بقین من شوال من هذه السنه، و رکب محمد بن طاهر حتی صلبوا بحضرته. و فیها صلح امر مدینه رسول الله ص، و عمرت، و تراجع الناس إلیها. و فیها غزا الصائفه یازمان. و حج بالناس فیها هارون بن محمد بن إسحاق بن عیسی بن موسی الهاشمی.
ثم دخلت
سنه ثلاث و سبعین و مائتین
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث ففیها کانت وقعه بین احمد بن عبد العزیز بن ابی دلف و عمرو بن اللیث الصفار یوم السادس عشر من شهر ربیع الاول. و فیها کانت أیضا وقعه بین إسحاق بن کنداج و محمد بن ابی الساج بالرقة، فانهزم إسحاق، و کان ذلک یوم الثلاثاء لتسع خلون من جمادی الاولی. و فیها قدمت رسل یازمان من طرسوس، فذکروا ان ثلاثة بنین لطاغیه الروم وثبوا علیه، فقتلوه و ملکوا احدهم علیهم. و فیها قید ابو احمد لؤلؤا القادم علیه بالأمان من عند ابن طولون، و استصفی ماله، لثمان بقین من ذی القعده من هذه السنه و ذکر ان الذی أخذ من ماله کان أربعمائة الف دینار. و ذکروا عن لؤلؤ انه قال: ما عرفت لنفسی ذنبا استوجبت به ما فعل بی الا کثره مالی. و فیها کانت بین محمد بن ابی الساج و إسحاق بن کنداج وقعه اخری لاربع عشره لیله خلت من ذی الحجه، و کانت الدبره فیها علی بن کنداج. و حج بالناس فیها هارون بن محمد بن إسحاق بن عیسی بن موسی بن علی بن عبد الله بن عباس.
ثم دخلت
سنه اربع و سبعین و مائتین
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک شخوص ابی احمد الی کرمان لحرب عمرو بن اللیث لاثنتی عشره بقیت من شهر ربیع الاول. و فیها غزا یازمان، فبلغ المسکنین، فاسر و غنم، و سلم و المسلمون، و ذلک فی شهر رمضان منها. و فیها دخل صدیق الفرغانی دور سامرا، فاغار علی اموال التجار، و اکثر العیث فی الناس، و کان صدیق هذا یخفر أولا الطریق، ثم تحول لصا خاربا یقطع الطریق. و حج بالناس فیها هارون بن محمد الهاشمی.
ثم دخلت
سنه خمس و سبعین و مائتین
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک ما کان من توجیه الطائی جیشا الی سامرا بسبب ما احدث صدیق بها و اطلاقه أخاه من السجن، و کان أسیرا عنده، و ذلک فی المحرم من هذه السنه: ثم خرج الطائی الی سامرا، و ارسل صدیقا و وعده و مناه و امنه، فعزم علی الدخول الیه فی الامان، فحذره ذلک غلام له یقال له هاشم، و کان-فیما ذکر-شجاعا، فلم یقبل منه، و دخل سامرا مع اصحابه، و صار الی الطائی، فأخذه الطائی، و من دخل معه منهم، فقطع ید صدیق و رجله و ید هاشم و رجله و أیدی جماعه من اصحابه و ارجلهم و حبسهم، ثم حملهم فی محامل الی مدینه السلام، و قد ابرزت ایدیهم و ارجلهم المقطعه لیراها الناس، ثم حبسوا. و فیها غزا یازمان فی البحر، فاخذ للروم اربعه مراکب. و فیها تصعلک فارس العبدی، فعاث بناحیه سامرا، و صار الی کوخها، فانتهب دور آل حسنج، فشخص الطائی الیه، فلحقه بالحدیثه، فاقتتلا، فهزمه الطائی و أخذ سواده، و صار الطائی الی دجلة، فدخل طیارة لیعبرها، فادرکه اصحاب العبدی فتعلقوا بکوثل الطیار، فرمی الطائی بنفسه فی دجلة، فعبرها سباحه، فلما خرج منها نفض لحیته من الماء، و قال: ایش ظن العبدی؟ ا لیس انا اسبح من سمکه! ثم نزل الطائی الجانب الشرقی و العبدی بازائه فی الجانب الغربی و فی انصراف الطائی قال علی بن محمد بن منصور بن نصر بن بسام: قد اقبل الطائی، لا اقبلا قبح فی الافعال ما اجملا
کأنه من لین ألفاظه صبیه تمضغ جهد البلا
و فیها امر ابو احمد بتقیید الطائی و حبسه، ففعل ذلک لاربع عشره خلت من شهر رمضان، و ختم علی کل شیء له، و کان یلی الکوفه و سوادها و طریق خراسان و سامرا و الشرطه ببغداد، و خراج بادوریا و قطربل و مسکن و شیئا من ضیاع الخاصة. و فیها حبس ابو احمد ابنه أبا العباس، فشغب اصحابه، و حملوا السلاح، و رکب غلمانه، و اضطربت بغداد لذلک، فرکب ابو احمد لذلک حتی بلغ باب الرصافه، و قال لأصحاب ابی العباس و غلمانه فیما ذکر: ما شأنکم؟ ا ترونکم اشفق علی ابنی منی! هو ولدی، و احتجت الی تقویمه، فانصرف الناس، و وضعوا السلاح، و ذلک یوم الثلاثاء لست خلون من شوال من هذه السنه. و حج بالناس فیها هارون بن محمد الهاشمی.
ثم دخلت
سنه ست و سبعین و مائتین
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث فمن ذلک ضم الشرطه بمدینه السلام الی عمرو بن اللیث، و کتب فیها علی الاعلام و المطارد و الترسه- التی تکون فی مجلس الجسر-اسمه، و ذلک فی المحرم. و لاربع عشره خلت من شهر ربیع الاول من هذه السنه شخص ابو احمد من مدینه السلام الی الجبل، و کان سبب شخوصه إلیها-فیما ذکر-ان الماذرائی کاتب اذکوتکین، اخبره ان له هنالک مالا عظیما، و انه ان شخص صار ذلک الیه، فشخص الیه فلم یجد من المال الذی اخبره به شیئا، فلما لم یجد ذلک شخص الی الکرج، ثم الی أصبهان یرید احمد بن عبد العزیز بن ابی دلف، فتنحی له احمد بن عبد العزیز عن البلد بجیشه و عیاله، و ترک داره بفرشها لینزلها ابو احمد إذا قدم. و قدم محمد بن ابی الساج علی ابی احمد قبل شخوصه من مضربه بباب خراسان هاربا من ابن طولون، بعد وقعات کانت بینهما، ضعف فی آخر ذلک ابن ابی الساج عن مقاومته، لقله من معه و کثره من مع ابن طولون من الرجال، فلحق بابی احمد، فانضم الیه، فخلع ابو احمد علیه، و اخرجه معه الی الجبل. و فیها ولی عبید الله بن عبد الله بن طاهر شرطه بغداد، من قبل عمرو بن اللیث فی شهر ربیع الآخر. و فیها ورد الخبر بانفراج تل بنهر الصلة- و یعرف بتل بنی شقیق- عن سبعه اقبر فیها سبعه ابدان صحیحه، علیها اکفان جدد لینه، لها اهداب، تفوح منها رائحه المسک، احدهم شاب له جمه، و جبهته و أذناه و خداه و انفه و شفتاه و ذقنه و اشفار عینیه صحیحه، و علی شفتیه بلل، کأنه قد شرب ماء، و کأنه قد کحل، و به ضربه فی خاصرته، فردت علیه أکفانه
و حدثنی بعض أصحابنا انه جذب من شعر بعضهم، فوجده قوی الأصل نحو قوه شعر الحی، و ذکر ان التل انفرج عن هذه القبور عن شبه الحوض من حجر فی لون المسن، علیه کتاب لا یدری ما هو! و فیها امر بطرح المطارد و الاعلام و الترسه التی کانت فی مجالس الشرطه التی علیها اسم عمرو بن اللیث، و اسقاط ذکره، و ذلک لإحدی عشره خلت من شوال. و حج بالناس فی هذه السنه هارون بن محمد بن إسحاق الهاشمی، و کان والیا علی مکة و المدینة و الطائف.
ثم دخلت
سنه سبع و سبعین و مائتین
ذکر الخبر عن الاحداث التی کانت فیها فمن ذلک دعاء یازمان بطرسوس لخمارویه بن احمد بن طولون، و کان سبب ذلک-فیما ذکر-ان خمارویه وجه الیه بثلاثین الف دینار و خمسمائة ثوب و خمسین و مائه دابه و خمسین و مائه ممطر و سلاح، فلما وصل ذلک الیه دعا له، ثم وجه الیه بخمسین الف دینار. و فی أول شهر ربیع الآخر کان بین وصیف خادم ابن ابی الساج و البرابره اصحاب ابی الصقر شر، فاقتتلوا، فقتل من غلمان الخادم اربعه غلمان و من البرابره سبعه، فکانت الحرب بینهم بباب الشام الی شارع باب الکوفه، فرکب الیهم ابو الصقر، فکلمهم فتفرقوا، ثم عادوا للشر بعد یومین، فرکب الیهم ابو الصقر فسکنهم. و فیها ولی یوسف بن یعقوب المظالم، فامر ان ینادی: من کانت له مظلمه قبل الأمیر الناصر لدین الله او احد من الناس فلیحضر و تقدم الی صاحب الشرطه الا یطلق أحدا من المحبسین الا من رای اطلاقه یوسف، بعد ان یعرض علیه قصصهم. و فی أول یوم من شعبان قدم قائد من قواد ابن طولون فی جیش عظیم من الفرسان و الرجاله بغداد و حج بالناس فی هذه السنه هارون بن محمد الهاشمی.
ثم دخلت
سنه ثمان و سبعین و مائتین
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث
فمن ذلک الحرب التی کانت بین اصحاب وصیف الخادم و البربر و اصحاب موسی، ابن اخت مفلح اربعه ایام تباعا، ثم اصطلحوا، و قد قتل بینهم بضعه عشر رجلا، و ذلک فی أول المحرم، ثم وقع فی الجانب الشرقی حرب بین النصریین و اصحاب یونس، قتل فیها رجل، ثم افترقوا. و فیها انحدر وصیف خادم ابن ابی الساج الی واسط بأمر ابی الصقر لتکون عده له-فیما ذکر-و ذلک انه اصطنعه و اصحابه، و اجازه بجوائز کبیره، و ادر علی اصحابه أرزاقهم، و کان قد بلغه قدوم ابی احمد، فخافه علی نفسه لما کان من اتلافه ما کان فی بیوت اموال ابی احمد، حتی لم یبق فیها شیء بالهبه التی کان یهب، و الجوائز التی کان یجیز، و الخلع التی کان یخلع علی القواد، و انفاقه علی القواد، فلما نفد ما فی بیت المال، طالب ارباب الضیاع بخراج سنه مبهمه عن ارضیهم، و حبس منهم بذلک جماعه، و کان الذی یتولی له القیام بذلک الزغل، فعسف علی الناس فی ذلک و قدم ابو احمد قبل ان یستوظف أداء ذلک منهم، فشغل عن مطالبه الناس بما کان یطالبهم به و کان انحدار وصیف فی یوم الجمعه لثلاث عشره بقیت من المحرم. و للیلتین بقیتا من المحرم منها، طلع کوکب ذو جمه، ثم صارت ألجمه ذؤابه.
