مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:عبقات الانوار فی امامه الائمه الاطهار جلد 12/ تالیف: میر سید حامد حسین موسوی نیشابوری هندی ؛ تحقیق و ترجمه: غلام رضا مولانا البروجردی

مشخصات نشر:قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1404) ق.

مشخصات ظاهری:ج23.

یادداشت:فارسی- عربی.

یادداشت:کتاب حاضر ردیه ای و شرحی است بر کتاب (التحفه الاثنی عشریه) اثر عبدالعزیز بن احمد دهلوی.

موضوع:دهلوی، عبدالعزیزبن احمد، ۱۱۵۹ - ۱۲۳۹ق. . التحفه الاثنی عشریه -- نقد و تفسیرموضوع

احادیث خاص (ثقلین) - امامت - احادیث

دهلوی، عبدالعزیز بن احمد، 1159 - 1239ق. التحفه الاثنی عشریه - نقد و تفسیر

شیعه - دفاعیه ها و ردیه ها

علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - اثبات خلافت

موضوع:شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع:امامت -- احادیث

فروست:موسسه المعارف الاسلامیه؛۱۷۶

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۸۶۸۱۹

حدیث ولایت

مقدمه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الحمید الحکیم العلیّ الّذی جعل الوصیّ ولیّ المؤمنین بعد النّبی و انا لهما و الهما کلّ مقام سنیّ فحبّهم عنوان طیب الزّکیّ و بغضهم علامة خبث الدّعیّ و صلّی اللّه علی النّبی الصّفیّ و اله الکرام المخصوصین بالفضل الوضی و بعد فیقول العبد الضّعیف الدّنی حامد حسین بن العلاّمة السّیّد محمّد قلی الموسوی بعثه اللّه یوم الرّوع بالوجه المشرق البهی انّ هذا هو المجلد الثالث من المنهج الثانی من کتاب عبقات الانوار فی امامة الأئمّة الاطهار و هذا المجلّد موضوع لذکر الحدیث الثالث من الاحادیث الّتی ذکرها صاحب التحفة فی باب الامامة و حصر فیها استدلال اهل الحقّ و الکرامة جسارة و قلّة اکتراث بالسّلامة و اللّه ولی التّوفیق و الصیانة و به الاستعانة و إلیه الضّراعة و الاستکانة

بیان شناعت انکار فضائل جناب امیر مؤمنان علیه السلام

قال الفاضل المحدّث النحریر حدیث سوم

روایت بریده مرفوعا انّه قال انّ علیّا منّی و انا من علیّ و هو ولیّ کل مؤمن من بعدی و این حدیث باطل است زیرا که در اسناد او اجلح واقع شده و او شیعیست متهم در روایت خود و جمهور او را تضعیف کرده اند پس بحدیث او احتجاج نتوان کرد و نیز ولی از الفاظ مشترکه است چه ضرورست که اولی بتصرف مراد باشد و نیز غیر مقیدست بوقت و مذهب اهل سنت همینست که در وقتی از اوقات حضرت امیر امام مفترض الطاعة بود بعد از جناب پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلم اقول مستعینا بلطف الملهم الخبیر مخاطب جلیل و حبر نبیل در اعمال

تخدیع و تلمیع و تسویل دقیقه فرو نگذاشته اساسی که بجواب حدیث غدیر و حدیث منزلت انداخته این ست که چون بزعم خود دلالت این هر دو حدیث شریف بر مقصود اهل حق ضعیف پنداشته و هم حسابی از تشنیع و طعن آحاد ناس و عوام فضلا عن الخواص و الاعلام برداشته از اقتفای آثار اسلاف منکرین تعصّب شعار حبا ساخته خود را از ردّ و ابطال آن باز داشته مگر از ذکر تعدّد طرق و صحّت حدیث غدیر فضلا عن تواتره و همچنین از ذکر تواتر حدیث منزلت عطف عنان نموده قدم در وادی محض توجیه غیر وجیه و تاویل علیل مصداق سراب بقیعة یحسبه الظمآن ماء حتی إذا جاءه لم یجده شیئا گذاشته و چون دلالت این حدیث شریف بسبب لفظ بعدی قوی تر یافته بجواب آن حلم و وقار و تثبّت و اعتبار و ضبط نفس عالی تبار و خوف مؤاخذه صغار و کبار از دست داده قلاده اتباع و تقلید بعض متعصّبین عنید در گردن انداخته زمزمه ابطال و ردّ آن درین مقام و بر مکاید نواخته باظهار کمال جسارت جنان و سلاطت لسان و بشاعت بیان پرداخته و همچنین چون دلالت حدیث طیر و

انا مدینة العلم و علیّ بابها که از فضائل مشهوره شائعه و مناقب مستفیضه ذائعه است قوی تر دیده استحیا از ردّ و تکذیب آن نکرده با آنکه والد او حسب افاده او مثبت این هر دو حدیثست کما سیظهر فیما بعد و نیز چون دلالت حدیث تشبیه و حدیث نور که هر دو نهایت معروف و مشهور و در کتب بسیاری از ائمه سنیّه مذکور بلکه ثبوت أو لیّن از کلام والد او در قرة العینین کالنّور علی قلل الطور ظاهر و واضح یافته لب بابطال آن هم گشوده زنگ اشتباه از آیینه انصاف و تدبر خود زدوده و در منهج اوّل بیان کردیم که مخاطب نحریر فطین جابجا در ردّ و ابطال فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام کوشیده در اظهار کمال صفا و ولا و ابراز غایت عقل و ذکای ملازمان خود خروشیده بادی بدا بقدح و جرح روایت نزول آیه إِنَّما وَلِیُّکُمُ اَللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا الآیة در حق جناب امیر المؤمنین علیه السّلام که در بسیاری از کتب معتمده و اسفار معتبره ماثور و منقول و نزد اکابر محدثین و اعاظم مفسرین خاصه و عامه مسلم و مقبول زبان آلوده بادعای تفرّد ثعلبی بروایت آن قصب سبق در ترویج مسیلمه و سجاح ربوده و روایات ثعلبی را که کمال عظمت و جلالت او از افاده والدش در ازالة الحفا و دیگر اسلاف و اخلاف سنّیه ظاهرست نهایت تهجین و توهین نموده یعنی بمزید جسارت و نهایت دیانت و امانت ادعای این معنی که محدّثین اهل سنت قاطبة ثعلبی و روایات او را بجوی نمی شمارند و او را حاطب لیل خطاب داده اند که در رطب و یابس تفرقه نمی کند آغاز ساخته و بجواب دیگر آیات نیز بایجاد مجازفات شنیعه و انکارات فظیعه پرداخته اخلاف خلاف اساطین ناقدین ممیّزین صدق از اباطیل اهل ارجاف دوشیده و بکشاکش تشاکس و شماس از تحقیقات حاویان فضل بیقیاس رمیده و معازّه و مصاع و مشاقه و نزاع با ارباب نقد و کثرت اطلاع و اصحاب سیر و طول باع مبتلا گردیده و در بوادی تحکّم و تعسّف و فیافی تهجّس و تصلّف و مهامه تهجم و تکلّف بتخلّف از تحقیق و تعرّف و انحیاز از تفرس تظرف خرامیده افسانه های بیرنگ و ترانه های

بی آهنک و مباهتات بعیده از دانش و فرهنگ و مکابرات و مجادلات شیوخ و شنک آغاز نهاده داد اظهار کمال متانت و رزانت رای صائب و ثقوب نظر و سجاحت خلق و رجاحت عقل و تبحّر در فنون فضل و حیازت انواع مجدد ارتقاء مدارج اصابت و احراز خصل در مضمار براعت و اقتناء ذخائر حقائق صناعت و اجتناء یوانع اشمار و زواهر ازهار اختبار و اعتبار از فوائد ائمّه با جلالت و احتواء اصول متحتمه تصنیف و جمع آداب لازمه تالیف و رعایت اقصای تهذیب و تثقیف و استسعاد بادراک دقائق مقام منیف توثیق و تضعیف و تعدیل و تزییف و اجتوا از اقتحام مهاوی تعصّب سخیف داده و این صنیع بدیع مخاطب رفیع مانا و مماثل و مشابه و مشاکلست با صنیع فظیع اهل کتاب که ایشان را نصوص نبوت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلم را که صریح در نبوت آن حضرت یافتند از کتب مقدسه برانداختند و جوامع هم خاسره خود را بانکار و قدح و تکذیب و ابطال آن مصروف ساختند و حظّ وافر از کتمان حق و جحد ثابت و ردّ واقع برداشتند و حسابی از تفضیح اولی الالباب و عقارب روز حساب و مؤاخذه رب الارباب برنداشتند و نصوص نبوت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلم را که بزعم خود ضعیف الدلالة بر مطلوب پنداشتند رد و ابطال نکردند و بتسلیم آن پرداختند لیکن ابواب تاویلات رکیکه و توجیهات سخیفه آن گشادند و داد مکابره و مجادله و مجازفه و مباهة دادند و چون جناب امیر المؤمنین علیه السّلام نفس جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلمست و خلق جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم و خلق آن حضرت از نور واحدست پس آن حضرت را با جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم در اکثر احوال مشابهت تمام حاصلست لهذا نصوص امامت آن حضرت هم مشاکل گردید با نصوص جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلم و صنیع منکرین امامت جناب امیر المؤمنین علیه السّلام هم مشابه و مماثل شد با صنیع منکرین نبوت جناب رسالت مآب صلی اللّه علیه و آله و سلم الحاصل برادتی حمارس کتب و اسفار جهابذه کبار مخفی نیست که ابطال این حدیث شریف از جلالت فضل و غزارت نبل و سلامت اصل و احتراز هزل و ایثار جزل و اختیار فصل و رفعت مرتبت و سمو منزلت و شرف مقام و افتخار بحصول ملکه معتد بها در فهم معانی احادیث اخبار جناب سرور انام علیه و آله الکرام آلاف التحیّة و السّلام و مرجعیت انام و تصدر و تبحّر و تمهر در فنون اسلام و تصدّی و تحدی برای مباحثه و مناظره اعلام و تثبت و تحری در مقابله و مطارحه خصام و امانت و ورع و دیانت و خداترسی و حق پرستی و صدق کیشی و عاقبت اندیشی و راست بازی و تحرز از سقیفه سازی و اتصاف بغایت صفا و ولا و عقل و دها و استنکاف از جرائم و تحرّج از ذمائم که اولیای شاهصاحب برای ملازمان شان می سازند نهایت بعید و بغایت غیر سدید و برای تبیین مزید سماجت و فظاعت و ایضاح غایت قبح و شناعت ابطال فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام تقریر متین و تحبیر رزین و تحریر رصین ابو جعفر اسکافی عمدة المتبحرین که بجواب جاحظ جاحد رئیس المتعنتین افاده کرده و از ان غرابت حال پر اختلال مخاطب با کمال که سر در بیابان

ابطال فضائل وصی رسول ذو الجلال و ردّ قدح مناقب آل حبیب رب متعال صلی اللّه علیه و آله ما اتصل النهر باللیال نهاده بابلغ وجوه و احسن طرق منکشف و وجوه منکرین و جاحدین و مبطلین و معاندین بملاحظه آن منکسف می گردد و ذکر می کنم پس باید دانست که جاحظ در کتاب عثمانیه گفته قالت العثمانیة افضل الامة و اولها بالامامة ابو بکر بن أبی قحافة لاسلامه علی الوجه الذی لم یسلم علیه احد فی عصره و ذلک انّ الناس اختلفوا فی اوّل الناس اسلاما فقال قوم ابو بکر و قال قوم زید بن حارثة و قال قوم خبّاب بن الارتّ و إذا تفقدنا اخبارهم و عدّدنا رجالهم و نظرنا فی صحة اسانیدهم کان الخبر فی تقدّم اسلام أبی بکر اعمّ و رجاله اکثر و اسانیده اصحّ و هو بذاک اشهر و اللفظ فیه اظهر مع الاشعار الصحیحة و الاخبار المستفیضة فی حیاة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم و بعد وفاته و لیس بین الاشعار و الاخبار فرق إذا امتنع فی مجیئها و اصل مخرجها التساعد و الاتفاق و التواطؤ و لکن ندع هذا المذهب جانبا و نضرب عنه صفحا اقتدارا علی الحجّة و وثوقا بالفلج و القوّة و نقتصر علی ادنی نازل أبی بکر و ننزل علی حکم الخصم فنقول انا وجدنا من یزعم انه اسلم قبل زید و خبّاب و وجدنا من یزعم انهما اسلما قبله و اوسط الامور اعدلها و اقربها من محبّة الجمیع و رضا المخالف ان نجعل اسلامهم کان معا إذ الاخبار متکافئة و الاثار متساویة علی ما تزعمون و لیست احدی القضیّتین اولی فی صحة العقل من الاخری و یستدل علی امامة أبی بکر بما ورد فیه من الحدیث و بما ابانه به الرسول صلّی اللّه علیه و سلم من غیره الی ان قال قالت العثمانیه فان قال قائل فما بالکم لم تذکروا علی بن أبی طالب فی هذه الطبقة و قد تعلمون کثرة مقدمیه و الروایة فیه قلنا قد علمنا بالروایة الصحیحة و الشهادة القائمة انّه اسلم و هو حدث غریر و طفل صغیر فلم نکذب الناقلین و لم نستطع ان نلحق اسلامه باسلام البالغین لأنّ المقلل زعم انه اسلم و هو ابن خمس سنین و المکثر زعم انّه اسلم و هو ابن تسع سنین فالقیاس ان یؤخذ بالاوسط بین الروایتین و بالامر بین الامرین و انّما یعرف حقّ ذلک من باطله بان یحصی سنیه التی ولی فیه الخلافة و سنی عمر و سنی عثمان و سنی أبی بکر و مقام النّبی ص بالمدینه و مقامه بمکة عند اظهار الدعوة فاذا فعلنا ذلک و صح انه اسلم و هو ابن سبع سنین فالتاریخ المجمع علیه انّه قتل فی شهر رمضان سنة اربعین و ابو جعفر محمد بن عبد اللّه اسکافی بجواب آن در نقض عثمانیه گفته لولا ما غلب علی النّاس من الجهل و حبّ التقلید لم نحتج الی نقض ما احتجّت به العثمانیة فقد علم النّاس کافّة انّ الدولة و السّلطان لارباب

مقالتهم و عرف کلّ احد اقدار شیوخهم و علمائهم و امرائهم و ظهور کلمتهم و قهر سلطانهم و ارتفاع التقیّة عنهم و الکرامة و الجائزة لمن روی الاخبار و الاحادیث فی فضل أبی بکر و ما کان من تاکید بنی أمیّة لذلک و ما ولّده المحدّثون من الاحادیث طلبا لما فی ایدیهم فکانوا لا یالون جهدا فی طول ما سلکوا ان یخملوا ذکر علی ع و ولده و یطفئوا نورهم و یکتموا فضائلهم و مناقبهم و سوابقهم و یحملوا الناس علی شتمهم و سبّهم و لعنهم علی المنابر فلم یزل السیف یقطر من دمائهم مع قلّة عددهم و کثرة عدوّهم فکانوا بین قتیل و اسیر و شهید و هارب و مستخف ذلیل و خائف مترقّب حتی انّ الفقیه و المحدّث و القاصّ و المتکلّم لیتقدّم إلیه و یتوعّد بغایة الایعاد و اشد العقوبة ان لا یذکروا شیئا من فضائلهم و لا یرخّصوا لاحد ان یطیف بهم حتّی بلغ من تقیّة المحدّث انّه إذا ذکر حدیثا عن علی ع کنّی عن ذکره فقال قال رجل من قریش و فعل لرجل من قریش و لا یذکر علیّا و لا یتفوّه باسمه ثم رأینا جمیع المختلفین قد حاولوا نقض فضائله و وجّهوا الحیل و التاویلات نحوها من خارجی مارق و ناصب حنق و نابت مستبهم و ناشئ معاند و منافق مکذّب و عثمانی حسود یعترض فیها و یطعن و معتزلی قد نفذ فی الکلام و ابصر علم الاختلاف و عرف الشبه و مواضع الطعن و ضروب التاویل قد التمس الحیل فی ابطال مناقبه و تاوّل مشهور فضائله فمرّة یتاوّلها بما لا یحتمل و مرّة یقصد أن یضع من قدرها بقیاس منتقض و لا تزداد مع ذلک الا قوة و رفعة و وضوحا و استنارة و قد علمت أنّ معاویة و یزید و من کان بعدهما من بنی مروان ایّام ملکهم و ذلک نحو ثمانین سنة لم یدعوا جهدا فی حمل النّاس علی شتمه و لعنه و اخفاء فضائله و ستر مناقبه و سوابقه و نیز ابو جعفر اسکافی بجواب جاحظ گفته و قد تعلمون ان بعض الملوک ربّما احدثوا قولا او دینا لهوی فیحملون النّاس علی ذلک حتّی لا یعرفون غیره کنحو ما اخذ النّاس الحجّاج بن یوسف بقراءة عثمان و ترک قراءة ابن مسعود و ابیّ بن کعب و توعّد علی ذلک بدون ما صنع هو و جبابرة بنی أمیّة و طغاة بنی مروان بولد علیّ و شیعته و انما کان سلطانه نحو عشرین سنة فما مات الحجّاج حتّی اجتمع اهل العراق علی قراءة عثمان و نشا ابناؤهم و لا یعرفون غیرها لامساک الاباء عنها و کفّ المعلّمین عن تعلیمها حتی لو قرئت علیهم قراءة عبد اللّه و ابیّ ما عرفوها و لظنّوا بتالیفها الاستکراه و الاستهجان لالف العادة و طول الجهالة لأنّه إذا استولت علی الرعیة الغلبة و طالت علیهم ایّام التسلّط و شاعت فیهم المخافة و شملتهم التقیّة اتّفقوا علی التخاذل و التناکب فلا تزال الایّام تاخذ من بصائرهم و تنقص من ضمائرهم و تنقض من مرائرهم حتی تصیر البدعة

الّتی احدثوها غامرة للسنّة التی کانوا یعرفونها و لقد کان الحجّاج و من ولاّه کعبد الملک و الولید و من کان قبلهما و بعدهما من فراعنة بنی أمیّة علی اخفاء محاسن علیّ و فضائله و فضائل ولده و شیعته و اسقاط اقدارهم احرص منهم علیّ اسقاط قراءة عبد اللّه و ابیّ لان تلک القراءات لا تکون سببا الزوال ملکهم و فساد امرهم و انکشاف حالهم و فی اشتهار فضل علیّ علیه السّلام و ولده و اظهار محاسنهم بوادهم و تسلیط حکم الکتاب المنبوذ علیهم فحرصوا و اجتهدوا فی اخفاء فضائله و حملوا النّاس علی کتمانها و سرّها و أبی اللّه ان یزید امره و امر ولده الاّ استنارة و اشراقا و حبّهم الاّ شغفا و شدة و ذکرهم الاّ انتشارا و کثرة و حجّتهم الاّ وضوحا و قوّة و فضلهم الاّ ظهورا و شانهم الا علوّا و اقدارهم الاّ اعظاما حتی اصبحوا باهانتهم ایّاهم اعزّاء و باماتتهم ذکرهم احیاء و ما أرادوا به و بهم من الشرّ تحوّل خیرا فانتهی إلینا من ذکر فضائله و خصائصه و مزایاه و سوابقه ما لم یتقدمه السّابقون و لا ساواه فیه القاصدون و لا یلحقه الطّالبون و لو لا انّها کانت کالقبلة المنصوبة فی الشهرة و کالسّنن المحفوظة فی الکثرة لم یصل إلینا منها فی دهرنا حرف واحد و کان الامر کما وصفناه و محتجب نماند که ابو جعفر اسکافی از مشاهیر متکلمین و نحاریر محققین و اعاظم مشهورین و اکابر معروفین معتزله است ابو سعد عبد الکریم سمعانی در کتاب انساب گفته ابو جعفر محمّد بن عبد اللّه الاسکافی احد المتکلّمین من معتزلة البغدادیین له تصانیف معروفة و کان الحسین بن علیّ الکرابیسی یتکلّم معه و یناظره و بلغنی انّه مات فی سنة اربعین و مائتین ازین عبارت ظاهرست که ابو جعفر اسکافی یکی از متکلمین معتزله بغدادیین ست و برای او تصانیف معروفه است و حسین بن علی کرابیسی تکلم می کرد با او و مناظره با او می نمود و یاقوت حموی در معجم البلدان که نسخه عتیقه آن پیش این کثیر العصیان حاضرست گفته محمّد بن عبد اللّه ابو جعفر الاسکافی عداده فی اهل بغداد احد المتکلمین من المعتزلة له تصانیف و کان یناظر الحسین بن علی الکرابیسی و یتکلّم معه مات فی سنة اربع و مائتین و قاضی القضاة عبد الجبار معتزلی صاحب مغنی که علمای سنیّه ما بعد او طریق مناظره ازو آموخته اند و این چراغ مکالمه بروغن او افروخته ابو جعفر اسکافی را بمزید تبجیل و تعظیم و نهایت اجلال و تفخیم یاد کرده ابن أبی الحدید در شرح نهج البلاغة گفته و اما ابو جعفر الاسکافی فهو شیخنا محمّد بن عبد اللّه الاسکافی عدّه القاضی القضاة فی الطبقة السابعة من طبقات المعتزلة مع عباد بن سلیمان الصّیمری و مع زرقان و مع عیسی بن الهیثم الصّوفی و جعل اوّل الطبقة ثمامة بن اشرس ابا معن ثم ابا عثمان الجاحظ ثم ابا موسی بن صبیح المرداد ثم ابا عمران یونس بن عمران ثم محمّد بن شبیب ثم محمّد بن اسماعیل العسکری ثم عبد الکریم بن روح العسکری

ثمّ ابا یعقوب یوسف بن عبد اللّه الشحّام ثم ابا الحسین الصّالح ثم صالح قبّة ثم الجعفر بن جعفر بن جریر و جعفر بن میسر ثم ابا عمران النقاش ثم ابا سعید احمد بن سعید الاسدی ثم عباد بن سلیمان ثم ابا جعفر الاسکافی هذا و قال کان ابو جعفر فاضلا عالما و صنّف سبعین کتابا فی علم الکلام و هو الذی نقض کتاب العثمانیة علی أبی عثمان الجاحظ فی حیاته و دخل الجاحظ الورّاقین ببغداد فقال من هذا الغلام السوادی الذی بلغنی انّه تعرض لنقض کتابی و ابو جعفر جالس فاختفی منه حتی لم یره و کان ابو جعفر یقول بالتفضیل علی قاعدة معتزلة بغداد و یبالغ فی ذلک و کان علوی الرای محققا منصفا قلیل العصبیة ازین عبارت ظاهرست که قاضی القضاة عبد الجبار ابو جعفر اسکافی را در کتاب طبقات معتزله در طبقه سابعه ذکر کرده و نهایت مدح و ستایش او نموده یعنی تصریح فرموده بآنکه او فاضل عالم بود و تصنیف کرده هفتاد مجلد در علم کلام و نقض کرده کتاب عثمانیه را بر ابو عثمان جاحظ و نیز تصریح کرده به آنکه او محقق منصف بود و صاحب کشکول فیما جری علی آل الرسول نیز تقریری مبهر عقول و تنبیهی مقبول محققین فحول در باب انهماک و ایضاع و ایغال جبابره و فراعنه ارباب ضلال و شغف دوله و جد و جهد اصحاب تدلیس و ازلال در اخفا و اخمال و کتمان و ابطال فضائل وصی رسول ربّ متعال صلّی اللّه علیه و آله الاقیال ما دامت الاسحار و الآصال و هبّ القبول و جری الشمال که بمنزلة تفصیل اجمال جمیل اسکافی باکمالست وارد فرموده نقل آن هم در این جا مناسبست و هو هذا ثم لا یغیب عن نظرک انّ الحاکم إذا لم یقتد بالنّبی فی حرکاته و سکناته التزم اضدادها فیحتاج السلطان الی المعاون و المعاضد و المشیر و المساعد له علی مقاصده و اغراضه و مطالبه و شهواته فی ارتکاب المحرّمات و شرب المسکرات و سماع الغناء و الولوع بالمردان و التهتّک مع النسوان و اجتذاب الاموال من غیر حلّها و عسف الرّعیّة و ذلّها فیضطرّ الملک و السّلطان الی شیطان یستره و فقیه ینصره و قاض یدلّس له و متشدّق یکذب لدولته و رئیس یسکّن الامور و طامع یشهد بالزّور و مشایخ تتباکی و شبّان تتذاکی و وجیه یهوّن الاحوال و یثیره علی حبّ المال و زاهد یلین الصّعاب و فاسق ینادم علی الشراب و عیون تنظر و السنة تفجر حتی ینام الخلیفة امیر المؤمنین سکران و یجد علی فسوقه اعوانا و لا تقوم هذه الملکة الا یدحض اضدادها و لا تتم دعوة قوم الا بهلاک اعدائها و عنادها نظر و اعتبار هل یجب إذا کان هذه الدعوة لعلی بن أبی طالب و ملکها معاویة بن أبی سفیان و وزیراه علیها عمرو بن العاص و المغیرة بن شعبة و قد خصمه علیّ بن أبی طالب علیه السّلام علیها مدة

الی ان قتله معاویة ان یرفع قدر الحسن و الحسین علیهما السّلام و قد محمّد بن الحنفیّة و قدر بنی هاشم و آل أبی طالب و ان یکرم عبد اللّه بن العبّاس و یراعی حال اصحاب علیّ احیائهم و الاموات منهم هذا بعید من القیاس و السّیاسة الدّنیاویّة بل یجب علی معاویة ان یفعل ما فعل من التدبیر فی قتل علیّ علیه السّلام و اولاده و تشتیت شملهم و سبّ علیّ علی المنابر و تهوین امره و نسخ شرفه من صدور العوام و بث ذلک فی العباد و البلاد و تهدید من صبا إلیهم و التنکیل بمن اثنی علیهم هکذا مدة دولته ثم اودع فی قلوب بنی أمیّة بغض علی علیه السلام و بغض رجاله و آله حتی ادّی الحال الی قتل الحسن بالسّم و الحسین بالسیف الذی نهب فیه حرمه و طیف برأسه فی العباد و البلاد و هل تمّ ذلک الاّ برجال البّاء عقلاء علماء فقهاء و مشایخ فقراء و اعیان اغنیاء فیستعان بهم علی تدبیر العوام و القاء الهوام و تخویف النّفوس و زجر المتکلّمین عن الخوض فی الناموس فلم یزل السبّ و اللّعن و الطرد و العزل فی علیّ و اولاده و رجاله الف شهر نشأ فیها رجال و مات فیها رجال و ابیضّت لهم و اسودّت لحی و ولدت صبیان و اولاد و استوسقت بلاد و عباد و ساد بمراضی بنی أمیّة من ساد و انخذل اولاد علی علیه السّلام و رجاله و اتباعه و من یقتفی اثرهم فی المدن و الاقالیم لا ناصر لهم و لا معوان و لا مساعد و لا اخوان و بذلت علی ذلک اموال و نشأ علیه رجال و قیلت فیه اقوال و رکبت فیه اهوال و آل الامر فی الآل الی ما آل و جملة الباعة و الفلاحون غافلون عن مقاصد الملوک و السّلاطین و کبار الشیاطین و انستر من ذلک خفایا و اشتهرت قضایا و جری من طباع اهل المدن و عوامهم ما اراده الملک و تربی الناس علی اغراضه و اثمرت المحبّة لما عند الملک و بغض آل محمّد و رجالهم و تحدّثت السوقة بذلک فی الاسواق و جال بین النّاس اشتقاق و صار اتباع الملک و مستظهرین بالکلام و الجدال و الخصام و من یکره الملک تحت النّسب و القتل و الطرد و الجلد و انساقت المنافع الی معاضد الملک بیده و لسانه و احتکمت دولة بنی أمیّة و مقاصدها و ذلّل بالقهر و الجور معاندها و ستر المتقی عقیدته و کتم العاقل عبادته و استمرت الامور بین الجمهور و اشتدت الایام و العصور و سارت الکتب المصنّفة بذلک فی البلاء و التبس ما فیها من المقاصد علی اکثر العباد و الناس عبید الدنیا و فی طباعهم حبّ العاجلة و عند الملک السّیف و القلم و الدینار و الدرهم و آل محمّد و اتباعهم تحت الخوف و بعضهم تحت السیف و لا یکاد یخفی عن معرفتک سرعة اجابة العوام الی اغراض

الحکام خوفا و طمعا یتقلّبون تحت ارادته کیف شاء و انّی شاء و متی شاء و مع ذلک الصّلوات قائمة و الاذان مرتفع و الصّوم معتبر و المواقیت و الحج مستطاع و الزکاة ماتیّة و الجهاد قائم و الناس علی مراتبهم و الاسواق منعقدة و السّبل مطرقة و الملاهی بین العوام مبسوطة و لیس فی البلاء و الشقاء و الخوف و الخفاء غیر و اولاد امیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و اشیاعه و اتباعه و لما استوق الامر لبنی مروان بسبب قتل عثمان مقت علی بن أبی طالب علیه السلام و رجاله فی قلوب النّاس و ثبت بینهم هذا الالتباس و نفخ الشیطان و قال باللّسان هلک الملک و هان و نشأ فی الشریعة اصول و نما لها فروع و بسقت لها افنان فاثمرت بها ثم لم یغرسها الحقّ و لا سقاها الرّسول و لا جناها العقل و لا اکل ثمرها الاولیاء و لا طعمها الفقراء فظهر بذلک مذاهب و اختلفت فیه مسائل و نسخت اخبار و طویت آثار و استقر العالم علی الخلاف و الاختلاف و عدم الایتلاف و الجبلة الحیوانیّة بحسب مرباها و منشاها کما

اخبر الصادق الامین یولد المولود علی الفطرة و انما ابواه یهوّدانه و ینصّرانه و یمجّسانه فینجّسانه ثم تلاشت دولة بنی أمیّة و نشأت دولة بنی العبّاس فوجدوا بنی أمیّة قد وطّئوا لهم المملکة لامر لا یحتاجون فیه الی مصانعة آل علیّ علیه السّلام و مداراتهم لعلمهم ان المملکة بالاصالة لهم فاقرّوا الوظائف الّتی قررها بنو أمیّة فی اخماد نار الطالبیّین علی حالها و ساسوا الناس بها و تناولوها هنیّة مریّة و امدوا العالم المعاون علی اغراضهم بالاموال و استخدموا علی ذلک الرجال و وهبوا علی ذلک مقامات و مراتب و ولایات و هبات و صدقات فلمّا احسّ الطالبیون بولایة بنی عبّاس و اخذت حقوقهم بغیر حق هاجروا الی الاطراف و الاوساط خوفا من القتل و السّیاط و خاطبوهم فی القیام عن هذا البساط فندب لهم العبّاسیون الرّجال و اعدّوا لهم القتال و تولّیهم المنصور حتی قتل منهم الالوف و شرد منهم الالوف و من وقف علی مقاتل الطالبیین عرف ما جری من بنی العبّاس علی آل علیّ علیه السّلام حتی حطموا شجرتهم و فرقوا کلمتهم و افنوا اموالهم و ابادوا رجالهم و اضطرّ بنو العبّاس الی اقامة دعوتهم و نشر کلمتهم و مراعاة مملکتهم و حراستها من آل علیّ علیه السّلام نسقا علی عناد بنی أمیّة فما استقرت دولتهم و لا هیبت صولتهم حتی فهموا ان شجرة الطالبیین متفرقة و الاغصان ذابلة و الافنان ناقصة الرّی مخضودة السّوک یابسة الشرب فعندها استقروا و سکنوا و لم یامنوا حتی علموا ان جمیع الرّعایا فی البلاد و الآفاق المشرقیّة و المغربیّة اعداء لآل محمّد صلّی اللّه علیه و آله یفضّلون اصحابه علیهم و لا یانسون

بذکرهم انهمکت الخلفاء و الملوک من العرب و العجم فی استعمالهم الکذب و ارتکاب المنکرات التی لا تجب لمثلهم علی سبیل النبوة المحمدیة و الخلافة العلویة التی فرضها اللّه تعالی و سنّها محمّد صلّی اللّه علیه و آله و امر بها و نصّ علیها فاضطرّوا الی وضع المدارس مشغلة للعوام التی الفت بالقلوب و الاوهام السماطات الدسمة و الملابس الفاخرة و الانعام و سموا کل رئیس من الرعاة اماما لیصحّ لهم الخلافة المملوکة بینهم و یصیر الخلیفة الغاصب لکل امام منهم اماما و هم یعلمون انهم یرتکبون الآثام و یاکلون الحرام و اصلح الساکنین بالمدرسة داعی الخلیفة الغاصب قائما بعرضه مثاویا لمعادیه مرتقبا علی من یطعن فیه مکفّرا لمن لا یوالیه یاخذ علی ذلک الجوائز السنیة و المساکن العلیة و المراکب البهیّة و المطاعم الشهیّة و الملابس الفاخرة و المقامات الباهرة و التنعم و التلذّذ فی المنام و التّقلب فی مستراح الحمام و اعلا مکانه فی المدرسة ان یناقض و یعارض و یدعی قیام الحجة علی الروافض و تتابع النّاس علی ذلک طبقا بعد طبق و جیلا بعد جیل و اندرجوا علیه خلفا اثر سلف و نشا مذهب الجبر بین العوام و اندرج فیه الخاص و العام و استتر عمال الشیاطین و مکراء الفراعنة من السّلاطین و العامی بعقده علی هذه المذاهب اسرع من انعقاده علی معرفة اللّه و هو مذهب یغوث و یعوق و نسر و اشتغل علماء الجمهور بالخلاف و الشقاق و القوا من تابعهم من الباعة و الفلاحین فی یمین الطلاق و غشیت المدارس و احدث التفاضل و التنافس و انتظم العالم علی صورة من قال غیرها و ان کان صادقا التبس بسواها احتقر و علاّمه عالی مکان و وحید جلیل الشأن و فرید اوان سحبان زمان و حسّان دوران ابو بکر خوارزمی افاض اللّه علیه شآبیب الرحمة و الغفران در مقام تسلیه اهل ایقان و تسکین احزان و اشجان ارباب یقین و عرفان وقت سریان و جریان و طریقان ظلم و عدوان و عسف و طغیان سلطان برین جماعت و الا شان تقریری بس رفیع البنیان و تمهیدی نهایت منیع الارکان متضمّن ذکر جور و حیف و حقد و ضغن و شنان خلفا و سلاطین منحرفین از منهج صواب و ایمان بر اهلبیت کرام علیهم آلاف سلام الملک المنان و اتباع و اشیاع ایشان بیان کرده بنحوی که بعض اجمالات تقریر کشکول در ان مفصلست ایراد آن هم در این جا مناسب می نماید پس باید دانست که در مکاتیب أبی بکر خوارزمی مذکورست و کتب الی جماعة الشیعة بنیسابور لما قصدهم محمد بن ابراهیم والیها سمعت ارشدکم اللّه سعیکم و جمع علی التقوی امرکم ما تکلم به السلطان الذی لا یتحمّل الاّ علی العدل و لا یمیل الاّ علی جانب الفضل و لا یبالی بان یمزق

دینه إذا رفا دنیاه و لا یفکّر فی ان لا یقدّم رضا اللّه إذا وجد رضاه و انتم و نحن اصلحنا اللّه و ایّاکم عصابة لم یرض اللّه لنا الدنیا فذخرنا للدّار الاخری و رغب بنا عن ثواب العاجل فاعدّ لنا ثواب الاجل و قسمنا قسمین قسما مات شهیدا و قسما عاش شریدا فالحیّ یحسد المیت علی ما صار إلیه و لا یرغب بنفسه عما جری علیه

قال امیر المؤمنین و یعسوب الدّین علیه السّلام المحن الی شیعتنا اسرع الی الحدود و هذه مقالة اسّست علی المحن و ولد اهلها فی طالع الهزاهز و الفتن فحیاة اهلها نغص و قلوبهم حشوها غصص و الایّام علیهم متحاملة و الدنیا عنهم مائلة فاذا کنا شیعة ائمّتنا فی الفرائض و السّنن و متبعی آثارهم فی ترک کل قبیح و فعل حسن فینبغی ان نتبع آثارهم فی المحن غصبت سیّدتنا فاطمة صلوات اللّه علیها و علی الها میراث ابیها صلوات اللّه علیه و علی آله یوم السّقیفة و اخّر امیر المؤمنین عن الخلافة و سمّ الحسن علیه السّلام سرّا و قتل اخوه علیه السّلام جهرا و صلب زید بن علی بالکناسة و قطع راس زید بن علیّ فی المعرکة و قتل ابناه محمّد و ابراهیم علی ید عیسی بن موسی العبّاسی و مات موسی بن جعفر فی حبس هارون و سم علی بن موسی بید المامون و هزم ادریس بفخّ حتی وقع الی الاندلس فرید او مات عیسی بن زید طریدا شریدا و قتل یحیی بن عبد اللّه بعد الامان و الایمان و بعد تاکید العهود و الضمان هذا غیر ما فعل یعقوب بن اللیث بعلویّة طبرستان و غیر قتل محمّد بن زید و الحسن بن القاسم الداعی علی ایدی آل ساسان و غیر ما صنعه ابو السّیاح فی علویة المدینة حملهم بلا غطاء و لا وطاء من الحجاز الی سامراء و هذا بعد قتل قتیبة بن مسلم الباهلی لابن عمر بن علیّ حین اخذه بابویه و قد ستر نفسه و واری شخصه یصانع حیاته و یدافع وفاته و لا کما فعله الحسین بن اسماعیل المصعبی بیحیی بن عمر الزیدی خاصّة و ما فعله مزاحم بن خاقان بعلویّة الکوفة کافّة و یحسبکم انه لیست فی بیضة الاسلام بلدة الاّ و فیها لقتیل طالبی تربة تشارک فی قتله الاموی و العبّاسیّ و اطبق علیهم العدنانیّ و القحطانیّ فلیس حی من الاحیاء نعرفه من ذی یمان و لا بکر و لا مضر الاّ و هم شرکاء فی دمائهم کما تشارک ایسار علی جزر قادتهم الحمیّة الی المنیّة و کرهوا عیش الذلّة فماتوا موت العزّة و وثقوا بمالهم فی الدار الباقیة فسخت نفوسهم عن هذه الفانیة

ثم لم یشربوا کاسا من الموت الاّ شربها شیعتهم و اولیاؤهم و لا قاسوا لونا من الشدائد الا قاساه انصارهم و اتباعهم داس عثمان بن عفان بطن عمار بن یاسر بالمدینة و نفی ابا ذرّ الغفاری الی الرّبذة و اشخص عامر بن عبد قیس التّمیمی و غرّب الاشتر النخعی و عدیّ بن حاتم الطّائی و سیّر عمر بن زرارة الی الشام و نفی کمیل بن زیاد الی العراق و جفا أبی بن کعب و اقصاه و عادی محمّد بن حذیفة و ناواه و عمل فی دم محمّد بن سالم ما عمل و فعل مع کعب ذی الحطبة ما فعل و اتبعه فی سیرته بنو أمیّة یقتلون من حاربهم و یغدرون بمن سالمهم لا یحفلون المهاجری و لا یصونون الانصاری و لا یخافون اللّه و لا یحتشمون الناس قد اتخذوا عباد اللّه خولا و مال اللّه دولا یهدمون الکعبة و یستعبدون الصحابة و یعطلون الصّلوة الموقوتة و یحطمون اعناق الاحرار و یسیرون فی حرم الرسول سیرتهم فی حرم الکفّار و إذا فسق الامویّ فلم یات بالضلالة عن کلالة قتل معاویة حجر بن عدیّ الکندی و عمرو بن الحمق الخزاعی بعد الایمان المؤکدة و المواثیق المغلظة و قتل زیاد بن سمیّة الالوف من شیعة الکوفة و شیعة البصرة صبرا و اوسعهم حبسا و اسرا حتی قبض اللّه معاویة علی اسوأ اعماله و ختم عمره بشر احواله فاتبعه ابنه یجهر علی جرحاه و یقتل ابناء قتلاه الی ان قتل هانی بن عروة المرادی و مسلم بن عقیل الهاشمی اوّلا و عقّب بالحرّ بن زیاد الریاحی و بابی موسی عمرو بن قرطة الانصاری و حبیب بن مظاهر الاسدی و سعید بن عبد اللّه الحنفی و نافع بن هلال البجلی و حنظلة بن سعد الشامی و عابس بن أبی شبیب الشاکری فی نیف و سبعین من جماعة شیعة الحسین علیه السّلام یوم کربلا ثانیا ثم سلّط علیهم الدعی ابن الدعیّ عبید اللّه بن زیاد یصلبهم علی جذوع النخل و یقتلهم الوان القتل حتّی اجتثّ اللّه دابره ثقیل الظهر بدمائهم التی سفک عظیم التبعة بحریمهم الذی انتهک فانتبهت لنصرة اهل البیت طائفة أراد اللّه ان یخرجهم من عهدة ما صنعوا و یغسل عنهم وضر ما اجترحوا فصمدوا صمد الفئة الباغیة و طلبوا دم الشهید من ابن الزانیة لا یزیدهم قلة عددهم و انقطاع مددهم و کثرة سواد اهل الکوفة بازائهم الاّ اقداما علی القتل و القتال و سخاء بالنفوس و الاموال حتی قتل سلیمان بن صرد الخزاعی و المسیّب بن نجیّة الفزاری و عبد اللّه بن واصل التمیمی فی رجال من خیار المؤمنین و علیه التابعین و مصابیح الانام و فرسان الاسلام ثم تسلّط ابن الزبیر علی الحجاز

و العراق فقتل المختار بعد ان شفی الاوتار و ادرک الثار و افنی الاشرار و طلب بدم المظلوم الغریب فقتل قاتله و نفی خاذله و اتبعوه ابا عمر بن کیسان و احمر بن شمیط و رفاعة بن یزید و السائب بن مالک و عبد اللّه بن کامل و تلقّطوا بقایا الشیعة یمثلون بهم کل مثلة و یقتلونهم شرّ قتلة حتی طهّر اللّه من عبد اللّه بن الزبیر البلاد و اراح من اخیه مصعب العباد فقتلهما عبد الملک بن مروان کذلک نولّی بعض الظالمین بعضا بما کانوا یکسبون بعد ما حبس ابن الزبیر محمّد بن الحنفیّة و أراد احراقه و نفی عبد اللّه بن العبّاس و اکثر ارهاقه فلمّا خلت البلاد لآل مروان سلّط الحجّاج علی الحجازیین ثم علی العراقیین فتلعّب بالهاشمیّین و اخاف الفاطمیین و قتل شیعة علیّ و محا آثار بیت النّبی و جری منه ما جری علی کمیل بن زیاد النخعی و اتصل البلاء مدة ملک المروانیة الی الایام العبّاسیّة حتی إذا أراد اللّه ان یختم مدتهم باکثر آثامهم و یجعل اعظم ذنوبهم فی آخر ایامهم بعث علی بقیّة الحقّ المهمل و الدّین المعطّل زید بن علیّ فخذله منافقو اهل العراق و قتله احزاب اهل الشام و قتل معه من شیعته نصر بن خزیمة الاسدی و معاویة بن اسحاق الانصاری و جماعة من شایعه و تابعه و حتّی من زوّجه و ادناه و حتّی من کلمه و اثناه فلمّا انتهکوا ذلک الحریم و اقترفوا ذلک الاثم العظیم غضب اللّه علیهم و انتزع الملک منهم فبعث علیهم ابا مجرم لا ابا مسلم فنظر لا نظر اللّه إلیه الی صلابة العلویّة و الی لین العبّاسیّة فترک تقاه و اتبع هواه و باع آخرته بدنیاه و افتتح عمله بقتل عبد اللّه بن معاویة بن عبد اللّه بن جعفر بن أبی طالب و سلّط طواغیت خراسان و خوارج سجستان و اکراد اصفهان علی آل أبی طالب یقتلهم تحت کل حجر و مدر و یطلبهم فی کل سهل و جبل حتی سلط علیه احبّ الناس إلیه فقتله کما قتل النّاس فی طاعته و اخذه بما اخذ الناس فی بیعته و لم ینفعه ان اسخط اللّه برضاه و ان رکب ما یهواه و حلت من الدوانیتی الدنیا فخبط فیها عسفا و تقصّی فیها جورا و حیفا الی ان مات و قد امتلأت سجونه باهل بیت الرسالة و معدن الطیب و الطهارة قد تتبع غائبهم و تلفّظ حاضرهم حتی قتل عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه الحسنی بالسند علی ید عمر بن هشام بن عمر التغلبی فما ظنّک بمن قرب تناوله علیه و لان مسه علی یدیه و هذا قلیل فی جنب ما قتله هارون منهم و فعله موسی قبله بهم فقد عرفتم ما توجّه علی الحسن بن علی بفخ من موسی و ما اتفق علی علی بن الافطس الحسینی من هارون و ما جری علی احمد بن علی الزیدی و علی القاسم بن علی الحسنی من حبسه و علی علیّ بن غسان الخزاعی حین اخذ من

قبله و الجملة ان هارون مات و قد مصرّ شجرة النبوّة و اقتلع غرس الامامة و انتم اصلحکم اللّه لستم اعظم نصیبا فی الدّین من الاعمش فقد اخافوه و من علیّ بن یقطین فقد اتّهموه فامّا فی الصدر الاوّل فقد قتل زید بن صوحان العبدی و عوقب عثمان بن حنیف الانصاری و اقصی حارثة بن قدامة السعدی و جندب بن زهیر الازدی و شریح بن هانی المرادی و مالک بن کعب الارحبی و معقل بن قیس الریاحی و الحرث الاعور الهمدانی و ابو الطفیل الکنانیّ و ما فیهم الاّ من خرّ علی وجهه قتیلا او عاش فی بیته ذلیلا یسمع شتمة الوصیّ فلا ینکر و یری قتلة الاوصیاء و اولادهم فلا یغیر و لا یخفی علیکم حرج عامّتهم و حیرتهم کجابر الجعفی و کرشید الهجری و کزرارة بن اعین لیس الا انهم رحمهم اللّه یتولّون اولیاء اللّه و یتبرءون من اعداء اللّه و کفی به جرما عظیما عندهم و عیبا کبیرا بینهم و قل فی بنی العبّاس فانّک ستجد بحمد اللّه تعالی مقالا وجل فی عجائبهم فانّک تری ما شئت مجالا یجبی قسیئهم فنفرّق علی الدّیلمی و الترکی و یحمل الی المغربیّ و الفرغانی و یموت امام من ائمّة الهدی و سیّد من سادات بیت المصطفی فلا یتّبع جنازته و لا تجصّص مقبرته و یموت ضرّاط لهم او لاعب او مسخرة او ضارب فتحضر جنازته العدول و القضاة و یعمر مسجد التعزیة عند القواد و الولاة و یسلم فیهم من یعرفونه دهریّا او سوفسطائیا و لا یتعرّضون لمن یدرس کتابا فلسفیا و مانویّا و یقتلون من عرفوه شیعیّا و یسفکون دم من سمی ابنه علیّا و لو لم یقتل من شیعة اهل البیت غیر المعلی بن خنیس قتیل داود بن علیّ و لو لم یحبس فیهم غیر أبی تراب المروزی لکان ذلک جرحا لا یبرأ و نائرة لا تطفأ و صدعا لا یلتئم و جرحا لا یلتحم کفاهم ان شعراء قریش قالوا فی الجاهلیة اشعارا یهجون بها امیر المؤمنین علیه السّلام و یعارضون فیها اشعار المسلمین فحملت اشعارهم و دوّنت اخبارهم و رواها الرواة مثل الواقدی و وهب بن منبه التمیمی و مثل الکلبی و الشرقی بن القطامی و الهیثم بن عدیّ و دأب بن الکنانی و ابن بعض شعراء الشیعة یتکلم فی ذکر مناقب الوصیّ بل فی ذکر معجزات النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلم فیقطع لسانه و یمزّق دیوانه کما فعل بعبد اللّه بن عمار البرقی و کما ارید بالکمیت بن زید الاسدیّ و کما نیش قبر منصور بن الزبرقان النمری و کما دمّر علی دعبل بن علی الخزاعی مع رفقتهم من مروان بن أبی حفصة الیمامی و من علی بن الجهم الشامی لیس الاّ لغلوهما فی النّصب و استیجابهما مقت الرّبّ حتّی ان هارون بن الخیزران و جعفر المتوکّل علی الشیطان لا علی الرحمن کانا لا یعطیان

مالا و لا یبذلان نوالا الاّ لمن شتم آل أبی طالب و نصر مذهب النواصب مثل عبد اللّه بن مصعب الزّبیری و وهب بن وهب البختری و من الشعراء مثل مروان بن أبی حفصة الاموی و من الادباء مثل عبد الملک بن قریب الاصمعی فامّا فی ایّام جعفر فمثل بکار بن عبد اللّه الزبیر و أبی السّمط بن أبی الجون الاموی و ابن أبی الشوارب العبشمی و نحن ارشدکم اللّه قد تمسّکنا بالعروة الوثقی و آثرنا الدین علی الدنیا و لیس یزیدنا بصیرة زیادة من زاد فینا و لن یحلّ لنا عقیدة نقصان من نقص منّا فان الاسلام بدأ غریبا و سیعود کما بدأ کلمة من اللّه و وصیّه من رسول اللّه یورثها من یشاء من عباده و العاقبة للمتقین و مع الیوم غد و بعد السّبت احد قال عمار بن یاسر رضی اللّه عنه یوم صفین لو ضربونا حتی نبلغ سعفات هجر لعلمنا انا علی الحق و انهم علی الباطل و لقد هزم جیش رسول اللّه صلوات اللّه علیه ثم هزم و لقد تاخّر امر الاسلام ثم تقدم الم أَ حَسِبَ اَلنّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ و لو لا محنة المؤمنین و قلّتهم و دولة الکافرین و کثرتهم لما امتلأت جهنم حتی تقول هل من مزید و لما قال اللّه تعالی وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ و لما تبین الجزوع من الصبور و لا عرف الشکور من الکفور و لما استحق المطیع الاجر و لا احتقب العاصی الوزر فان اصابتنا نکبة فذلک ما قد تعوّدناه و ان رجعت لنا دولة فذلک ما قد انتظرناه و عندنا بحمد اللّه تعالی لکل حالة آلة و لکل مقامة مقالة فعند المحن الصّبر و عند النعم الشکر و لقد شتم امیر المؤمنین علیه السّلام علی المنابر الف شهر فما شکلنا فی وصیته و کذّب محمّد صلّی اللّه علیه و سلّم بضع عشرة سنة فما اتّهمناه فی نبوّته و عاش ابلیس مدة تزید علی المدد فلم نرتب فی لعنته و ابتلینا بفترة الحق و نحن مستیقنون بدولته و دفعنا الی قتل الامام بعد الامام و الرضا بعد الرّضا و لا مریة عندنا فی صحّة امامته کانَ وَعْداً مَفْعُولاً وَ کانَ أَمْرُ اَللّهِ قَدَراً مَقْدُوراً کَلاّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ کَلاّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ وَ سَیَعْلَمُ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِینٍ اعلموا ارحمکم اللّه ان بنی أمیّة الشجرة الملعونة فی القرآن و اتباع الطاغوت و الشیطان جهدوا فی دفن محاسن الوصیّ و استاجروا من کذب فی الاحادیث علی النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلم و حوّلوا الجوار الی بیت المقدس عن المدینة و الخلافة زعموا الی دمشق عن الکوفة و بذلوا فی طمس هذا الامر الاموال و قلّدوا علیه الاعمال و اصطنعوا فیه الرّجال فما قدروا علی دفن حدیث من احادیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و علی اله و لا علی تحریف آیة من کتاب اللّه تعالی و لا علی دسّ احد من اعداء اللّه فی اولیاء اللّه و لقد کان ینادی علی روسهم

بفضائل العترة و یبکّت بعضهم بعضا بالدلیل و الحجة لا تنفع فی ذلک صیبة و لا یمنع منه رغبة و لا رهبة و الحقّ عزیز و ان استذلّ اهله و کثیر و ان اقلّ حزبه و الباطل و ان رصّع بالشبه قبیح و ذلیل و ان غطّی وجهه بکلّ ملیح قال عبد الرحمن بن الحکم و هو من انفس بنی أمیّة سمیّة امسی نسلها عدد الحصا و بنت رسول اللّه لیس لها نسل غیره لعن اللّه من یسب علیّا و حسینا من سوقة و امام و قال ابو دهیل الجمحی فی حمیّة سلطان بنی أمیّة و ولایة آل بنی سفین تبیت السّکاری من أمیّة نوّما و بالطفّ قتلی ما ینام حمیمها و قال سلیمان بن قبة و ان قتیل الطفّ من آل هاشم اذلّ رقاب المسلمین فذلّت و قال الکمیت بن زید و هو جار خالد بن عبد اللّه القسری فقل لبنی أمیّة حیث حلّوا و ان خفت المهند و القطیعا اجاع اللّه من اشبعتموه و اشبع من بجورکم اجیعا و ما هذا باعجب من صیاح شعراء بنی العباس علی روسهم بالحق و ان کرهوه و بتفضیل من نقصوه و قتلوه قال المنصور بن الزبرقان علی بساط هارون آل النبی و من یحبّهم یتطامنون مخافة القتل من النّصاری و الیهود و هم من امّة التوحید فی الاذل و قال دعبل بن علیّ و هو صنیعة بنی العبّاس و شاعرهم الم ترانی مذ ثمانین حجّة اروح و اغدو دائم الحسرات اری فیأهم فی غیرهم متقسّما و ایدیهم من فیئهم صفرات و قال علی بن العباس الرومی و هو مولی المعتصم تألّیت ان لا یبرح المرء منکم یتلّ علی خرّ الجبین فیعفج کذاک بنو العباس تصبر منکم و یصبر للسیف الکمی المذحج بکل اوان للنّبیّ محمّد قتیل زکی بالدماء مضرّج و قال ابراهیم بن العبّاس الصّولی و هو کاتب القوم و عاملهم فی الرضا لما قرّبه المامون یمنّ علیکم باموالکم و تعطون من مائة واحدا و کیف لا ینتقصون قوما یقتلون بنی عمّهم جوعا و سغبا و یملئون دیار الترک و الدّیلم فضّة و ذهبا یستنصرون المغربی و الفرغانیّ و یجفون المهاجریّ و الانصاری و یولون انباط السواد وزارتهم و قلف العجم و الطماطم قیادتهم و یمنعون آل أبی طالب میراث امّهم و فیء جدّهم یشتهی العلوی الاکلة فیحرمها و یقترح علی الایّام الشهوة فلا یطعمها و خراج مصر و الاهواز و صدقات الحرمین و الحجاز تصرف الی ابن أبی مریم المدینی و الی ابراهیم الموصلی و ابن جامع السهمیّ و الی زلزل الضارب و برصوما الزامر و اقطاع بختیشوع النصرانیّ قوت اهل بلد و جاری بغا الترکی و الافشین الاشروسنی کفایة امة ذات عدد و المتوکل زعموا یتسرّی باثنی عشر الف سریّة و السّید من سادات اهل البیت یتعفف بزنجیه او سندیة و صفوة مال الخراج مقصوّ علی ارزاق الضفاعنه و علی موائد المخانثة و علی

طعمة الکلاّبین و رسوم القرّادین و علی مخارق و علوبة المغنی و علی زدزد و عمر بن بانة الملهی و یبخلون علی الفاطمی باکلة او شربة و یصادفونه علی دانق و حبّة و یشترون العوّادة بالبدر و یجرون لها ما یفی برزق عسکر و القوم الذین احلّ لهم الخمس و حرمت علیهم الصدقة و فرضت لهم الکرامة و المحبّة یتکفّفون ضرّا و یهلکون فقرا و یرهن احدهم سیفه و یبیع ثوبه و ینظر الی فیئه بعین مریضة و یتشدّد علی دهره بنفس ضعیفه لیس له ذنب الاّ انّ جده النبی و ابوه الوصیّ و أمّه فاطمة و جدّته خدیجة و مذهبه الایمان و امامه القرآن الی آخر ما افاد و اجاد و مخفی نماند که نسخه مکاتیب أبی بکر خوارزمی که در مصر چاپ شده و از آن این عبارت نقل کرده شد در آخر آن این عبارت بلیغه متینه و این اشارت فصیحه رزینه که از ان نهایت جلالت و فخامت منزلت و نباهت مرتبت این مکاتیب مبهرة الاسالیب ظاهر و واضحست مذکورست و قد تناهی طبع هذه الرسائل التی لم یبلغ شاؤها فی الفصاحة سحبان وائل بل هو عند ما ادنی من باقل و لو ظهرت فی ایّامه لمدّ إلیها کف مستمدّ سائل و لو کانت فی عصر قسّ بن ساعدة الایادی لکان لها علیه جمیل الایادی فلعمری انها نسخت ما ترکت الاوائل کلمة لقائل و احکمت کم ترک الاول للاخر و الماضی للغابر فلیکن الادیب لها نعم الآخذ و لیعضّ علیها بالنّواجذ فانه یبلغ بها فی صناعته اشدّه و تکون له فی الانشاء اوفر عدّه و کان طبعها علی هذا الوجه الحسن و تمثیلها فی هذا القالب المستحسن بدار الطباعة المصریة الکائنة ببولاق مصر المغربة تعلق المستعین بمولاه فیما یعید و یبدی عبد الرّحمن بیک رشدی علی ذمّة حضرة محمّد علی بیک جرّاح باشی بالدّیار المصریّة و حضرة حسن افندی مترجم الکتب العسکریّة لا زالوا ملحوظین بعین العنایة الربّانیة و کان تصحیحها حسب الامکان بمعرفة الفقیر الی رحمة الرحیم الرّحمن المتوسّل الی ربّه بالجاه النّبوی محمّد قطة العدوی باشی مصحح المطبعة المذکورة یسّر اللّه فی الدارین اموره و قد وافق انتهاء طبعها و تمام تمثیلها و وضعها اوائل ذی الحجّة الذی هو فی هذا العام لشهور 1279 تسع و سبعین و مائتین و الف من الهجرة ختام فالحمد للّه الذی بنعمته تتمّ الصالحات و الشکر له علی مدی الاوقات و صلّی اللّه و سلّم علی سیّد الکائنات و علی اله و اصحابه ذوی الکرامات ما لاح بدر قام و فاح مسک ختام و ابو بکر خوارزمی از اکابر علماء ادبا و اعاظم فضلاء نبها و اجلّه نحاریر کملا و افاخم مشاهیر نبلاست شیخ احمد بن علی بن عمر الحنفی الطرابلسی المنینی الدمشقی

در فتح وهبی علی تاریخ أبی نصر العتبی بشرح فقره و امتدحه أی ابا علی بن سیمجور ابو بکر الخوارزمی گفته قال فی الیتیمة هو ابو بکر الخوارزمی محمّد بن العباس نابغة الدهر و بحر الادب و علم النظم و النثر و عالم الظّرف و الفضل کان یجمع بین الفصاحة و البلاغة و یحاضر باخبار العرب و ایّامها و دواوینها و یدرّس کتب اللّغة و النحو و الشعر و یتکلّم بکل نادرة و یاتی بکل فقرة و درّة و یبلغ فی محاسن الادب کل مبلغ و یغلب علی کل محسن بحسن مشاهدته فی ملاحة عبارته و نغمة نغمته و براعة جدّه و حلاوة هزله و دیوان رسائله مجلّد سائر و کذلک دیوان شعر اصله طبرستان و مولده و منشأه خوارزم و کان ینتمی بالطبری و یعرف بالخوارزمی و یلقب بالطبرخزمی فارق اهله فی ریعان عمره و حداثة سنّه و هو قویم المعرفة قوی الادب نافذ القریحة حسن الشّعر فلم یزل یطوف فی الآفاق و یدخل کور الشام و العراق و یاخذ من العلماء و یقتبس من الشعراء و یستفید من الفضلاء حتی تخرج و خرج فرد الدّهر فی الادب و الشعر و لقی سیف الدولة علی بن عبد اللّه بن حمدان و خدمه و استفاد ممن بحضرته و مضی علی غلوائه فی الاقتراب و الاغتراب و شرق بعد ان غرّب و عاود بلاده فنکب بجرجان لخبث لسانه و صحب الوزراء و الامراء بخراسان و حمد بعضهم و ذمّ بعضهم و مدحهم و هجاهم و عاود حضرة الصّاحب مرارا و اراش جناحه امرارا و انتفع به کثیرا و اخباره و نوادره و ملحه و فصوله مسطورة فی الیتیمه فلا نطیل بذکرها و نیز در فتح وهبی بشرح فقره و أتاه أی ابا علی البدیع ابو الفضل الهمدانی گفته قال فی الیتیمه هو احمد بن الحسین بدیع الزمان و معجزة همدان و نادرة الفلک و بکر عطارد و فرد الدهر و غرّة العصر و من لم یلف نظیره فی ذکاء القریحة و سرعة الخاطر و شرف الطبع و صفاء الذّهن و قوة النفس و لم یر قرینه فی طرف النثر و ملحه و غرر النظم و نکته و لم یرو ان احدا بلغ مبلغه من لبّ الادب و سرّه و جاء بمثل اعجازه و سحره فانه کان صاحب عجائب و بدائع و غرائب فمنها انّه کان ینشد القصیدة لم یسمعها قط و هی اکثر من خمسین بیتا فیحفظها کلها و یؤدّیها من اوّلها الی آخرها و لا یخرم حرفا و لا یخلّ بمعنی و ینظر فی الاربعة و الخمسة اوراق من کتاب لم یعرفه و لم یره نظرة خفیفة ثم یؤدّیها عن ظهره قلبه

و یسردها سردا و کان یقترح علیه عمل قصیدة او انشاء رسالة فی معنی بدیع و باب غریب فیفرغ منها فی الوقت و الساعة و الجواب عما فیها و کان ربّما یکتب الکتاب المقترح علیه فیبتدی بآخر سطوره ثم هلم جرّا الی الاوّل و یخرجه کأحسن شیء و املحه و یوشّح القصیدة الفریدة من قبله بالرّسالة الشریفة من انشائه فیقرأ من النظم النثر و یروی من النثر النظم و یقترح علیه کل عویص و عسیر من النظم و النثر یحلّه فی اسرع من رجع الطرف علی ریق لا یبلعه و نفس لا یقطعه و کلام کلّه عفو الساعة و فیض البدیهة و مساوقة القلم و مسابقة الید و جمرات الحدة و ثمرات المدّة و مجاراة الخاطر للناظر و مباراة الطبع للسمع و ورد حضرة الصاحب ابن عبّاد فی اوّل شبابه و استفاد منه ادبا و نشبا ثم قدم جرجان و اقام بها مدّة ثم قصد نیسابور فوافاها سنة اثنتین و ثمانین و ثلاثمائة و نشر بها بزه و اظهر طرزه و املی بها اربعمائة مقامه ثم شجر بینه و بین أبی بکر الخوارزمی ما کان سببا لهبوب ریح الهمدانی و علوّ امره و قرب نجحه و بعد صیته إذ لم یکن فی الحساب و الحسبان انّ احدا من الشعراء و الکتاب یلحق للخوارزمی غبارا فضلا عن ان یغلبه فی المساجلة و یفوق علیه فی المفاضلة و بعد موت الخوارزمی خلا الجوّ للهمدانی و لم یبق من بلاد خراسان و سجستان و غزنة بلد إلا دخلها و جنی جنیّ ثمارها و القی عصاه بهواه و حین بلغ اشدّه و اربی علی اربعین سنة ناداه اللّه فلبّاه و فارق دنیاه فی سنة ثمان و تسعین و ثلاثمائة انتهی ملخصا و جلال الدین سیوطی در بغیة الوعاة گفته محمد بن العبّاس ابو بکر الخوارزمی ابن اخت محمد بن جریر الطبری قال الحاکم کان واحد عصره فی حفظ اللغة و الشعر و کان قریضه عن حفظه استوطن نیسابور و سمع من أبی علی اسماعیل بن محمد الصّفّاد و اقرانه و مات فی رمضان سنة ثلث و ثمانین و ثلاثمائة و قال یاقوت صاحب الاشعار و الرسائل مولده و منشأه بخوارزم و کان اصله من طبرستان فلقب بالطبرخزمی و مولده سنة ثلاث و عشرین و ثلاثمائة و خرج من وطنه فی حداثته و طوف البلاد و لقی سیف الدولة ابن حمدان و خدمه ورد بخاری و صحب الوزیر ابا علی العلقمی فلم یحمده و هجاه و قصد نیسابور و اتصل بالامیر احمد المیکالی و مدحه و قصد سجستان و مدح و إلیها ظاهر بن محمّد ثم هجاه فحبسه

ثم خلّص و صار الی عربستان فاتفق له مع والیها ما اتفق مع والی سجستان و فارقه هاجیا له و عاد الی نیسابور فقصد حضرة الصّاحب فربحت تجارته فارفده الصّاحب بکتاب الی عضد الدولة فکان سبب انتعاشه ثم عاد الی نیسابور و استوطنها و درس اهلها علیه الادب و من شعره و لمّا ان غرست إلیک ودّی فلم یثمر لدیک ذکیّ غرسی اردت ملامة و اردت هجرا فصنتک عنهما فهجوت نفسی لان الذنب ذنبی حین اهدی الی من لا برید الانس انسی و سیّد علی خان مدنی طاب ثراه در کتاب درجات رفیعه فی طبقات الامامیة من الشیعة فرموده مقدّمة اعلم رحمک اللّه تعالی انّ شیعة امیر المؤمنین و الأئمّة من ولده علیهم السّلام لم یزالوا فی کل عصر و زمان و وقت و اوان مختفین فی زوایا الاستتار محتجبین احتجاب الاسرار فی صدور الاحرار و ذلک لما منوا به من معاداة اهل الالحاد و مناواة اولی النّصب و العناد الذین ازالوا اهل البیت ع عن مقاماتهم و مراتبهم و سعوا فی اخفاء مکارمهم الشریفة و مناقبهم فلم یزل کلّ متغلّب منهم یبذل فی متابعة الهوی مقدوره و یلتهب حسدا لیطفئ نور اللّه وَ یَأْبَی اَللّهُ إِلاّ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ کما