ذکر الخبر عن مرض ابی احمد الموفق ثم موته
و فیها انصرف ابو احمد من الجبل الی العراق، و قد اشتد به وجع النقرس حتی لم یقدر علی الرکوب، فاتخذ له سریر علیه قبة، فکان یقعد علیه، و معه خادم یبرد رجله بالأشیاء البارده، حتی بلغ من امره انه کان یضع علیها الثلج، ثم صارت عله رجله داء الفیل، و کان یحمل سریره اربعون حمالا یتناوب علیه عشرون عشرون، و ربما اشتد به أحیانا، فیأمرهم ان یضعوه. فذکر انه قال یوما للذین یحملونه: قد ضجرتم بحملی، بودی انی أکون کواحد منکم احمل علی راسی و اکل و انی فی عافیه و انه قال فی مرضه هذا: اطبق دفتری علی مائه الف مرتزق، ما اصبح فیهم اسوا حالا منی. و فی یوم الاثنین لثلاث بقین من المحرم منها وافی ابو احمد النهروان، فتلقاه اکثر الناس، فرکب الماء، فسار فی النهروان، ثم فی نهر دیالی، ثم فی دجلة الی الزعفرانیه، و صار لیله الجمعه الی الفرک، و دخل داره یوم الجمعه للیلتین خلتا من صفر. و لما کان فی یوم الخمیس لثمان خلون من صفر، شاع موته بعد انصراف ابی الصقر من داره، و قد کان تقدم فی حفظ ابی العباس، فغلقت علیه أبواب دون أبواب، و أخذ ابو الصقر ابن الفیاض معه الی داره، و کان یبقی بناحیته و اقام ابو الصقر فی داره یومه ذلک، و ازداد الارجاف بموت ابی احمد، و کانت اعترته غشیه، فوجه ابو الصقر یوم الجمعه الی المدائن، فحمل منها المعتمد و ولده، فجیء بهم الی داره، و اقام ابو الصقر فی داره و لم یصر الی دار ابی احمد، فلما رای غلمان ابی احمد المائلون الی ابی العباس و الرؤساء من غلمان ابی العباس الذین کانوا حضورا ما قد نزل بابی احمد، کسروا أقفال الأبواب المغلقة علی ابی العباس. فذکر عن الغلام الذی کان مع ابی العباس فی الحجرة انه قال لما سمع
ابو العباس صوت الأقفال تکسر قال: لیس یرید هؤلاء الا نفسی. و أخذ سیفا کان عنده، فاستله، و قعد مستوفزا و السیف فی حجره، و قال لی: تنح أنت، و الله لا وصلوا الی و فی شیء من الروح قال: فلما فتح الباب کان أول من دخل علیه وصیف موشکیر- و هو غلام ابی العباس- فلما رآه رمی السیف من یده، و علم انهم لم یقصدوا الا الخیر، فاخرجوه حتی أقعدوه عند ابیه، و هو بعقب غشیته فلما فتح ابو احمد عینیه، و افاق رآه، فأدناه و قربه و وافی المعتمد- ذلک الیوم الذی وجه الیه فی حمله، و هو یوم الجمعه نصف النهار قبل صلاه الجمعه- مدینه السلام، لتسع خلون من صفر، و معه ابنه جعفر المفوض الی الله ولی العهد و عبد العزیز و محمد و إسحاق بنوه، فنزل علی ابی الصقر ثم بلغ أبا الصقر ان أبا احمد لم یمت، فوجه اسماعیل بن إسحاق یتعرف له الخبر، و ذلک یوم السبت و جمع ابو الصقر القواد و الجند، و شحن داره و ما حولها بالرجال و السلاح، و من داره الی الجسر کذلک، و قطع الجسرین، و وقف قوم علی الجسر فی الجانب الشرقی یحاربون اصحاب ابی الصقر، فقتل بینهم قتلی، و کانت بینهم جراحات. و کان ابو طلحه أخو شرکب مع اصحابه مقیمین بباب البستان، فرجع اسماعیل، فاعلم أبا الصقر ان أبا احمد حی، فکان أول من مضی الیه من القواد محمد بن ابی الساج، عبر من نهر عیسی، ثم جعل الناس یتسللون، منهم من یعبر الی باب ابی احمد، و منهم من یرجع الی منزله، و منهم من یخرج من بغداد، فلما رای ابو الصقر ذلک، و صحت عنده حیاه ابی احمد، انحدر هو و ابناه الی دار ابی احمد، فما ذاکره ابو احمد شیئا مما جری، و لا ساء له عنه و اقام فی دار ابی احمد. فلما رای المعتمد انه قد بقی فی الدار وحده، نزل هو و بنوه و بکتمر، فرکبوا زورقا، ثم لقیهم طیار ابی لیلی بن عبد العزیز بن ابی دلف، فحملهم فی طیارة، و مضی بهم الی داره، و هی دار علی بن جهشیار برأس
الجسر، فقال له المعتمد: ارید ان امضی الی أخی فاحدره و من معه من بیته الی دار ابی احمد و انتهبت دار ابی الصقر و کل ما حوته حتی خرج حرمه حفاه بغیر إزار، و انتهبت دار محمد بن سلیمان کاتبه، و دار ابن الواثقی انتهبت و احرقت، و انتهبت دور أسبابه، و کسرت أبواب السجون، و نقبت الحیطان، و خرج کل من کان فیها، و خرج کل من کان فی المطبق، و انتهب مجلسا الجسر، و أخذ کل ما کان فیهما، و انتهبت المنازل التی تقرب من دار ابی الصقر و خلع ابو احمد علی ابنه ابی العباس و علی ابی الصقر، فرکبا جمیعا، و الخلع علیهما من سوق الثلاثاء الی باب الطاق، و مضی ابو الصقر مع ابی العباس الی داره، دار صاعد ثم انحدر ابو الصقر فی الماء الی منزله و هو منتهب، فاتوه من دار الشاه بحصیر فقعد علیه، فولی ابو العباس غلامه بدار الشرطه، و استخلف محمد بن غانم بن الشاه علی الجانب الشرقی، و عیسی النوشری علی الجانب الغربی، و ذلک لاربع عشره خلت من صفر منها. و فیها فی یوم الأربعاء لثمان بقین من صفر، کانت وفاه ابی احمد الموفق و دفن لیله الخمیس فی الرصافه عند قبر والدته، و جلس ابو العباس یوم الخمیس للناس للتعزیة .
ذکر خبر البیعه للمعتضد بولایة العهد
و فیها بایع القواد و الغلمان لأبی العباس بولایة العهد بعد المفوض، و لقب بالمعتضد بالله، فی یوم الخمیس، و اخرج للجند العطاء، و خطب یوم الجمعه للمعتمد، ثم للمفوض، ثم لأبی العباس المعتضد، و ذلک لسبع لیال بقین من صفر. و فیها فی یوم الاثنین لاربع بقین من صفر قبض علی ابی الصقر و أسبابه و انتهبت منازلهم، و طلب بنو الفرات- و کان الیهم دیوان السواد- فاختفوا، و خلع علی عبید الله بن سلیمان بن وهب یوم الثلاثاء لثلاث بقین من صفر منها، و ولی الوزارة. و فیها بعث محمد بن ابی الساج الی واسط لیرد غلامه وصیفا الی مدینه
السلام، فمضی وصیف الی الاهواز، و ابی الانصراف الی بغداد، و انهب الطیب، و عاث بالسوس. و فیها ظفر بابی احمد بن محمد بن الفرات، فحبس و طولب باموال، و ظفر معه بالزغل، فحبس، و ظفر معه بمال. و فیها وردت الاخبار بقتل علی بن اللیث، أخی الصفار، قتله رافع بن هرثمة، کان لحق به، و ترک أخاه. و وردت الاخبار فیها عن مصر ان النیل غار ماؤه و غلت الأسعار عندهم .