روی عن أبی جعفر محمد بن علی الباقر علیهما السّلام انّه قال لبعض اصحابه یا فلان ما لقینا من ظلم قریش ایّانا و تظاهرهم علینا و ما لقی شیعتنا و محبّونا من النّاس ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قبض و قد اخبرنا اولی الناس بالنّاس فتمالأت علینا قریش حتی خرجت الامر عن معدنه و احتجت علی الانصار بحقّنا و حجّتنا ثم تداولتها قریش واحد بعد واحد حتی رجعت إلینا فنکثت بیعتنا و نصبت الحرب لنا و لم یزل صاحب الامر فی صعود کئود حتی قتل فبویع الحسن ابنه و عوهد ثم غدر به و اسلم و وثب علیه اهل العراق حتی طعن بخنجر فی جنبه و انتهب عسکره و خولجت خلاخل امهات اولاده فوادع معاویة و حقن دمه و دماء اهل بیته و هم قلیل حق قلیل ثم بایع الحسین من اهل العراق عشرون الفا ثم غدروا به و خرجوا علیه و بیعته فی اعناقهم فقتلوه ثم لم نزل اهل البیت نستذلّ و نستضام و نقصی و نمتهن و نحرم و نقتل و نخاف و لا نأمن علی دمائنا و دماء اولیائنا و وجد الکاذبون الجاحدون لکذبهم و جحودهم موضعا یتقرّبون به الی اولیائهم و قضاة السّوء و اعمال السوء فی کل بلدة تحدّثوهم بالاحادیث الموضوعة المکذوبه

و رووا عنّا ما لم نقله و ما لم نفعله لیبغضونا الی النّاس و کان عظم ذلک و کبره زمن معاویة بعد موت الحسن علیه السّلام فقتلت شیعتنا فی کل بلدة و قطعت الایدی و الارجل علی الظنّة من ذکر بحبنا و الانقطاع إلینا سجن و نهب ماله و هدم داره ثم لم یزل البلاء یشتدّ و یزداد الی زمان عبید اللّه بن زیاد لعنه اللّه قاتل الحسین علیه السّلام ثم جاء الحجّاج فقتلهم کل قتلة و اخذهم بکل ظنة و تهمة حتی ان الرّجل لیقال له زندیق او کافر احبّ إلیه من ان یقال له شیعة علیّ علیه السّلام و روی ابو الحسن علیّ بن محمّد بن أبی سیف المدائنی فی کتاب الاحداث قال کتب معاویة نسخة واحدة الی عمّاله بعد عام الجماعة ان برئت الذّمّة ممن روی شیئا من فضل أبی تراب و اهل بیته فقامت الخطباء فی کلّ کورة و علی کل منبر یلعنون علیّا و یبرءون منه و یقعون فیه و فی اهل بیته و کان اشدّ النّاس بلاء حینئذ اهل الکوفة لکثرة من بها من شیعة علیّ فاستعمل علیه زیاد بن سمیّة و ضمّ إلیه البصرة و کان یتبع الشیعة و هو بهم عارف لأنّه کان منهم ایام علیّ فقتلهم تحت کل حجر و مدر و اخافهم و قطع الایدی و الارجل و شمل العیون و صلبهم علی جذوع النخل و طردهم و شردهم عن العراق فلم یبق بها معروف منهم و کتب معاویة الی عماله فی جمیع الآفاق ان لا یجیزوا لاحد من شیعة علیّ اهل بیته شهادة و کتب إلیهم ان انظروا من قبلکم من شیعة عثمان و محبّیه و اهل بیته و الذین یرون فضائله و مناقبه فادنوا مجالسهم و قرّبوهم و اکرموا لهم و اکتبوا الیّ بکل ما یروی کلّ رجل منهم و اسمه و اسم ابیه و عشیرته ففعلوا ذلک حتی اکثروا فی فضائل عثمان و مناقبه لما کان یبعثه إلیهم معاویة من الصّلات و الکساء و الجنّات و القطائع و یفیضه فی العرب منهم و الموالی فکثر ذلک فی کل مصر و تنافسوا فی المنازل و الدّنیا فلیس یجیء احد بخبر مردود من الناس إلا صار عاملا من عمّال معاویة و لا یروی فی عثمان فضیلة او منقبة الا کتب اسمه و قرّبه و شفّعه فلبثوا بذلک حینا ثم کتب الی عماله انّ الحدیث فی عثمان قد کثر و فشا فی کل مصر و فی کل وجه و ناحیة فاذا جاءکم کتابی هذا فادعوا النّاس الی الروایة فی فضائل الصحابة و الخلفاء الأوّلین و لا یترکوا خبرا یرویه احد المسلمین فی أبی تراب الاّ و اتونی بمناقض له فی الصحابة فانّ هذا احبّ الیّ و اقر لعینی و ادحض لحجّة أبی تراب و شیعته و اشد علیهم من مناقب

عثمان و فضله فقرئت کتبه علی الناس فرویت اخبار کثیرة فی مناقب الصحابة مفتعلة لا حقیقة لها و جدّ الناس فی روایة ما یجری هذا المجری حتی أشادوا بذکر ذلک علی المنابر و القی الی معلمی الکتابین فعلّموا صبیانهم و غلمانهم من ذلک الکثیر الواسع حتی رووه و تعلّموه کما یتعلّمون القرآن و حتی علّموه بناتهم و نساءهم و خدمهم و حشمهم فلبثوا بذلک ما شاء اللّه ثم کتب الی عمّاله نسخة واحدة الی جمیع البلدان انظروا من قامت علیه البیّنة انّه یحبّ علیّا و اهل بیته فامحوه من الدیوان و اسقطوا عطاءه و رزقه و شفّع ذلک بنسخة اخری من اتهمتموه بموالاة هولاء القوم فنکّلوا به و اهدموا داره فلم یکن البلاء اشدّ و لا اکثر منه بالعراق و لا سیّما بالکوفة حتی ان الرجل من شیعة علی لیاتیه من یثق به فیدخل بیته فیلقی إلیه سرّه و یخاف من خادمه و مملوکه و لا یحدث حتی یاخذ علیه الایمان و الغلیظة لیکتمن علیه فظهر حدیث کثیر موضوع و بهتان منتشر و مضی علی ذلک الفقهاء و القضاة و الولاة و کان اعظم النّاس فی ذلک بلیّة القرّاء المراءون و المستضعفون الّذین یظهرون الخشوع و النسک فیفتعلون الاحادیث لیحظوا بذلک عند ولاتهم و یتقرّبوا بمجالستهم و یصیبوا به الاموال و الضّیاع و المنازل حتی انتقلت تلک الاخبار و الاحادیث الی ایدی الدّیانین الذین لا یستحلّون الکذب فقبلوها و رووها و هم یظنون انها حق و لو علموا انها باطله لما رووها و لا تدینوا بها فلم یزل الامر کذلک حتّی مات الحسن بن علی فازداد البلاء و الفتنة فلم یبق احد من هذا القبیل الا خائف علی دمه او طرید فی الارض ثمّ تفاقم الامر بعد قتل الحسین و ولی عبد الملک بن مروان فاشتد علی الشیعة و ولیّ علیهم الحجاج بن یوسف فتقرّب إلیه اهل النسک و الصّلاح و الدین ببغض علی و موالاة اعدائه و موالاة من فاکثروا فی الرّوایة فی فضلهم و سوابقهم و مناقبهم و اکثروا من الغضّ من علیّ و من عیبه و الطعن فیه و الشنئان له حتی انّ انسانا وقف للحجاج و یقال انّه جدّ الاصمعی عبد الملک بن قریب فصاح به ایها الامیر ان اهلی عقّونی فسمّونی علیّا و انّی فقیر بائس و انا الی صلة الامیر محتاج فتضاحک له الحجّاج و قال للطف ما توسّلت به قد ولیناک موضع کذا و قد روی ابن عرفة المعروف بنفطویه و هو من اکابر المحدثین و اعلامهم فی تاریخه ما یناسب

هذا الخبر و قال ان اکثر الاحادیث الموضوعة فی فضائل الصحابة افتعلت فی ایّام بنی أمیّة تقربا إلیهم بما یظنّون أنّهم یرغمون به انف بنی هاشم قال المؤلف عفا اللّه عنه و لم یزل الامر علی ذلک سائر خلافة بنی أمیّة لعنهم اللّه حتی جاءت الخلافة العباسیة فکانت ادهی و امرّ و اضری و اضرّ و ما لقیه اهل البیت علیهم السّلام و شیعتهم فی دولتهم اعظم مما مضوا به فی الخلافة الامویّة کما قیل و اللّه ما فعلت أمیّة فیهم معشار ما فعلت بنو العبّاس ثم شبّ الزمان و هرم و الشأن مضطرب و الشنئان مضطرم و الدهر لا یزداد الا عبوسا و الایام لا تبدی لاهل الحق الا بوسا و لا معقل للشیعة من هذه الخطة الشنیعة فی اکثر الاعصار و معظم الامصار الا الانزواء فی زوایا التقیة و الانطواء علی الصبر بهذه البلیة انتهی ما فی الدرجات الرفیعة و إذا علمت حال هؤلاء الاسلاف المنهمکین فی الاسفاف فلتکن غیر خاف علی سریرتک النقیّة عن الاعتساف المتحلّیة بالانصاف ان المخاطب النحریر الذی هو عند السنیّة صدرهم الکبیر و ملاذهم الشهیر قد جنح تقلیدا للکابلی بجوامع قلبه الی هؤلاء الجماهیر الکارعین من المشارع الردغة و الناهلین من الموارد الکدرة الذین دعوا الفجور و سقوه الغرور و حصدوا الثبور و رفعوا الدور و بنوا القصور و احکموا الزور و ابرموا الختور و لم یرضوا فی البغض و المشاحنة بالقصور و اتوا من غرائب الامور بما یبقی سوء ذکره علی کرّ الدهور و مرّ العصور فحذا المخاطب حذوهم و حسا حسوهم و نحا نحوهم و استحسن نحوهم و شرب دویّ شربهم و انضوی الی سربهم و الخاز الی حزبهم و اثر ضغنهم و کبرهم و اختار حقدهم و نکرهم و استطاب عجرهم و بجرهم و ازّد ظهورهم و ابدی شرورهم و فتل حبائلهم و شیّد غوائلهم و اذاع شبهاتهم و اشاع هفواتهم و نفّق تلمیعاتهم و زوّق تسویلاتهم و احکم مرائرهم و سرّ سرائرهم و اطاب ضمائرهم و فوّق سهامهم و بری اقلامهم و شحذ حرابهم و درس کتابهم و نصر احزابهم و اسّس بنیانهم و لاط جدرانهم و اقتفی شنیع آثارهم و خاض هائل غمارهم و جاس خلال دیارهم

و اغترف من صالحة بحارهم و تفکّه من موبقة اثمارهم و نظر بخائنة ابصارهم و بنی علی بناتهم و لبّی منکم ندائهم و ماس فی لباسهم و وسوس بوسواسهم و انتکس بانتکاسهم و شرب بکأسهم و تلوّث بارجاسهم و رمی بسهمهم و توهّم بوهمهم و سار بسیرهم و شبع من میرهم و سکن فی دیرهم و ضار بضیرهم و شهق بشهیقهم و نهق بنهیقهم لم یعضّ علی النقد و السّبر بضرس قاطع و لم یستضئ من الادراک و التأمّل بمنار ساطع و لا استعان من الاصابة و التدرّب بوجه شافع و لا استظهر من الانصاف و التمییز بمنجد نافع و لا استذری من المواعظ و الزواجر و الرقائق القوارع الی ناجه ناجع رقص بانکار الواضحات رقص الجمل و لیس له فی التحقیق و التنقید ناقة و لا جمل إذا هتف به داعی الحق جعل فی اذنه وقرا و إذا اهاب به منادی الصّدق ابدی عجرفة و غدرا و مکرا یسلک فی هدم قواعد الدین فنونا و یبالغ فی طمس معاهد الیقین مجونا و یلقی الناصح الهادی کالثور عاقصا قرنه حرونا و یمرن علی اختلاق غرائب القرفة و الفریة مرونا اخترع للردّ و الابطال و الاخمال لفضائل الآل علیهم سلام الملک المتعال طرائق قددا و ابتدع لاطفاء نور الحق اهالیل باضالیل بغیا و حسدا إذا سمع فضیلة حقّانیة و روایة نورانیة یدور عینه کانه من الموت فی غمرة و من الذهول فی سکرة ینتفخ أوداجه و یرتعد فرائصه و یزید غیظه و یکبر حنقه یثیر قتله رکائک شکوک و وساوس و یبدی فظائع شبهات و هواجس لا یزغه من الاقتحام فی الزلل وازع و لا یردعه عن المکابرة من الحیاء رادع کانّه لا سامحه اللّه لم یحظ من الحیاء بقسط و لو طفیفا و لم ینل من المبالاة حظّا و لو ضعیفا خاض فی لجج المجازفة و التخرص و التهحیس و العدوان بحیث لا یفیق و طفح و عل من سکر الشتان بحیث لا یصحو و لا یستطیع التمییز و لا یطیق و تردّی فی مهاوی التعصّب بحیث لا مناص له من مضلع المضیق لا یستضیء بنور الحق و ان ابتلج اوضح الابتلاج و لا یلجأ الی رکن وثیق من الصواب الواضح الفجاج بل یلح و یلظ علی الالطاط و الاعوجاج و یلوی و یعرج ابدا علی المراء و اللجاج قد اقحم اتباعه فی طخیة عمیاء و رکب بهم

متن عشواء زیّن لهم الخطل و حسّن لهم اللیل اطلع لهم تواجیم الفتن و کشف لهم قرون المحن و ازلّهم عن لقم السّنن و نحّاهم عن المنهج الحسن علمهم شعیا من العضیهة و الاحتیال و سوّل لهم صناعة البهت و المحال و اجتالهم عن الصواب أیّ اجتیال و حجزهم و حجرهم عن الجنوح الی الحق و الامتثال و اغتالهم بمردیات النوازع أی اغتیال زوّاهم و لواهم عن انتهاج الجدد و ردعهم و قدعهم عن اقتصاص الرشد و دع فی قلوبهم صنوف الاحن و البغضاء و اورثهم اقسام التراث و الوغر و الشحناء و شحن صدورهم غیظا و حنقا و سقی اجوافهم أجنا رنقا رمی بهم فی رذایا سود داستهم باخفافها و اولجهم فی ضنک خطایا و طثتهم باظلافها قرّد لهم فی التلمیع قواعد و قوانین و احدث من الخدع حیلا و افانین باض فی صدورهم و فرّخ و شوی لهم اوهاما و طبخ ثم تغطرس بذلک و شمخ و تمطی و بذخ و من عجائب التهافت و التنافر و غرائب التناقض و التناکر أن المخاطب الماهر و کذا الکابلی الفاخر و من ماثلهما من اسلافهما الاکابر مع هذا الجد و الجهد و الکدح و الانهماک و الغرام و الشغف و الارتباک فی إرادة اطفاء انوار الفضائل الباهرة و ردّ المناقب الفاخرة للعترة الطاهرة یباهون بدعوی التمسک و الولاء و یبدون من غایة البهت و المراء انهم المخصوصون بنشر الفضائل و ایثار الاقتداء و اختیار الاقتفاء فقل لی من المحب الموالی و من المتوعز القالی و من المقبل الواد و من المعرض الصادّ و من المتّبع الصافی و من المنحرف الجافی و من المقتفی لآثار الاطهار و المومن بفضائل هؤلاء الاخیار و من الصادف عن الاتباع الوالج فی زدافة الهمج الرعاع و قد بلغ التعصّب بالمخاطب المرتاب الی جد یتجاوز عن القیاس و الحساب حتّی انّه ربّما ینکر ما هو حجّة علی النصاب بل ینکر ما أثبته شیخه و والده الجلیل النصاب بل ربما انکر ما اثبته بنفسه بلا اختفاء و احتجاب و ان هذا التناسی و العقوق و التغافل و المروق من اعجب العجاب عند اولی الاحلام و الالباب و قلما یوجد مثل هذا العجب العجاب فی مصنّف او کتاب فان من غایة الاستغراب ان یخالف المرء فی ردّ الخصم قول والده المقبول و اعجب من ذلک ان یخالف نفسه و یظهره

اسمج الغفول و مع هذا التباین و التخالف و التهافت و التناقض و التشاجر و التضاغن و التّعالل و التمارض و مع هذا القصور فی الباع و فقد العثور و الاطلاع یشنع علی اسلافنا بلسانه السلیطة مکثر اللبذاء و المصاع مولعا بالهراء و القذاع یوجع قلوب اهل الایمان بردّه و یؤلم نفوس ارباب الایقان بصده دابه جحد الواضحات و سنّته رد للائحاث لا یقف فی المجازفة علی حد محدود و یستحی من عناده المکابر الکنود یروّح بکذبه و افتعاله ارواح مسیلمة و سجاح و یرفع فی ابطال الحق انکر عقیرة و اوحش صیاح و اسمج نباح لا یدع من التهجین و التوهین غایة الا أمّها و لا یذر من التشنیع و التقبیح نهایة الا عمّها و لا یترک من الغضّ و الإزراء علی الکرام الکبراء فنا الا اتاه و لا یهمل من الثلب و القصب و العیب و الشین حدّا الا و اناه یستهزئ باعلام الدین و یستسخر و یغمز و یهمز باماثل المحققین و لا یستحسر یرمیهم بما هو من ادانی اوصافه من الجمود و الخمود و قلة الفطنة و فقد الادراک و عدم التمییز و هجر التدبر و ایثار و التّناسی و التغافل و یعز و إلیهم اوهاما فاسدة و تعصّبات کاسدة و مکاید منتکسة و مصاید منتقصة افتری اکاذیب و افتعل اعاجیب و تقول اقاویل و اختلق اباطیل و تخرّص ظنونا و تمحّل من التخدیع فنونا و هام فی اودیة التلبیس و جزع طرق التدلیس و لفّق ما لا یلتاط بصفر لبیب و حشد من السخائف و ما یمجّه کل ادیب و اعجب من ذلک انّه مع هذا التهالک و الاستهتار بالابطال و التکذیب و الانکار لفضائل اهل البیت الاطهار صلوات اللّه و سلامه علیهم ما اختلف اللیل و النهار القی شراشره و بعائه علی تصدیق المفتعلات و الایمان بالموضوعات المخترعات فی حقّ خلفائه الکبار مع انها مما شهد بکذبها و تخرصها شیوخه و أساطینه الاحبار الماهرون البارعون الّذین علیهم المدار فی النقد و التنقیب و التنقیر و الجرح و التعدیل فی الاعصار و علی ایدیهم تمییز المعلول من سلیم الآثار و کل منهم ابن بجدة الاخبار و ابن نجدة الاختبار و جهینة الاحادیث و عیبة الاسرار فلا ادری بایّ وجه یلقی هذا المدعی للولاء

یوم القیمة اهل البیت العظماء علیهم آلاف التحیة و الثناء و ما ذا یقول لهم إذا سالوه عما حداه علی تکذیب فضائلهم الثابتة الصّحیحة الّتی رواها الثقات الکبراء و اثبتها حذاق العلماء و هر گاه این همه شنیدی پس حالا شروع می نمایم بحول و قوّت ربّ جلیل در نقض اقوال مخاطب نبیل بالتفصیل قوله و این حدیث باطلست اقول از ملاحظه این کلام حیرت نظام و غرائب تقوّلات و تفوّهات در ابطال حدیث طیر و حدیث مدینة العلم و حدیث تشبیه و حدیث نور و غیر آن بر ارباب افهام ظاهر و باهر می شود که مخاطب ذو فنون مفتون بمزید میلان و جنوح و رکون بهذر و هزل و مجون و عدم مخافت از خزی یوم لا ینفع مال و لا بنون در اطفای انوار فضائل علویّه می کوشد و بی محابا بردّ و قدح آن می خروشد و اخلاف خلاف حق ابلج و ایثار باطل لجلج و اختیار عناد اسمج و اشاعت لداد بهرج می دوشد و کاسات عصبیّت و لجاج صریح الاعوجاج می نوشد و شمس تابان را به گل نمی پوشد و للّه الحمد علی اتمام الحجّة و وضوح المحجّة و الانقاذ من اللجة که بطلان حکم مخاطب عمدة الأعیان ببطلان این حدیث جلیل الشأن در کمال وضوح و ظهور و عیان و واضح و لائح مثل شمس تابان و سماجت و شناعت و قباحت و فظاعت و رد آرت و هوان این ابطال سراسر اعتلال و افساد واضح الاختلال و توهین صریح الانحلال معلوم و متیقن علمای اعیان و دلالت آن بر نهایت حقد و شنان و غایت بغض و عدوان و اقصای مجازفت و طغیان مستغنی از بیان وا عجباه که در فضائل خلفای خود جابجا روایات موضوعه و حکایات مصنوعه و اباطیل ملفّقه و اضالیل مزوّقه و اسمار مستبشعه و اخبار مستشنعه بصد دل و جان می خرد و در حق فضائل وصی مطلق چنین جور و حیف و زیغ و عسف می پسندد و از لوم لائمین و عذل عاذلین و طعن طاعنین و عیب عائبین و انکار منکرین و تفضیح ناقدین و تقبیح مختبرین و تخجیل محققین و مخالفت اکابر محدثین

و معاندت اجلّه متکلّمین نمی هراسد و چنان در گرداب تعصّب و تغافل و اغماض و تساهل و اعراض و تعالل سر فروبرده که هرگز حق را از باطل و ثمین را از عاطل و دنی را از فاضل نمی شناسد و این خاکسار بیمقدار باقتفای آثار علمای اخیار احلّهم اللّه دار القرار کالصّبح إذا اسفر بل کالشمس فی رابعة النهار باثبات می رسانم که حکم مخاطب منیف ببطلان این حدیث شریف از غرائب اوهام و عجائب احکام و طرائف جسارات و مضحکات ترّهات و بدائع تفوّهات و فظائع تقولات و مورث صد گونه ملام و عار و باعث هزار شین و شناد و جالب انواع هوان و صغار و کاشف از دفائن ضغائن و احفاد و هاتک استار اصناف عناد و لداد و دلیل کمال بعد از امعان و سبر و تنقید و مجانبت تمام از تحقیق و تسدیدست دادنی ممارس بفن شریف حدیث فضلا عن الماهرین الحذاق و البارعین السبّاق لب باین حکم باطل نتواند گشود و این حکم شنیع مانا بآنست که کسی بلا تتبع و تفحص مباحث عربیّت و نکات ادبیّت انکار وجوه ثابته اعراب و تصریف نماید یا کسی بلا اطلاع مسلمات و مقررات اصول فقه و فقه و حکمت و عقائد و مقالات ارباب نقد و تحقیق طریق رد و ابطال آن پیماید که این چنین کس بلا شبه مورد کمال استهزا و استحقار و مستحق نهایت طعن و تشنیع صغار و کبار خواهد شد

اسامی ناقلین حدیث ولایت

و ائمّه بارعین و محدثین منقدین و اساطین دین و ارکان مذهب سنیه که بروایت این حدیث شریف اسفار دینیّه و مصنّفات بهیّه خود را زیب و زینت بخشیده اند و باشاعت و نشر آن تخجیل منکرین و جاحدین بغایت قصوی رسانیده جمعی کثیر و جمّی غفیراند مثل

سلیمان بن داود الطیالسی سنة 204 و ابو بکر عبد اللّه بن محمد بن أبی شیبة العیسی الکوفی سنة 239 و امام احمد بن محمد بن حنبل الشیبانی سنة 241 و ابو عیسی محمد بن عیسی بن سورة السّلمی الترمذی سنة 279 و ابو عبد الرحمان احمد بن شعیب النّسائی سنة 303 و حسن بن سفیان النسوی البانوری سنة 303 و ابو یعلی احمد بن علی الموصلی سنة 307 و ابو جعفر محمد بن جریر الطبری سنة 310 و غیثمة بن سلیمان الاطرابلسی سنة 344 و ابو حاتم محمد بن حبان البستی سنة 354 و سلیمان بن احمد بن احمد بن ایّوب الطبرانی سنة 360 و محمد بن عبد اللّه بن محمّد الحاکم الضبّی النیسابوریّ المعروف بابن البیّع سنة 405 و احمد بن موسی بن مردویه الاصفهانی سنة 410 و ابو نعیم احمد بن عبد اللّه بن احمد بن اسحاق بن موسی الاصفهانی و ابو القاسم حسین بن محمد الشهیر بالراغب الاصفهانی سنة 430 و ابو بکر احمد بن علی بن ثابت البغدادی المعروف بالخطیب سنة 463 و ابو عمر یوسف بن عبد اللّه المعروف بابن البرّ النمری القرطبی سنة 463 و مسعود بن ناصر السجستانی سنة 477 و ابو الحسن علی بن محمد بن الطیب الجلابی المعروف بابن المغازلی سنة 483 و ابو شجاع شیرویه بن شهردار بن شیرویه بن فناخسرو الدیلمی الهمدانی و محمد بن علی بن ابراهیم النطنزی سنة 509 و ابو منصور شهردار بن شیرویه بن شهردار بن شیرویه الدیلمی سنة 558 و ابو المؤید موفق بن احمد المعروف باخطب خوارزم سنة 568 و ابو القاسم علی بن الحسن بن هبة اللّه الدمشقی الشافعی و ابو حامد بن محمود محمد بن حسین بن یحیی الصالحانی سنة 571 و ابو السعادات مبارک بن محمّد المعروف بابن الاثیر الجزری سنة 606 و عبد الکریم بن محمّد بن عبد الکریم بن الفضل القزوینی الرافعی سنة 624 و عز الدین ابو الحسن علی بن محمّد المعروف بابن الاثیر الجزری سنة 630 و ابو الربیع سلیمان بن موسی بن سالم البلنسی الکلاعی المعروف بابن سبع سنة 634 و ضیاء الدین ابو عبد اللّه محمد بن عبد الواحد المقدسی السعدی سنة 643 و ابو سالم محمد بن طلحة القرشی النصیبی الوزیر سنة 652 و ابو عبد اللّه محمّد بن یوسف بن محمد الکنجی الشافعی سنة 651 و محبّ الدین احمد

بن عبد اللّه بن محمد الطبری الشافعی المکّی سنة 696 و ابراهیم بن محمد الحموینی سنة 724 و شمس الدّین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی سنة 748 و محمد بن یوسف الزرندی و محمد بن مسعود الکازرونی سنة بضع و خمسین و سبعمائة و علی بن شهاب الدین الهمدانی و سید شهاب الدین احمد صاحب توضیح الدلائل و شهاب الدین احمد بن علی المعروف بابن حجر العسقلانی سنة 786 و حسین بن معین الدین الیزدی المیبذی سنة 870 و جلال الدین عبد الرّحمان بن أبی بکر السیوطی سنة 911 و شهاب الدین احمد بن محمّد القسطلانی سنة 923 و الحاج عبد الوهّاب بن محمد بن رفیع الدین احمد البخاری و محمد بن یوسف الشامی سنة 932 و شهاب الدین احمد بن محمد بن علی بن حجر الهیتمی سنة 973 و علی بن حسام الدین بن عبد الملک القادری المعروف بالمتقی سنة 975 و میرزا مخدوم بن عبد الباقی و ابراهیم بن عبد اللّه الیمنی الشافعی و احمد بن محمد بن احمد الحافی الحسینی الشافعی سنة 995 و جمال الدین عطاء اللّه بن فضل اللّه الشیرازی سنة 1000 و علی بن سلطان محمد الهروی المعروف بالقاری سنة 1014 و عبد الرؤف بن تاج العارفین الحدادی المناوی و سید محمود بن محمد بن علی الشیخانی القادری سنة 1031 و احمد بن فضل بن محمد باکثیر و میرزا محمد بن معتمدخان البدخشانی و محمد صدر عالم سنة 1147 و ولی اللّه احمد بن عبد الرحیم والد مخاطب سنة 1176 و محمد بن اسماعیل بن صلاح الامیر الیمانی الصنعانی و محمد بن علی الصبان و احمد بن عبد القادر العجیلی و سناء اللّه الپانی هتی سنة 1182 و مولوی مبین بن محب اللّه بن ملا احمد عبد الحق بن ملا سعید بن قطب الدین السهالی و مولوی محمد سالم بن محمد سلام اللّه بن فخر الدین بن محب اللّه بن نور اللّه بن نور الحق بن عبد الحق دهلوی و مولوی ولی اللّه بن حبیب بن محب اللّه بن ملا احمد عبد الحق بن ملا سعید بن قطب الدین سهالی اللکهنوی سنة 1225 و سیّمر بک ان شاء اللّه تعالی عن کتب بلا حیلولة ترقب و انتظار عبارات هولاء الاجلة الکبار

صد وجه در اثبات حدیث ولایت و رد ابطال آن

اشاره

بالجملة نهایت فظاعت حکم مخاطب منیف ببطلان این حدیث شریف غایت شناعت خیب و وجیف آن المعی عظریف در توهین و تسخیف و تهجین و تضعیف آن ظاهرست بوجوه عدیده

1-أبو داود طیالسی

وجه اول آنکه ابو داود سلیمان بن داود طیالسی که شیخ و استاد احمد بن حنبلست و ارباب صحاح سته نقل روایات ازو می کنند این حدیث شریف را بسند صحیح روایت کرده چنانچه ابو عمر یوسف بن عبد اللّه المعروف بابن عبد البر در استیعاب در فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام گفته

روی ابو داود الطّیالسی حدثنا ابو عوانة عن أبی بلج عن عمرو بن میمون عن ابن عباس ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم قال لعلی انت ولی کلّ مؤمن من بعدی ازین عبارت ظاهرست که ابو داود طیالسی این حدیث شریف را از ابو عوانه از أبی بلج از عمرو بن میمون از ابن عباس روایت کرده و همین استاد را که ابو داود طیالسی بان روایت این حدیث نموده ابن عبد البرّ تصحیح فرموده و اولا بعض فضائل فاخره و محامد زاهره ابو داود طیالسی باید شنید و بعد آن بسماع نص ابن عبد البر بر صحت این سند جلیل الخطر باید گروید پس مخفی نماند که ابو داود طیالسی از ارکان محدثین متقدمین و اعیان حفاظ معتمدین و افاخم نحاریر و اعاظم مشاهیر و علم شامخ حذاقت و طود راسخ مهارت و بحر زاخر علم و عرفان و بدر سافر حفظ و اتقان نزد اهل سنت بوده و صیت جلائل فضل و عوالی معالی او باغوار و انجاد و تلال و وهاد رسیده و جواهر زواهر مفاخر و اعلاق نفیسه مآثر او در اصقاع و بقاع انتشار و اشتهار تمام گر چه ذهبی در عبر در سنه اربع و مائتین گفته و فیها الامام ابو داود الطیالسی و اسمه سلیمان بن داود البصری الحافظ صاحب المسند و کان یسرد من حفظه ثلاثین الف حدیث قال الغلاّس ما رأیت احفظ منه و قال عبد الرّحمان بن مهدی هو اصدق الناس قال کتبت عن الف شیخ منهم ابن عون و عبد اللّه بن اسعد یافعی در مرآة الجنان در وقائع سنه مذکوره گفته و فیها الامام ابو داود الطیالسی سلیمان بن داود البصری الحافظ صاحب المسند کان یسرد من حفظه ثلثین الف حدیث و قسطلانی در مواهب گفته

روی ابو نعیم انّ جبرئیل و میکائیل شقّا صدره و غسّلاه ثمّ قال اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الایات الحدیث و فیه فقال ورقة ابشر اشهد بانک الّذی بشّر بک المسیح بن المریم و انک علی مثل ناموس موسی و انک نبیّ مرسل و کذا مروی شقّ صدره الشریف هنا ایضا الطیالسی و الحرث فی