ذکر ابتداء امر القرامطة
و فیها وردت الاخبار بحرکة قوم یعرفون بالقرامطة بسواد الکوفه، فکان ابتداء امرهم قدوم رجل من ناحیه خوزستان الی سواد الکوفه و مقامه بموضع منه یقال له النهرین، یظهر الزهد و التقشف، و یسف الخوص، و یأکل من کسبه، و یکثر الصلاة، فأقام علی ذلک مده، فکان إذا قعد الیه انسان ذاکره امر الدین، و زهده فی الدنیا، و اعلمه ان الصلاة المفترضه علی الناس خمسون صلاه فی کل یوم و لیله، حتی فشا ذلک عنه بموضعه، ثم اعلمهم انه یدعو الی امام من اهل بیت الرسول، فلم یزل علی ذلک یقعد الیه الجماعه فیخبرهم من ذلک بما تعلق قلوبهم، و کان یقعد الی بقال فی القریة، و کان بالقرب من البقال نخل اشتراه قوم من التجار، و اتخذوا حظیرة جمعوا فیها ما صرموا من حمل النخل، و جاءوا الی البقال فسألوه ان یطلب لهم رجلا یحفظ علیهم ما صرموا من النخل، فاومی لهم الی هذا الرجل، و قال: ان أجابکم الی حفظ ثمرتکم فانه بحیث تحبون، فناظروه علی ذلک، فأجابهم الی حفظه بدراهم معلومه، فکان یحفظ لهم، و یصلی اکثر نهاره و یصوم، و یأخذ عند إفطاره من البقال رطل تمر، فیفطر علیه، و یجمع نوی ذلک التمر. فلما حمل التجار ما لهم من التمر، صاروا الی البقال، فحاسبوا اجیرهم هذا علی اجرته، فدفعوها الیه، فحاسب الأجیر البقال علی ما أخذ منه من التمر، و حط من ذلک ثمن النوی الذی کان دفعه الی البقال، فسمع التجار
ما جری بینه و بین البقال فی حق النوی، فوثبوا علیه فضربوه، و قالوا: ا لم ترض ان اکلت تمرنا حتی بعت النوی! فقال لهم البقال: لا تفعلوا، فانه لم یمس تمرکم، و قص علیهم قصته، فندموا علی ضربهم ایاه، و سألوه ان یجعلهم فی حل، ففعل و ازداد بذلک نبلا عند اهل القریة لما وقفوا علیه من زهده. ثم مرض، فمکث مطروحا علی الطریق، و کان فی القریة رجل یحمل علی اثوار له، احمر العینین شدیده حمرتهما، و کان اهل القریة یسمونه کرمیته لحمره عینیه، و هو بالنبطیة احمر العینین، فکلم البقال کرمیته هذا، فی ان یحمل هذا العلیل الی منزله، و یوصی اهله بالإشراف علیه و العنایه به، ففعل و اقام عنده حتی برا، ثم کان یأوی الی منزله، و دعا اهل القریة الی امره، و وصف لهم مذهبه، فأجابه اهل تلک الناحیة، و کان یأخذ من الرجل إذا دخل فی دینه دینارا، و یزعم انه یأخذ ذلک للإمام، فمکث بذلک یدعو اهل تلک القری فیجیبونه و اتخذ منهم اثنی عشر نقیبا، امرهم ان یدعو الناس الی دینهم، و قال لهم: أنتم کحواریی عیسی بن مریم، فاشتغل اکره تلک الناحیة عن اعمالهم بما رسم لهم من الخمسین الصلاة التی ذکر انها مفترضه علیهم. و کان للهیصم فی تلک الناحیة ضیاع، فوقف علی تقصیر اکرته فی العمارة، فسال عن ذلک، فاخبر ان إنسانا طرا علیهم، فأظهر لهم مذهبا من الدین، و اعلمهم ان الذی افترضه الله علیهم خمسون صلاه فی الیوم و اللیلة، فقد شغلوا بها عن اعمالهم، فوجه فی طلبه، فاخذ و جیء به الیه، فسأله عن امره، فاخبره بقصته، فحلف انه یقتله. فامر به فحبس فی بیت، و اقفل علیه الباب، و وضع المفتاح تحت وسادته، و تشاغل بالشرب، و سمع بعض من فی داره من الجواری بقصته، فرقت له. فلما نام الهیصم أخذت المفتاح من تحت وسادته، و فتحت الباب و اخرجته، و اقفلت الباب، و ردت المفتاح الی موضعه فلما اصبح الهیصم دعا بالمفتاح ففتح الباب فلم یجده، و شاع بذلک الخبر، ففتن به اهل تلک الناحیة، و قالوا: رفع ثم ظهر فی موضع آخر و لقی جماعه من اصحابه و غیرهم فسألوه عن قصته، فقال: لیس یمکن أحدا ان یبدأنی بسوء، و لا یقدر علی ذلک منی،
فعظم فی اعینهم، ثم خاف علی نفسه، فخرج الی ناحیه الشام، فلم یعرف له خبر، و سمی باسم الرجل الذی کان فی منزله صاحب الاثوار کرمیته، ثم خفف فقالوا: قرمط ذکر هذه القصة بعض أصحابنا عمن حدثه، انه حضر محمد بن داود بن الجراح، و قد دعا بقوم من القرامطة من الحبس، فسألهم عن زکرویه، و ذلک بعد ما قتله، و عن قرمط و قصته، و انهم اوموا له الی شیخ منهم، و قالوا له: هذا سلف زکرویه، و هو اخبر الناس بقصته، فسله عما ترید، فسأله فاخبره بهذه القصة. و ذکر عن محمد بن داود انه قال: قرمط رجل من سواد الکوفه، کان یحمل غلات السواد علی اثوار له، یسمی حمدان و یلقب بقرمط ثم فشا امر القرامطة و مذهبهم، و کثروا بسواد الکوفه، و وقف الطائی احمد بن محمد علی امرهم، فوظف علی کل رجل منهم فی کل سنه دینارا، و کان یجبی من ذلک مالا جلیلا، فقدم قوم من الکوفه فرفعوا الی السلطان امر القرامطة، و انهم قد أحدثوا دینا غیر الاسلام، و انهم یرون السیف علی أمه محمد الا من بایعهم علی دینهم، و ان الطائی یخفی امرهم علی السلطان فلم یلتفت الیهم، و لم یسمع منهم، فانصرفوا، و اقام رجل منهم مده طویله بمدینه السلام، یرفع و یزعم انه لا یمکنه الرجوع الی بلده خوفا من الطائی و کان فیما حکوا عن هؤلاء القرامطة من مذهبهم ان جاءوا بکتاب فیه: بسم الله الرحمن الرحیم یقول الفرج بن عثمان، و هو من قریه یقال لها نصرانه، داعیه الی المسیح، و هو عیسی، و هو الکلمه، و هو المهدی، و هو احمد بن محمد بن الحنفیه، و هو جبریل و ذکر ان المسیح تصور له فی جسم انسان، و قال له: انک الداعیه، و انک الحجه، و انک الناقه، و انک الدابة، و انک روح القدس، و انک یحیی بن زکریاء و عرفه ان الصلاة اربع رکعات:
رکعتان قبل طلوع الشمس، و رکعتان قبل غروبها، و ان الاذان فی کل صلاه ان یقول: الله اکبر، الله اکبر، الله اکبر، الله اکبر، اشهد ان لا اله الا الله، مرتین اشهد ان آدم رسول الله، اشهد ان نوحا رسول الله، اشهد ان ابراهیم رسول الله، اشهد ان موسی رسول الله، و اشهد ان عیسی رسول الله، و اشهد ان محمدا رسول الله، و اشهد ان احمد بن محمد بن الحنفیه رسول الله، و ان یقرا فی کل رکعة الاستفتاح، و هی من المنزل علی احمد بن محمد بن الحنفیه. و القبله الی بیت المقدس، و الحج الی بیت المقدس، و یوم الجمعه یوم الاثنین لا یعمل فیه شیء، و السورة الحمد لله بکلمته، و تعالی باسمه، المتخذ لأولیائه باولیائه قل ان الأهلة مواقیت للناس، ظاهرها لیعلم عدد السنین و الحساب و الشهور و الأیام، و باطنها أولیائی الذین عرفوا عبادی سبیلی اتقون یا اولی الألباب، و انا الذی لا اسال عما افعل، و انا العلیم الحکیم، و انا الذی ابلوا عبادی، و امتحن خلقی، فمن صبر علی بلائی و محنتی و اختباری القیته فی جنتی، و اخلدته فی نعمتی، و من زال عن امری، و کذب رسلی، اخلدته مهانا فی عذابی، و اتممت اجلی، و اظهرت امری، علی السنه رسلی، و انا الذی لم یعل علی جبار الا وضعته، و لا عزیز الا اذللته، و لیس الذی أصر علی امره و دوام علی جهالته، و قالوا: لن نبرح علیه عاکفین، و به مؤمنین: أولئک هم الکافرون. ثم یرکع و یقول فی رکوعه: سبحان ربی رب العزه و تعالی عما یصف الظالمون! یقولها مرتین، فإذا سجد قال: الله اعلی، الله اعلی، الله اعظم. الله اعظم و من شرائعه ان الصوم یومان فی السنه، و هما المهرجان و النوروز، و ان النبیذ حرام و الخمر حلال، و لا غسل من جنابه الا الوضوء کوضوء الصلاة، و ان من حاربه وجب قتله، و من لم یحاربه ممن خالفه أخذت منه الجزیة و لا یؤکل کل ذی ناب، و لا کل ذی مخلب
و کان مصیر قرمط الی سواد الکوفه قبل قتل صاحب الزنج، و ذلک ان بعض أصحابنا ذکر عن سلف زکرویه انه قال: قال لی قرمط: صرت الی صاحب الزنج، و وصلت الیه، و قلت له: انی علی مذهب، و ورائی مائه الف سیف، فناظرنی، فان اتفقنا علی المذهب ملت بمن معی إلیک، و ان تکن الاخری انصرفت عنک و قلت له: تعطینی الامان؟ ففعل. قال: فناظرته الی الظهر، فتبین لی فی آخر مناظرتی ایاه انه علی خلاف امری، و قام الی الصلاة، فانسللت، فمضیت خارجا من مدینته، و صرت الی سواد الکوفه .
ذکر خبر غزو الروم و وفاه یازمان فی هذه الغزوة
و لخمس بقین من جمادی الآخرة من هذه السنه، دخل احمد العجیفی مدینه طرسوس، و غزا مع یازمان غزاه الصائفه، فبلغ سلندو و فی هذه الغزاة مات یازمان، و کان سبب موته ان شظیة من حجر منجنیق أصاب أضلاعه و هو مقیم علی حصن سلندو، فارتحل العسکر، و قد کانوا أشرفوا علی فتحه، فتوفی فی الطریق من غده یوم الجمعه، لاربع عشره لیله خلت من رجب، و حمل الی طرسوس علی اکتاف الرجال فدفن هناک. و حج بالناس فی هذه السنه هارون بن محمد الهاشمی.
ثم دخلت
سنه تسع و سبعین و مائتین
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث
فمن ذلک ما کان من امر السلطان بالنداء بمدینه السلام، الا یقعد علی الطریق و لا فی مسجد الجامع قاص و لا صاحب نجوم و لا زاجر، و حلف الوراقون الا یبیعوا کتب الکلام و الجدل و الفلسفه. و فیها خلع جعفر المفوض من العهد لثمان بقین من المحرم. و فی ذلک الیوم بویع للمعتضد بانه ولی العهد من بعد المعتمد، و انشئت الکتب بخلع جعفر و تولیه المعتضد، و نفذت الی البلدان، و خطب یوم الجمعه للمعتضد بولایة العهد، و انشئت عن المعتضد کتب الی العمال و الولاه، بان امیر المؤمنین قد ولاه العهد، و جعل الیه ما کان الموفق یلیه من الأمر و النهی و الولایة و العزل و فیها قبض علی جراده، کاتب ابی الصقر لخمس خلون من شهر ربیع الاول، و کان الموفق وجهه الی رافع بن هرثمة، فقدم مدینه السلام قبل ان یقبض علیه بایام. و فیها انصرف ابو طلحه منصور بن مسلم من شهرزور لست بقین من جمادی الاولی-و کانت ضمت الیه-فقبض علیه و علی کاتبه عقامه، و أودعا السجن، و ذلک لاربع بقین من جمادی الاولی.