مسندیهما و محمد بن عبد الباقی الزرقانی المالکی در شرح مواهب بعد قول ماتن الطیالسی گفته ابو داود سلیمان بن داود بن الجارود البصری الحافظ الثقة کثیر الحدیث روی عن ابن عون و شعبة و خلق و عنه احمد و ابن المدینی و غیرهما علّق له البخاری و اخرج له مسلم و الاربعة توفی سنة ثلاث و اربع و مائتین عن ثنتین و سبعین سنة و جل اللّه ابو مهدی عیسی بن محمد الثعالبی المکی المغربی در مقالید الاسانید گفته قال الحافظ الذهبی فی التذکرة هو الامام الحافظ الکبیر ابو داود سلیمان بن داود بن الجارود الطیالسی الفارسی الاصل البصری سمع ابن عون و هشاما الدستوائی و شعبة و طبقتهم و عنه احمد و بندار و الفلاّس و خلائق قال الفلاّس ما رأیت احفظ منه و قال رفیقه ابن مهدی هو اصدق الناس و قال عامر بن ابراهیم سمعت ابا داود یقول کتبت عن الف شیخ و قال وکیع ما بقی احد احفظ الحدیث طویل من أبی داود فبلغه ذلک فقال و لا قصیر و قال ابن المندینی ما رأیت احفظ منه و قال عمر بن شبّة کتبوا عن أبی داود من حفظه اربعین الف حدیث مات سنة اربع و مائتین و کان من ابناء الثمانین رحمه اللّه تعالی و خود مخاطب در بستان المحدثین گفته نام او سلیمان بن داود بن الجارود طیالسیست و در اصل از شهر فارس بود و آخرها سکونت بصره اختیار نمود از محدثان آنجا مثل شعبة هشام دستوائی و ابن عون و غیرهم روایات بسیار دارد و احادیث طویله را نیک محفوظ می داشت و درین صنعت در اهل زمان خود معروف و مشهور بود از هزار شیخ اخذ علم حدیث نموده و مردم از وی بسیار روایت کردند و منتفع شدند و گویند که آنچه از وی نوشته اند در شمار چهل هزار حدیث رسیده یعنی طرق حدیث و آثار موقوفات در سنه دو صد و چهار وفات یافت و هشتاد سال عمر داشت یحیی بن معین و ابن المدینی و فلاّس و وکیع و دیگر علمای رجال او را تعدیل و توثیق مفرط نموده اند و الحق همین قسم مردی بود و این ابو داود نه آن ابو داودست که سنن او یکی از صحاح ستّه است بلکه این مقدمست بر وی بزمان بسیار چنانچه از تاریخ وفات او ظاهر گشت اصحاب صحاح سته غالبا از وی بیک واسطه روایت می کنند انتهی پس کمال عجبست که شاه صاحب با وصف اثبات این همه فضائل جلیله و مناقب جمیله برای ابو داود طیالسی طیلسان مکابره بر دوش کشیده بر سر رد و ابطال حدیث ولایت که آن را ابو داود طیالسی که مقبول و ممدوح ایشانست روایت نموده رسیده اند اما نص ابن عبد البر منیف بر صحت این سند شریف پس بدانکه در کتاب استیعاب متصل عبارت سابقه گفته و به

عن ابن عبّاس انه قال اوّل من صلّی مع النّبی صلّی اللّه علیه و سلم بعد خدیجة علی بن أبی طالب عمنا حدثنا عبد الوارث بن سفین حدثنا قاسم بن اصبغ حدثنا احمد بن زهیر بن جرب حدثنا الحسن بن حماد حدثنا ابو عوانة حدثنا ابو بلج عن عمرو بن میمون عن ابن عباس قال کان علی اوّل من آمن باللّه من الناس بعد خدیجة قال ابو عمر هذا اسناد لا طعن فیه لاحد لصحته و ثقة نقلته ازین عبارت ظاهرست که اسناد ابو عوانه از أبی بلج از عمرو بن میمون از ابن عباس اسنادیست که برای احدی در ان طعنی نیست بسبب صحت آن و ثقت

ناقلین آن و ظاهرست که همین اسناد بعینه اسناد روایت ابو داود طیالسیست پس بحمد اللّه بنص صریح صاحب استیعاب ثابت شد که اسناد حدیث ابو داود صحیحست و ناقلین آن همه ثقات اند و احدی را در آن طعنی نیست پس از کلام صاحب استیعاب صحت این سند به سه وجه ظاهر و باهرست اول آنکه از کلامش واضحست که درین اسناد کسی را هیچ طعنی نیست فثبت رفع جمیع المطاعن عن هذا السّند و ظهر انّه لا یطعن فیه احد و انّه فی غایة الاعتبار و الثبوت و معتمد أیّ معتمد و مستند أیّ مستند دوم آنکه از قول او لصحّته واضحست که این سند صحیحست پس ثابت شد بنص صریح که سند این حدیث صحیحست و لا مجال للانکار و الارتیاب بعد ثبوت الصّحّة بنصّ صاحب الاستیعاب سوم آنکه از قول او و ثقة نقلته واضحست که ناقلین این اسناد یعنی روات آن همه ثقه اند فثبت غایة الاعتبار و الوثوق و زهق انکار اهل المروق و مخفی نماند که ازین هر سه وجه اجماع و اتفاق بر صحت این سند شریف هم ثابتست زیرا که عدم طعن احدی درین اسناد دلیل صریحست برین که کسی از علمای سنیه درین اسناد طاعن نیست پس اتفاق و اجماع بر نفی طعن درین اسناد ثابت شد و ظاهر است که لفظ لصحته دلیل نفی طعن جمیع ازین اسنادست پس مراد از صحت این اسناد صحت آن نزد جمیع باشد لیطابق الدلیل المدعی و چون لفظ ثقة نقلته معطوف بر صحته است بسبب وجوب بودن معطوف در حکم معطوف علیه ظاهر شد که وثوق ثقله این حدیث نیز نزد جمیع ثابتست کمال عجبست که بر اهل حق بزعم مخالفت اجماع موهومی بر خلافت بکریّه و امثال آن تشنیعات شنیعه و استهزاءات فظیعه وارد کنند و اساس تامّل و تدبّر و عاقبت اندیشی و انصاف کیشی یکسر برکنند و بایراد آیات و احادیث دالّه بر حجیّت اجماع که مراد از ان بنص احادیث مفسّره اجماع اهل حق صوابست نه اتفاق اهل باطل و مخالفین سنت و کتاب دلهای خود شاد نمایند و بزعم بی اصل خودها قصب مسابقت در تخجیل و اسکات و افحام و الزام اهل حق معاذ اللّه من ذلک ربایند و اینجا مخالفت اجماع اکابر و اساطین و معاندت اطباق مهره منقدین روا دارند و بر ابطال این حدیث شریف بر خلاف اجماع علمای خود و اجماع اهل حق بر صحت این حدیث شریف همت برگمارند و از ظهور تناقض و تهافت و تخالف و تعاکس و تنافر و تناکر و تباین و تعاند فاحش مبالاتی برندارند قال اللّه تعالی وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اَللّهِ قِیلاً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لا یُؤْمِنُوا بِها و ان یروا سبیل الرّشد لا یتّخذوه سبیلا و ان یروا سبیل الغیّ یتّخذوه سبیلا

و باید دانست که ابن عبد البر نزد ائمه قوم از علمای ابرار و احبار اختیار و اساطین کبار و محققین عالی فخار و منفذ حقائق آثار و عارفین دقائق اخبارست و جلائل فضائل و عوالی معالی و محاسن مکارم او در غایت ظهور و اشتهار محمد بن عبد الکریم سمعانی در انساب گفته القرطبی بضم القاف و سکون الرّاء و ضمّ الطّاء المهملة و فی آخرها الباء هذه النسبة الی قرطبة و هی بلدة کبیرة من بلاد المغرب الاندلس و هی دار ملک السّلطان خرج منها جماعة کثیرة من العلماء فی کل فنّ قدیما و حدیثا و المشهور بالنسبة إلیها ابو عمر یوسف بن عبد اللّه بن عبد البرّ النّمری الاندلسی القرطبی الحافظ کان اماما فاضلا کبیرا جلیل القدر صنّف التصانیف یروی عن محمد بن عبد الملک بن صیقون الرّصافی و ابراهیم بن نصر القرطبی توفی سنة سبع و ثمانین و مائتین ذکره ابو سعید بن یونس و احمد بن محمد المعروف بابن خلکان در وفیات الأعیان فی انباء ابناء الزمان گفته ابو عمر یوسف بن عبد اللّه بن محمّد بن عبد البر بن عاصم النّمری القرطبی امام عصره فی الحدیث و الاثر و ما یتعلق بهما روی بقرطبة عن أبی القسم خلف بن القسم الحافظ و عبد الوارث بن سفیان و سعید بن نصر و أبی محمد بن عبد المؤمن و أبی عمر الباجی و أبی عمر الطلمنکی و أبی الولید بن القرطبی و غیرهم و کتب إلیه من المشرق ابو القسم المکی و عبد الغنی بن سعید الحافظ و ابو ذرّ الهروی و ابو محمد بن النحاس المصری و غیرهم قال القاضی ابو علی بن سکرة سمعت القاضی ابا الولید الباجی یقول لم یکن بالاندلس مثل أبی عمر بن عبد البرّ فی الحدیث قال الباجی ایضا ابو عمر احفظ اهل المغرب و قال ابو علی الحسین بن احمد بن محمد الغسّانی الاندلسی الحیّانی المقدم ذکره ابن عبد البرّ شیخنا من اهل قرطبة بها طلب و تفقّه و لزم ابا الولید القرطبی بن الحافظ و عنه اخذ کثیرا من علم الحدیث و دأب فی طلب العلم و تفنّن فیه و برع براعة فاق بها من تقدّمه من رجال الاندلس و الّف فی الموطا کتبا مفیدة منها کتاب التمهید لما فی الموطا من المعانی و الاسانید و رتّبه علی اسماء شیوخ مالک علی حروف المعجم و هو کتاب لم یتقدّم الی مثله و هو سبعون جزء قال ابو محمد ابن حزم لا اعلم فی الکلام علی فقه الحدیث مثله فکیف احسن منه ثمّ وضع کتاب

الاستذکار لمذاهب علماء الامصار فیما تضمّنه الموطا من معانی الرای و الآثار شرح فیه الموطّا علی وجهه و نسق ابوابه و جمع فی اسماء الصّحابة کتابا جلیلا سمّاه کتاب الاستیعاب و له کتاب جامع بیان العلم و فضله و ما ینبغی فی روایته و حمله و کتاب الدّرر فی اختصار المغازی و السیر و کتاب العقل و العقلاء و ما جاء فی اوصافهم و له کتاب صغیر فی قبائل العرب و انسابهم و غیر ذلک من توالیفه و کان موفّقا فی التالیف معانا علیه و نفع اللّه به و کان مع تقدمه فی علم الاثر و بصره بالفقه و معانی الحدیث له بسطة کثیرة فی علم النسب و فارق قرطبة و جاء فی غرب الاندلس و سکن دانیة من بلادها و بلسیته و شاطبة فی اوقات مختلفة و تولی قضاء الاشبونة و شنترین فی ایام ملکها المظفر بن الافطس و صنّف کتاب بهجة المجالس و انس الجالس فی ثلثة اسفار جمع فیه اشیاء مستحسنة تصلح للمذاکرة و المحاضرة الی ان قال بعد ذکر عدّة عبارات من بهجة المجالس قلت هذا کلّه نقلته من بهجة المجالس و فیه کفایة فلا حاجة الی الاطالة و توفی الحافظ ابو عمر یوم الجمعة آخر یوم من شهر ربیع الآخر سنة ثلث و ستین و اربعمائة بمدینة شاطبة من شرق الاندلس و قال صاحبه ابو الحسن بن طاهر بن مقور المغافری و هو الّذی صلّی علیه سمعت با عمر بن عبد البر یقول ولدت یوم الجمعة و الامام یخطب لخمس بقین من شهر ربیع الاول سنة ثمان و ستین و ثلاثمائة رحمه اللّه تعالی و قد تقدّم فی ترجمة الخطیب أبی بکر احمد ابن علی بن ثابت البغدادی الحافظ انه کان حافظ الشرق و ابن عبد البر حافظ الغرب و ماتا فی سنة واحدة و هما امامان فی هذا الفن و النمری بفتح النون و المیم و بعدها راء هذه النسبة الی النمر بن قاسط بفتح النون و کسر المیم و انما یفتح المیم خاصّة و هی قبیلة کبیرة مشهورة و قد تقدم الکلام علی القرطبی و شاطبة فاغنی عن الاعادة و ذکر ابو عمر بن عبد البر المذکور انّ والده ابا محمد عبد اللّه بن محمد بن عبد البرّ توفی فی شهر ربیع الآخر سنة ثلثین و ثلاثمائة و مولده سنة ثلثین و ثلاثمائة رحمه اللّه تعالی و کان والده ابو محمد عبد اللّه بن یوسف من اهل الادب البارع و البلاغة و له رسائل و شعر فمن شعره قوله لا تکثرنّ تامّلا و احبس علیک عنان طرفک فلربّما ارسلته

فرماک فی میدان حتفک قیل انه مات سنة ثمان و خمسین و اربعمائة رحمه اللّه تعالی و شمس الدّین محمد بن احمد ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته ابن عبد البرّ الامام شیخ الاسلام حافظ المغرب ابو عمر یوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البر بن عاصم النّمری القرطبی ولد ستة ثمان و ستین و ثلاثمائة فی ربیع الآخر و طلب الحدیث قبل مولد الخطیب باعوام حدّث عن خلف بن القسم و عبد الوارث بن سفین و عبد اللّه بن محمد بن عبد المؤمن و محمّد بن عبد الملک بن صیفون و عبد اللّه بن محمد بن اسد الجهنی و یحیی بن وجه الحیة و احمد بن فتح الرّسان و سعد بن نصر و الحسین بن یعقوب النجاتی و أبی عمر احمد بن الحسور و عدة و اجاز له من مصر المسند ابو الفتح بن سبّخت و الحافظ عبد الغنی و من مکة ابو القسم عبید اللّه بن السقطی و ساد اهل الزمان فی الحفظ و الاتقان قال ابو الولید الیاجی لم یکن بالاندلس مثل أبی عمر فی الحدیث و قال ابن حزم التمهید لصاحبنا أبی عمر لا اعلم فی الکلام علی فقه الحدیث مثله اصلا فکیف احسن منه و منها کتاب الاستذکار و هو اختصار التمهید و له توالیف لا مثل لها فی جمیع معانیها منها الکافی علی مذهب مالک خمسة عشر مجلّدا و منها کتاب الاستیعاب فی الصّحابة لیس لاحد مثله و منها کتاب جامع بیان العلم و فضله قلت و له کتاب الاکتفاء فی قراءة نافع و أبی عمرو و کتاب بهجة المجالس نوادر و شعر و له کتاب التقصّی لحدیث الموطا و کتاب الانباء عن قبائل الرّواة و کتاب و الانتقاء لمذاهب الثلثة العلماء مالک و أبی حنیفة و الشافعی و البیان فی تلاوة القرآن و الاجوبة المرغبة و کتاب الکنی و کتاب المغازی و کتاب القصد و الامم فی انساب العرب و العجم و کتاب الشواهد فی اثبات خیر الی احد و کتاب الانصاف فی اسماء اللّه تعالی و کتاب الفرائض و غیر ذلک قال ابو علی بن سکرة سمعت ابا الولید الیاجی یقول ابو عمر احفظ اهل المغرب انبانا ابو محمد الجزائری انا عثمان بن حسن بن دحیة قراءة انا علی ابو عبد اللّه بن زرقویه سماعا انا موسی بن أبی تلید قراءة علیه قال ابن دحیة انا خلف بن بشکوال و ابن الحد قالا نا ابو محمد بن عتاب قالا نا ابو عمر بن عبد البرّ بکتاب التقصّی و قال الغسّانی سمعت ابن عبد البرّ یقول لم یکن

احد ببلدنا مثل قاسم بن محمد و احمد بن خالد الخبّاب قال الغسّانی و لم یکن ابن عبد البرّ بدونهما و لا متخلّفا عنهما و کان من النمر بن قاسط طلب و تقدم و لزم ابا عمر احمد بن عبد الملک الفقیه و لزم ابا الولید بن القرطبی و داب فی طلب الحدیث و افتنّ به و برع براعة فاق بها من تقدمه من رجال الاندلس و کان مع تقدّمه فی علم الاثر و بصره فی الفقه و المعانی له بسطة کثیرة فی علم النسب و الاخبار جلا عن وطنه فکان فی الغرب مدة ثم تحول الی شرق الاندلس فسکن دانیة و بلنسیة و شاطبة و بها توفی و ذکر غیر واحد ان ابا عمر ولی قضاء اشبونة مدة قلت اعلی ما عنده کتاب الزعفرانی سمعه من ابن صیفون انا ابن الاعرابی عنه و سنن أبی داود سمعه من ابن أبی عبد المؤمن انا ابن داسة عن المؤلّف و انتهی إلیه مع امامته علو الاسناد حدّث عنه ابو العباس الدّلائی و ابو محمد بن أبی قحافة و ابو الحسن بن مقوّر و ابو علی الغسّانی و ابو عبد اللّه الحمیدی و ابو بحر سفین بن العاص و محمد بن فتوح الانصاری و ابو داود سلیمان بن أبی القسم المقری و آخرون و کان دیّنا صیّنا ثقة حجّة صاحب سنة و اتباع و کان اولا ظاهریا اثریا ثمّ صار مالکیّا مع میلی کثیر الی فقه الشافعی قال الحمیدی ابو عمر فقیه حافظ مکثر عالم بالقراءات و بالخلاف و بعلوم الحدیث و الرجال قدیم السماع یمیل فی الفقه الی اقوال الشافعی قال ابو داود المقری مات ابو عمر لیلة الجمعة سلخ ربیع الآخر سنة ثلاث و ستین و اربعمائة و استکمل خمسا و تسعین سنة و خمسة ایام و نیز ذهبی در سیر البنلا گفته ابن عبد البرّ الامام العلاّمة حافظ المغرب شیخ الاسلام ابو عمر یوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البرّ بن عاصم النمری الاندلسی القرطبی المالکی صاحب التصانیف الفائقة مولده فی سنة ثمان و ستین و ثلاثمائة فی شهر ربیع الآخر و قیل فی جمادی الاولی فاختلفت الروایة فی الشهر عنه و طلب العلم بعد التسعین و الثلاثمائة و ادرک الکبار و طال عمره و علا سنده و تکاثر علیه الطلبة و جمع و صنّف و وثّق و ضعّف و سارت بتصانیفه الرکبان و خضع لعلمه علماء الزمان وفاته السّماع من ابیه الامام أبی محمد فانه مات قدیما فی سنة ثمانین و ثلاثمائة و کان فقیها عابدا متهجدا الی ان قال الذهبی قال الحمیدی ابو عمر فقیه حافظ مکثر عالم بالقراءات و بالخلاف

و بعلوم الحدیث و الرّجال قدیم السماع یمیل فی الفقه الی اقوال الشافعی و قال ابو علی الغسّانی لم یکن احد ببلدنا فی الحدیث مثل قاسم بن محمد و احمد بن خالد الخبّاب ثمّ قال ابو علی و لم یکن ابن عبد البرّ بدونهما و لا متخلفا عنهما و کان من النمر بن قاسط طلب و تقدّم و لزم ابا عمر احمد بن عبد الملک الفقیه و لزم ابا الولید بن القرطبی و دأب فی طلب الحدیث و افتنّ به و برع براعة فاق بها من تقدمه من رجال الاندلس و کان مع تقدّمه فی علم الاثر و بصره بالفقه و المعانی له بسطة کثیرة فی علم النسب و الاخبار جلا عن وطنه فکان فی الغرب مدّة ثمّ تحوّل الی شرق الاندلس فسکن دانیة و بلنسیة و شاطبة و بها توفی و ذکر غیر واحد ان ابا عمر ولی قضاء اشبونة مدّة ثمّ تحوّل الی شرق الاندلس قلت کان اماما دینا ثقة متقنا علامة متبحرا صاحب سنة و اتباع و کان اولا اثریّا ظاهریّا فیما قیل ثمّ تحوّل مالکیا مع میل بیّن الی فقه الشافعی فی مسائل و لا ینکر له ذلک فانه ممن بلغ رتبة الائمة المجتهدین و من نظر فی مصنفاته بان له منزلة من سعة العلم و قوة الفهم و سیلان الذهن و کل احد یؤخذ من قوله و یترک الا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم و لکن إذا اخطا امام فی اجتهاده لا ینبغی لنا ان ننسی محاسنه و نغطّی معارفه بل نستغفر اللّه له و نعتذر عنه قال ابو القسم بن بشکوال ابن عبد البرّ امام عصره و واحد دهره یکنی ابا عمر روی بقرطبة عن خلف بن القسم و عبد الوارث بن سفیان و سعید بن نصر و عبد اللّه بن محمد بن عبد المومن و أبی محمد بن اسد و جماعة یطول ذکرهم و کتب إلیه من المشرق السقطی و الحافظ عبد الغنی و ابن سبخت و احمد بن نصر الدّاودی و ابو ذر الهروی و ابو محمد بن النحاس قال ابو علی بن سکرة سمعت ابا الولید الباجی یقول لم یکن بالاندلس مثل أبی عمر بن عبد البرّ فی الحدیث و هو احفظ اهل المغرب قال ابو علی الغسانی الّف ابو عمر فی الموطا کتبا مفیدة منها کتاب التمهید لما فی الموطا من المعانی و الاسانید فرتّبه علی اسماء شیوخ مالک علی حروف المعجم و هو کتاب لم یتقدّمه احد الی مثله و هو سبعون جزءا قلت هی اجزاء ضخمة جدّا قال ابن حزم لا اعلم فی الکلام علی فقه الحدیث مثله فکیف احسن منه ثمّ صنع کتاب

الاستذکار لمذهب علماء الامصار فیما تضمّنه الموطا من معانی الرّأی و الاثار شرح فیه الموطا علی وجهه و جمع کتابا جلیلا مفیدا و هو الاستیعاب فی اسماء الصّحابة و له کتاب جامع بیان العلم و فضله و ما ینبغی فی روایته و حمله و غیر ذلک من توالیفه و کان موفقا فی التالیف معانا علیه و نفع اللّه بتوالیفه و کان مع تقدمه فی علم الاثر و بصره بالفقه و معانی الحدیث له بسطة فی علم النسب و الخبر و ذکر جماعة ان ابا عمر ولی قضا الاشبونة و شنترین فی مدة المظفر بن الافطس و لابی عمر کتاب الکافی فی مذهب ملک خمسه عشر مجلدا و کتاب الاکتفاء فی قراءة نافع و أبی عمرو و کتاب التفصّی فی اختصار الموطا و کتاب الانباه عن قبائل الرّواة و کتاب الانتقاء لمذاهب الثلثة العلماء مالک و أبی حنیفه و الشافعی و کتاب البیان فی تلاوة القرآن و کتاب الاجوبة الموعبة و کتاب الکنی و کتاب المغازی و کتاب القصد و الامم فی نسب العرب و العجم و کتاب الشواهد فی اثبات خبر الواحد و کتاب الانصاف فی اسماء اللّه و کتاب الفرائض و کتاب اشعار أبی العتاهیة و عاش خمسة و تسعین عاما قال ابو داود المقری مات ابو عمر لیلة الجمعة سلخ ربیع الآخر سنة ثلاث و ستین و أربعمائة و استکمل خمسا و تسعین سنة و خمسة ایام رحمه اللّه قلت کان حافظ المغرب فی زمانه و فیها مات حافظ المشرق ابو بکر الخطیب و قیل ان ابا عمر کان ینبسط الی أبی محمد بن حزم و یؤانسه و عنه اخذ ابن حزم فن الحدیث قال شیخنا ابو عبد اللّه بن أبی الفتح کان ابو عمر اعلم من ببلاد الاندلس فی السنن و الآثار و اختلاف علماء الامصار قال و کان فی اوّل زمانه ظاهری المذهب مدة طویلة ثمّ رجع الی القول بالقیاس من غیر تقلید احد الا انه کان کثیرا ما یمیل الی مذهب الشافعی کذا قال و انما المعروف انه مالکی و قال الحمیدی ابو عمر فقیه حافظ مکثر عالم بالقراءات و بالخلاف و بعلوم الحدیث و الرّجال قدیم السماع لم یخرج من الاندلس و کان یمیل فی الفقه الی اقوال الشافعی قلت و کان فی اصول الدیانة علی مذهب السلف لم یدخل فی علم الکلام بل قفا آثار مشایخه رحمهم اللّه و نیز ذهبی در عبر فی خبر من غبر در سنه ثلث و ستین و اربعمائة گفته ابو عمر بن عبد البرّ یوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البرّ بن عاصم النّمری الحافظ القرطبی احد الاعلام

و صاحب التصانیف توفّی فی سلخ ربیع الآخر و له خمس و تسعون سنة و خمسة ایام روی عن سعید بن نصر و عبد اللّه بن اسد و ابن صیفون و طبقتهم و اجاز لهم من مصر ابو الفتح بن سبخت الذی یروی عن أبی القاسم البغوی و لیس لاهل المغرب احفظ منه مع الثقة و الدین و النزاهة و التبحّر فی الفقه و العربیة و الاخبار و ابو الفداء بن علی در مختصر فی اخبار البشر در سنة ثلث و ستین و اربعمائة بعد ذکر خطیب گفته و امّا ابن عبد البرّ المذکور فهو یوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البرّ بن عاصم النّمری القرطبی کان امام وقته فی الحدیث الّف کتاب الاستیعاب فی اسماء الصّحابة و صنف کتاب التمهید علی موطا مالک تصنیفا لم یسبق إلیه و کتاب الدّرر فی المغازی و السیر و غیر ذلک و کان موفّقا فی التالیف معانا علیه سافر من قرطبة الی شرق الاندلس و تولّی قضاء اشبونة و شنترین و صنف لملکها المظفر بن الافطس کتاب بهجة المجالس فی ثلثة اسفا جمع فیه اشیاء مستحسنة تصلح للمحاضرة و ممّا ذکره فی الکتاب المذکور

انّ النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم رأی فی منامه انه دخل الجنّة و رای فیها عذقا مدلاّ فاعجبه و قال لمن هو فقیل لابی جهل فشق علیه ذلک فقال ما لابی جهل و الجنّة و اللّه لا یدخلها ابدا فلما اتاه عکرمة بن أبی جهل مسلما فرح به و تاوّل ذلک العذق ابنه عکرمة و من ذلک ما

روی عن جعفر بن محمد الصّادق انّ النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم رای کان کلبا ابقع یلغ فی دمه فکان شمر ابن ذی جوشن قاتل الحسین ع و کان ابرص فتفسّرت رؤیاه بعد خمسین سنة

و منه ان النّبی صلی اللّه علیه و سلم قال لابی بکر الصّدیق رضی اللّه عنه یا ابا بکر رایت کانی و انت ترقی درجة فسبقتک بمرقاتین و نصف فقال ابو بکر یا رسول اللّه یقبضک و اللّه الی رحمته و اعیش بعدک سنتین و نصفا و منه ان بعض اهل الشام قصّ علی عمر بن الخطاب رضی اللّه عنه قال رأیت کان الشمس و القمر اقتتلا و مع کل واحد منهما فریق من النجوم فقال عمر مع ایهما کنت قال مع القمر قال مع الآیة الممحوّة و اللّه لا تولّیت لی عملا فقتل الرّائی المذکور علی صفین و کان مع معاویة و منه انّ عائشة رضی اللّه عنها رأت کأنّ ثلثة اقمار سقطن فی حجرتها فقال لها ابوها ابو بکر رضی اللّه عنهما یدفن فی بیتک ثلثة من خیار اهل الارض

فلمّا دفن فیه النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم قال لها هذا احد اقمارک و لغرابة ذلک اوردناه و توفی الحافظ ابن عبد البرّ المذکور فی مدینة شاطبة من الاندلس فی هذه السنّة اعنی سنة ثلث و ستین و اربعمائة و عمر بن مظفر المعروف بابن الوردی در تتمة المختصر فی اخبار البشر در سنة ثلث و ستین و اربعمائة بعد ذکر خطیب گفته هو حافظ الشرق و ابو عمر یوسف بن عبد البرّ صاحب الاستیعاب حافظ العرب و ماتا فی هذه السنة و لا عقب للخطیب و صنّف اکثر من ستین کتابا و وقف جمیع کتبه و هذا ابن عبد البرّ هو یوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البرّ بن عاصم النّمری القرطبی کان موفقا معانا فی التالیف و تولّی قضاء اشبونة و شنترین و صنف لملکها المظفّر بن الافطس کتاب بهجة المجالس فی ثلثة اسفار فیه محاسن تصلح للحاضرة منها

ان النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم رأی فی منامه انه دخل الجنة و رای فیها عذقا مدلا فاعجبه و قال لمن هو فقیل لابی جهل فشقّ ذلک علیه و قال ما لابی جهل و الجنة و اللّه لا یدخلها ابدا فلمّا اتاه عکرمة بن أبی جهل مسلما فرح به و تاوّل ذلک العذقة عکرمة ابنه و منها

عن جعفر بن محمد الصّادق انّ النّبی صلی اللّه علیه و سلّم رای کان کلبا أبقع یلغ فی دمه فکان شمر بن ذی جوشن قاتل الحسین ع و کان ابرص فتفسّرت رؤیاه بعد خمسین سنة و منها

انّ النّبی صلّی اللّه علیه و سلم قال لابی بکر الصدیق یا ابا بکر رایت کانّی و انت ترقی درجة فسبقتک بمرقاتین و نصف فقال یا رسول اللّه یقبضک اللّه الی رحمته و اعیش بعدک سنتین و نصفا و منها انّ بعض اهل الشام قصّ علی عمر بن الخطاب رضی اللّه عنه قال رایت کان الشمس و القمر اقتتلا و مع کل واحد منهما فریق من النجوم فقال مع ایّهما کنت قال مع القمر قال مع الآیة الممحوّة و اللّه لا تولّیت لی عملا فقتل الرّائی المذکور علی صفّین و کان مع معاویة و منها انّ عائشة رضی اللّه عنها رأت کأنّ ثلثة اقمار سقطن فی حجرتها فقال لها ابو بکر رضی اللّه عنهما یدفن فی بیتک ثلثة من خیار اهل الارض فلما دفن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم قال لها هذا احد اقمارک توفی ابن عبد البر بشاطبة و له المصنفات الجلیلة کالتمهید و الاستذکار و سیرة النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم و الاستیعاب و غیر ذلک و یافعی در مرآة الجنان در سنه مذکوره گفته و الحافظ ابو عمر

بن عبد البرّ القرطبی احد الاعلام و صاحب التصانیف و عمره خمس و تسعون سنة و خمسة ایام قیل و لیس لاهل المغرب احفظ منه مع الثقة و الدّین و النزاهة و التبحّر فی الفقه و العربیة و الاخبار و له من التصانیف کتاب التمهید لما فی الموطّا من المعانی و الاسانید و کتاب الاستذکار لمذاهب علماء الامصار فیما تضمنه الموطا من معانی الرّأی و الآثار و کتاب الاستیعاب فی اسماء الصّحابة النجاب و کتاب جامع بیان العلم و فضله و ما ینبغی فی روایته و حمله و کتاب الدّرر فی اختصار المغازی و السّیر و کتاب العقل و العقلاء و ما جاء فی اوصافهم و کتاب بهجة المجالس فی انس الجالس و کتاب صغیر فی قبائل العرب و انسابهم و غیر ذلک و کان له بسطة کثیرة فی علم النسب مع ما تقدم من الفقه و الاخبار و العربیّة و محمد بن محمد المعروف بابن شحنه در روض المناظر فی علم الاوائل و الاواخر در سنه مذکوره گفته توفی الامام یوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البرّ صاحب التصانیف المشهورة منها الاستیعاب و التمهید علی الموطا لمالک و الدرر فی المغازی و السّیر و بهجة المجالس و سیوطی در طبقات الحفاظ گفته ابن عبد البرّ الحافظ الامام حافظ المغرب ابو عمر یوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البرّ بن عاصم النمری القرطبی ولد سنة 368 فی ربیع الآخر و طلب الحدیث قبل مولد الخطیب باعوام او اجاز له من مصر الحافظ عبد الغنی و ساد اهل الزمان فی الحفظ و الاتقان قال الباجی ابو الولید لم یکن بالاندلس مثله فی الحدیث له التمهید شرح الموطا و الاستذکار مختصره و الاستیعاب فی الصّحابة و فضل العلم و التقصّی علی الموطّا و قبائل الرّواة و الشواهد فی اثبات خبر الواحد و الکنی و المغازی و الانساب و غیر ذلک قال الغسانی سمعته یقول لم یکن احد ببلدنا مثل قاسم بن محمد و احمد بن خالد بن الخبّاب قال الغسّانی و لم یکن ابو عمر بدونهما و لا متخلّفا عنهما و انتهی إلیه مع امامته علوّ الاسناد و ولی تضاء اشبونة مدة و کان اولا ظاهریّا ثمّ صار مالکیّا فقیها حافظا مکثرا عالما بالقراءات و الحدیث و الرّجال و الخلاف کثیر المیل الی اقوال الشافعی مات لیلة الجمعة سلخ ربیع الآخر سنة 413 عن 95 و له فی کتاب التمهید سمیر فوادی من ثلثین حجة و صیقل ذهنی و المفرّج