ذکر خبر الفتنة بطرسوس
و فیها کانت الملحمه بطرسوس بین محمد بن موسی و مکنون غلام راغب مولی الموفق، فی یوم السبت لتسع بقین من جمادی الاولی، و کان سبب ذلک-فیما ذکر-ان طغج بن جف، لقی راغبا بحلب، فاعلمه ان
خمارویه بن احمد یحب لقاءه، و وعده عنه بما یحب، فخرج راغب من حلب ماضیا الی مصر فی خمسه غلمان له، و انفذ خادمه مکنونا مع الجیش الذی کان معه و أمواله و سلاحه الی طرسوس فکتب طغج الی محمد بن موسی الاعرج یعلمه انه قد انفذ راغبا، و ان کل ما معه من مال و سلاح و غلمان مع غلامه مکنون، و قد صار الی طرسوس، و انه ینبغی له ان یقبض علیه ساعه یدخل و علی ما معه فلما دخل مکنون طرسوس وثب به الاعرج، فقبض علیه و وکل بما معه، فوثب اهل طرسوس علی الاعرج، فحالوا بینه و بین مکنون، و قبضوا علی الاعرج فحبسوه فی ید مکنون، و علموا ان الحیله قد وقعت براغب، فکتبوا الی خمارویه بن احمد یعلمونه بما فعل الاعرج، و انهم قد وکلوا به، و قالوا: اطلق راغبا لینفذ إلینا حتی نطلق الاعرج، فاطلق خمارویه راغبا، و انفذه الی طرسوس، و انفذ معه احمد بن طغان والیا علی الثغور، و عزل عنهم الاعرج، فلما وصل راغب الی طرسوس اطلق محمد بن موسی الاعرج، و دخل طرسوس احمد بن طغان والیا علیها و علی الثغور و معه راغب، یوم الثلاثاء لثلاث عشره خلت من شعبان.
خبر وفاه المعتمد
و فیها توفی المعتمد لیله الاثنین لإحدی عشره لیله بقیت من رجب، و کان شرب علی الشط فی الحسنی یوم الأحد شرابا کثیرا، و تعشی فاکثر، فمات لیلا، فکانت خلافته ثلاثا و عشرین سنه و سته ایام-فیما ذکر.
خلافه المعتضد
و فی صبیحة هذه اللیلة بویع لأبی العباس المعتضد بالله بالخلافة، فولی غلامه بدرا الشرطه و عبید الله بن سلیمان بن وهب الوزارة و محمد بن الشاد بن میکال الحرس، و حجبه الخاصة و العامه صالحا المعروف بالأمین، فاستخلف صالح خفیفا السمرقندی. و للیلتین خلتا من شعبان فیها قدم علی المعتضد رسول عمرو بن اللیث الصفار بهدایا، و سال ولایه خراسان، فوجه المعتضد عیسی النوشری مع الرسول، و معه خلع و لواء عقده له علی خراسان، فوصلوا الیه فی شهر رمضان من هذه السنه، و خلع علیه، و نصب اللواء فی صحن داره ثلاثة ایام.
[أخبار متفرقة]
و فیها ورد الخبر بموت نصر بن احمد، و قام بما کان الیه من العمل وراء نهر بلخ اخوه اسماعیل بن احمد. و فیها قدم الحسین بن عبد الله المعروف بابن الجصاص من مصر رسولا لخمارویه بن احمد بن طولون، و معه هدایا من العین، عشرون حملا علی بغال و عشره من الخدم و صندوقان فیهما طراز و عشرون رجلا علی عشرین نجیبا، بسروج محلاه بحلیه فضه کثیره، و معهم حراب فضه، و علیهم أقبیة الدیباج و المناطق المحلاه و سبع عشره دابه، بسروج و لجم، منها خمسه بذهب و الباقی بفضة، و سبع و ثلاثون دابه بجلال مشهره، و خمسه ابغل بسروج و لجم و زرافه، یوم الاثنین لثلاث خلون من شوال، فوصل الی المعتضد، فخلع علیه و علی سبعه نفر معه و سفر ابن الجصاص فی تزویج ابنه خمارویه من علی بن المعتضد، فقال المعتضد: انا أتزوجها، فتزوجها
و فیها ورد الخبر بأخذ احمد بن عیسی بن الشیخ قلعه ماردین من محمد بن إسحاق بن کنداج. و فیها مات ابراهیم بن محمد بن المدبر، و کان یلی دیوان الضیاع، فولی مکانه محمد بن عبد الحمید، و کان موته یوم الأربعاء لثلاث او اربع عشره بقیت من شوال. و فیها عقد لراشد مولی الموفق علی الدینور، و خلع علیه یوم السبت لسبع بقین من شوال، ثم خرج راشد الی عمله یوم الخمیس لعشر خلون من ذی القعده. و فی یوم النحر منها رکب المعتضد الی المصلی الذی اتخذه بالقرب من الحسنی، و رکب معه القواد و الجیش فصلی بالناس، فذکر عنه انه کبر فی الرکعة الاولی ست تکبیرات، و فی الرکعة الثانیه تکبیره واحده، ثم صعد المنبر، فلم تسمع خطبته، و عطل المصلی العتیق فلم یصل فیه. و فیها کتب الی احمد بن عبد العزیز بن ابی دلف بمحاربه رافع بن هرثمة و رافع بالری، فزحف الیه احمد، فالتقوا یوم الخمیس لسبع بقین من ذی القعده، فانهزم رافع بن هرثمة، و خرج عن الری، و دخلها ابن عبد العزیز. و حج بالناس فی هذه السنه هارون بن محمد الهاشمی، و هی آخر حجه حجها، و حج بالناس ست عشره سنه، من سنه اربع و ستین الی هذه السنه.
ثم دخلت
سنه ثمانین و مائتین
ذکر الخبر عن الاحداث التی کانت فیها
فمن ذلک ما کان من أخذ المعتضد عبد الله بن المهتدی و محمد بن الحسن بن سهل المعروف بشیلمه- و کان شیلمه هذا مع صاحب الزنج الی آخر ایامه، ثم لحق بالموفق فی الامان فآمنه-و کان سبب اخذه إیاهما ان بعض المستأمنة سعی به الی المعتضد، و اعلمه انه یدعو الی رجل لم یوقف علی اسمه، و انه قد استفسد جماعه من الجند و غیرهم، و أخذ معه رجل صیدنانی و ابن أخ له من المدینة، فقرره المعتضد فلم یقر بشیء، و ساله عن الرجل الذی یدعو الیه، فلم یقر بشیء، و قال: لو کان تحت قدمی ما رفعتهما عنه، و لو عملتنی کردناک لما اخبرتک به، فامر بنار فاوقدت، ثم شد علی خشبة من خشب الخیم، و ادیر علی النار حتی تقطع جلده، ثم ضربت عنقه، و صلب عند الجسر الأسفل فی الجانب الغربی. و حبس ابن المهتدی الی ان وقف علی براءته، فاطلق، و کان صلبه لسبع خلون من المحرم. فذکر ان المعتضد قال لشیلمه: قد بلغنی انک تدعو الی ابن المهتدی، فقال: الماثور عنی غیر هذا، و انی اتولی آل ابن ابی طالب- و قد کان قرر ابن أخیه فاقر-فقال له: قد اقر ابن أخیک، فقال له: هذا غلام حدث تکلم بهذا خوفا من القتل، و لا یقبل قوله ثم اطلق ابن أخیه و الصیدنانی بعد مده طویله .
ذکر خبر قصد المعتضد بنی شیبان و صلحه معهم
و للیلة خلت من صفر یوم الأحد شخص المعتضد من بغداد یرید بنی شیبان، فنزل بستان بشر بن هارون، ثم سار یوم الأربعاء منه، و استخلف علی داره
و بغداد صالحا الامین حاجبه، فقصد الموضع الذی کانت شیبان تتخذه معقلا من ارض الجزیرة، فلما بلغهم قصده إیاهم، ضموا الیهم أموالهم و عیالاتهم. ثم ورد کتاب المعتضد انه اسری الی الاعراب من السن، فاوقع بهم، فقتل منهم مقتله عظیمه، و غرق منهم خلق کثیر فی الزابین، و أخذ النساء و الذراری، و غنم اهل العسکر من أموالهم ما اعجزهم حمله، و أخذ من غنمهم و ابلهم ما کثر فی أیدی الناس حتی بیعت الشاه بدرهم و الجمل بخمسه دراهم، و امر بالنساء و الذراری ان یحفظوا حتی یحدروا الی بغداد ثم مضی المعتضد الی الموصل، ثم الی بلد، ثم رجع الی بغداد، فلقیه بنو شیبان یسالونه الصفح عنهم، و بذلوا له الرهائن، فاخذ منهم خمسمائة رجل-فیما قیل و رجع المعتضد یرید مدینه السلام، فوافاه احمد بن ابی الأصبغ بما فارق علیه احمد ابن عیسی بن الشیخ من المال الذی اخذه من مال إسحاق بن کنداج، و بهدایا و دواب و بغال فی یوم الأربعاء لسبع خلون من شهر ربیع الاول.
[أخبار متفرقة ]
و فی شهر ربیع الاول ورد الخبر بان محمد بن ابی الساج افتتح المراغه بعد حصار شدید و حرب غلیظه کانت بینهم، و انه أخذ عبد الله بن الحسین بعد ان آمنه و اصحابه، فقیده و حبسه، و قرره بجمیع أمواله، ثم قتله بعد و فی شهر ربیع الآخر ورد الخبر بوفاه احمد بن عبد العزیز بن ابی دلف. و کانت وفاته فی آخر شهر ربیع الاول، فطلب الجند أرزاقهم، و انتهبوا منزل اسماعیل بن محمد المنشئ، و تنازع الرئاسة عمر و بکر ابنا عبد العزیز، ثم قام بالأمر عمر، و لم یکتب الیه المعتضد بالولایة. و فیها افتتح محمد بن ثور عمان، و بعث برءوس جماعه من أهلها. و ذکر ان جعفر بن المعتمد توفی فی یوم الأحد لاثنتی عشره خلت من شهر ربیع الآخر منها، و انه کان مقامه فی دار المعتضد لا یخرج و لا یظهر، و قد کان المعتضد نادمه مرارا
و فیها انصرف المعتضد الی بغداد من خرجته الی الاعراب. و فیها، فی جمادی الآخرة ورد الخبر بدخول عمرو بن اللیث نیسابور، فی جمادی الاولی منها. و فیها وجه یوسف بن ابی الساج اثنین و ثلاثین نفسا من الخوارج، من طریق الموصل، فضربت اعناق خمسه و عشرین رجلا منهم، و صلبوا، و حبس سبعه منهم فی الحبس الجدید. و فیها دخل احمد بن أبا طرسوس لغزاه الصائفه، لخمس خلون من رجب من قبل خمارویه، و دخل بعده بدر الحمامی، فغزوا جمیعا مع العجیفی امیر طرسوس حتی بلغوا البلقسور و فیها ورد الخبر بغزو اسماعیل بن احمد بلاد الترک و افتتاحه-فیما ذکر- مدینه ملکهم، و اسره ایاه و امراته خاتون و نحوا من عشره آلاف، و قتل منهم خلقا کثیرا، و غنم من الدواب دواب کثیره لا یوقف علی عددها، و انه أصاب الفارس من المسلمین من الغنیمه فی المقسم الف درهم و للیلتین بقیتا من شهر رمضان منها، توفی راشد مولی الموفق بالدینور، و حمل فی تابوت الی بغداد. و لثلاث عشره خلت من شوال منها مات مسرور البلخی و فیها- فیما ذکر-فی ذی الحجه ورد کتاب من دبیل بانکساف القمر فی شوال لاربع عشره خلت منها، ثم تجلی فی آخر اللیل، فأصبحوا صبیحة تلک اللیلة و الدنیا مظلمه، و دامت الظلمه علیهم، فلما کان عند العصر هبت ریح سوداء شدیده، فدامت الی ثلث اللیل، فلما کان ثلث اللیل زلزلوا، فأصبحوا و قد ذهبت المدینة فلم ینج من منازلها الا الیسیر، قدر مائه دار، و انهم دفنوا الی حین کتب الکتاب ثلاثین الف نفس یخرجون من تحت الهدم،
و یدفنون، و انهم زلزلوا بعد الهدم خمس مرات. و ذکر عن بعضهم ان جمله من اخرج من تحت الهدم خمسون و مائه الف میت. و حج بالناس فی هذه السنه ابو بکر محمد بن هارون المعروف بابن ترنجه.
ثم دخلت
سنه احدی و ثمانین و مائتین
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث
فمن ذلک ما کان من موافاه ترک بن العباس عامل السلطان علی دیار مضر مدینه السلام لتسع خلون من المحرم بنیف و اربعین نفسا من اصحاب ابی الأغر صاحب سمیساط، علی جمال، علیهم برانس و دراریع حریر. فمضی بهم الی دار المعتضد، ثم ردوا الی الحبس الجدید فحبسوا به، و خلع علی ترک، و انصرف الی منزله. و فیها ورد الخبر بوقعه کانت لوصیف خادم ابن ابی الساج بعمر بن عبد العزیز بن ابی دلف و هزیمته ایاه، ثم صار وصیف الی مولاه محمد ابن ابی الساج، فی شهر ربیع الآخر منها. و فیها دخل طغج بن جف طرسوس لغزاه الصائفه من قبل خمارویه یوم الخمیس للنصف من جمادی الآخرة-فیما قیل-و غزا، فبلغ طرایون، و فتح ملوریه. و لخمس لیال بقین من جمادی الآخرة مات احمد بن محمد الطائی بالکوفه، و دفن بها فی موضع یقال له مسجد السهله. و فیها غارت المیاه بالری و طبرستان. و للیلتین خلتا من رجب منها شخص المعتضد الی الجبل، فقصد ناحیه الدینور، و قلد أبا محمد علی بن المعتضد الری و قزوین و زنجان و ابهر و قم و همذان و الدینور، و قلد کتبته احمد بن ابی الأصبغ، و نفقات عسکره و الضیاع بالری الحسین بن عمرو النصرانی، و قلد عمر بن عبد العزیز بن ابی دلف أصبهان و نهاوند و الکرج، و تعجل للانصراف من اجل غلاء السعر
و قله المیرة، فوافی بغداد یوم الأربعاء لثلاث خلون من شهر رمضان. و فیها استامن الحسن بن علی کوره عامل رافع علی الری الی علی بن المعتضد فی زهاء الف رجل، فوجهه الی ابیه المعتضد. و فیها دخل الاعراب سامرا فأسروا ابن سیما انف فی ذی القعده منها و انتهبوا.
ذکر خبر الوقعه بین الأکراد و الاعراب
و لست لیال بقین من ذی القعده خرج المعتضد الخرجه الثانیه الی الموصل عامدا لحمدان بن حمدون، و ذلک انه بلغه انه مایل هارون الشاری الوازقی، و دعا له فورد کتاب المعتضد من کرخ جدان علی نجاح الحرمی الخادم بالوقعه بینه و بین الاعراب و الأکراد، و کانت یوم الجمعه سلخ ذی القعده: بسم الله الرحمن الرحیم کتابی هذا وقت العتمه لیله الجمعه، و قد نصر الله-و له الحمد-علی الأکراد و الاعراب، و اظفرنا بعالم منهم و بعیالاتهم، و لقد رایتنا و نحن نسوق البقر و الغنم کما کنا نسوقها عاما أولا، و لم تزل الأسنة و السیوف تأخذهم، و حال بیننا و بینهم اللیل، و اوقدت النیران علی رءوس الجبال، و من غد یومنا، فیقع الاستقصاء، و عسکری یتبعنی الی الکرخ و کان وقاعنا بهم و قتلنا إیاهم خمسین میلا، فلم یبق منهم مخبر و الحمد لله کثیرا، فقد وجب الشکر لله علینا و الحمد لله رب العالمین، و صلی الله علی محمد نبیه و آله و سلم کثیرا. و کانت الاعراب و الأکراد لما بلغهم خروج المعتضد، تحالفوا انهم یقتلون علی دم واحد، و اجتمعوا، و عبوا عسکرهم ثلاثة کرادیس، کردوسا دون کردوس، و جعلوا عیالاتهم و أولادهم فی آخر کردوس، و تقدم المعتضد عسکره فی خیل جریدة، فاوقع بهم، و قتل منهم، و غرق فی الزاب منهم
خلق کثیر، ثم خرج الی الموصل عامدا لقلعه ماردین، و کانت فی ید حمدان ابن حمدون، فلما بلغه مجیء المعتضد هرب و خلف ابنه بها، فنزل عسکر المعتضد علی القلعة، فحاربهم من کان فیها یومهم ذلک، فلما کان من الغد رکب المعتضد، فصعد القلعة حتی وصل الی الباب، ثم صاح: یا بن حمدون، فأجابه: لبیک! فقال له: افتح الباب، ویلک! ففتحه، فقعد المعتضد فی الباب، و امر من دخل فنقل ما فی القلعة من المال و الأثاث، ثم امر بهدمها فهدمت، ثم وجه خلف حمدان بن حمدون، فطلب أشد الطلب، و أخذت اموال کانت له مودعه، و جیء بالمال الی المعتضد، ثم ظفر به ثم مضی المعتضد الی مدینه یقال لها الحسنیه، و فیها رجل یقال له شداد، فی جیش کثیف، ذکر انهم عشره آلاف رجل، و کان له قلعه فی المدینة فظفر به المعتضد، فأخذه فهدم قلعته. و فیها ورد الخبر من طریق مکة انه أصاب الناس فی المصعد برد شدید و مطر جود و برد اصیب فیه اکثر من خمسمائة انسان و فی شوال منها غزا المسلمون الروم، فکانت بینهم الحرب اثنی عشر یوما، فظفر المسلمون و غنموا غنیمه کثیره و انصرفوا.
ثم دخلت
سنه اثنتین و ثمانین و مائتین
اشارة
ذکر الاحداث التی کانت فیها
ذکر امر النیروز المعتضدی
فمن ذلک ما کان من امر المعتضد فی المحرم منها بإنشاء الکتب الی جمیع العمال فی النواحی و الأمصار بترک افتتاح الخراج فی النیروز الذی هو نیروز العجم، و تاخیر ذلک الی الیوم الحادی عشر من حزیران، و سمی ذلک النیروز المعتضدی، فانشئت الکتب بذلک من الموصل و المعتضد بها، و ورد کتابه بذلک علی یوسف بن یعقوب یعلمه انه اراد بذلک الترفیه علی الناس، و الرفق بهم، و امر ان یقرا کتابه علی الناس، ففعل. و فیها قدم ابن الجصاص من مصر بابنه ابی الجیش خمارویه بن احمد بن طولون التی تزوجها المعتضد، و معها احد عمومتها، فکان دخولهم بغداد یوم الأحد للیلتین خلتا من المحرم، و ادخلت للحرم لیله الأحد، و نزلت فی دار صاعد ابن مخلد، و کان المعتضد غائبا بالموصل. و فیها منع الناس من عمل ما کانوا یعملون فی نیروز العجم من صب الماء و رفع النیران و غیر ذلک.
ذکر امر المعتضد مع حمدان بن حمدون
و فیها کتب المعتضد من الموصل الی إسحاق بن أیوب و حمدان بن حمدون بالمصیر الیه، فاما إسحاق بن أیوب فسارع الی ذلک، و اما حمدان بن حمدون فتحصن فی قلاعه، و غیب أمواله و حرمه فوجه الیه المعتضد الجیوش مع وصیف موشکیر و نصر القشوری و غیرهما، فصادفوا الحسن بن علی کوره و اصحابه منیخین علی قلعه لحمدان، بموضع یعرف بدیر الزعفران من ارض الموصل، و فیها الحسین بن حمدان، فلما رای الحسین اوائل العسکر مقبلین طلب الامان فأومن و صار الحسین الی المعتضد، و سلم القلعة، فامر بهدمها،
و اغذ وصیف موشکیر السیر فی طلب حمدان، و کان قد صار بموضع یعرف بباسورین بین دجلة و نهر عظیم، و کان الماء زائدا، فعبر اصحاب وصیف الیه و نذر بهم، فرکب و اصحابه و دافعوا عن انفسهم، حتی قتل اکثرهم، فالقی حمدان نفسه فی زورق کان معدا له فی دجلة، و معه کاتب له نصرانی یسمی زکریاء بن یحیی، و حمل معه مالا، و عبر الی الجانب الغربی من دجلة من ارض دیار ربیعه، و قدر اللحاق بالاعراب لما حیل بینه و بین اکراده الذین فی الجانب الشرقی، و عبر فی اثره نفر یسیر من الجند فاقتصوا اثره، حتی أشرفوا علی دیر کان قد نزله، فلما بصر بهم خرج من الدیر هاربا و معه کاتبه، فألقیا أنفسهما فی زورق، و خلفا المال فی الدیر، فحمل الی المعتضد، و انحدر اصحاب السلطان فی طلبه علی الظهر و فی الماء، فلحقوه، فخرج عن الزورق خاسرا الی ضیعه له بشرقی دجلة، فرکب دابه لوکیله، و سار لیله اجمع الی ان وافی مضرب إسحاق بن أیوب فی عسکر المعتضد، مستجیرا به، فاحضره إسحاق مضرب المعتضد، و امر بالاحتفاظ به، و بث الخیل فی طلب أسبابه، فظفر بکاتبه و عده من قراباته و غلمانه، و تتابع رؤساء الأکراد و غیرهم فی الدخول فی الامان، و ذلک فی آخر المحرم من هذه السنه.