عن همی بسطت لکم فیه کلام نبیّکم و ما فی معانیه من الفقه و العلم و فیه الاثار ما یهتدی به الی البرّ و التقوی و یغنی عن الظّلم و شهاب الدین احمد در توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل گفته قال الحافظ الامام القائل بالصّواب ابن عبد البرّ فی کتابه الاستیعاب و اجمع الناس علی انه لم یقل احد من الصّحابة اهل العلم سلونی غیر علی کرّم اللّه وجهه و قسطلانی در مواهب لدنیه در ذکر تاریخ اسراء گفته و قیل کان أی الاسراء فی رجب حکاه ابن عبد البرّ و قبله ابن قتیبه و به جزم النووی فی الرّوضة و محمد بن عبد الباقی زرقانی در شرح مواهب بعد قول ماتن ابن عبد البر گفته شیخ الاسلام ابو عمر الحافظ یوسف بن عبد اللّه بن محمد بن عبد البرّ بن عاصم النمری بفتح النون و المیم القرطبی الفقیه المکثر العالم بالقراءات و الحدیث و الرّجال و الخلاف الدّین الصّین صاحب السنة و الاتباع و التصانیف الکثیرة ساد اهل الزمان فی الحفظ و الاتقان و انتهی إلیه مع امامته علوّ الاسناد توفّی لیلة الجمعة سلخ ربیع الآخر سنة ثلاث و ستین و اربعمائة عن خمس و تسعین سنة و خمسة ایام و نیز قسطلانی در مواهب لدنیّة گفته و قد حصل من الاختلاف فی ختنه ثلاثة اقوال الاوّل انه ولد مختونا کما تقدم الثانی انّه ختنه جدّه عبد المطلّب یوم سابعه و صنع له مأدیة و سماه محمّدا رواه الولید بن مسلم بسنده الی ابن عباس و حکاه ابن عبد البرّ فی التمهید و زرقانی در شرح مواهب بعد قول ماتن و حکاه گفته ابو عمر یوسف بن عبد اللّه النمری بفتحتین القرطبی الحافظ المشهور ساد اهل الزمان فی الحفظ و الاتقان ولد فی ربیع الآخر سنة ثمان و ستّین و ثلاثمائة و مات سنة ثلاث و ستّین و أربعمائة مرّ بعض ترجمته و ابو مهدی عیسی بن محمّد الثعالبی در مقالید الاسانید بعد ذکر سند خود در روایت استیعاب ابن عبد البر گفته اتحاف بطرف من تعریفه قال الذهبی هو الامام شیخ الاسلام حافظ المغرب ابو عمر یوسف بن عبد اللّه بن عبد البرّ بن عاصم النمری القرطبی ولد یوم الجمعة و الامام یخطب سنة ثمان و ستّین و ثلاثمائة فی ربیع الآخر طلب الحدیث قبل مولد الخطیب باعوام حدث عن خلف بن القاسم و عبد الوارث بن سفین و سعید بن نصر و عبد اللّه

بن محمد بن عبد المومن و عدة و اجاز له من مصر الحافظ عبد الغنی و من مکة ابو القسم عبید اللّه بن السقطی و ساد اهل الزّمان فی الحفظ و الاتقان قال ابو الولید الیاجی لم یکن بالاندلس مثل أبی عمر فی الحدیث و قال ایضا ابو عمر احفظ اهل المغرب و قال ابن حزم التمهید لصاحبنا أبی عمر لا اعلم فی الکلام علی فقه الحدیث مثله اصلا فکیف احسن منه و له توالیف لا مثل لها فی جمیع معانیها منها الکافی علی مذهب مالک خمسة عشر مجلّدا و منها کتاب الاستیعاب فی الصّحابة لیس لاحد مثله و قال الغسّانی سمعت ابن عبد البرّ یقول لم یکن احد ببلدنا مثل قاسم بن محمّد و احمد بن خالد الخبّاب قال الغسّانی و لم یکن ابن عبد البر بدونهما و لا متخلّفا عنهما و آب فی طلب الحدیث و افتنّ به و برع یراعة فاق بها من تقدّمه من رجال الاندلس جلا عن وطنه فکان فی الغرب ثمّ تحوّل الی شرق الاندلس و من اعلی ما عنده سنن أبی داود سمعه من ابن عبد المؤمن قال اخبرنا ابن داسة عن المؤلّف و انتهی إلیه مع امامته علو الاسناد حدث عنه ابو العباس الدلائی و ابو الحسن بن مقوّر و ابو علی الغسّانی و ابو عبد اللّه الحمیدی و ابو بحر سفین بن العاص و ابو داود سلیمان بن نجاح المقری و آخرون و کان دینا صیّنا ثقة حجّة صاحب سنة و اتباع لیس لاهل المغرب احفظ منه مع التبحّر فی الفقه و العربیّة و الاخبار و کان اوّلا ظاهریّا ثمّ صار مالکیا مع میل کثیر الی فقه الشافعی انتهی و قال فی التاریخ قلت و جمیع شیوخه الذین حمل عنهم لا یبلغون سبعین نفسا و لا دخل فی الحدیث و لا خرج من الاندلس و مع هذا فما هو بدون الخطیب و لا البیهقی و لا ابن حزم فی کثرة الاطلاع بل قد یکون عنده ما لیس عندهم مع الصّدق و الدّیانة و التثبت و حسن الاعتقاد علی مذهب السّلف رحمه اللّه تعالی و له کتاب الاستذکار لمذاهب علماء الامصار فیما تضمنه الموطا من معانی الرّأی و الآثار شرح فیه الموطا علی وجهه و نسق ابوابه قال فیه الحافظ ابو طاهر لیس فی الشروحات علی کثرتها مثله و قدیان فی تالیفه البدیع علمه و فضله و هو کتاب کبیر فی ثلاثین مجلّدا بالخطّ الواضح و احد عشر بالخط الدّقیق انتهی و کتاب جامع بیان العلم و فضله و ما ینبغی فی روایته و حمله و کتاب الدّرر فی اختصار المغازی و السّیر

و کتاب العقل و العقلاء و ما جاء فی اوصافهم و کتاب جمهرة الانساب و کتاب بهجة المجالس و غیر ذلک توفی رحمه اللّه بشاطبة فی ربیع الآخر سنة ثلث و ستین و اربعمائة و فیها توفی حافظ المشرق ابو بکر الخطیب البغدادی رحمهما اللّه تعالی و من نظم أبی عمر روّح اللّه روحه تذکّرت من یبکی علی مداوما فلم ار الاّ العلم بالدین و الخبر

علوم کتاب اللّه و السنن الّتی اتت عن رسول اللّه مع صحة الاثر

و علم الاول من ناقدیه و فهم ما له اختلفوا فی العلم بالرّای و النظر

و له ایضا مقالة ذی نصح و ذات فوائد إذا من ذوی الالباب کان استماعها

علیکم بآثار النّبی فانّه من افضل اعمال الرشاد اتباعها

و له ابصار قد دخل اشبیلیة فلم یلق فیها مبرة و لم یر من اهلها اسرة تنکر من کنا نسر بقربه و صار زعاقا بعد ما کان سلسلا

و حقّ لجار لم یوافقه جاره و لا لاءمته الدار أن یتحوّلا

بلیت بحمّص و المقام ببلدة طویلا لعمری مخلق یورث البلاء

إذا هان حرّ عند قوم اتاهم و لم ینأ عنهم کان اعمی و اجهلا

و لم تضرب الامثال الا لعالم و ما عوتب الانسان الا لیعقلا

و خود شاه صاحب در بستان المحدثین بعد ذکر استیعاب ابن عبد البر و نقل عباراتی از آن می فرمایند-وی از کبار علمای مغربست و نام او یوسف بن عبد اللّه بن عبد البر بن عاصم نمری قرطبی روز جمعه که امام در عطبه بود در سال سه صد و شصت و هشت در ماه ربیع الاوّل متولد شده و او معاصر خطیبست اما طلب او علم حدیث را قبل از تولد خطیبست از خلف بن القاسم و عبد الوارث بن سفیان و سعید بن نصر و عبد اللّه بن محمّد بن عبد المؤمن و اقران ابنها اخذ عام نموده و علمای بلدان دور دست او را اجازت نوشته اند عبد الغنی منذری صاحب ترعیب و ترهیب از مصر و ابو القاسم عبد اللّه بن السقطی از مکه معظمة در حفظ و اتقان سرآمد اهل زمان خود شد و کتاب التمب؟ ؟ ؟ او در باب فقه حدیث تازه

روزگارست و سرمایه مجتهدان اولی الایدی و الابصارست و از تصانیف او کافی در مذهب مالکی پانزده جلد در بلاد مغرب گردیده و بیشتر در اندلس بلکه اکثر مورخین نوشته اند که از اندلس نه برآمده و سوای هفتاد کس از علمای وقت خود دیگری را ندیده و سوای اینها از کسی علم نیاموخته و با وجود این علم او کمتر از خطیب و بیهقی و ابن حزم نیست بلکه بعضی چیزها نزد اوست که نزد دیگران نیست و صدق و دیانت و حسن اعتقاد و اتباع سنت که او را نصیب بود کم کسی از علما را نصیب شده و از عوالی اسناد او سنن أبی داودست که از عبد اللّه بن محمد بن عبد المؤمن روایت می کند و او از ابن داسه و او از مصنفش ابو داود در اول عمر ظاهری بود بعد از ان مالکی شد و معهذا میلانی بفقه شافعی هم دارد و کتاب الاستذکار او در حقیقت بهترین شروح موطاست در تنسیق ابواب موطا استادی نموده است و آن کتاب بسیار کلانست قریب سی می شود اگر بخط واضح نویسند و اگر بخط رکیک نویسند پانزده جلدست و او را کتابیست در فضیلت علم و ادب روایت بسیار نافع و کتاب الدرر فی اختصار المغازی و السیر و کتاب العقل و العقلاء و ما جاءنی اوصافهم و کتاب جمهرة الانساب و کتاب بهجة المجالس و غیر آنها نیز تصانیف دارد در ماه ربیع الآخر سال چهارصد و شصت دوم وفات اوست و در همین سال خطیب بغدادی نیز وفات یافت او را بانشاد شعر نیز میلی بود و این چند شعر ازوست تذکرت من یبکی علیّ مداوما فلم ار الاّ العلم بالدّین و الخیر

علوم کتاب اللّه و السنن الّتی انت عن رسول اللّه مع صحة الاثر

و علم الاولی من ناقدیه و فهم ما له اختلفوا فی العلم بالرّای و انظر

و نیز می گوید مقالة ذی نصح و ذات فوائد إذا من ذوی الالباب کان استماعها

علیکم بآثار النّبی فانّه من افضل اعمال الرّشاد اتباعها

و چون در شهر اشبیلیه که از مشاهیر شهرهای مغربست داخل شد و از اهل آن شهر حسن سلوک و تفقدی که می باید ندید این چند بیت گفت تنکّو من کنا نسرّ بقربه و صار زعاقا بعد ما کان سلسلا

و حقّ لجار لم یوافقه جاره و لا لاءمته الدّار ان یتحوّلا

بلیت بحمص و المقام ببلدة طویلا لعمری مخلق یورث البلاء

إذا هان حرّ عند قوم اتاهم و لم ینأ عنهم کان اعمی و اجهلا

و لم تضرب الامثال الا لعالم و ما عوتب الانسان الاّ لیعقلا

2-ذکر مزی

وجه دوم آنکه ابو الحجّاج یوسف بن عبد الرحمن مزّی نیز صحت این سند بکمال وضوح و ظهور بلا خلاف اهل خلاف بنقل کلام ابن عبد البر ثابت ساخته چنانچه در تهذیب الکمال در ذکر فضائل جناب امیر المؤمنین علیه السّلام کما فی الحجج الباهرة گفته و روی یعنی ابن عبد البرّ باسناده عن أبی عوانة عن أبی بلج عن عمرو بن میمون عن ابن عباس قال کان علیّ اوّل من امن من الناس بعد خدیجة و قال هذا اسناد لا مطعن فیه لاحد لصحّته و ثقة رجاله فله الحمد و المنة که از افاده علاّمه مزی هم صحت سند حدیث ولایت باجماع و اتفاق بلا خلاف و عناد اهل شقاق ظاهر و واضح گردید و شناعت توهم بطلان حدیث شریف بکمال ظهور و وضوح رسید و مخفی نماند که علاّمه مزی شیخ و استاد ذهبی نقادست و فضائل سنیّه و محامد بهیّه و مفاخر جلیه و مآثر وضیّه او مشهور در اغوار و انجاد و تحقیقات و افاداتش نزد علمای قوم در غایت اعتبار و اعتماد محمد بن احمد ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته المزّی شیخنا العالم الحبر الحافظ الاوحد محدث الشام جمال الدّین ابو الحجاج یوسف بن الزّکی عبد الرحمن بن یوسف القضاعی الکلبی الدّمشقی الشافعی ولد بظاهر حلب سنة اربع و خمسین و ستمائة و نشأ بالمزّة و حفظ القرآن ثمّ تفقّه قلیلا ثمّ اقبل علی هذا الشّأن و سمع اوّل شیء کتاب الحلبة کله من علی بن أبی الخیر سنة خمس و سبعین ثمّ اکثر عنه و سمع المسند و الکتب الستّة و معجم الطبرانی و الاجزاء الطبرزدیّة و الکندیّة و سمع صحیح مسلم من الاربلی و رحل سنة ثلاث و ثمانین فسمع من العزّ الحرانی و أبی بکر بن الانماطی و هذه الطبقة و سمع بالحرمین و حلب و حماة و بعلبک و غیر ذلک و نسخ بخطه الملیح المتقن کثیرا لنفسه و لغیره و مهر فیها و فی التصریف و قرأ العربیّة و امّا معرفة الرّجال فهو حامل لوائها و القائم باعبائها لم تر العیون مثله عمل کتاب تهذیب الکمال فی مائة جزء و عمل کتاب الاطراف فی بضعة و ثمانین جزءا و خرج لنفسه و املی مجالس و اوضح مشکلات و معضلات ما سبق إلیها فی علم الحدیث و رجاله ولی المشیخة باماکن منها

منها الدار الاشرفیّة و کان ثقة حجّة کثیر العلم حسن الاخلاق کثیر السکوت قلیل الکلام جدا صادق اللهجة لم نعرف له صبوة و کان یطالع و ینقل الطبّاق إذا حدث و هو فی ذلک لا یکاد یخفی علیه شیء ممّا یقرأ بل یردّ فی المتن و الاسناد ردّا مفیدا یتعجّب منه فضلاء الجماعة و کان متواضعا حلیما صبورا مقتصدا فی ماکله و ملابسه کثیر المشی فی مصالحه ترافق هو و ابن تیمیّة کثیرا فی السّماع للحدیث و فی النظر فی العلم و کان یقرر طریقة السلف فی الفقه و یعضد ذلک بمباحث نظریّة و قواعد کلامیّة و جری بیننا مجادلات و معارضات فی ذلک ترکها اسلم و اولی و مع ذلک فله عمل کثیر فی المعقول و ما نری ذلک بحمد اللّه الاحسن اسلام و حسبة اللّه مع انّی لم اعلمه الف فی ذلک شیئا و قد لزم فی وقت صحبة العفیف التلمسانی فلمّا تبیّن له ضلاله تبرأ منه و حظّ علیه و کان ذا مروة و سماحة و تقنع بالیسیر باذلا لکتبه و فوائده و نفسه کثیر المحاسن و لقد آذاه ابو الحسن العطّار و سبّه و ما رایته یتکلم فیه و لا فیمن آذاه و اللّه یسمح له بالخیر و لنا امین و نیز ذهبی در معجم مختص گفته یوسف بن الشیخ الصّالح زکی بن عبد الرّحمن بن یوسف شیخنا الامام العلامة الحافظ الناقد المحقق المفید محدّث الشّام جمال الدّین ابو الحجّاج القضاعی الکلبی المزّی الدمشقی اللّغوی الشافعی ولد بظاهر حلب فی سنة 656 اربع و خمسین و ستمائة و نشأ بالمزّة و بالبلد و حفظ القرآن ثم طلب الحدیث سنة اربع و سبعین و هلمّ جرّا فاکثر عن احمد بن سلامة و ابن علاّن و ابن عمر و القاسم الاربلی و طبقتهم و بمصر عن عبد العز الحرانی و أبی بکر الانماطی و خلق و بالاسکندریّة و حلب و الحرمین و کتب الطباق بخطّ الملیح المتقن و کان عارفا بالنحو و التصریف بصیرا باللّغة له مشارکة فی الفقه و الاصول و یخوض فی حقائق المعقول و یروی الحدیث کما فی النفس متنا و اسنادا و إلیه المنتهی فی معرفة الرجال و طبقاتهم و من رای تهذیب الکمال علم محلّه من الحفظ فما رایت مثله و لا رای هو مثل نفسه اعنی فی معناه و کان ینطوی علی دین و صفاء باطن و تواضع و فراغ عن الریاسة و قناعة و حسن سمت و قلة کلام و کثرة احتمال و کل احد محتاج الی تهذیب الکمال الی ان قال بعد

ذکر

حدیث من قال لا اله الا اللّه توفی ثانی عشر صفر سنة 742 شیعه خلائق و ازدحموا علی نعشه و دفن بمقبرة الصّوفیة و نیز ذهبی در اول تذهیب التهذیب او را باین اوصاف ستوده الامام الاوحد العالم الحجة المامون شرف المحدّثین عمدة النقاد شیخنا و کاشف معضلاتنا جمال الدّین أبی الحجاج یوسف بن الزّکی عبد الرحمن بن یوسف بن عبد الملک بن یوسف بن علی بن أبی الزهر القضاعی الکلبی المزّی بارک اللّه فی عمره و حسناته و رفع فی درجاته مولده فی سنة اربع و خمسین و ستمائة بظاهر حلب و نشأ بالمزّة ظاهر دمشق و حفظ القرآن فی صغره و قرأ شیئا من الفقه و اللغة و العربیة ثمّ دخل البلد و شرع فی طلب الحدیث بنفسه و له عشرون سنة فسمع الکثیر من أبی العباس احمد بن سلامة الحدّاد و الامام أبی محمد عبد الرّحمن بن أبی عمرو الحنبلی و القسم بن عصمة الاریلی و المسلم بن علان القعنبی و طبقتهم من اصحاب ابن طبرزد و حنبل و الکندی و لم یزل یسمع الی ان کتب عن اصحاب ابن عبد مکدام الی ان قال و برع فی فنون الحدیث و معانیه و لغاته و فقهه و علله و صحیحه و سقیمه و رجاله فلم یر مثله فی معناه و لا رای هو مثل نفسه مع الاتقان و الحفظ و حسن الخط و الدّیانة و حسن الاخلاق و السّمت و الحسن و الهدی الصّالح و التصوّن و الخیر و الاقتصاد فی المعیشة و اللباس و الملازمة للاشتغال و السماع مع العقل التام و الرّزانة و الفهم و صحة الادراک و عبد الرحیم بن الحسن الاسنوی در طبقات شافعیه گفته ابو الحجّاج جمال الدین یوسف بن الزکی بن عبد الرحمن بن یوسف الفضاعی الحلبی المزّی نسبة الی مزّة بکسر المیم قریة بظاهر دمشق کان المذکور احفظ اهل زمانه لا سیّما الرّجال المتقدمین و انتهت إلیه الرحلة من اقطار الارض لروایته و درایته و کان اماما فی اللغة و التصریف دیّنا خیرا منقبضا عن الناس طارحا للتکلف قد صنف تهذیب الکمال فی اسماء الرّجال و کتاب الاطراف و درس بدار الحدیث الاشرفیّة ولد بظاهر مدینة حلب فی سنة اربع و خمسین و ستّمائة و استوطن دمشق الی ان توفی بها فی دار الحدیث الاشرفیة ثانی عشر صفر سنة اثنتین و اربعین و سبعمائة و عمر بن المظفر الشهیر بابن الوردی در تتمه المختصر فی اخبار البشر در سنة اثنتین و اربعین و سبعمائة گفته و فیها فی صفر توفی شیخ الاسلام الحافظ جمال الدّین

یوسف بن الزّکی عبد الرحمن بن المزّی الدمشقی بها منقطع القرین فی معرفة اسماء الرّجال مشارکا فی علوم و تولی مشیخة دار الحدیث بعده قاضی القضاة تقی الدین السّبکی و عبد الوهاب بن علی بن عبد الکافی سبکی در طبقات شافعیه گفته یوسف بن الزّکی عبد الرّحمن بن یوسف بن عبد الملک بن علی بن أبی الزهر الکلبی القضاعی الدمشقی شیخنا و استاذنا و قدوتنا الشیخ جمال الدین ابو الحجاج المزّی حافظ زماننا حامل رایة السنّة و الجماعة و القائم باعباء هذه الصناعة و المتدرّع جلباب الطّاعة امام الحفاظ کلمة لا یجحدونها و شهادة علی انفسهم یؤدونها واحد عصره بالاجماع و شیخ زمانه الذی یصغی لما یقوله الاسماع و الّذی ما جاء بعد ابن عساکر مثله و ان تکاثرت جیوش هذا العلم فملأت البقاع جدّ طول حیاته فاستوعب اعوامها و استغرق بالطلب لیالیها و ایامها و سهر الدیاجی فی العلم إذا سهرها غیره فی الشهوات او نامها ذکره شیخنا الذهبی فی تذکرة الحفاظ و اطنب محامده و قال نظر فی اللغة و مهر فیها و فی التصریف و قرأ العربیة و اما معرفة الرّجال فهو حامل لوائها و القائم باعبائها لم تر العیون مثله انتهی و ذکره فی المعجم المختص و اطنب ثم قال یشارک فی الفقه و الاصول و یخوض فی مضایق المعقول و یروی الحدیث کما فی النفس متنا و اسنادا و إلیه المنتهی فی معرفة الرّجال و طبقاتهم انتهی و لا احسب شیخنا المزی یدری المعقولات فضلا عن الخوض فی مضایقها فسامح اللّه شیخنا الذهبی و قد قدّمنا فی ترجمة الشیخ الامام الوالد انی سمعت شیخنا الذهبی یقول ما رأیت احفظ منه و انه بلغنی عنه انه قال ما رأیت احفظ من اربعة ابن دقیق العید و الدمیاطی و ابن تیمیّة و المزّی و مرتبتهم حسب ما قدمناه و انا لم ار من هولاء الاربعة غیر المزّی و لکنی اقول ما رایت احفظ من ثلثة المزی و الذّهبی و الوالد علی التفصیل الّذی قدمته فی ترجمة الوالد و عاصرت اربعا لا خامس لهم هولاء الثلثة و البرزالی فانی لم ار البرزالی و لکان البرزالی یفوقهم فی معرفة الاجزاء و رواتها الاحیاء و کانت الثلثة تعظم المزّی و تذعن له و یقرءون علیه و یعترفون بتقدیمه و بالجملة کان شیخنا المزی اعجوبة زمانه یقرأ علیه القاری نهارا کاملا و الطرق تضطرب و الاسانید تختلف و ضبط

الاسماء یشکل و هو لا یسهو و لا یغفل یبیّن وجه الاختلاف و یوضح ضبط المشکل و یعین المبهم یقظ لا یغفل عند الاحتیاج إلیه و لو شاهدته الطّلبة ینعس فاذا اخطأ القاری ردّ علیه کأنّ شخصا ایقظه و قال له قال هذا القاری کیت و کیت هل هو صحیح و هذا من عجائب الامور و کان قد انتهت إلیه ریاسة المحدثین فی الدنیا و من ذکرناه من الثلثة قد عرفناک انهم مع علو رتبتهم یعترفون له اما الذّهبی فثناءه علیه قد انبأناک به و قد ملأ تصانیفه و امّا البرزالی تلمیذه و قاریه فی دار الحدیث الاشرفیة و غیرها و امّا الشیخ الامام فلقد کان کثیر الاجلال له کان الشیخ الحافظ یجیء فی کثیر من الایام و معه جماعة من الطلبة و جزء من سماع الشیخ الامام و ربما کان ممّا اشترک معه فی سماعه فیقرأ علی الشیخ الامام و الشیخ الامام مع ذلک یعطیه من التعظیم ما هو مستحق له و لقد حکی لی فیما کان یحکیه من نسلین فنن اهل الشام انه عقب دخوله دمشق بلیلة واحدة حضر إلیه الشیخ صدر الدین سلیمان بن عبد الحکیم المالکی و کان الشیخ الامام بحبّه قال دخل الی وقت عشاء الآخرة و قال امور ارید بها تعریف اهل دمشق قال فذکر لی البرزالی و ملازمته لی ثمّ انتهی الی المزّی فقال و ینبغی لک عزله من مشیخة دار الحدیث الاشرفیة قال الشیخ الامام فاقشعرّ جلدی و غاب فکری و قلت فی نفسی هذا امام المحدثین و اللّه لو عاش الدارقطنی استحیی ان یدرّس مکانه قال و سکت ثمّ منعت الناس من الدخول علیّ لیلا و قلت هذه بلدة کثیرة الفتن فقلت انا للشیخ الامام ان صدر الدین المالکی لا ینکر رتبة المزی فی الحدیث و لکن کانّه لا حظّ ما هو شرط واقفها من ان شیخها لا بدّ و ان یکون اشعریّ العقیدة و المزّی و ان کان حین ولی کتب خطه بانه أشعریّ الا ان الناس لا یصدقونه فی ذلک فقال اعرف ان هذا هو الّذی لاحظه صدر الدین و لکن من ذا الّذی یتجاسر ان یقول المزّی ما یصلح لدار الحدیث و اللّه قلبی ما یحمل هذا الکلام فانظر عظمة المزیّ عنده و کنت انا کثیر الملازمة للذهبی امضی إلیه فی کل یوم مرتین بکرة و العصر و امّا المزی فما کنت امضی إلیه غیر مرتین فی الاسبوع و کان سبب ذلک انّ الذهبی کان کثیر الملاطفة بی و المحبة فیّ بحیث یعرف من عرف حالی

معه انه لم یکن یحبّ احدا لمحبته فی و کنت انا شابّا فیقع منّی ذلک بموقع عظیم و امّا المرّی فکان رجلا عبوسا مهیبا و کان الوالد یحبّ لو کان امری علی العکس اعنی یحب ان الازم المزّی اکثر من ملازمة الذّهبی لعظمة المزّی عنده و کنت غالبا إذا جئت من عند شیخ یقول هات ما استفدت ما قرأت ما سمعت فاحکی له مجلسی معه فکنت إذا جئت من عند الذهبی یقول جئت من عند شیخک و إذا جئت من عند الشیخ نجم الدّین العجفاری یقول جئت من جامع تنکر لان الشیخ نجم الدّین کان یشغلنا فیه و إذا جئت من عند الشیخ شهاب الدّین بن النقیب یقول جئت من الشامیّة لانی کنت اقرأ علیه فیها و إذا جئت من عند الشیخ أبی العباس الاندرسی یقول جئت من الجامع لانی کنت اقرأ علیه فیه و هکذا و امّا إذا جئت من عند المزّی فیقول جئت من عند الشیخ و یفصح بلفظ الشیخ و یرفع بها صوته و انا جازم بانه انما کان یفعل ذلک لیثبّت فی قلبی عظمته و یحثّنی علی ملازمته و شعر مرّة مکان بدار الحدیث الاشرفیّة فنزّلنی فیه فعجبت من ذلک فانه کان لا یری تنزیل اولاده من المدارس و انا لم آل فی عمری فقاهة غیر الحدیث و الاعادة الاّ عند الشیخ الوالد و انّما کان یؤخّرنا الی استحقاق وقت التدریس علی هذا ربّانا رحمه اللّه فسالته فقال لیقال انک کنت فقیها عند المزی و لمّا بلغ المزّی ذلک امرهم ان یکتبوا اسمی فی الطبقة العلیاء فبلغ ذلک الوالد فانزعج و قال خرجنا من الجدّ الی اللّعب لا و اللّه عبد الوهّاب شابّ و لا یستحق الان هذه الطبقة اکتبوا اسمه مع المبتدین فقال له شیخنا الذهبی و اللّه هو فوق هذه الدّرجة و هو محدّث جیّد هذه عبارة الذهبی فضحک الوالد و قال یکون مع المتوسّطین الخ و احمد بن علی بن یوسف بن الزکی عبد الرحمن بن یوسف بن عبد الملک بن یوسف بن علی بن أبی الزهر الحلبی الاصل المزّی ابو الحجاج جمال الدّین الحافظ ولد فی ربیع الآخر سنة 654 فلو کان له من استجاز له لادرک إجازة المرسی و البلدانی و غیرهم و لکن طلب بنفسه فی اوّل سنة خمس و سبعین فاکثر عن احمد بن أبی الخیر و المسلم بن علان و الفخر بن البخاری و نحوهم من اصحاب ابن طبرزد و الکندی و الحرستانی و سمع الکتب الطوّال کالسّتة و المسند و المعجم الکبیر و تاریخ الخطیب و النسب الزّبیر و السنن

الکبیر و المستخرج علی مسلم و الحلیة و الدلائل و من الاجزاء الوفا و مشیخة نحو الف شیخ و اخذ عن الشیخ محی الدّین النووی و غیره و سمع بالشام و الحرمین و مصر و حلب و الاسکندریّة و غیرها و اتقن اللّغة و التصریف و کان کثیر الحیاء و الاحتمال و القناعة و التواضع و التردّد الی الناس مع الاجماع عنهم قلیل الکلام جدا حتّی یسئل فیجیب و یجید و کان لا یتکبر بفضائله و لا یغتاب احدا و یتوجّه الی الصّالحیّة ماشیا الی ان دخل فی عشر التسعین و هو علی ذلک و کان مغرورا؟ ؟ ؟ بطلب الکیمیا فلا یزال فی نقر و اوّل ما حصل له من الوظائف الناصریّة بعد ابن أبی الفتح ثمّ دار الحدیث الاشرفیّة بعد ابن السّرسنی و قال ابن تیمیّة مّا باشرها المزّی لم یلها من حین بنیت الی الان احق بشرط الواقف منه لقول الواقف فان اجتمع من فیه الرّوایة و من فیه الدرایة قدّم من فیه الرّوایة قال الذهبی ما رأیت احدا فی هذا الشأن احفظ منه و کان فی شبیبته صحب العفیف التلمسانی فلما نبین له ضلاله هجره الی ان قال قال الذهبی لم یخرج لنفسه شیئا لا مشیخة و لا معجما و لا فهرستا و لا عوالی و انّما املی قلیلا ثمّ ترک و کان یلام علی ذلک فلا یجیب و صنّف تهذیب الکمال فاشتهر فی زمانه و حدّث به خمس مرار و حدّث بکثیر من مسموعاته الکبار و الصّغار عالیا و نازلا و غالب المحدثین من دمشق و غیرها قد تلمّذوا و استفادوا منه و سألوه عن المعضلات فاعترفوا بفضله و علو ذکره بالغ ابو حیّان فی القطر الحبی فی تقریظه و الثناء علیه و کذلک ابن سیّد الناس فی اجوبته الی الحسین بن أبی ایبک قال و وجدت بدمشق اهل العلم الامام المقدم و الحافظ الذی فاق من تاخّر من اوانه و من تقدّم ابا الحجاج المزّی بحر هذا العلم الزّاخر و وحیده القائل من رآه لم یترک الاوّل للآخر احفظ الناس للتراجم و اعلمهم بالرواة من

اعارب و اعاجم لا یخص بمعرفته مصرا دون مصر و لا ینفرد علمه باهل عصر معتمدا آثار السلف الصّالح مجتهدا فی ما ینظر به من حفظ السنّة من الفضائح معرضا عن الدنیا و اسبابها مقبلا علی طریقته التی امر بی بها لا یبالی ما ناله من الازل و لا یخالط جسده شیء من الهزل و قال الذهبی کان خاتمة الحفاظ و ناقد الاسانید و الالفاظ و هو صاحب معضلاتها و موضح مشکلاتها حفظ القرآن فی صباه و تفقّه للشافعیة مدّة و عنی باللغة فبرع فیها و اتقن النحو و الصّرف و له عمل فی المعقول و معرفة شیء من الاصول و کتابته حلوة و فیه حیاء و حلم و سکینة و احتمال و قناعة و ترک التجمل و الانجماع عن الناس و صبر علی من یؤذیه و قلّة کلام الاّ ان یسئل فیفید الی ان قال نقلا عن الذهبی و کان لا یکاد یعرف قدره الاّ من اکثر مجالسة و قال أی الذهبی و کان مع حسن خطه ذا اتقان قلّ ان یوجده فیه غلط و کان خیرا ذا دیانة و تصوّن من الصّغر و سلامة باطن و ابو بکر بن احمد اسدی در طبقات شافعیه گفته یوسف بن عبد الرّحمن بن یوسف بن عبد الملک بن یوسف بن علی بن أبی الزهر الامام العلامة الحافظ الکبیر شیخ المحدثین عمدة الحفاظ اعجوبة الزمان جمال الدین ابو الحجاج بن الزکی أبی محمّد القضاعی الکلبی الحلبی ثمّ الدمشقی المزّی مولده فی ربیع الآخر سنة اربع و خمسین و ستمائة بظاهر حلب و نشأ بالعزّة قرأ شیئا من الفقه علی مذهب الشافعی و حصّل طرفا من العربیة و برع فی التصریف و اللّغة ثمّ شرع فی طلب الحدیث بنفسه و له عشرون سنة و سمع الکثیر و رحل قال بعضهم و مشیخته نحو الالف و برع فی فنون الحدیث و اقر له الحفاظ من مشایخه و غیرهم بالتقدم و حدث بالکثیر نحو خمسین سنة فسمع منه الکبار و الحفاظ و ولی دار الحدیث الاشرفیة ثلثا و عشرین سنة و قال الذهبی فی المعجم المختص شیخنا الامام العلامة الحافظ الناقد المحقق المفید محدث الشام طلب الحدیث سنة اربع و تسعین و هلّم حرا و اکثر و کتب العالی و النازل بخطّه الملیح المتقن و کان عارفا بالنحو و التصریف بصیرا باللّغة یشارک فی الفقه و الاصول و یخوض فی مصالق المعقول و یروی الحدیث کما فی النفس متنا و استنادا و إلیه المنتهی فی