[أخبار متفرقة ]
و فی شهر ربیع الاول منها قبض علی بکتمر بن طاشتمر، و قید و حبس، و قبض ماله و ضیاعه و دوره. و فیها نقلت ابنه خمارویه بن احمد الی المعتضد لاربع خلون من شهر ربیع الآخر، و نودی فی جانبی بغداد الا یعبر احد فی دجلة یوم الأحد، و غلقت أبواب الدروب التی تلی الشط، و مد علی الشوارع النافذة الی دجلة شراع، و وکل بحافتی دجلة من یمنع ان یظهروا فی دورهم علی الشط. فلما صلیت العتمه وافت الشذا من دار المعتضد، و فیها خدم معهم الشمع، فوقفوا بإزاء دار صاعد، و کانت اعدت اربع حراقات شدت مع دار صاعد، فلما جاءت الشذا احدرت الحراقات، و صارت الشذا بین ایدیهم، و اقامت الحره یوم الاثنین فی دار المعتضد، و جلیت علیه یوم الثلاثاء لخمس خلون
من شهر ربیع الاول. و فیها شخص المعتضد الی الجبل، فبلغ الکرج، و أخذ اموالا لابن ابی دلف و کتب الی عمر بن عبد العزیز بن ابی دلف یطلب منه جوهرا کان عنده، فوجه به الیه، و تنحی من بین یدیه. و فیها اطلق لؤلؤ غلام ابن طولون بعد خروج المعتضد، و حمل علی دواب و بغال. و فیها وجه یوسف بن ابی الساج الی الصیمرة مددا لفتح القلانسی، فهرب یوسف بن ابی الساج بمن أطاعه الی أخیه محمد بالمراغة، و لقی مالا للسلطان طریقه فأخذه، فقال فی ذلک عبید الله بن عبد الله بن طاهر: امام الهدی انصارکم آل طاهر بلا سبب یجفون و الدهر یذهب
و قد خلطوا صبرا بشکر و رابطوا و غیرهم یعطی و یحبی و یهرب
و فیها وجه المعتضد الوزیر عبید الله بن سلیمان الی الری الی ابی محمد ابنه. و فیها وجه محمد بن زید العلوی من طبرستان الی محمد بن ورد العطار باثنین و ثلاثین الف دینار، لیفرقها علی اهله ببغداد و الکوفه، و مکة و المدینة، فسعی به، فاحضر دار بدر، و سئل عن ذلک، فذکر ان یوجه الیه فی کل بمثل هذا المال، فیفرقه علی من یأمره بالتفرقه علیه من اهله فاعلم بدر المعتضد ذلک، و اعلمه ان الرجل فی یدیه و المال، و استطلع رایه و ما یأمر به. فذکر عن ابی عبد الله الحسنی ان المعتضد قال لبدر: یا بدر، اما تذکر الرؤیا التی خبرتک بها؟ فقال: لا یا امیر المؤمنین، فقال: الا تذکر انی حدثتک ان الناصر دعانی، فقال لی: اعلم ان هذا الأمر سیصیر إلیک، فانظر کیف تکون مع آل علی بن ابی طالب! ثم قال: رایت فی النوم کأنی خارج من بغداد ارید ناحیه النهروان فی جیشی، و قد تشوف الناس الی، إذ مررت برجل واقف علی تل یصلی، لا یلتفت الی، فعجبت منه و من قله اکتراثه بعسکری، مع تشوف الناس الی العسکر، فاقبلت الیه حتی
وقفت بین یدیه، فلما فرغ من صلاته قال لی: اقبل، فاقبلت الیه، فقال: ا تعرفنی؟ قلت: لا، قال: انا علی بن ابی طالب، خذ هذه المسحاة، فاضرب بها الارض-لمسحاه بین یدیه-فأخذتها فضربت بها ضربات، فقال لی: انه سیلی من ولدک هذا الأمر بقدر ما ضربت بها، فاوصهم بولدی خیرا قال بدر: فقلت: بلی یا امیر المؤمنین، قد ذکرت قال: فاطلق المال، و اطلق الرجل و تقدم الیه ان یکتب الی صاحبه بطبرستان ان یوجه ما یوجه به الیه ظاهرا، و ان یفرق محمد بن ورد ما یفرقه ظاهرا، و تقدم بمعونة محمد علی ما یرید من ذلک. و فی شعبان لإحدی عشره بقیت منها، توفی ابو طلحه منصور بن مسلم فی حبس المعتضد و فیها لثمان خلون من شهر رمضان منها، وافی عبید الله بن سلیمان الوزیر بغداد قادما من الری، فخلع علیه المعتضد. و لثمان بقین من شهر رمضان منها، ولدت ناعم جاریه أم القاسم بنت محمد ابن عبد الله للمعتضد ابنا سماه جعفرا، فسمی المعتضد هذه الجاریه شغب. و فیها قدم ابراهیم ابن احمد الماذرائی لاثنتی عشره بقیت من ذی الحجه من دمشق علی طریق البر، فوافی بغداد فی احد عشر یوما، فاخبر المعتضد ان خمارویه بن احمد ذبح علی فراشه، ذبحه بعض خدمه من لخاصة، و قیل: ان قتله کان لثلاث خلون من ذی الحجه و قیل ان ابراهیم وافی بغداد من دمشق فی سبعه ایام، و قتل من خدمه الذین اتهموا بقتله نیف و عشرون خادما. و کان المعتضد بعث مع ابن الجصاص الی خمارویه بهدایا، و اودعه الیه رساله، فشخص ابن الجصاص لما وجه له، فلما بلغ سامرا بلغ المعتضد مهلک خمارویه، فکتب الیه یأمره بالرجوع الیه فرجع، و دخل بغداد لسبع بقین من ذی الحجه.
ثم دخلت
سنه ثلاث و ثمانین و مائتین
اشارة
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث
خبر هارون الشاری و الظفر به
فمن ذلک ما کان من شخوص المعتضد لثلاث عشره بقیت من المحرم منها- بسبب الشاری هارون- الی ناحیه الموصل، فظفر به، و ورد کتاب المعتضد بظفره به الی مدینه السلام یوم الثلاثاء لتسع خلون من شهر ربیع الاول و کان سبب ظفره به انه وجه الحسین بن حمدان بن حمدون فی جماعه من الفرسان و الرجاله من اهل بیته و غیرهم من اصحابه الیه، و ذکر ان الحسین بن حمدان قال للمعتضد: ان انا جئت به الی امیر المؤمنین فلی ثلاث حوائج الی امیر المؤمنین، فقال: اذکرها، قال: أولها اطلاق ابی، و حاجتان اساله إیاهما بعد مجیئی به الیه فقال له المعتضد: لک ذلک فامض، فقال الحسین: احتاج الی ثلاثمائه فارس انتخبهم، فوجه المعتضد معه ثلاثمائه فارس مع موشکیر، فقال: ارید ان یأمره امیر المؤمنین الا یخالفنی فیما آمره به، فامر المعتضد موشکیر بذلک. فمضی الحسین حتی انتهی الی مخاضه دجلة، فتقدم الی وصیف و من معه بالوقوف علی المخاضة، و قال له: لیس لهارون طریق ان هرب غیر هذا، فلا تبرحن من هذا الموضع حتی یمر بک هارون، فتمنعه العبور، و أجیئک انا، او یبلغک انی قد قتلت و مضی حسین فی طلب هارون فلقیه و واقعه، و کانت بینهما قتلی، و انهزم الشاری هارون، و اقام وصیف علی المخاضة ثلاثة ایام، فقال له اصحابه: قد طال مقامنا بهذا المکان القفر، و قد أضر ذلک بنا، و لسنا نامن ان یأخذ حسین الشاری فیکون الفتح له دوننا، و الصواب ان نمضی فی آثارهم، فاطاعهم و مضی و جاء هارون الشاری منهزما الی موضع المخاضة، فعبر، و جاء حسین فی اثره، فلم یر وصیفا و اصحابه بالموضع الذی ترکهم فیه، و لا عرف لهارون خبرا، و لا رای له أثرا، و جعل یسال عن
خبر هارون حتی وقف علی عبوره، فعبر فی اثره، و جاء الی حی من احیاء العرب، فسألهم عنه فکتموه امره، فاراد ان یوقع بهم، و اعلمهم ان المعتضد فی اثره، فاعلموه انه اجتاز بهم، فاخذ بعض دوابهم، و ترک دوابه عندهم- و کانت قد کلت و اعیت-و اتبع اثره، فلحقه بعد ایام و الشاری فی نحو من مائه، فناشده الشاری، و توعده، فأبی الا محاربته، فحاربه، فذکر ان حسین ابن حمدان رمی بنفسه علیه، فابتدره اصحاب حسین فاخذوه، و جاء به الی المعتضد سلما بغیر عقد و لا عهد، فامر المعتضد بحل قیود حمدان بن حمدون، و التوسعه علیه و الاحسان الیه ان یقدم فیطلقه و یخلع علیه، فلما اسر الشاری، و صار فی ید المعتضد، انصرف راجعا الی مدینه السلام، فوافاها لثمان بقین من شهر ربیع الاول، فنزل باب الشماسیه، و عبا الجیش هنالک، و خلع المعتضد علی الحسین بن حمدان، و طوقه بطوق من ذهب، و خلع علی جماعه من رؤساء اهله، و زین الفیل بثیاب الدیباج، و اتخذ للشاری علی الفیل کالمحفة، و اقعد فیها، و البس دراعه دیباج، و جعل علی راسه برنس حریر طویل. و لعشر بقین من جمادی الاولی منها، امر المعتضد بالکتاب الی جمیع النواحی برد الفاضل من سهام المواریث علی ذوی الارحام، و ابطال دیوان المواریث، و صرف عمالها، فنفذت الکتب بذلک، و قرئت علی المنابر و فیها خرج عمرو بن اللیث الصفار من نیسابور، فخالفه رافع بن هرثمة إلیها، فدخلها و خطب بها لمحمد بن زید الطالبی و ابیه، فقال: اللهم اصلح الداعی الی الحق، فرجع عمرو الی نیسابور، فعسکر خارج المدینة، و خندق علی عسکره لعشر خلون من شهر ربیع الآخر، فأقام محاصرا اهل نیسابور. و فی یوم الاثنین لاربع خلون من جمادی الآخرة منها، وافی بغداد محمد ابن إسحاق بن کنداجیق و خاقان المفلحی و محمد بن کمشجور المعروف ببندقه و بدر بن جف أخو طغج و ابن حسنج فی جماعه من القواد من مصر فی الامان. و ذکر ان سبب مجیئهم الی المعتضد فی الامان کان انهم أرادوا ان یفتکوا
بجیش بن خمارویه بن احمد بن طولون، فسعی بهم الیه، و کان راکبا، و کانوا فی موکبه، و علموا انه قد وقف علی امرهم، فخرجوا من یومهم و سلکوا البریه، و ترکوا أموالهم و أهالیهم، فتاهوا أیاما، و مات منهم جماعه من العطش، و خرجوا علی طریق مکة فوق الکوفه بمرحلتین او ثلاثة و وجه السلطان محمد بن سلیمان صاحب الجیش الی الکوفه حتی کتب اسماءهم، و أقیمت لهم الوظائف من الکوفه، فلما قربوا من بغداد، خرجت الیهم الوظائف و الخیم و الطعام، و وصلوا الی المعتضد یوم دخلوا، فخلع علیهم، و حمل کل قائد منهم علی دابه بسرجه و لجامه، و خلع علی الباقین، و کان عددهم ستین رجلا. و فی یوم السبت لاربع عشره بقیت منها شخص الوزیر عبید الله بن سلیمان الی الجبل لحرب ابن ابی دلف بأصبهان.
خبر حصر الصقالبه القسطنطینیة
و فیها-فیما ذکر-ورد کتاب من طرسوس ان الصقالبه غزت الروم فی خلق کثیر، فقتلوا منهم و خربوا لهم قری کثیره حتی وصلوا الی قسطنطینیه و الجئوا الروم إلیها، و اغلقت أبواب مدینتهم، ثم وجه طاغیه الروم الی ملک الصقالبه ان دیننا و دینکم واحد، فعلام نقتل الرجال بیننا! فأجابه ملک الصقالبه ان هذا ملک آبائی، و لست منصرفا عنک الا بغلبه أحدنا صاحبه، فلما لم بحد ملک الروم خلاصا من صاحب الصقالبه، جمع من عنده من المسلمین، فأعطاهم السلاح، و سألهم معونته علی الصقالبه، ففعلوا، و کشفوا الصقالبه، فلما رای ذلک ملک الروم خافهم علی نفسه، فبعث الیهم فردهم، و أخذ منهم السلاح، و فرقهم فی البلدان، حذرا من ان یجنوا علیه.
خلاف جند جیش بن خمارویه علیه
و للنصف من رجب من هذه السنه ورد الخبر من مصر ان الجند من المغاربه و البربر وثبوا علی جیش بن خمارویه، و قالوا: لا نرضی بک أمیرا علنیا فتنح عنا حتی نولی عمک، فکلمهم کاتبه علی بن احمد الماذرائی، و سألهم ان ینصرفوا عنه یومهم ذلک، فانصرفوا و عادوا من غد، فعدا جیش علی عمه الذی ذکروا انهم یؤمرونه، فضرب عنقه و عنق عم له آخر، و رمی بارؤسهما
الیهم، فهجم الجند علی جیش بن خمارویه، فقتلوه و قتلوا أمه و انتهبوا داره، و انتهبوا مصر و أحرقوها، و اقعدوا هارون بن خمارویه مکان أخیه. و فی رجب منها امر المعتضد بکری دجیل و الاستقصاء علیه، و قلع صخر فی فوهته کان یمنع الماء، فجبی لذلک من ارباب الضیاع و الاقطاعات اربعه آلاف دینار، و کسر-فیما ذکر- و انفق علیه، و ولی ذلک کاتب زیرک و خادم من خدم المعتضد.
ذکر الفداء بین المسلمین و الروم
و فی شعبان منها، کان الفداء بین المسلمین و الروم علی یدی احمد بن طغان، و ذکر ان الکتاب الوارد بذلک من طرسوس کان فیه: بسم الله الرحمن الرحیم: اعلمک ان احمد بن طغان نادی فی الناس یحضرون الفداء یوم الخمیس لاربع خلون من شعبان سنه ثلاث و ثمانین و مائتین، و انه قد خرج الی لامس- و هو معسکر المسلمین- یوم الجمعه لخمس خلون من شعبان، و امر الناس بالخروج معه فی هذا الیوم، فصلی الجمعه، و رکب من مسجد الجامع و معه راغب و موالیه، و خرج معه وجوه البلد و الموالی و القواد و المطوعة باحسن زی، فلم یزل الناس خارجین الی لامس الی یوم الاثنین لثمان خلون من شعبان، فجری الفداء بین الفریقین اثنی عشر یوما، و کانت جمله من فودی به من المسلمین من الرجال و النساء و الصبیان الفین و خمسمائة و اربعه انفس، و اطلق المسلمون یوم الثلاثاء لسبع بقین من شعبان سمیون رسول ملک الروم، و اطلق الروم فیه یحیی بن عبد الباقی رسول المسلمین المتوجه فی الفداء، و انصرف الأمیر و من معه. و خرج-فیما ذکر- احمد بن طغان بعد انصرافه من هذا الفداء فی هذا الشهر فی البحر، او خلف دمیانه علی عمله علی طرسوس، ثم وجه بعده یوسف ابن الباغمردی علی طرسوس و لم یرجع هو إلیها .
ذکر امر المعتضد مع عمر بن عبد العزیز بن ابی دلف و أخیه بکر
3 و فی یوم الجمعه لعشر خلون من شهر رمضان من هذه السنه قرئ کتاب
علی المنبر بمدینه السلام فی مسجد جامعها، بان عمر بن عبد العزیز بن ابی دلف صار الی بدر و عبید الله بن سلیمان فی الامان یوم السبت لثلاث بقین من شعبان سامعا مطیعا منقادا لأمیر المؤمنین، مذعنا بالطاعة و المصیر معهما الی بابه، و ان عبید الله بن سلیمان خرج الیه فتلقاه، و صار به الی مضرب بدر، فاخذ علیه و علی اهل بیته و اصحابه البیعه لأمیر المؤمنین، و خلع علیه بدر و علی الرؤساء من اهل بیته، و انصرفوا الی مضرب قد اعد لهم، و کان قبل ذلک قد دخل بکر بن عبد العزیز فی الامان علی بدر و عبید الله بن سلیمان، فولیاه عمل أخیه عمر، علی ان یخرج الیه و یحاربه، فلما دخل عمر فی الامان قالا لبکر: ان اخاک قد دخل فی طاعه السلطان، و انما کنا ولیناک عمله علی انه عاص، و الان فأمیر المؤمنین اعلی عینا فیما یری من أمرکما، فامضیا الی بابه. و ولی عیسی النوشری أصبهان، و اظهر انه من قبل عمر بن عبد العزیز، فهرب بکر بن عبد العزیز فی اصحابه، فکتب بذلک الی المعتضد، فکتب الی بدر یأمره بالمقام بموضعه الی ان یعرف خبر بکر و ما الیه یصیر امره، فأقام و خرج الوزیر عبید الله بن سلیمان الی ابی محمد علی بن المعتضد بالری، و لحق بکر بن عبد العزیز بن ابی دلف بالاهواز، فوجه المعتضد فی طلبه وصیفا موشکیر، فخرج من بغداد فی طلبه حتی بلغ حدود فارس، و قد کان لحقه -فیما ذکر-و لم یواقعه، و باتا، کل واحد منهما قریب من صاحبه، فارتحل بکر باللیل فلم یتبعه وصیف، و مضی بکر الی أصبهان، و رجع وصیف الی بغداد، فکتب المعتضد الی بدر یأمره بطلب بکر و عربه، فتقدم بدر الی عیسی النوشری بذلک، فقال بکر بن عبد العزیز: عنی ملامک لیس حین ملام هیهات احدث زائدا للوام
طارت غیایات الصبا عن مفرفی و مضی أوان شراستی و عرامی
القی الأحبة بالعراق عصیهم و بقیت نصب حوادث الأیام
و تقاذفت بأخی النوی و رمت به مرمی البعید قطیعه الارحام
و تشعب العرب الذین تصدعوا فذببت عن احسابهم بحسامی
فیه تماسک ما وهی من امرهم و السمر عند تصادم الأقوام
فلاقرعن صفاه دهر نابهم قرعا یهد رواسی الاعلام
و لاضربن الهام دون حریمهم ضرب القدار نقیعه القدام
و لاترکن الواردین حیاضهم بقراره لمواطئ الاقدام
یا بدر انک لو شهدت مواقفی و الموت یلحظ و الصفاح دوامی
لذممت رأیک فی اضاعه حرمتی و لضاق ذرعک فی اطراح ذمامی
حرکتنی بعد السکون و انما حرکت من حصنی جبال تهام
و عجمتنی فعجمت منی مرجما خشن المناکب کل یوم زحام
قل للأمیر ابی محمد الذی یجلو بغرته دجی الاظلام
اسکنتنی ظل العلا فسکنته فی عیشه رغد و عز نامی
حتی إذا حلئت عنه نابنی ما نابنی و تنکرت ایامی
فلأشکرن جمیل ما أولیتنی ما غردت فی الأیک ورق حمام
هذا ابو حفص یدی و ذخیرتی للنائبات و عدتی و سنامی
نادیته فأجابنی، و هززته فهززت حد الصارم الصمصام
من رام ان یغضی الجفون علی القذی او یستکین یروم غیر مرام
و یخیم حین یری الأسنة شرعا و البیض مصلته لضرب الهام
و قال بکر بن عبد العزیز یذکر هرب النوشری من بین یدیه و یعیر وصیفا
بالاحجام عنه و یتهدد بدرا: قالت البیض قد تغیر بکر و بدا بعد وصله منه هجر
لیس کالسیف مونس حین یعرو حادث معضل و یفدح امر
أوقدوا الحرب بیننا فاصطلوها ثم حاصوا، فأین منها المفر!
و بغوا شرنا فهذا أوان قد بدا شره و یتلوه شر
قد رای النوشری لما التقینا من إذا اشرع الرماح یفر
جاء فی قسطل لهام فصلنا صوله دونها الکماة تهر
و لواء الموشجیر افضی إلینا رویت عند ذاک بیض و سمر
غر بدرا حلمی و فضل اناتی و احتمالی، و ذاک مما یغر
سوف یأتینه شواذب قب لاحقات البطون جون و شقر
یتبارین کالسعالی علیها من بنی وائل اسود تکر
لست بکرا ان لم ادعهم حدیثا ما سری کوکب و ماکر دهر.