معرفة الرجال و طبقاتهم و من نظر فی کتابه تهذیب الکمال علم فحلّه من الحفظ فما رأیت مثله و لا رای هو مثل نفسه فی معناه و کان ینطوی علی دین و سلامة باطن و تواضع و فراغ عن الریاسة و قناعة و حسن سمت و قلة کلام و حسن احتمال و قد بالغ فی الثّناء علیه ابو حیّان و ابن سیّد الناس و غیرهما من علماء العصر توفی فی صفر سنة اثنتین و اربعین و سبعمائة و دفن بمقبرة الصّوفیّة غربی قبر ابن تیمیة و من تصانیفه تهذیب الکمال و الاطراف و غیرهما و جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر سیوطی در طبقات الحفاظ گفته المزّی الامام العالم الحبر الحافظ الاوحد محدث الشام جمال الدین ابو الحجاج یوسف بن عبد الرّحمن بن یوسف القضاعی ثمّ الکلبی المزی الشافعی ولد بحلب سنة 654 و نشأ بالمزّة و تفقه قلیلا ثمّ اقبل علی هذا الشأن و رحل و سمع الکثیر و نظر فی اللغة و مهر فیها و فی التصریف له قرأ العربیّة و امّا معرفة الرّجال فهو حامل لوائها لم تر العیون مثله صنف تهذیب الکمال و الاطراف و املی مجالسه و اوضح مشکلات و معضلات ما سبق إلیها من علم الحدیث و رجاله و ولی مشیخة دار الحدیث الاشرفیّة مات یوم السبت ثانی عشر صفر سنة 742 و محمد بن محمد المعروف بابن الشحنة الحلبی در روض المناظر فی علم الاوائل و الاواخر در سنة اثنتین و اربعین و سبعمائة گفته و فیها توفی الحافظ ابو الحجاج یوسف بن الزکی عبد الرحمن بن یوسف المزّی و هو القائل ان عاد یوما رجل مسلم اخا له فی اللّه او زاره

فهو جدیر عند و اهل النّهی بان یحطّ اللّه او زاره

توفی بدمشق و قد ناهن التسعین و جمال الدین ابو المحاسن یوسف بن المقری تغری بردی در نجوم زاهره گفته و توفی الحافظ الحجّة جمال الدّین ابو الحجاج یوسف بن الزّکی عبد الرّحمن بن یوسف بن علی بن عبد الملک بن أبی الزهر القضاعیّ الکلبی المزّی الحلبی المولد ولد بظاهر حلب فی عاشر ربیع الآخر سنة اربع و خمسین و ستمائة و مات بدمشق فی ثانی عشر صفر و کان اماما فی عصره احد الحفاظ المشهورین سمع الکثیر و رحل و کتب و صنّف و قد ذکرنا عدة کثیرة من مشایخه و سماعاته

فی ترجمته من المنهل الصّافی و نبذة کبیرة من اخباره و من مصنفاته کتاب تهذیب الکمال و هو فی غایة الحسن فی معناه و محمّد بن علی بن محمّد شوکانی در بدر طالع بمحاسن من بعد القرن التاسع گفته یوسف بن الزکی عبد الرّحمن بن یوسف بن عبد الملک بن یوسف بن علی بن أبی الزهر الحلبی الاصل المزّی ابو الحجاج جمال الدّین الامام الکبیر الحافظ صاحب التّصانیف ولد فی ربیع الآخر سنة 653 و طلب بنفسه فاکثر عن احمد بن أبی الخیر و مسلم بن علان و الفخرین البخاری و نحوهم من اصحاب ابن طبرزد و الکندی و سمع الکتب الطوال و الاجزاء و مشایخه نحو الالف و من مشایخه النووی بالشام و الحرمین و مصر و حلب و الاسکندریّة و غیرها و اتقن اللّغة و التصریف و تبحّر فی الحدیث و درس بمدارس منها دار الحدیث الاشرفیّة و لما ولی تدریسها قال ابن تیمیّة لم یلها من حین بنیت الی الآن احق بشرط الواقف منه قال الذهبی ما رأیت احدا فی هذا الشأن احفظ منه و اوذی مرّة بسبب ابن تیمیّة لانها لمّا وقعت له المناظرة مع الشافعیة و بحث معه الصفی الهندی و ابن الزملکانی کما تقدّمت الاشاره الی ذلک شرع صاحب الترجمة یقری کتاب خلق افعال العباد للبخاری قاصدا بذلک الردّ علی المخالفین لابن تیمیّة فغضب الفقهاء و قالوا نحن المقصودون بهذا فبلغ ذلک القاضی الشافعی یومئذ فامر بسجنه فتوجّه ابن تیمیّة و اخرجه من السجن بیده فغضب النائب فاعید ثمّ اخرج عنه فامر النائب ان ینادی بانّ من تکلم فی العقائد یقتل و من مصنفاته تهذیب الکمال اشتهر فی زمانه و حدث به خمس مرّات و کتاب الاطراف و هو کتاب مفید جدّا و قد اخذ عنه الاکابر و ترجموا له و عظموه جدّا قال ابن سید الناس فی ترجمته انه احفظ الناس للتراجم و اعلمهم بالرّواة من اعارب و اعاجم و اطال الثناء علیه و وصفه باوصاف ضخمة و قال انّه فی اللّغة امام و له فی الفرائض معرفة و المام و قال الصّفدی سمعنا صحیح مسلم علی السیّد منجی و هو حاضر فکان یرد علی القاری فیقول القاری ما عندی الا ما قرأت فیوافق المزّی بعض من حضر ممن بیده نسخة اما بان یوجد فیها کما قال او یوجد مظنّنا علیه او فی الحاشیة و لما ذکر ذلک منه قلت له ما النسخة الصحیحة

الاّ انت قال و لم ار بعد أبی حیّان مثله فی العربیّة خصوصا التصریف و لم یکن مع توسّعه فی معرفة الرّجال یستحضر تراجم غیر المحدثین لا من الملوک و لا من الوزراء و القضاة و الادباء و قال الذهبی کان خاتمة الحفّاظ و ناقد الاسانید و الالفاظ و هو صاحب معضلاتنا و مرجع مشکلاتنا قال و فیه حیاء و کرم و سکینة و احتمال و قناعة و ترک التجمّل و انجماع عن الناس و مات یوم السبت ثانی عشر صفر سنة 744 و صدیق حسن خان در تاج مکلل گفته یوسف بن الزّکی عبد الرحمن یعرف بابی الحجاج المزّی الامام الکبیر الحافظ ولد سنة 654 و قال نعمان فی الروضة الغناء سنة 650 و قال دفن بمقبرة الصوفیة غربی قلب ابن تیمیة انتهی و بالجملة طلب بنفسه فاکثر و مشایخه نحو الالف و من مشایخه النووی فتبحّر فی الحدیث و درس بمدارس منها دار الحدیث الاشرفیة و لما ولی تدریسها قال ابن تیمیة لم یلها من حین بنیت الی الان احق بشرط الواقف منه قال الذهبی ما رأیت احدا فی هذا الشأن احفظ منه و اوذی مرة بسبب ابن تیمیة لانها لما وقعت له المناظرة مع الشافعیة و بحث معه الصّفی الهندی و ابن الزّملکانی شرع صاحب الترجمة یقرئ کتاب خلق افعال العباد للبخاری قاصدا بذلک الردّ علی المخالفین لابن تیمیة فغضب الفقهاء و قالوا نحن المقصودون بهذا فبلغ ذلک القاضی الشافعی یومئذ فامر بسجنه فتوجّه ابن تیمیة و اخرجه من السجن بیده فغضب النائب فاعید ثم أخرج عنه فامر النّائب ان ینادی بانّ من تکلم فی العقائد یقتل و من مصنفاته تهذیب الکمال اشتهر فی زمانه و حدث به خمس مرّات و کتاب الاطراف و هو کتاب مفید جدّ او لم یکن مع توسّعه فی معرفة الرّجال یستحضر تراجم غیر المحدثین لا من الملوک و لا من الوزراء و القضاة و الادباء قال الذهبی کان خاتمة الحفاظ و ناقد الاسانید و الالفاظ و هو صاحب معضلاتنا و مرجع مشکلاتنا و قال فیه حیاء و کرم و سکینة و احتمال و قناعة و انجماع عن الناس مات سنة 744 و فی الروضة الغناء سنة 743 انتهی و مولوی حسن زمان در قول مستحسن گفته قال الحافظ المزّی نسبة الی مزّة بکسر المیم و تشدید زاء معجمة بلدة بالشام و قد قال الذهبی فیه شیخنا الامام العلامة الحافظ الناقد المحقق المفید محدث الشام یروی الحدیث کما فی النفس متنا و اسنادا و إلیه المنتهی فی معرفة الرّجال و طبقاتهم

و من نظر فی کتابه تهذیب الکمال علم محلّه من الحفظ فما رأیت مثله و لا رأی هو مثل نفسه

3-توثیق رجال سند ابو داود طیالسی

وجه سوم آنکه از ملاحظه افادات دیگر محققین باکمال در کتب نقد رجال هم ثقت و اعتماد روات این اسناد ظاهر و باهرست اما ابو عوانة وضاح پس وثوق و اعتماد و اتقان و جلالت شان او واضح و عیان و مسلم اکابر اعیان و غیر محتاج باثبات و بیان و مستغنی از افات شاهد و برهانست و ارباب صحاح سته کافة روایات او را بر سر و چشم می نهند و تلقی بقبول می نمایند ذهبی در کاشف می گوید وصّاح بن عبد اللّه الحافظ ابو عوانة الیشکریّ مولی یرید بن عطا سمع قتادة و ابن المنذر و عنه عفّان و قتیبة و لوین ثقة متقن الکتابة توفّی 176 و در تقریب ابن حجر عسقلانی مسطورست وضّاح بتشدید المعجمة ثم مهملة بن عبید اللّه الیشکریّ بالمعجمة الواسطی البزاز ابو عوانة مشهور بکیشه ثقة ثبت من السابعة مات سنة خمس او ست و سبعین و مراد عسقلانی از سابعه طبقه سابعه است و آن عبارتست از کبار اتباع تابعین مثل مالک و ثوری قال فی صدر التقریب فی تفسیر الطبقات السّابعة کبار اتباع التّابعین کمالک و الثوری اما ابو بلج یحیی بن سلیم پس سلیم از معایب و بری از مثالب و مشائن و ممدوح اکابر جامعین مکارم و محاسنست ابو الحجاج مزی در تهذیب الکمال گفته ابو بلج الفزاری الواسطی و یقال الکوفی و هو الکبیر اسمه یحیی بن سلیم بن بلج و یقال یحیی بن أبی الاسود روی عن الجلاس و یقال عن أبی الجلاس و عن ابیه سلیم بن بلج و عبایة بن رفاعة بن رافع بن خدیج و عمرو بن میمون الاودی و محمد بن حاطب الجمحی و أبی الحکم العنزی روی عنه ابراهیم بن المختار و ابو یونس حاتم بن أبی صغیرة و حصین بن نمیر و زائدة بن قدامة و زهیر بن معاویة و سفین الثوری و سوید بن عبد العزیز و شعبة بن الحجاج و شعیب بن صفوان و هشیم بن بشیر و ابو جمة السّکری و ابو عوّانة قال اسحاق بن منصور عن یحیی بن معین ثقة و کذلک قال محمّد بن سعد و النّسائی و الدّار قطنی و قال البخاری فیه نظر و قال ابو حاتم صالح الحدیث لا باس به و قال محمّد بن سعد قال یزید بن هارون قد رایت ابا بلج و کان جارا لنا و کان یتخذ الحمام یستانس بهن و کان یذکر اللّه کثیرا و قال لو قامت القیامة لدخلت الجنّة لذکر اللّه عزّ و جل روی له الاربعة انتهی نقلا عن قطعة من تهذیب الکمال المقبول عند

الفحول اشتریتها فی حدیدة وقت القفول من سفر الحجّ و زیارة الرسول صلّی اللّه علیه و آله ما هبّ الشمال و القبول ازین عبارت ظاهرست که ارباب صحاح اربعه یعنی ابو داود و ترمذی و نسائی و ابن ماجه روایت از ابو بلج می کنند یعنی روایت او را صحیح و معتمد و معتبر می دانند که در صحاح خود آن را وارد می نمایند و نیز از آن ظاهرست که سفین ثوری و شعبه بن الحجاج و دیگر اساطین حائزین فضائل ذات الابتلاج از ابو بلج و یحیی روایت می کنند و یحیی بن معین و محمد بن سعد و نسائی و دارقطنی او را نصا و تصریحا لا اشاره و تلمیحا توثیق کرده اند که لفظ ثقة در حق او اطلاق نموده پس بعد شهادت این ارکان اربعه که علل اربعه نقد و تحقیق و معروف بنهایت امعان و تدقیق اند قول بخاری فیه نظر ناشی از سقم نظر و فقد بصر و اقتحام خطر و محض هزل و هذر و ایقاع ناس در التباس و وسواس و غرر و انهماک و اصرار در اضرار و ضرر و مخالفت محققین فن حدیث و خبر و غیر قابل نزد نقاد رجال و ماهرین فن اثر خواهد بود و محمود عینی در عمدة القاری شرح صحیح بخاری در شرح

حدیث جعلوا آخر صلاتکم باللیل وترا گفته فیه الدلالة علی وجوب الوتر و اختلف العلماء فیه فقال القاضی ابو الطیّب انّ العلماء کافة قالت انه سنة حتّی ابو یوسف و محمد و قال ابو حنیفة وحده هو واجب و لیس بفرض و قال ابو حامد فی تعلیقه الوتر سنة مؤکدة و لیس بفرض و لا واجب و به قالت الامّة کلها الا ابا حنیفة و بذلک قال بعضهم و قد استدل بهذا الحدیث بعض من قال بوجوبه و تعقب بان صلاة اللّیل لیست واجبة فکذا آخره و بان الاصل عدم الوجوب حتی یقوم دلیله و قال الکرمانی ایضا ما یشبه هذا قلت هذا کله من آثار التعصب فکیف یقول القاضی ابو الطیب و ابو حامد و هما امامان مشهوران بهذا الکلام الّذی لیس بصحیح و لا قریب من الصّحة و ابو حنیفة لم یتفرد بذلک هذا القاضی ابو بکر بن العربی ذکر عن سحنون و اصبغ و ابن الفرج وجوبه و حکی ابن حزم انّ مالکا قال من ترکه ادّب و کانت جرحة فی شهادته و حکاه ابن قدامة فی المغنی عن احمد و فی المصنف عن مجاهد بسند صحیح هو واجب و لم یکتب و عن ابن عمر بسند صحیح ما احبّ أی ترک الوتر و ان لی حمر النّعم و حکی ابن بطال وجوبه علی اهل القرآن عن ابن مسعود و حذیفة و ابراهیم النّخعی و عن یوسف بن خالد السّمنی شیخ الشافعی وجوبه و حکی ابن أبی شیبة ایضا عن سعید بن المسیّب و أبی عبیدة

بن عبد اللّه بن مسعود و الضّحاک انتهی فاذا کان الامر کذلک کیف یجوز لابی الطیّب و لابی حامد ان یدعیا هذه الدّعوی الباطلة فهذا یدل علی عدم اطلاعهما فیما ذکرنا فجهل الشخص بالشیء لا ینفی علم غیره به و قول من ادّعی التعقب بانّ صلاة اللّیل لیست بواجبة الی آخره قول واه لأنّ الدّلائل قامت علی وجوب الوتر منها ما

رواه ابو داود نا محمد بن المثنی ابو اسحاق الطالقانی نا الفضل بن موسی عن عبید اللّه بن عبد اللّه العتکی عن عبد اللّه بن بریدة عن ابیه قال سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم یقول الوتر حق فمن لم یوتر فلیس منّا الوتر حق فمن لم یوتر فلیس منّا الوتر حقّ فمن لم یوتر فلیس منّا و هذا حدیث صحیح و لهذا اخرجه الحاکم فی مستدرکه و صحّحه فان قلت فی اسناده ابو المنیب عبید اللّه بن عبد اللّه و قد تکلّم فیه البخاری و غیره قلت قال الحاکم وثّقه ابن معین و قال ابن أبی حاتم سمعت أبی یقول هو صالح الحدیث و انکر علی البخاری ادخاله فی الضعفاء فهذا ابن معین امام هذا الشأن و کفی حجّة فی توثیقه ایّاه ازین عبارت ظاهرست که عینی رئیس الأعیان تکلم بخاری و غیر او را در ابو المنیب لبیب والا شأن ساقط از اعتماد و اعتبار و ایقان دانسته و بجنب توثیق ابن معین آن را لا شیء و بی اصل قرار داده و محض توثیق ابن معین والا نصاب را برای ازاله مرض تشکیک و ارتیاب کافی و وافی گردانیده پس هر گاه تکلم بخاری در ابو المنیب با تکلم غیر بخاری در و بجهت محض توثیق ابن معین قابل اعتنا و التفات نباشد تنها نظر بخاری بجنب توثیق یحیی بن معین با توثیق سه کس دیگر از اساطین یعنی ابن سعد و نسائی و دارقطنی ابو بلج را چه طور بکار آید و التفات و احتفال اهل کمال را شاید فالحمد للّه المعین حیث ثبت بشهادة یحیی بن معین و ثلثة آخر من جهابذتهم الاساطین وثوق أبی بلج المتین و راح الارتیاب و التشکیک المهین و مخفی نماند که فضائل و محامد و مناقب و مفاخر یحیی بن معین و نسائی و دارقطنی و ما بعد انشاء اللّه مفصّلا مذکور خواهد شد در این جا پاره از جلائل فضائل بهیّه و عوالی مآثر سنیة محمد بن سعد کاتب عالی مناقب والا مناصب جلیل المراتب مذکور می شود عبد الکریم سمعانی در انساب گفته و ابو عبد اللّه

محمد بن سعد بن منیع الکاتب الزهری مولاهم بنی هاشم و هو کاتب محمد بن عمر الواقدی ایضا سمع سفین بن عیینة و اسماعیل بن علیة و محمد بن أبی فدیک و ابا ضمرة انس بن عیاض و معن بن عیسی و الولید بن مسلم و من بعدهم و کان من اهل الفضل و العلم و صنّف کتابا کبیرا فی طبقات الصّحابة و التّابعین و الصّالحین الی وقته فاجاد فیه و احسن روی عنه الحارث بن أبی سامة و الحسین بن فهم و ابو بکر بن أبی الدنیا و حکی عن یحیی بن معین انه رماه بالکذب و نقل النّاقل غلط او وهم لأنّه من اهل العدالة و حدیثه یدل علی صدقه فانه یتجرّی فی کثیر من روایاته و قال ابن أبی حاتم الرّازی سألت أبی عن محمّد بن سعد فقال یصدق روایته جاء الی القواریری و سأله عن احادیث فحدثه و حکی ابراهیم الحربی قال احمد بن حنبل یوجّه فی کل جمعة بحنبل بن اسحاق الی ابن سعد یاخذ منه جزئین من حدیث الواقدی ینظر فیهما الی الجمعة الاخری ثمّ یردها و یاخذ غیرها قال ابراهیم و لو ذهب و سمعها کان خیرا له و مات فی جمادی الآخرة سنة ثلثین و مائتین ببغداد و هو ابن اثنتین و ستین سنة و کان کثیر العلم و الحدیث و الرّوایة و کتب الحدیث و غیره من کتب الغریب و الفقه و ابن خلکان در وفیات الأعیان گفته ابو عبد اللّه محمد بن سعد بن منیع الزهری البصری کاتب الواقدی کان احد الفضلاء الاجلاّء صحب الواقدی المذکور قبله زمانا و کتب له فعرف به و سمع سفین بن عیینة و انظاره و روی عنه ابو بکر بن أبی الدّنیا و ابو محمد الحارث بن أبی أسامة التّمیمی و غیرهما و صنّف کتابا کبیرا فی طبقات الصّحابة و التابعین و الخلفاء الی وقته فاجاد فیه و احسن و هو یدخل فی خمس عشر مجلدة و له طبقات اخری صغری او کان صدوقا و ثقة و یقال اجتمعت کتب الواقدی عنه اربعة انفس اوّلهم کاتبه محمد بن سعد المذکور و کان کثیر العلم واسع الحدیث و الرّوایة کثیر الکتبة کتب الحدیث و الفقه و غیرهما و قال الحافظ ابو بکر صاحب تاریخ بغداد فی حقّه و محمد بن سعد عندنا من اهل العدالة و حدیثه یدلّ علی تصدیقه فانّه یتحرّی فی کثیر من روایاته و هو من موالی الحسین بن عبد اللّه بن عبید اللّه بن العباس بن عبد المطلب و توفّی یوم الاحد

لاربع خلون من جمادی الآخرة سنة ثلثین و مائتین ببغداد و دفن فی مقبرة باب الشام و هو ابن اثنتین و ستین سنة رحمه اللّه تعالی و ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته محمد بن سعد الحافظ العلامة ابو عبد اللّه البصری مولی بنی هاشم مصنّف الطبقات الکبیر و الصّغیر و مصنّف التّاریخ و یعرف بکاتب الواقدی سمع هسیما و سفین بن عیینة و ابن علیّة و الولید بن مسلم و طبقتهم و اکثر و عن محمّد بن عمر الواقدی و تنزل فی الرّوایة الی یحیی بن معین و اقرانه حدث عنه ابن أبی الدنیا و احمد بن یحیی البلاذری و الحرث بن أبی أسامة و الحسین بن فهم و آخرون قال ابن فهم کان کثیر العلم کثیر الکتب کتب الحدیث و الفقه و الغریب قال و توفّی فی جمادی الآخرة سنة ثلثین و مائتین عن اثنتین و ستین سنة و نیز ذهبی در عبر در سنه ثلاثین و مائة گفته و فیها الامام الحبر ابو عبد اللّه محمد بن سعد الحافظ کاتب الواقدی و صاحب الطبقات و التاریخ ببغداد فی جمادی الآخرة و له اثنان و ستون سنة روی عن سفیان بن عیینة و هشیم و خلق کثیر قال ابو حاتم صدوق و نیز ذهبی در کاشف گفته محمد بن سعد الکاتب مولی بنی هاشم عن هشیم و ابن عیینة و خلق مات سنة 230 و حکایة و ابن محبر عسقلانی در تقریب گفته محمد بن سعد بن منیع الهاشمی مولاهما البصری نزیل بغداد کاتب الواقدی صدوق فاضل من العاشرة مات سنة ثلثین و هو ابن اثنتین و ستین و جلال الدین سیوطی در طبقات الحفاظ گفته محمد بن سعد بن منیع البصری الحافظ کاتب الواقدی نزیل بغداد روی عن أبی داود الطیالسی و الواقدی و هشیم و ابن عیینة و الولید بن مسلم و خلق و عنه ابو بکر بن أبی الدنیا و الحارث بن أبی أسامة قال الخطیب کان من اهل العلم و الفضل و صنف کتابا کبیرا فی طبقات الصّحابة و التابعین و من بعدهم الی وقته فاجادوا حسن مات سنة 630 و مولوی صدیق حسن خان معاصر در تاج مکلّل گفته ابو عبد اللّه محمد بن سعد الزهری کاتب الواقدی کان احد الفضلاء و النبلاء صحب الواقدی و سمع سفین بن عیینة و انظاره و روی عنه ابو بکر بن أبی الدّنیا و ابو محمد الحرث بن أبی أسامة التمیمی و صنف کتابا کبیرا فی طبقات الصّحابة و التابعین و الخلفاء الی وقته فاجاد فیه و احسن و هو یدخل فی خمس عشرة مجلّدة و کان صدوقا ثقة و کان کثیر العلم عزیر الحدیث و الرّوایة کثیر الکتب کتب الحدیث و

و الفقه و غیرهما قال الخطیب فی تاریخ بغداد محمد بن سعد عندنا من اهل العدالة و حدیثه یدل علی صدقه فانّه یتحرّی فی کثیر من روایته و هو من موالی بنی العباس توفی سنة 230 ببغداد رحمه اللّه تعالی و نیز صدیق حسن خان معاصر در اتحاف النبلاء گفته محمد بن سعد بن منیع الزهری کاتب الواقدی احدی از فضلای نبلای اجلاست سماعت از سفیان بن عیینة و انظارا و دارد از وی ابو بکر بن أبی الدنیا و حارث بن اسامه راوی اند کتابی کبیر دارد در طبقات صحابه و تابعین و خلفا تا وقت خود خیلی خوب و جیّد واقع شده در پانزده مجلد ست صدوق ثقه بود کثیر العلم عزیز العلم و الحدیث و الروایة کثیر الکتب کتب الحدیث و الفقه و غیرهما وفاتش در سنه ثلثین و مائتین در بغداد بوده و هو ابن اثنتین و ستین سنه رحمه اللّه تعالی انتهی اما عمرو بن میمون پس بلا شبهه او ثقه و مامون و کتب قوم بفضائل و محامد او مملو و مشحون ابن عبد البر در استیعاب گفته عمرو بن میمون الاودی ابو عبد اللّه ادرک النّبی صلّی اللّه علیه و سلم و صدق إلیه و کان مسلما فی حیاته و علی عهد رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم قال عمرو بن میمون قدم علینا معاذ الشام فلزمته و ما فارقته حتی دفنته ثمّ صحبت ابن مسعود و هو معدود فی کبار التّابعین من الکوفیین و هو الّذی رای الرّجم فی الجاهلیّة من القردة ان صحّ ذلک لان رواته مجهولون و قد ذکره البخاری عن نعیم عن هشیم عن حصین عن عمرو بن میمون الاودی مختصرا قال رأیت فی الجاهلیة قردة زنت رجموها یعنی القرود فرجمتها معهم و رواه عباد بن العوام عن حصین کما رواه هشیم مختصرا و امّا القصّة بطولها فانّها تدور علی ابن مسلم عن عیسی بن حطّان و لیس ممن یحتج بهما و هذا عند جماعة اهل العلم منکر لاضافة الزنی الی غیر مکلّف و اقامة الحدود فی البهائم و لو صح لکانوا من الجن لان العبادات فی الجن و الانس دون غیرهما و کان الرّجم فی التّوراة و روی انّ عمرو بن میمون حج ستین مرة ما بین حجّة و عمّر و مات سنة خمس و سبعین و ابو الحسن علی بن محمد بن عبد الکریم الجزری المعروف بابن الاثیر در اسد الغابة فی معرفة الصّحابة گفته عمرو بن میمون الاودی ابو عبد اللّه ادرک الجاهلیّة و کان قد اسلم فی زمان النّبی صلی اللّه علیه و سلم و حج مائة حجّة و قیل سبعون حجّة و ادّی صدقته الی النّبی صلی اللّه علیه و سلم قال عمرو بن میمون قدم علینا معاذ بن جبل الی الیمن رسولا من عند رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم مع السحر

رافعا صوته بالتکبیر و کان رجلا حسن الصّوت فالقیت علیه محبّتی فما فارقته حتّی جعلت علیه التراب ثمّ صحب ابن مسعود و هو معدود فی کبار التابعین من الکوفیین و هو الذی روی انه رای فی الجاهلیة قردة زنت فاجتمعت القرود فرجمتها و هذا ممّا دخل فی صحیح البخاری و القصّة بطولها تدور علی عبد الملک بن مسلم عن عیسی بن حطّان و لیسا ممّا یحتج بهما و هذا عند جماعة اهل العلم منکر لاضافة الزنا الی غیر مکلف و اقامة الحدود فی البهائم و لو صح لکانوا من الجن لان العبادات فی الانس و الجن دون غیرهما و قد کان الرجم فی التّوراة و توفی سنة خمس و سبعین اخرجه الثلثة و ذهبی در کاشف می فرماید عمرو بن میمون الاودی عن عمرو معاذ و طائفة و عنه زیاد بن علاقة و ابو اسحاق و محمد بن سوقة و آخرون و کان کثیر الحج و العبادة و هو الذی رجم القردة مات 74 و ابن حجر عسقلانی در تقریب گفته عمرو بن میمون الاودی ابو عبد اللّه و یقال ابو یحیی مخضرم مشهور ثقة عابد نزل الکوفة مات سنة اربع و سبعین و قیل بعدها و نیز عسقلانی در تهذیب التهذیب گفته عمرو بن میمون الاودی ابو عبد اللّه و یقال ابو الحسن الکوفی ادرک الجاهلیّة و لم یلق النّبی صلّی اللّه علیه و سلم و روی عن عمرو ابن مسعود و معاذ بن جبل و أبی ذر و أبی مسعود البدری و سعد بن أبی وقاص و معقل بن یسار و عائشة و أبی هریرة و ابن عباس و غیرهم و عن عبد الرحمن بن أبی لیلی و الربیع بن خیثم و هما من اقرانه بل اصغر منه روی عنه سعید بن جبیر و الربیع بن خیثم و ابن اسحاق السبیعی و عبد الملک بن عمیر و زیاد بن علاقة و هلال بن سنان و ابراهیم بن زید التیمی و عامر الشعبی و عمر بن مرّة و عطا بن السائب و محمد بن سوقة و حصین بن عبد الرحمن و آخرون قال العجلی کوفی تابعی ثقة جاهلی و قال ابو بکر بن عیّاش عن أبی اسحاق کان اصحاب النّبی صلی اللّه علیه و سلم یرضون بعمرو بن میمون و قال یونس ابن أبی اسحاق عن ابیه کان عمرو بن میمون إذا دخل المسجد فردا ذکر اللّه و قال الاوزاعی عن حسّان بن عطیّة عن عبد اللّه بن سابط عن عمرو بن میمون قدم علینا معاذ من الیمن رسول رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم من السّحر رافعا صوته

بالتکبیر احسن الصّوت فالقیت علیه محبّتی الحدیث و قال ابن معین و النّسائی ثقة قال ابو نعیم و غیر واحد مات سنة 74 و یقال سنة 77 قلت و ذکره ابن عبد البرّ فی الاستیعاب فقال ادرک النّبی صلی اللّه علیه و سلم و صدق إلیه و کان مسلما فی حیاته و ذکره ابن حبّان فی ثقات التابعین و نیز عسقلانی در اصابه فی تمییز الصّحابة گفته عمرو بن میمون الاودی یکنّی بابی عبد اللّه او أبی یحیی ادرک الجاهلیة و اسلم فی حیاة النّبی صلی اللّه علیه و سلم علی ید معاذ و صحبه ثمّ قدم المدینة و صحب ابن مسعود و حدث عنهما و عن عمرو أبی ذر و سعد و أبی هریرة و عائشة و غیرهم روی عنه سعید ابن جبیر و عبد الملک بن عمیر و الشعبی و عمر بن مرّة و حصین بن عبد الرّحمن و آخرون قال العجلی تابعی ثقة جاهلی کوفی و قال ابو بکر بن عیاش عن أبی اسحاق کان الصّحابة یرضونه و قال عبد الرحمن بن سابط عنه قدم علینا معاذ بن جبل من السحر رافعا صوته بالتکبیر فالقیت علیه محبّة منی فلزمته و اخرج البخاری من طریق حصین عن عمرو بن میمون قال رایت فی الجاهلیة قردة زنت اجتمع علیها قرود فرجموها فرجمتها معهم و هکذا اخرجه فی آخر باب القسامة فی الجاهلیّة و یلیه باب مبعث النّبی صلی اللّه علیه و سلم و اخرجه الإسماعیلی من وجه آخر عن عیسی بن حطان عن عمرو مطوّلا و اوّله کنت فی غنم أبی یعلی فجاء قرد مع قردة فتوسّد یدیها فجاء قرد اصغر منه فغمزها فسلت یدها سلاّ رفیقا و تبعته فوقع علیها ثمّ رجعت فاستیقظ فشمّها فصاح فاجتمعت القردة فجعل یصیح و یومی إلیها فذهبت القردة یمنة و یسرة فجاءوا بذلک القرد اعرفه فحفروا حفرة فرجموها فلقد رایت الرّجم فی غیر بنی آدم انتهی ملخّصا و قد استنکر ابن عبد البرّ هذا و قال ان ثبت هذا فلعل هؤلاء کانوا من الجن و انکر الحمیدی فی جمعه وجوده فی صحیح البخاری و هو عجیب منه فانه فی جمیع النسخ من روایة العزیزی و انما سقط من روایة النسفی و قال ابو عمر صدق الی النّبی صلی اللّه علیه و سلم فی حیاته و وثقه ابن معین و النّسائی و غیرهما و قال ابو نعیم مات سنة اربع و سبعین و فیها ارّخه غیر واحد و قیل مات سنة خمس و سبعین انتهی فالحمد للّه الّذی اظهر شین الجاحدین و مین المعاندین و زیّف تلمیعات المسوّلین و ضعّف