[أخبار متفرقة]
و فی یوم الجمعه لسبع خلون من شوال من هذه السنه مات علی بن محمد ابن ابی الشوارب، فحمل الی سامرا من یومه فی تابوت، و کانت ولایته للقضاء علی مدینه ابی جعفر سته اشهر. و فی یوم الاثنین لاربع بقین من شوال منها دخل بغداد عمر بن عبد العزیز بن ابی دلف قادما من أصبهان، فامر المعتضد- فیما ذکر- القواد باستقباله، فاستقبله القاسم بن عبید الله و القواد، و قعد له المعتضد، فوصل الیه، و خلع علیه، و حمله علی دابه بسرج و لجام محلی بذهب، و خلع معه علی ابنین له و علی ابن أخیه احمد بن عبد العزیز و علی نفسین من قواده، و انزل فی الدار التی کانت لعبید الله بن عبد الله عند راس الجسر، و کانت قد فرشت له. و فی هذه السنه قرئ علی القواد فی دار المعتضد کتاب ورد من عمرو بن
اللیث الصفار، بانه واقع رافع بن هرثمة و هزمه، و انه مر هاربا، و انه علی ان یتبعه. و کانت الوقعه لخمس بقین من شهر رمضان، و قرئ الکتاب یوم الثلاثاء لاثنتی عشره خلت من ذی القعده. و فی یوم الأحد لثلاث عشره بقیت من ذی القعده، وردت خریطة -فیما ذکر-من عمرو بن اللیث علی المعتضد، و هو فی الحلبه، فانصرف الی دار العامه، و قرئ الکتاب علی القواد من عمرو بن اللیث یخبر فیه انه وجه فی اثر رافع بعد الهزیمة محمد بن عمرو البلخی مع قائد آخر من قواده، و قد کان رافع صار الی طوس فواقعوه، فانهزم و اتبعوا اثره، فلحق بخوارزم، فقتل بخوارزم فأرسل بخاتمه مع الکتاب، و ذکر انه قد حمل الرسول فی امر الراس ما یخبر به السلطان. و فی یوم الجمعه لثمان بقین من ذی القعده منها قرئت الکتب علی المنابر بقتل رافع بن هرثمة.
ثم دخلت
سنه اربع و ثمانین و مائتین
ذکر الخبر عما کان فیها من الاحداث الجلیله
فمن ذلک ما کان من قدوم رسول عمرو بن اللیث الصفار برأس رافع بن هرثمة فی یوم الخمیس لاربع خلون من المحرم علی المعتضد، فامر بنصبه فی المجلس بالجانب الشرقی الی الظهر، ثم تحویله الی الجانب الغربی، و نصبه هنالک الی اللیل، ثم رده الی دار السلطان و خلع علی الرسول وقت وصوله الی المعتضد بالراس. و فی یوم الخمیس لسبع خلون من صفر کانت ملحمه بین راغب و دمیانه بطرسوس، و کان سبب ذلک-فیما ذکر- ان راغبا مولی الموفق ترک الدعاء لخمارویه بن احمد، و دعا لبدر مولی المعتضد، فوقع بینه و بین احمد بن طغان الخلاف، فلما انصرف ابن طغان من الفداء الذی کان فی سنه ثلاث و ثمانین و مائتین رکب البحر و لم یدخل طرسوس، و مضی و خلف دمیانه للقیام بأمر طرسوس، فلما کان فی صفر من هذه السنه، وجه یوسف بن الباغمردی لیخلفه علی طرسوس، فلما دخلها و قوی به دمیانه، کرهوا ما یفعله راغب من الدعاء لبدر، فوقعت بینهم الفتنة، و ظفر بهم راغب، فحمل دمیانه و ابن الباغمردی و ابن الیتیم مقیدین الی المعتضد. و لعشر بقین من صفر فی یوم الاثنین من هذه السنه وردت خریطة من الجبل، بان عیسی النوشری اوقع ببکر بن عبد العزیز بن ابی دلف فی حدود أصبهان، فقتل رجاله، و استباح عسکره، و افلت فی نفر یسیر. و فی یوم الخمیس لاربع عشره خلت من شهر ربیع الاول منها، خلع علی ابی عمر یوسف بن یعقوب، و قلد قضاء مدینه ابی جعفر المنصور مکان علی ابن محمد بن ابی الشوارب، و قضاء قطر بل و مسکن و بزرجسابور
و الرذانین و قعد للخصوم فی هذا الیوم فی المسجد الجامع، و مکثت مدینه ابی جعفر من لدن مات ابن ابی الشوارب الی ان ولیها ابو عمر بغیر قاض، و ذلک خمسه اشهر و اربعه ایام. و فی یوم الأربعاء لثلاث عشره خلت منه فی هذه السنه، أخذ خادم نصرانی لغالب النصرانی متطبب السلطان یقال له وصیف، فرفع الی الحبس، و شهد علیه انه شتم النبی ص فحبس، ثم اجتمع من غد هذا الیوم ناس من العامه بسبب هذا الخادم، فصاحوا بالقاسم بن عبید الله، و طالبوه باقامه الحد علیه بسبب ما شهد علیه، فلما کان یوم الأحد لثلاث عشره بقیت منه اجتمع اهل باب الطاق الی قنطره البردان و ما یلیها من الاسواق، و تداعوا، و مضوا الی باب السلطان، فلقیهم ابو الحسین ابن الوزیر، فصاحوا به، فاعلمهم انه قد انهی خبره الی المعتضد، فکذبوه و اسمعوه ما کره، و وثبوا باعوانه و رجاله حتی هربوا منهم، و مضوا الی دار المعتضد بالثریا، فدخلوا من الباب الاول و الثانی فمنعوا من الدخول، فوثبوا علی من منعهم، فخرج الیهم من سألهم عن خبرهم، فاخبروه فکتب به الی المعتضد، فادخل الیه منهم جماعه، و سألهم عن الخبر فذکروه له، فأرسل معهم خفیفا السمرقندی الی یوسف القاضی، و تقدم الی خفیف ان یأمر یوسف بالنظر فی امر الخادم، و ان ینهی الیه ما یقف علیه من امره، فمضی معهم خفیف الی یوسف، فکادوا یقتلونه و یقتلون یوسف لما دخلوا علیه مما ازدحموا، حتی افلت یوسف منهم، و دخل بابا و اغلقه دونهم، و لم یکن بعد ذلک للخادم ذکر، و لا کان للعامه فی امره اجتماع.
[أخبار متفرقة]
و فی هذا الشهر من هذه السنه قدم-فیما ذکر-قوم من اهل طرسوس علی السلطان یسالونه ان یولی علیهم وال، و یذکرون ان بلدهم بغیر وال، و کانت طرسوس قبل فی یدی ابن طولون، فأساء الیهم، فاخرجوا عامله عن البلد، و راسلهم فی ذلک، و وعدهم الاحسان، فأبوا ان یترکوا له
غلاما یدخل بلدهم، و قالوا: من جاءنا من قبلک حاربناه، فکف عنهم. و فی یوم الخمیس لثلاث بقین من شهر ربیع الآخر من هذه السنه-فیما ذکر-ظهرت ظلمه بمصر، و حمره فی السماء شدیده، حتی کان الرجل ینظر الی وجه الآخر، فیراه احمر، و کذلک الحیطان و غیر ذلک، و مکثوا کذلک من العصر الی العشاء الآخرة، و خرج الناس من منازلهم یدعون الله و یتضرعون الیه. و فی یوم الأربعاء لثلاث خلون من جمادی الاولی، و لإحدی عشره لیله خلت من حزیران، نودی فی الارباع و الاسواق ببغداد بالنهی عن وقود النیران لیله النیروز، و عن صب الماء فی یومه، و نودی بمثل ذلک فی یوم الخمیس، فلما کان عشیه یوم الجمعه نودی علی باب سعید بن یکسین صاحب الشرطه بالجانب الشرقی من مدینه السلام، بان امیر المؤمنین قد اطلق للناس فی وقود النیران و صب الماء، ففعلت العامه من ذلک ما جاوز الحد، حتی صبوا الماء علی اصحاب الشرطه فی مجلس الجسر-فیما ذکر. و فیها اغریت العامه بالصیاح بمن رأوا من الخدم السود: یا عقیق، فکانوا یغضبون من ذلک، فوجه المعتضد خادما اسود عشیه الجمعه برقعة الی ابن حمدون الندیم، فلما بلغ الخادم راس الجسر من الجانب الشرقی صاح به صائح من العامه: یا عقیق! فشتم الخادم الصائح، و قنعه، فاجتمعت جماعه من العامه علی الخادم فنکسوه و ضربوه، و ضاعت الرقعة التی کانت معه فرجع الی السلطان فاخبره بما صنع به، فامر المعتضد طریفا المخلدی الخادم بالرکوب و القبض علی کل من تولع بالخدم و ضربه بالسیاط فرکب طریف یوم السبت لثلاث عشره خلت من جمادی الاولی فی جماعه من الفرسان و الرجاله، و قدم بین یدیه خادما اسود، فصار الی باب الطاق لما امر به من القبض علی من صاح بالخادم: یا عقیق، فقبض فیما ذکر بباب الطابق علی سبعه انفس، ذکر ان بعضهم کان بزیا، فضربوا بالسیاط فی مجلس الشرطه
بالجانب الشرقی و عبر طریف فمضی الی الکرخ، ففعل مثل ذلک، و أخذ خمسه انفس فضربهم فی مجلس الشرطه بالشرقیه، و حمل الجمیع علی جمال، و نودی علیهم: هذا جزاء من اولع بخدم السلطان، و صاح بهم: یا عقیق، و حبسوا یومهم، و أطلقوا باللیل. و فی هذه السنه عزم المعتضد بالله علی لعن معاویه بن ابی سفیان علی المنابر، و امر بإنشاء کتاب بذلک یقرا علی الناس، فخوفه عبید الله بن سلیمان بن وهب اضطراب العامه، و انه لا یامن ان تکون فتنه، فلم یلتفت الی ذلک من قوله. و ذکر ان أول شیء بدا به المعتضد حین اراد ذلک الأمر بالتقدم الی العامه بلزوم اعمالهم، و ترک الاجتماع و القضیة و الشهادات عند السلطان، الا ان یسألوا عن شهاده ان کانت عندهم، و بمنع القصاص من القعود علی الطرقات، و عملت بذلک نسخ قرئت بالجانبین بمدینه السلام فی الارباع و المحال و الاسواق، فقرئت یوم الأربعاء لست بقین من جمادی الاولی من هذه السنه، ثم منع یوم الجمعه لاربع بقین منها القصاص من القعود فی الجامعین، و منع اهل الحلق فی الفتیا او غیرهم من القعود فی المسجدین، و منع الباعه من القعود فی رحابهما. و فی جمادی الآخرة نودی فی المسجد الجامع بنهی الناس عن الاجتماع علی قاص او غیره، و منع القصاص و اهل الحلق من القعود. و فی یوم الحادی عشر-و ذلک یوم الجمعه-نودی فی الجامعین بان الذمة بریه ممن اجتمع من الناس علی مناظره او جدل، و ان من فعل ذلک أحل بنفسه الضرب، و تقدم الی الشراب و الذین یسقون الماء فی الجامعین الا یترحموا علی معاویه، و لا یذکروه بخیر.
ذکر کتاب المعتضد فی شان بنی امیه
و تحدث الناس ان الکتاب الذی امر المعتضد بانشائه بلعن معاویه یقرا بعد صلاه الجمعه علی المنبر، فلما صلی الناس الجمعه بادروا الی المقصورة لیسمعوا قراءة الکتاب فلم یقرا. فذکر ان المعتضد امر باخراج الکتاب الذی کان المأمون امر بانشائه بلعن