تلبیسات المزوّقین و ثبت ان کلّ ما لفّقوه هذر معیب فما اغنت عنهم آلهتهم التی یدعون من دون اللّه من شیء لما جاء امر ربّک و ما زادوهم غیر تتبیب

4-مدح ابن حزم روایت أبو داود طیالسی را

وجه چهارم آنکه علاوه بر ثبوت وثوق و اعتماد و اعتبار و جلالت شان روات مسند ابو داود طیالسی محض ایراد ابو داود آن را در مسند خود مبطل حکم ببطلان آنست و ایراد ابو داود این حدیث را در مسند خود ظاهرست چنانچه ابراهیم بن عبد اللّه الوصابی در کتاب الاکتفاء گفته

عن عمران بن حصین رضی اللّه عنه قال سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم یقول ان علیّا منّی و انا منه و هو ولیّ کل مؤمن بعدی اخرجه ابو داود الطیالسی فی مسنده و الحسن بن سفیان فی فوائده و ابو نعیم فی فضائل الصحابة و جلالت شان مسند طیالسی بمرتبه رسیده که ابن حزم آن را بر موطا که حسب افاده شاه ولی اللّه در حجّة اللّه البالغة أمّ الصحیحینست ترجیح داده ذهبی در تذکرة الحفاظ بترجمه ابن حزم گفته قد ذکر لابن حزم قول من یقول اجل المصنّفات الموطّا فقال بل اولی الکتب بالتعظیم الصحیحان و صحیح سعید بن السّکن و المنتقی لابن الجارود و المنتقی لقاسم بن اصبغ و مصنّف الطّحاوی و مسند البزّار و مسند ابن أبی شیبة و مسند احمد بن حنبل و مسند ابن راهویه و مسند الطیالسی و مسند الحسن بن سفین و مسند سنجر و مسند عبد اللّه بن محمّد السّندی و مسند یعقوب بن شیبة و مسند علی بن المدینی و مسند ابن أبی عزدة و ما جری مجری هذه الکتب التی افردت لکلام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم صرفا ثم بعدها التی فیها کلامه و کلام غیره مثل مصنّف عبد الرّزاق و مصنّف أبی بکر بن أبی شیبة و مصنّف بقی بن مخلّد و کتاب محمّد بن نصر المروزی و کتاب أبی بکر بن المنذر الاکبر و الاصغر ثم مصنّف حماد بن سلمة و مصنّف سعید بن منصور و مصنّف وکیع و مصنّف الفریابی و موطّإ ابن انس و موطّإ ابن أبی ذئب و موطّإ ابن وهب و مسائل احمد بن حنبل و فقه أبی عبید و فقه

أبی ثور ازین عبارت ظاهرست که ابن حزم مسند أبی داود را بر موطا ترجیح داده و آن را مقارن جمعی از کتب جلیلة الشأن که اولای کتب به تعظیمست مثل صحیحین و صحیح ابن سکن و امثال آن گردانیده و افاده کرده که این مسند و امثال آن مخصوص و مفرد برای صرف کلام جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلمست و کتب دیگر که در آن کلام آن حضرت و کلام دیگرانست مثل مصنف عبد الرزاق و مصنّف ابن أبی شیبه و موطای مالک و امثال آن پست تر ازین مسند و امثال آنست پس ابطال و تکذیب این حدیث شریف که مرویست در چنین مسند ممدوح ابن حزم نهایت بعید از تثبت و حزم و بحتم و جزم عین جزم حبل انصاف و آزرم و خرم اصل حیا و شرمست و مخفی نماند که ابن حزم از اکابر ائمه نحاریر و اجلّه کملاء مشاهیر سنیه است ذهبی در عبر در سنه ست و خمسین و اربعمائة گفته ابو محمّد بن حزم العلاّمة علی بن احمد بن سعید بن حزم بن غالب بن صالح الاموی مولاهم الفارسی الاصل الاندلسی القرطبی الظاهری صاحب المصنّفات مات مشرّدا عن بلده من قبل الدولة ببادیة بقریة لیلة لیومین بقیا من شعبان عن اثنتین و سبعین سنة روی عن أبی عمرو بن الجسور و یحیی بن مسعود و خلق و اوّل سماعه سنة تسع و تسعین و ثلاثمائة و کان إلیه المنتهی فی الذکاء وحدة الذهن و سعة العلم بالکتاب و السّنّة و المذاهب و الملل و النّحل و العربیة و الادب و المنطق و الشعر مع الصّدق و الامانة و الدیانة و الحشمة و السّؤدد و الریاسة و الثروة و کثرة الکتب قال الغزّالی وجدت فی اسماء اللّه تعالی کتابا لابی محمّد بن حزم یدل علی عظم حفظه و سیلان ذهنه و قال صاعد فی تاریخه کان ابن حزم اجمع اهل الاندلس قاطبة لعلوم الاسلام و اوسعهم معرفة مع توسّعه فی علم اللسان و البلاغة و الشعر و السّیر و الاخبار اخبرنی ابنه الفضل انّه اجتمع عنده بخطو ابیه من تالیفه نحو اربعمائة مجلد و عبد الرحمن بن أبی بکر سیوطی در طبقات الحفاظ گفته ابن حزم الامام العلامة الحافظ الفقیه

ابو محمّد علی بن احمد بن سعید بن حزم بن غالب بن صالح بن خلف الفارسی الاصل الترمذی الاموی مولاهم القرطبی الظاهری کان اوّلا شافعیّا ثمّ تحوّل ظاهریّا و کان صاحب فنون و ورع و زهد و إلیه المنتهی فی الذکاء و الحفظ و سعة الدائرة فی العلوم اجمع اهل الاندلس قاطبة لعلوم الاسلام و اوسعهم معرفة مع توسّعه فی علم اللسان و البلاغة و الشعر و السّیر و الاخبار له المحلّی علی مذهبه و اجتهاده و شرحه المحلی و الملل و النّحل و الایصال فی فقه الحدیث و غیر ذلک آخر من روی عنه بالاجازة ابو الحسن شریح بن محمّد مات فی جمادی الاولی سنة سبعة و خمسین و اربعمائة و ابن عربی در فتوحات مکّیّه گفته روایت النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم فی المنام و قد عانق ابا محمّد بن حزم المحدّث فغاب الواحد فی الآخر فلم یر الاّ واحد و هو رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فهذه غایة الوصلة و هو المعبّر عنه بالاتحاد و نیز باید دانست که مسند ابو داود طیالسی بسبب کمال اعتماد و اعتبار داخل اجازات علماء کبار و از مرویات محدثین جلیل الفخار می باشد ابو مهدی عیسی بن محمد الثعالبی که محامد علیّه و مناقب سنیّه او بر ناظر خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر فضل اللّه محبّی مخفی و محتجب نیست و برای اثبات عظمت و جلالت مرتبه او زیاده ازین چه می تواند بود که او از آن مشایخ سبعه است که والد مخاطب در رساله ارشاد حمد الهی بر اتصال سند خود بایشان بجا آورده در مقالید الاسانید باسانید عدیده سلسله روایت خود این مسند را ثابت نموده چنانچه فرموده مسند ابو داود الطّیالسی قال الحافظ ابن حجر هو القدر الذی جمعه بعض الاصفهانیّین من روایة یونس بن حبیب اخبرنی أی علی بن محمّد بن عبد الرحمن الاجهوری به قراءة منّی علیه بجملة المسند من حدیث أبی بکر الصدیق رضی اللّه عنه الی حدیث عمر رضی اللّه عنه و إجازة لسائره عن الشمس الرّملی عن زکریّا ح و عن البرهان العلقمی عن عبد الحق السّنباطی کلاهما عن الحافظ أبی الفضل بن حجر قال قراءة

علی أبی الفرج عبد الرحمن بن المبارک الغزّی ثم القاهری ح و عن النّور القرافی و الکرخی و ابن الجاتی عن الجلال السیوطی سماعة لکثیر منه علی أبی الفضل محمّد بن عمر بن حصن الملتوتی و إجازة لسائره أبی عن الفرج الغزی سماعا و إجازة لما فات عن أبی العبّاس احمد بن منصور الجوهری ح قال الجلال السیوطی و اخبرنی به غالبا محمّد بن محمد بن مقبل الحلبی عن الصلاح بن أبی عمر قال هو و الجوهری اخبرنا به الفخر بن البخاری قال الجوهری سماعا و قال الآخر إجازة قال اخبرنا ابو المکارم احمد بن محمّد بن اللبان و ابو جعفر الصّیدلانی إجازة قال اخبرنا ابو علی الحدّاد قال الاوّل سماعا و قال الثانی حضورا قال اخبرنا ابو نعیم الحافظ قال حدّثنا عبد اللّه بن جعفر بن احمد بن فارس سماعا قال حدّثنا یونس بن حبیب قال حدّثنا ابو داود الطیالسی فذکره و بالسّند قال الامام الحجّة ابو داود رحمه اللّه فی مسند أبی بکر الصّدّیق رضی اللّه عنه و هو اوّل المسند حدّثنا شعبة الخ

5-ذکر مخاطب مسند أبو داود طیالسی را

وجه پنجم آنکه خود مخاطب عالی فخار مسند طیالسی را در بستان المحدثین ذکر فرموده حیث قال مسند ابو داود الطیالسی اول مسند او مسند أبی بکرست و اول آن این حدیثست حدّثنا شعبة الخ و از صدر بستان ظاهرست که مخاطب درین رساله ذکر کتب مشهوره و احوال مصنّفین آنها بقصد تبرّک و تزیین این رساله نموده حیث قال کتاب موطّإ تصنیف حضرت امام مالکست علیه الرّحمه که صاحب مذهب متبوع اند و تعریف و توصیف ایشان نظر بکمال شهرت فضائل و محاسن ایشان فضولی می نماید لیکن بقصد تبرّک و تزیین این رساله پاره از احوال کرامت اشتمال ایشان نگاشته می آید و بهمین نیّت در باقی کتب مشهوره و مصنفین آنها عمل رفته است انتهی و ظاهرست که مسند أبی داود از کتب مشهوره ست چنانچه از اسانید ابو مهدی ثعالبی و افاده ابن حزم واضحست پس ذکر شاه صاحب مسند ابو داود و احوال ابو داود را بقصد تبرّک و تزیین کتاب خود باشد پس حیفست که چسان این حدیث شریف را با وصف مذکور بودن ان درین مسند مشهور که ذکر آن و ذکر محامد و فضائل مصنف آن

بقصد تبرّک و تزیین کتاب فرموده اند ابطال و تکذیب می نمایند و قصب سبق در اظهار کمال فضل و تحقیق خود می ربایند

6-ابن عبد البر

وجه ششم آنکه درانستی که ابو عمر یوسف بن عبد اللّه المعروف بابن عبد البر این حدیث شریف را در استیعاب وارد فرموده و در این جا عبارت سابق و لاحق حدیث یکجا منقول می شود تا سیاق و سباق عبارت بوجه نیک واضح گردد پس باید دانست که که در استیعاب بترجمه جناب امیر المؤمنین علیه السّلام گفته

روی عن سلمان و أبی ذرّ و المقداد و حذیفة و خباب و جابر و أبی سعید الخدری و زید بن اسلم انّ علیّ بن أبی طالب اوّل من اسلم و فضّله هؤلاء علی غیره

قال ابن اسحاق اوّل من امن باللّه و رسوله محمّد صلّی اللّه علیه و سلّم خدیجة و من الرّجال علی بن أبی طالب و هو قول ابن شهاب الاّ انّه قال من الرّجال بعد خدیجة و هو قول الجمیع فی خدیجة

حدّثنا احمد بن محمّد حدّثنا احمد بن الفضل حدّثنا محمّد بن جریر قال قال علیّ بن عبد اللّه الدّهّان حدّثنا محمّد بن صالح عن سماک بن حرب عن عکرمة عن ابن عبّاس قال لعلیّ اربع خصال لیست لاحد غیره هو اوّل عربیّ و عجمیّ صلّی مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم و هو الّذی کان لواءه معه فی کلّ زحف و هو الذی صبر معه یوم فرّ عنه غیره و هو الّذی غسّله و ادخله فی قبره و قد مضی فی باب أبی بکر ذکر من قال انّ ابا بکر اوّل من اسلم و روی عن سلمان الفارسی انّه قال اوّل هذه الامّة ورودا علی نبیّها الحوض اوّلها اسلاما علیّ بن أبی طالب و قد

روی هذا الحدیث مرفوعا عن سلمان الفارسی عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم انّه قال اوّل هذه الامّة ورودا علی الحوض اوّلها اسلاما علی بن أبی طالب و رفعه اولی لان مثله لا یدرک بالرّای

حدّثنا احمد بن قاسم حدّثنا قاسم بن اصبغ حدّثنا الحارث بن أبی أسامة حدّثنا یحیی بن هاشم حدّثنا سفیان الثوری عن سلمة بن کهیل عن أبی صادق عن حبیش بن المعتمر عن علیم الکندی

عن سلمان الفارسی قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم اوّلکم ورودا علی الحوض اوّلکم اسلاما علی بن أبی طالب

و روی ابو داود الطیالسی حدّثنا ابو عوانه عن أبی بلج عن عمرو بن میمون عن ابن عبّاس انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال لعلی انت ولی کل مؤمن بعدی و به عن ابن عبّاس رضی اللّه عنهما انّه قال اول من صلی مع النّبی صلی اللّه علیه و سلم بعد خدیجة علیّ بن أبی طالب

حدّثنا عبد الوارث بن سفیان حدّثنا قاسم بن اصبغ حدّثنا احمد بن زهیر بن حرب حدّثنا الحسن بن حمّاد حدّثنا ابو عوانة عن أبی بلج عن عمرو بن میمون عن ابن عبّاس رضی اللّه عنهما قال کان علیّ اوّل من امن باللّه من النّاس بعد خدیجة قال ابو عمر هذا اسناد لا مطعن فیه لاحد لصحته و ثقة نقلته و مجرد ایراد صاحب استیعاب این حدیث شریف را در مناقب جناب ولایتماب علیه آلاف سلام الملک الوهاب ما نفح المسک و طاب و عبق الملاب دلالت صریحه بر اعتماد و اعتبار آن دارد زیرا که در اوّل استیعاب گفته و اعتمدت فی هذا الکتاب علی الکتب المشهورة عند اهل العلم بالسّیر و الانساب و علی التواریخ المعروفة التی علیها عوّل العلماء فی معرفة ایام الاسلام و سیر اهله و دیگر نحاریر عالی نصاب و کبری مشاهیر انجاب را بغایت مدح و تعظیم جمیل و نهایت تکریم و تبجیل می ستایند علی بن محمد المعروف بابن الاثیر در اسد الغابه فی معرفة الصحابة گفته و قد جمع النّاس فی اسماعهم کتبا کثیرة و منهم من ذکر کثیرا من اسمائهم فی کتب الانساب و المغازی و غیر ذلک و اختلفت مقاصدهم فیها الاّ ان الذی انتهی إلیه جمع اسمائهم الحافظان ابو عبد اللّه بن منده و ابو نعیم احمد بن عبد اللّه الاصبهانیان و الامام ابو عمر بن عبد البر القرطبی رضی اللّه عنهم و اجزل ثوابهم و حمد سعیهم و عظم اجرهم و اکرم مآبهم فلقد احسنوا فیما جمعوا و بذلوا جهدهم و ابقوا بعدهم ذکرا جمیلا فاللّه تعالی یثیبهم اجرا جزیلا فانهم جمعوا ما تفرق منه و ابن خلکان در وفیات الأعیان بترجمه

ابن عبد البر گفته و جمع فی اسماء الصحابة کتابا جلیلا سمّاه کتاب الاستیعاب و ذهبی در تذکرة الحفاظ بترجمه او گفته و له أی لابن عبد البرّ توالیف لا مثل لها فی جمیع معانیها منها الکافی علی مذهب مالک خمسة عشر مجلّدا و منها کتاب الاستیعاب فی الصّحابة لیس لاحد مثله و نیز ذهبی از سیر النبلاء گفته و جمع کتابا جلیلا مفیدا و هو الاستیعاب فی اسماء الصحابة و مصطفی بن عبد اللّه در کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون گفته الاستیعاب فی معرفة الاصحاب مجلد للحافظ أبی عمر یوسف بن عبد اللّه المعروف بابن عبد البرّ النمری القرطبی المتوفی سنة 463 ثلث و ستّین و اربعمائة و هو کتاب جلیل القدر اوّله الحمد للّه رب العالمین جامع الاوّلین و الآخرین الخ ذکر اوّلا خلاصة سیرة نبیّنا علیه الصّلوة و السّلام ثم رتب الاصحاب علی ترتیب الحروف لاهل المغرب قال ابن حجر فی الاصابة سمّاه بالاستیعاب لظنّه انه استوعب الاصحاب مع انّه فاته شیء کثیر و جمیع من فیه باسمه و کنیته ثلاثة آلاف ترجمة و خمسمائة ترجمه و مولوی صدیق حسن خان معاصر در اتحاف النبلاء گفته استیعاب فی معرفة الاصحاب مجلد للحافظ أبی عمر یوسف بن عبد اللّه المعروف بابن عبد البر النمری القرطبی المتوفّی سنة ثلث و ستّین و اربعمائة و این کتابی جلیل القدرست اوّله الحمد للّه ربّ العالمین جامع الاولین و الآخرین الخ اوّلا سیر نبوی بطریق خلاصه و ثانیا ذکر اصحاب بترتیب حروف اهل مغرب نموده حافظ ابن حجر در اصابه گفته سماه بالاستیعاب لظنّه انه استوعب الاصحاب مع انه فاته شیء کثیر و جمیع من فیه باسمه و کنیته ثلثة آلاف ترجمة و خمسمائة ترجمة و خود شاهصاحب در بستان المحدّثین فرموده الاستیعاب فی معرفة الاصحاب لابی عمر بن عبد البرّ کتابیست مشهور و معروف الخ و فاضل رشید در ایضاح گفته چون احادیث کثیره ندم یعنی ندم ابن عمر بر ترک قتال بغات در کتب معتبره اهل سنت مثل استیعاب منقول و بجهت کثرت نقل آن در کتب اسماء الرجال و عقائد نزد علمای ما

مقبول پس بی اصل گفتن جناب منبع البدائع خللی به اصل اصیلش غیر واقع انتهی و محمّد بن ابراهیم بن علی بن المرتضی الیمنی الصنعانی المعروف بابن الوزیر در روض باسم گفته قد الفوا فی الصّحابة کتبا کثیرة فمنها الصّحابة لابن حبّان مختصر فی مجلّد و معرفة الصحابة لابن منده کتاب جلیل و لابی موسی المدینی علیه ذیل کبیر و منها الصّحابة لابی نعیم الاصبهانی جلیل القدر و منها معرفة الصّحابة للعسکری و منها کتاب أبی الحسن علی بن محمد بن محمّد بن الاثیر الجزری المسمّی باسد الغابة فی معرفة الصحابة و هو اجمع کتاب فی هذا المعنی جمع فیه بین کتاب ابن مندة و ذیل أبی موسی علیه و کتاب أبی نعیم و الاستیعاب و زاد من غیرها اسماء و اختصره جماعة منهم الحافظ ابو عبد اللّه الذهبی فی مختصر لطیف و ذیّل علیه زین الدّین بعده اسماء لم تقع له و منهم الکاشغری و قد ذکروهم ایضا فی تواریخ الاسلام و کتب رجال الکتب السّتّة و انفس کتاب فیهم کتاب عز الدّین بن الاثیر و کتب الحافظین الکبیرین أبی الحجّاج المزیّ و تلمیذه أبی عبد اللّه الذهبی فبمعرفة هذه الکتب الحافلة او بعضها یتمیّز لک الصحابی من الاعرابی بل یتبیّن معرفة الفاضل منهم من المفضول و السابق من المسبوق فقد بین علماء الحدیث فی کتب علوم الحدیث علی الاجمال و فی کتب معرفة الصّحابة علی التفصیل انّهم رضی اللّه عنهم ینقسمون الی ثنتی عشرة طبقة الاولی قدماء السّابقین الذین اسلموا بمکّة کالخلفاء الاربعة و الثانیة اصحاب دار الندوة و الثالثة مهاجرة الحبشة و الرابعة اصحاب العقبة الاولی و الخامسة اصحاب العقبة الثانیة و السادسة اول المهاجرین الذین وصلوا إلیه علیه السلام الی قبا قبل ان یدخل المدینة و السّابعة اهل بدر و الثامنة المهاجرون بین بدر و الحدیبیّة و التاسعة اهل بیعة الرضوان و العاشرة من هاجر الی الحدیبیّة و فتح مکة و الحادیة عشرة مسلمة الفتح و الثانیة عشر صبیان و اطفال

رأوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوم الفتح و فی حجّة الوداع و غیرهما قال ابن الصلاح و منهم من زاد علی ذلک و امّا ابن سعد فجعلهم خمس طبقات فقط قال ابن عبد البرّ فی خطبة الاستیعاب ما لفظه قال اللّه تعالی ذکره مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللّهِ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی اَلْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اَللّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ اَلسُّجُودِ الی قوله و لیس کذلک جمیع من رآه و آمن به و ستری منازلهم من الدّین و الایمان و اللّه تعالی قد فضّل بعض النبیین علی بعض و کذلک سائر المسلمین و الحمد لله رب العالمین تمّ مختصرا و فیه ما یدلّ علی معرفتهم بدقائق تفاصیل التفضیل و تمییزهم المشاهیر عن المجاهیل فیا ایّها المعترض علی اهل السّنة باحادیث جفاة الاعراب و اختلاطها باحادیث الاصحاب خذ من حدیث هؤلاء الاعلام ما صفا و طاب و اجمع علی الاعتماد علیه ذوو الالباب و دع عنک التشکیک فی صحة السنن و الارتیاب و التردّد فی ثبوت الآثار و الاضطراب ولیا من خوفک من ضیاع السنّة و الکتاب فلیطب نفسک بحفظ ما ضمن حفظه ربّ الارباب ازین عبارت ظاهرست که کتاب استیعاب از مآخذ کتاب اسد الغابه است و کتاب اسد الغابه اجمع و انفس کتب مصنّفه در صحابه است که بسبب آن تمییز صحابی از اعرابی و معرفت فاضل از مفضول و سابق از مسبوق حاصل می شود و معرفت صحابه مدار معرفت سنن نبویه و تمییز آثار مصطفویّه و مناط ادراک احکام اسلام و تحقیق شرائع حلال و حرامست و نیز از قول او فیه ما یدل علی معرفتهم ظاهرست که کتاب استیعاب مشتمل بر طریق معرفت دقائق تفاصیل تفضیل و تمییز مشاهیر از مجاهیل و حافظ اهل سنت از احادیث جفاة اعراب و اختلاط آن باحادیث اصحابست و مانع ازو سمت صحت سنن بتشکیک و ارتیاب و تطرّق تردد در ثبوت آثار و لحوق اضطراب و باعث زوال خوف از ضیاع سنت و کتاب پس مزید عظمت و جلالت فخار و کمال وثوق و اعتماد و اعتبار استیعاب بر اصحاب ثواقب افکار و لوامع ابصار هویدا و آشکار گردید

و نیز علمای اعلام و کملاء فخام سنیّه جابجا از استیعاب برای استفاده مطالب و اثبات مقاصد خود نقلها می آرند و آن دلیل اقصای اعتماد و مستناد مصنّف و مصنّف می باشد آنفا شنیدی که فاضل رشید بروایت مذکوره در استیعاب در باب ندم ابن عمر احتجاج نموده و خود مخاطب در باب مطاعن از همین کتاب تحفه بجواب طعن دوم از مطاعن أبی بکر فرموده و چون درین باب الزام اهل سنت و اثبات مطاعن بروایات و مذاهب ایشان منظورست لابد ملاحظه روایات و مسائل ایشان باید کرد والا مقصود حاصل نخواهد شد فی الاستیعاب و أمّره أی خالدا ابو بکر الصّدیق علی الجیوش ففتح اللّه علیه الیمامة و غیرها و قتل علی یدیه اکثر اهل الرّدة منهم مسیلمة و مالک بن نویره الی آخر ما قال انتهی و مولوی حیدر علی معاصر در منتهی الکلام گفته ایضا برای شجاعتش یعنی شجاعت ابو بکر قصّهای دیگرست

فی الاستیعاب روی سفیان بن عیینة عن الولید بن کثیر عن ابن تدرس عن اسماء بنت أبی بکر انّهم قالوا لها ما اشدّ ما رأیت المشرکین بلغوا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فقالت کان المشرکون قعودا فی المسجد الحرام فتذاکروا رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلّم و ما یقول فی آلهتهم فبیناهم کذلک إذ دخل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم المسجد فقاموا إلیه و کانوا إذا سألوه عن شیء صدقهم فقالوا أ لست تقول فی آلهتنا کذا و کذا قال بلی قالت فتشبثوا باجمعهم فاتی الصریح الی أبی بکر فقیل له ادرک صاحبک فخرج ابو بکر حتی دخل المسجد فوجد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم و النّاس مجتمعون علیه فقال ویلکم أ تقتلون رجلا ان یقول ربّی اللّه و قد جاءکم بالبیّنات من ربکم فلهوا عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم و اقبلوا یضربونه قالت فرجع إلینا فجعل لا یمسّ شیئا من غدائره الاّ جاء معه و هو یقول تبارکت یا ذا الجلال و الاکرام حاصلش آنکه روزی مشرکین در مسجد الحرام بدامن جناب پیغمبر علیه الصّلوة و السّلام بابت بد گفتن اصنام آویختند ابو بکر خبر یافته بتأیید آن جناب پرداخت تمامی کفار از ایذای آن سرور دست برداشتند و ابو بکر صدیق را چندان زدند که چون

دست بر مویهای خود می رسانید از جای خود جدا می شد و او شکر او تعالی بجا می آورد بالجمله صدیق اکبر بارها از دست کفار ایذاهای شدید مثل روز اول برداشت که لسان خامه از بیان آن ابکم و زبان عقل از تقریر آن اخرم و نیز در منتهی الکلام گفته باز بر سر مطلب روم و گویم که تنها جماعت صحابه راوی این حدیث یعنی امر أبی بکر بامامت صلاة نیستند بلکه قبل ازین درین اوراق گذشته که خود جناب مرتضوی راوی این حدیثست

روی الحسن البصری عن قیس بن عباد قال قال لی علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم مرض لیالی و ایاما ینادی بالصلاة فیقول مروا ابا بکر یصلّی بالنّاس فلمّا قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم نظرت فاذا الصّلوة علم الاسلام و قوام الدّین فرضینا لدیننا من رضی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم لدیننا فبایعنا ابابکر رواه ابو عمر فی الاستیعاب

7-ابن أبی شیبه

وجه هفتم آنکه ابو بکر عبد اللّه بن محمد المعروف بابن أبی شیبه این حدیث شریف را تصحیح نموده علامه سیوطی در رساله قول حلبی فی فضائل علی گفته الحدیث الاربعون

عن عمران بن الحصین ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم قال علیّ منی و انا من علی و هو ولیّ کل مؤمن بعدی اخرجه ابن أبی شیبة و صحّحه انتهی فانقشع بحمد اللّه المنعام من تصحیح ابن أبی شیبة الذی شابت مفارقه فی هذا الشأن العظیم المقام ظلام الخدع و الخبط و الابهام و انهتک ستر الختل و المطل و الاظلام و ظهر و بان ان المنکرین و الجاحدین و المبطلین للحدیث الشریف لم یحظوا من النقد و السبر بنصیب و خلاق بل اقتفوا آثار المنکرین للوحی فی قولهم ان هذا الاّ اختلاق و مستتر نماند که ابن أبی شیبه از اجلّه ارکان و اعاظم اعیان و مشاهیر حذّاق و معاریف سباقست مدائح و محامد و محاسن و مکارم او در کتب قوم مسطور و بر السنه محققین مذکور حافظ عبد الغنی بن عبد الواحد المقدسی الجماعیلی الحنبلی در کتاب کمال فی معرفة الرّجال گفته عبد اللّه بن محمّد بن عثمان بن خواستی بالخاء المعجمة و السین المهملة و بعدها تاء باثنتین من فوقها ابو بکر

بن أبی شیبة العبسی اخو عثمان و القاسم سمع خلف بن خلیفة و شریک بن عبد اللّه النخعی و ابا داود الحفری و ابا احمد الزبیری و ابا الاحوص و سلام بن سلیم و الاسود بن عامر و مروان بن معاویة و هاشم بن القاسم و سفیان بن عیینة و عباد بن العوام و شبّابة بن سوّار و معاذ بن معاذ و القسم بن ملک المزنی و هشیم بن شبیر و عبد اللّه بن المبارک و حفص بن غیاث و یحیی بن أبی بکر و یحیی بن آدم و ابا داود الطیالسی و ابا خالد الاحمر و ابا أسامة و حسین بن علی الجعفی و سلیمان بن حرب و مصعب بن المقدام و معاویة بن عمر و عبد اللّه بن ادریس و محمّد بن بشر العبدی و ذکریا بن عدی و زید بن الخبّاب و جریر بن عبد الحمید و عبد الرّحیم بن سلیمان و عبد الرحمن بن محمّد الحارثی الی ان قال قال ابو زرعة الرازی ما رایت احفظ من أبی بکر بن أبی شیبة و قال صالح بن محمّد اعلم من ادرکت بالحدیث و علله علیّ بن المدینی و اعلمهم بتصحیف المشایخ یحیی بن معین و احفظهم عند المذاکرة ابو بکر بن أبی شیبة اخبرنا ابو موسی اخبرنا ابو منصور انا ابو بکر سعد المالینی انا ابو احمد بن عدیّ قال سمعت عبدان یقول کان یقعد عند الاسطوانة ابو بکر و اخوه و مشکدانه و عبد اللّه بن البرّاد و غیرهم و کلهم سکوت الاّ ابا بکر فانّه یهدر قال ابن عدیّ و الاسطوانة التی یجلس إلیها قال لی ابو سعد هی اسطوانة ابن مسعود و جلس إلیها بعده علقمة و بعده ابراهیم و بعده منصور و بعده الثوری و بعده وکیع و بعده ابو بکر بن أبی شیبة و بعده مطین و بعده ابو سعد و نیز در کمال از ابو عبد اللّه بن البیع منقولست که او گفته سمعت ابا جعفر محمّد بن صالح بن هانی یقول سمعت یحیی بن معین رسالته عن سماع أبی بکر بن أبی شیبة من شریک فقال ابو بکر عندنا صدوق و لو ادّعی السّماع ممّن هو اجل من شریک لکان مصدقا ما یحمله ان یقول وجدت

فی کتاب أبی بخطه و حدّث عن روح بحدیث الدّجال و قال و کنا نظنّ انه کتبه عن أبی هشام الرّفاعی و کان ابو بکر لا یذکر ابا هشام اخبرنا ابو طاهر السّلفی بالاسکندریّة انا ابو الحسین المبارک بن عبد اللّه الجیّار بن القاسم الصیرفی انا ابو الحسن احمد بن منصور العتیقی انا ابو الفضل بن عبد اللّه بن المطلب الشیبانی بالکوفة ثنا الحسن بن محمّد بن شعبة حدثنی محمّد بن ابراهیم مربّع الحافظ قال قدم علینا ابو بکر بن أبی شیبة فانقلبت به بغداد و نصب له منبر فی جامع الرّصافة فجلس علیه و قال من حفظه ثنا شریک ثم قال هی بغداد و اخاف ان تزل قدم بعد ثبوتها یا ابا شیبة هات الکتاب ابو شیبة هو ابنه و اسمه ابراهیم و نیز در کمال مسطورست اخبرنا الحافظ ابو سعد محمّد بن عبد الواحد الصّائغ انا ابو علیّ الحداد انا ابو نعیم سمعت ابا عمر و محمّد بن حمدان یقول سمعت الحسن بن سفین یقول سمعت عمرو بن علیّ یقول ما رایت احفظ من ابن أبی شیبة قدم علینا مع علیّ بن المدینی فسرد اربعمائة حدیث حفظا اخبرنا زید بن الحسن انا ابو منصور بن زریق انا احمد بن علیّ قال قرأنا علی الحسین بن هارون عن ابن العبّاس بن سعید حدثنی عبد اللّه بن احمد بن حنبل حدثنی ابو زید العلقی قلت لاحمد بن حمید من احفظ اهل الکوفة فقال ابو بکر بن أبی شیبة فذکرت ذلک لابی بکر فقال ما ظننته یقر لی قال احمد بن علی احمد بن حمید یعرف بدار أم سلمة و کان من شیوخ الکوفیین و مفتیهم و حفّاظهم و قال احمد بن حنبل ابو بکر بن أبی شیبة صدوق و قال ابو حاتم کوفی ثقة قال البخاری مات فی المحرّم من سنة 235 خمس و ثلثین و مائتین قال الخطیب حدث عنه محمّد بن سعد کاتب الواقدی و یوسف بن یعقوب ابو عمرو النیسابوریّ و بین وقایتهما مائة و ثمان او سبع سنین و محمد بن احمد ذهبی در سیر النبلاء گفته ابن أبی شیبة عبد اللّه بن محمّد بن القاضی أبی شیبة ابراهیم بن عثمان بن خواستی الامام العلم سیّد الحفاظ

و صاحب الکتب الکبار المسند و المصنّف و التفسیر ابو بکر العبسی مولاهم الکوفی اخو الحافظ عثمان بن أبی شیبة و القاسم بن أبی شیبة الضّعیف فالحافظ ابراهیم بن أبی بکر هو ولده و الحافظ ابو جعفر محمّد بن عثمان هو ابن اخیه فهم بیت علم و ابو بکر اجلهم و هو من اقران احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه و علیّ بن المدینی فی السنن و المولد بالحفظ و یحیی بن معین اسنّ منهم بسنوات طلب ابو بکر العلم و هو صبیّ و اکبر شیخ له هو شریک بن عبد اللّه القاضی سمع منه و من أبی الاحوص سلام بن سلیم و عبد السّلام بن حرب و عبد اللّه بن المبارک و جریر بن عبد الحمید و أبی خالد الاحمر و سفین بن عیینة و علی بن مسهر و عباد بن العوام و عبد اللّه بن ادریس و خلف بن خلیفة الذی یقال انّه تابعیّ و عبد العزیز بن عبد الصّمد العمّی و علیّ بن هاشم بن البرید و عمر بن عبید الطنافسی و اخوته محمّد و یعلی و هشیم بن بشیر و عبد الاعلی بن عبد الاعلی و وکیع بن الجرّاح و یحیی القطّان و اسماعیل بن عیّاش و عبد الرّحیم بن سلیمان و أبی معاویة و یزید بن المقدام و مرحوم العطار و اسماعیل بن علیّة و خلق کثیر بالعراق و الحجاز و غیر ذلک و کان بحرا من بحور العلم و به یضرب المثل فی قوة الحفظ حدّث عنه الشیخان و ابو داود و ابن ماجة و روی النّسائی عن اصحابه و لا شیء له فی جامع أبی عیسی و روی عنه ایضا محمد بن سعد الکاتب و محمد بن یحیی و احمد بن حنبل و ابو زرعة و ابو بکر بن أبی عاصم و بقی بن مخلد و محمد بن وضّاح محدّثا الاندلس و الحسن بن سفیان و ابو یعلی الموصلی و جعفر الفریابی و احمد بن الحسن الصوفی و حامد بن سعیب و صالح جزرة و الهشیم بن خلف الدوری و عبید بن غنّام و محمد بن عبدوس السّراج و الباغندی و یوسف بن یعقوب النیسابوریّ و عبدان و ابو القاسم البغوی و امم سواهم قال یحیی بن عبد الحمید الحمّانی اولاد ابن أبی شیبة من اهل العلم کانوا یزاحمونا عند کل محدّث و قال احمد بن حنبل ابو بکر صدوق و هو احبّ

الیّ من اخیه عثمان و قال احمد بن عبد اللّه العجلی کان ابو بکر ثقة حافظا للحدیث و قال عمرو بن علیّ الفلاّس ما رایت احدا احفظ من أبی بکر بن أبی شیبة قدم علینا مع علیّ بن المدینی فسرد للشیبانی اربعمائة حدیث حفظا و قام و قال الامام ابو عبید انتهی الحدیث الی اربعة فابو بکر بن أبی شیبة اسردهم له و احمد بن حنبل افقههم فیه و یحیی بن معین اجمعهم له و علیّ بن المدینی اعلمهم به قال محمد بن عمر بن العلاء الجرجانیّ سمعت ابا بکر بن أبی شیبة و انا معه فی جبّانة کندة فقلت له یا ابا بکر سمعت من شریک و انت ابن کم قال و انا اربع عشرة سنة و انا یومئذ احفظ للحدیث منّی الیوم قلت صدق و اللّه و ابن حفظ المراهق من حفظ من هو فی عشر الثمانین قال الجرجانی فسالت یحیی بن معین عن سماع أبی بکر بن أبی شیبة من شریک فقال ابو بکر عندنا صدوق و ما یحمله علی ان یقول وجدت فی کتاب أبی بخطّه و قال و حدّث عن روح بن عبادة بحدیث الدّجّال و کنّا نظنّه سمعه من أبی هشام الرفاعی قال عبدان الاهوازی کان ابو بکر یقعد الی الاسطوانة و اخوه و مشکدانه و عبد اللّه بن البرّاد و غیرهم کلهم سکوت الاّ ابو بکر فانه یهدر قال ابن عدی هی الاسطوانة التی یجلس إلیها ابن عقدة و قال لی ابن عقدة هذه هی اسطوانة عبد اللّه بن مسعود جلس إلیها بعده علقمة و بعده ابراهیم و بعده منصور و بعده سفین الثوری و بعده وکیع و بعده ابو بکر بن أبی شیبه و بعده مطیّن و قال صالح بن محمّد الحافظ جزرة اعلم من ادرکت بالحدیث و علله علی بن المدینی و اعلمهم بتصحیف المشایخ یحیی بن معین و احفظهم عند المذاکرة ابو بکر بن أبی شیبة قال الحافظ ابو العبّاس بن عقدة سمعت عبد الرحمن بن خراش یقول سمعت ابا زرعة یقول ما رایت احفظ من أبی بکر بن أبی شیبة فقلت یا ابا زرعة فاصحابنا البغدادیون قال دع اصحابک فانهم اصحاب مخاریق ما رایت احفظ من أبی بکر بن أبی شیبة قال الخطیب

کان ابو بکر متقنا حافظا صنّف المسند و الاحکام و التفسیر و حدّث ببغداد و هو و اخواه القاسم و عثمان قال ابراهیم نفطویه فی سنة اربع و ثلثین و مائتین اشخص المتوکل الفقهاء و المحدثین و کان فیهم مصعب بن عبد اللّه الزّبیری و اسحاق بن اسرائیل و ابراهیم بن عبد اللّه الهروی و ابو بکر و عثمان ابنا أبی شیبة و کانا من الحفاظ فقسمت بینهم الجوائز و امرهم المتوکّل ان یحدثوا بالاحادیث التی فیها الرّد علی المعتزلة و الجهمیّة قال فجلس عثمان فی مدینة المنصور و اجتمع علیه نحو من ثلثین الفا و جلس ابو بکر فی مسجد الرّصافة و کان اشدّ مقدّما من اخیه اجتمع علیه نحو من ثلثین الفا قلت و کان ابو بکر قویّ النفس بحیث انّه استنکر حدیثا تفرّد به یحیی بن معین عن حفص بن غیاث فقال من این له هذا فهذه کتب حفص ما فیها هذا الحدیث اخبرنا ابو الفضل احمد بن هبة اللّه بن احمد الدمشقی قراءة علیه غیر مرة انبانا عبد العزیز بن محمد الهروی انبانا زاهر بن طاهر سنة سبع و عشرین و خمسمائة بهراة انبا محمّد بن حمدون السّلمی و انبا احمد بن عبد العزّ انبا زاهر و تمیم بن أبی سعد قالا انا ابو سعد محمّد بن عبد الرحمن الکنجرودی قالا انا ابو عمرو بن حمدان انبا ابو یعلی الموصلی انبا ابو بکر بن أبی شیبة قال انبانا محمد بن بشر عن عبید اللّه

عن أبی الزناد عن الاعرج عن أبی هریرة قال ذکر لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم الهلال فقال إذا رایتموه فصوموا و إذا رایتموه فافطروا فان غمّ فعدّوا ثلثین هذا حدیث صحیح غریب تفرّد به ابو الزّناد عن الاعرج و لم یروه عنه سوی عبید اللّه بن عمرو لا عن عبید اللّه سوی محمد بن بشر العبدی فیما علمت

اخرجه مسلم عن أبی بکر عنه فوقع موافقة عالیة و لم یروه واحد من بشر سوی النّسائی فرواه عن أبی بکر احمد بن علی المروزی عن ابن أبی شیبة فوقع لنا بدلا

بعلوّ درجتین اخبرنا عبد الحافظ بن بدران و یوسف بن احمد قالا انبا موسی بن عبد القادر انبا سعید بن احمد انبا علی بن احمد السدال انبا ابو طاهر المخلص ثنا عبد اللّه بن محمّد انبا ابو بکر بن أبی شیبة ثنا ابو خالد الاحمر سلیمان بن حبّان عن سلیمان التیمی عن أبی عثمان عن أسامة بن زید قال قال صلّی اللّه علیه و سلم ما ترکت علی امتی بعدی فتنة اضرّ علی الرّجال من النساء و به انبانا ابو بکر بن أبی شیبة ثنا حمید بن عبد الرحمن عن هشام بن عروة عن ابیه سمعت أسامة بن زید و سئل کیف یسیر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم حین دفع من عرفات قال کان یسیر العنق فاذا وجد فجوة نصّ قال هشام و النّص ارفع من العنق اخرجهما مسلم عن أبی بکر فوافقنا انبانا ابن علان انبانا الکندی انبانا القزّاز انبانا ابو بکر الخطیب انبا احمد بن علی المحتسب عن محمد بن عمران الکاتب حدثنی عمر بن علی انبا احمد بن محمّد بن المربع سمعت ابا عبید یقول ربّانیّو الحدیث اربعة فاعلمهم بالحلال و الحرام احمد بن حنبل و احسنهم سیاقة للحدیث و اداء علیّ بن المدینی و احسنهم وصفا للکتاب ابو بکر بن أبی شیبة و اعلمهم بصحیح الحدیث و سقیمه یحیی بن معین قال البخاری و مطیّن مات ابو بکر فی المحرم سنة خمس و ثلاثین و مائتین قلت آخر من روی عنه ابو عمرو یوسف بن یعقوب النیسابوریّ و نیز ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته ابو بکر بن أبی شیبة الحافظ عدیم النظیر الثبت النحریر عبد اللّه بن محمّد بن أبی شیبة ابراهیم بن عثمان بن خواستی العبسی مولاهم الکوفی صاحب المسند و المصنّف و غیر ذلک سمع من شریک القاضی و أبی الاحوص و ابن المبارک و ابن عیینة و جریر بن عبد الحمید و طبقتهم و عنه ابو زرعة و البخاری و مسلم و ابو داود و ابن ماجة و ابو بکر بن أبی عاصم و بقی بن مخلّد و البغوی و جعفر الفریابی و امم سواهم قال احمد ابو بکر صدوق هو احبّ الیّ من اخیه عثمان و قال العجلی ثقة حافظ

و قال الفلاّس ما رأیت احفظ من أبی بکر بن أبی شیبة و کذا قال ابو زرعة الرازی و قال ابو عبید انتهی الحدیث الی اربعة فابو بکر بن أبی شیبة اسردهم له و احمد افقههم فیه و ابن معین اجمعهم له و ابن المدینی اعلمهم به و قال صالح بن محمّد اعلم من ادرکت بالحدیث و علله ابن المدینی و احفظهم له عند المذاکرة ابو بکر بن أبی شیبة و عن أبی عبید قال احسنهم وضعا للکتاب ابو بکر بن أبی شیبة و قال الخطیب کان ابو بکر متقنا حافظا صنّف المسند و الاحکام و التفسیر قال البخاری مات فی سنة خمس و ثلثین و مائتین و نیز ذهبی در عبر در سنه خمس و ثلثین و مائتین گفته و فیها ابو بکر بن أبی شیبة و هو الامام احد الاعلام عبد اللّه بن محمّد بن أبی شیبة ابراهیم بن عثمان العبسی الکوفی صاحب التّصانیف الکبار توفی فی المحرّم و له بضع و سبعون سنة سمع من شریک فمن بعده قال ابو زرعة ما رأیت احفظ منه و قال ابو عبید انتهی علم الحدیث الی اربعة أبی بکر بن أبی شیبة و هو اسردهم و ابن معین و هو اجمعهم و ابن المدینی و هو اعلمهم و احمد بن حنبل و هو افقههم فیه و قال صالح جزرة احفظ من رأیت عند المذاکرة ابو بکر بن أبی شیبة و قال نفطویه لما قدم ابو بکر بن أبی شیبة بغداد فی ایام المتوکّل حرزوا مجلسه بثلثین الفا و نیز ذهبی در کاشف گفته عبد اللّه بن أبی شیبة ابو بکر العبسی مولاهم الکوفی الحافظ صاحب التصانیف عن شریک و ابن المبارک و هشیم و عنه خ م د ق و الفریابی و ابو یعلی و البافندی قال الفلاس ما رایت احفظ منه و قال صالح جزرة احفظ من ادرکنا عند المذاکرة ابو بکر بن أبی شیبة توفی 235 و یافعی در مرآة الجنان در سنه خمس و ثلثین و مائتین گفته و فیها الامام احد الاعلام ابو بکر بن أبی شیبة صاحب التصانیف الکبار قال ابو زرعة ما رأیت احفظ منه و قال ابو عبیدة انتهی علم الحدیث الی اربعة أبی بکر بن أبی شیبة و هو اسردهم له و ابن معین و هو اجمعهم له و ابن المدینی و هو اعلمهم به و احمد بن حنبل و هو افقههم فیه و قال

نفطویه لما قدم ابو بکر بن أبی شیبة بغداد فی ایام المتوکّل حرزوا مجلسه بثلثین الفا و احمد بن علی المعروف بابن حجر العسقلانی در تهذیب التهذیب گفته عبد اللّه بن محمّد بن أبی شیبة ابراهیم بن عثمان بن خواستی العبسی مولاهم ابو بکر الحافظ الکوفی روی عن أبی الاحوص و عبد اللّه بن ادریس و ابن المبارک و شریک و هشیم و أبی بکر بن عیّاش و اسماعیل بن عبّاس و جریر و أبی أسامة و أبی معاویة و وکیع و ابن علیّة و خلف بن خلیفة و ابن نمر و ابن مهدی و القطان و ابن أبی زائدة و عباد بن العوام و ابن عیینة و ابن خالد الاحمر و عبد الاعلی بن عبد الاعلی و محمّد بن فضیل و مروان بن معاویة و معتمر بن سلیمان و یزید بن المقدام بن شریح و یزید بن هارون و جماعة روی عنه البخاری و مسلم و ابو داود و ابن ماجة و روی له النّسائی بواسطة احمد بن علی القاضی و زکریّا السّاجی و عثمان بن خرزاذ و ابنه ابو شیبة ابراهیم بن أبی بکر بن أبی شیبة و احمد بن حنبل و محمد بن سعد و ابو زرعة و ابو حاتم و عبد اللّه بن احمد بن حنبل و محمد بن عثمان بن أبی شیبة و ابراهیم الحربی و محمّد بن عبد اللّه المناوی و یعقوب بن شیبة و بقی بن مخلد و ابن أبی عاصم و ابو یعلی و الهیثم بن خلف الدوری و عبدان الاهوازی و محمّد بن محمد بن سلیمان الباغندی و ابو القاسم بن محمد البغوی و ابو عمر و یوسف بن یعقوب النیسابوریّ و جماعة قال یحیی الحمّانی اولاد ابن أبی شیبة من اهل العلم کانوا یزاحمونا عند کل محدّث و قال احمد ابو بکر صدوق و هو احبّ الی من عثمان قال عبد اللّه بن احمد فقلت لابی ان یحیی بن معین یقول عثمان احبّ الیّ فقال ابو بکر اعجب إلینا و قال العجلی ثقة و کان حافظا للحدیث و قال ابو حاتم و ابن خراش ثقة و قال محمد بن عمر العلاء الجرجانی سالت ابن معین عن سماع أبی بکر من شریک فقال ابو بکر عندنا صدوق و لو ادّعی السماع من اجل من شریک لکان مصدّقا فیه و ما یحمله علی ان یقول وجدت فی کتاب أبی بخطه و حدث عن روح بحدیث الدّجّال و کنا نظنّ انّه سمعه من هشام الرّفاعی و کان ابو بکر لا یذکر ابا هشام قال و سالت ابا بکر متی سمعت من شریک قال و انا ابن سبع عشرة سنة

و انا یومئذ احفظ منی الیوم و قال عمرو بن علی ما رایت احفظ من أبی بکر قدم علینا مع علیّ بن المدینی فسرد للشیبانی اربعمائة حدیث حفظا و قال ابو عبید القسم انتهی العلم الی اربعة فابو بکر اسردهم له و احمد افقههم فیه و یحیی اجمعهم له و علیّ اعلمهم به و قال عبدان الاهوازی کان یقعد عند الاسطوانة ابو بکر و اخوه و مشکدانه و عبد اللّه بن البرّاد و غیرهم کلهم سکوت الا ابو بکر فانّه یهدر و قال صالح بن محمّد اعلم من ادرکت بالحدیث و علله علیّ بن المدینی و اعلمهم بتصحیف المشایخ یحیی بن معین و احفظهم عند المذاکرة ابو بکر بن أبی شیبة و قال البخاری و غیر واحد مات سنة 235 فی المحرّم قلت و قال ابن خراش سمعت ابا زرعة الرازی یقول ما رأیت احفظ من أبی بکر بن أبی شیبة فقلت له یا أبا زرعة و اصحابنا البغداد بین فقال دع اصحابک اصحاب مخاریق و قال ابن حبّان فی الثقات کان متقنا حافظا دیّنا ممّن کتب و جمع و صنّف و ذاکر و کان احفظ اهل زمانه للمقاطیع و قال ابن قانع ثقة ثبت و فی الزهرة روی عنه البخاری ثلثین حدیثا و مسلم الفا و خمس و مائة و اربعین حدیثا و ابن حجر عسقلانی در تقریب التهذیب گفته عبد اللّه بن محمّد بن أبی شیبة ابراهیم بن عثمان الواسطی الاصل ابو بکر بن أبی شیبة الکوفی ثقة حافظ صاحب تصانیف من العاشرة مات سنة خمس و ثلثین و مائتین و جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر السیوطی در طبقات الحفاظ گفته ابو بکر بن أبی شیبة عبد اللّه بن محمّد بن ابراهیم بن عثمان العبسی مولاهم الکوفی الحافظ روی عن شریک و هشیم و ابن المبارک و ابن عیینة و غندر و خلق و عنه البخاری و مسلم و ابو داود و ابن ماجة و ابن ماجة و ابو زرعة و ابو حاتم و ابو یعلی و خلق مات فی المحرم سنة خمس و ثلثین و مائتین و عبد الرءوف بن تاج العارفین بن علی بن زین الدّین الحدّادی ثم المناوی القاهری الشافعی در فیض القدیر گفته ش لابی شیبة الحافظ الثبت العدیم النظیر عبد اللّه بن محمّد بن أبی شیبة العبسی الکوفی صاحب المسند و الاحکام و التفسیر و غیرها سمع من ابن المبارک و ابن عیینة و تلک الطبقة و عنه الشیخان و ابو داود و ابن ماجة و خلق و ابو مهدی عیسی بن محمد ثعالبی در مقالید الاسانید گفته مصنّف أبی بکر بن أبی شیبة

اخبرنا به قراءة منی علیه أی علی بن محمّد بن عبد الرحمن الاجهوری من اوله الی باب الوضوء کم مرة هو و إجازة بسائره عن الشمس الرملی و البرهان العلقمی بسندهما الی الحافظ ابن حجر عن أبی علی الفاضلی عن یونس بن ابراهیم الدبوسی عن عبد الرحمن بن مکّی الطرابلسی عن أبی القاسم بن بشکوال قال انا عبد الرّحمن بن محمّد بن عتاب قال اخبرنا ابو عمر بن عبد البر قال انا ابو عمر احمد بن عبد اللّه الباجی عن ابیه عن عبد اللّه بن یوسف القبری عن بقی بن مخلد عن أبی بکر بن أبی شیبة فذکره و بالسند قال الامام الحجة ابو بکر عبد اللّه بن محمّد بن أبی شیبة فی کتاب الطهارة و هو اول المصنّف ما یقول الرجل إذا دخل الخلاء حدثنا هشیم بن بشیر

عن عبد العزیز بن صهیب عن انس بن مالک رضی اللّه عنه قال کان النّبی صلّی اللّه علیه و سلم إذا دخل الخلاء قال اعوذ باللّه من الخبث و الخبائث نتفة من تعریفه قال الذهبی فی تذکرته هو الامام الحافظ العدیم النظیر الثبت النحریر ابو بکر عبد اللّه بن محمّد بن أبی شیبة ابراهیم بن عثمان العبسی مولاهم الکوفی صاحب المسند و المصنّف و غیر ذلک سمع من شریک القاضی و أبی الاحوص و ابن المبارک و ابن عیینة و جریر بن عبد الحمید و طبقتهم و عنه ابو زرعة و البخاری و مسلم و ابو داود و ابن ماجة و بقی بن مخلّد و امم سواهم قال الفلاس ما رأیت احفظ من ابن أبی شیبة و کذا قال ابو زرعة الرازی و قال ابو عبید انتهی الحدیث الی اربعة فابوبکر بن أبی شیبة اسردهم له و احمد افقههم فیه و ابن معین اجمعهم له و ابن المدینی اعلمهم به و قال صالح بن محمّد اعلم من ادرکت بالحدیث و علله علی ابن المدینی و احفظهم له عند المذاکرة ابو بکر بن أبی شیبة و عن أبی عبید قال احسنهم وضعا للکتاب ابن أبی شیبة قال البخاری مات فی المحرّم سنة خمس و ثلاثین و مائتین قال الذهبی وقع لی حدیثه عالیا اخبرنی عبد الحافظ بن طرخان قال اخبرنا سعید بن احمد قال اخبرنا علی بن احمد قال اخبرنا محمّد بن عبد الرحمن قال اخبرنا عبد اللّه بن محمّد قال اخبرنا ابو بکر بن أبی شیبة و خود مخاطب در بستان المحدّثین گفته مصنف أبی بکر بن أبی شیبه الکوفی اولش کتاب الطهارةست و اول آن باب ما یقول الرّجل إذا دخل الخلاء می گوید

حدّثنا مشیم

بن بشیر عن عبد العزیز بن صهیب عن انس بن مالک رضی اللّه عنه قال کان النّبی صلّی اللّه علیه و سلم إذا دخل الخلاء قال اعوذ باللّه من الخبث و الخبائث کنیت او ابو بکر و نام او عبد اللّه بن محمّد بن أبی شیبه ابراهیم بن عثمان العبسیست یعنی از موالی بنی عبس بباء موحّده ساکنه بعد العین المهملة و در این جا به صورت مشتبه در کتب حدیث وارد می شود و علامت فارقه در میان هر سه صورت آنست که اگر آن شخص که در نسبت او این صورت باشد از اهل کوفه است پس عبسیست بباء موحّده و سین مهمله و اگر از اهل بصره است پس عیشیست بیاء تحتیه و شین معجمه و اگر از اهل شامست پس عنسیست بنون و سین مهمله و ابو بکر از اهل کوفه است و او را سوای این مصنّف مسندیست دیگر و بعضی تصانیف هم دارد و از شریک بن عبد اللّه قاضی کوفه و ابو الاحوص و عبد اللّه بن المبارک و سفیان بن عیینة و جریر بن عبد الحمید و اقران اینها استفاده علم حدیث کرده و از وی ابو زرعة و بخاری و مسلم و ابو داود و ابن ماجه و خلائق بسیار استفاده این علم کرده اند از ائمّه این فنست ابو زرعه رازی گفته که در زمان ما علم حدیث منتهی شده بود بچهار کس ابو بکر بن أبی شیبه که در سر و حدیث یکتا بود و احمد بن حنبل در فقه حدیث و فهم آن مستثنی و این معین در جمع و تکثیر حدیث ممتاز و علی بن المدینی در علم بمخرج حدیث و علل ان یگانه و بی همتا اما در وقت مذاکره ابو بکر بن أبی شیبه احفظترین همه اهل عصر بود و در ترتیب و تهذیب کتاب نیز او را ازین اقران خود امتیاز تمام حاصلست در محرم در سال دو صد و سی و پنج رحلت دار القرار نمود انتهی کمال عجبست که شاهصاحب با وصف آنکه ابن أبی شیبه را بمناقب عظیمه و فضائل فخیمه و مدائح جلیله و محامد جمیله مثل دیگر اسلاف خود ستوده اند باز حدیث ولایت را که ابن أبی شیبه روایت آن نموده و تصحیح آن فرموده بلا محابا ابطال می نمایند و مبالاتی بظهور مزید شناعت و فظاعت این جسارت از افادات خودشان و دیگر اکابر ائمه قوم که تشمیر ذیل در مدح و ثنا و تبجیل و اطراءشان می کنند نمی کنند

8-سکوت سبوطی بر تصحیح ابن أبی شیبه

وجه هشتم آنکه نقل سیوطی تصحیح این حدیث را از ابن أبی شیبه و سکوت بر آن و عدم ردّ ان دلیل صریحست بر تسلیم تصحیح آن که حسب افاده مخاطب نقل کلام مخالف و سکوت بر آن دلیل تسلیم و حجیّت آن کلام بر اهل مذهب ناقلست پس نقل کلام عالم خود و سکوت بر آن بالا ولی مفید تسلیم و مثبت حجیّت آن بر اهل مذهب ناقل خواهد بود مخاطب

در باب چهارم می فرماید کسانی که پیشوایان و مقتدایان ایشانند اگر بتفصیل حالات ایشان پرداخته شود دفتری باید طویل لیکن در این جا بطریق نمونه چیزی ذکر کرده می شود قاضی نور اللّه شوستری در احوال زراره بن اعین الشیبانی الکوفی از میزان ذهبی نقل می کند و بر ان سکوت می نماید

زرارة بن اعین الشیبانی الکوفی اخو حمران یترفض قال العقیلی فی الضعفاء حدّثنا یحیی بن اسماعیل قال حدّثنا یزید بن خالد الثقفی قال حدّثنا عبد اللّه بن خالد الصّیدی عن أبی الصّباح عن زرارة بن اعین عن محمّد بن علی عن ابن عبّاس قال قال النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم یا علیّ لا یغسلنی احد غیرک حدّثنا یحیی قال حدثنا أبی قال حدّثنا سعید بن منصور قال حدّثنا ابن السّمان قال حججت فلقینی زرارة بن اعین بالقادسیة فقال انّ لی إلیک حاجة و عظّمها فقلت ما هی فقال إذا لقیت جعفر بن محمّد فاقراه منّی السّلام و سله ان یخبرنی انا من اهل النار أم من اهل الجنّة فانکرت ذلک علیه فقال لی انّه یعلم ذلک فلمّا لقیت جعفر بن محمّد اخبرته بالّذی کان منه فقال هو من اهل النّار فقلت من این علمت انّه من اهل النّار فقال من اعتقاده الباطل انتهت عبارة التحفة علی ما هی علیه اگر چه شناعت تصرف و خیانت این بزرگ بر ناظر مجالس المؤمنین مخفی نیست که آخر عبارت میزان ذهبی که مصرحست به اینکه قول امام علیه السّلام در حق زرارة تقیه بوده و در مجالس مذکورست حذف کرده و قدری که نقل کرده در ان هم تغییر و تبدیل نموده و در استدلال باین عبارت باتباع قلندران که بآیه لا تقربوا الصلوة استدلال بر عدم وجوب صلاة کنند رفته عبارتی که دافع شبهه است در شکم خود فرو برده لیکن چون غرضی بابطال توهم باطلش و اظهار تحریف و خیانتش درین مقام متعلق نیست از آن اعراض کرده می گوئیم که ازین کلام ظاهرست که نزد شاهصاحب سکوت بر نقل کلامی دلیل قبول و تسلیم آنست زیرا که با وصف آن ادعای عریض و طویل درباره تفصیل حالات مقتدایان اهل حقّ در مقام اثبات جز تمسّک بروایت میزان نیافته و آن را عمده ما فی الباب انگاشته بزعم باطلش برای اثبات مذهب زراره ذکر نموده و سکوت علامه شوستری را بر آن دلیل حجیتش گردانیده و فاضل رشید نیز در بعض افادات خود سکوت را بعد نقل دلیل

تسلیم می داند و گمان می برد که داب تمام عقلا آنست که نقلی که غیر مرضی می باشد بعد نقل برد و انکارش می پردازند بیانش آنکه فاضل رشید در اوراق ثلاثه خود که در آن شبهات سخیفه بر کلام جناب والد ماجد قدس اللّه نفسه متضمن اثبات نفاق شیخین که در جواب باب دوم تحفه واقع ست وارد نموده روایتی از منهج الصّادقین نقل نمود و بآن استدلال بر بودن شیخین از کبرای صحابه کرده و جناب والد ماجد در جوابش برساله نفاق الشیخین در جمله وجوه ردّ این توهم افاده فرموده که این روایت در آن تفسیر منقول از اهل خلافست فاضل رشید در جواب این می فرماید فقیر حقیر نه مدعی آن شده بود که این روایت در تفسیر مذکور از طرق امامیه منقولست و نه استدلال فقیر مبنی بر منقول بودن آن از کتب امامیه بود بلکه مقصود فقیر اثبات نقل مفسر مذکور روایت مزبوره را در کتاب خود بلا رد و نکیر بوده و بعد کلامی گفته درین صورت اگر روایت مذکوره که مشتمل بر تصریح بودن شیخین از اکابر صحابه است غیر مرضی او می بود بردّ آن می پرداخت و چون مفسّر مذکور اصلا بردّ و انکار آن نپرداخته بموجب داب و آداب کافه عقلا تسلیم ان ظاهر شد و استدلال فقیر باتم و آکد وجوه ثابت گشت انتهی ازین عبارت ظاهرست که داب کافه عقلا اینست که اگر کلامی غیر مرضی نقل می کنند رد و انکار بر آن می نمایند و هر گاه کسی کلامی نقل کند و سکوت بر آن نماید این سکوتش دلیل رضای او بان کلام می باشد

9-احتجاج به ایراد سبوطی حدیث ولایت را در ساله قول جلی

وجه نهم آنکه از اول رساله قول حلبی ظاهرست که آن رساله نبذیست از قطره قطرات بحار زاخره که وارد کرده در آن یسیری از مناقب باهره جناب امیر المؤمنین علیه السّلام و از حق تعالی درخواسته که اتحاف کند او را بقبول و عطا نماید او را ببرکت استمساک بحبّ اهل بیت علیهم السلام اشرف مامول را پس قطع نظر از اثبات تصحیح این روایت مجرد ایراد این حدیث درین رساله که جلالت شأن و عظمت و مقبولیت روایات آن از صدر آن ظاهرست دلیل اعتماد و اعتبار آنست و اول رساله قول حلبی این ست و بعد فهذه نبذة من قطرة من قطرات بحار زاخرة اوردت فیها یسیرا من المناقب الباهرة لسیّدنا علیّ کرّم اللّه وجهه ملقبة بالقول الجلی فی فضائل علی و ضمنتها اربعین حدیثا مختصرة متبعة بالعز و لمخرجیها و بیان بعض غریب الفاظها و مشکل معانیها و اللّه اسال ان یتحفنی بالقبول و ان

یرزقنی ببرکة الاستمساک بحبّ اهل البیت اشرف مامول پس کمال عجبست که مخاطب با صفا با وصف اظهار مزید مودّت و ولا و ادعاء انحصار اتباع اهل بیت اصطفا در اسلاف و اخلاف کبرای خود راضی نمی شود به تسلیم بعض نبذی از قطره از قطرات بحار زاخره از مناقب باهره جناب امیر المؤمنین علیه السّلام بلکه در ابطال و تکذیب آن می کوشد و همّت را بتکذیب حدیثی که آن را و امثال آن را سیوطی شیخ مشایخ او سبب استمساک بحب اهلبیت علیهم السلام می داند و سؤال قبول آن و رجاء حصول اشرف مامول بسبب آن دارد می گمارد و آزرمی از ردّ قبیح علامه سیوطی و امثال او نه می آرد و ما هکذا تورد یا سعد الابل

10-تصحیح سیوطی

وجه دهم آنکه علامه عبد الرحمن بن أبی بکر سیوطی چنانچه تصحیح این حدیث شریف از ابو بکر بن أبی شیبه نقل فرموده همچنان خود هم تصحیح آن فرموده چنانچه در جمع الجوامع گفته

علی منّی و انا من علی و علیّ ولی کل مؤمن بعدی ش أی رواه ابن أبی شیبة فی المصنّف عن عمران بن حصین صحیح

11-علی متقی

وجه یازدهم آنکه ملا علی متقی نیز صحت روایت ابن أبی شیبه نموده چنانچه در کنز العمال گفته

علی منّی و انا من علیّ و علیّ ولیّ کل مؤمن بعدی ش أی رواه ابن أبی شیبة فی المصنّف عن عمران بن حصین صحیح

12-تصحیح میرزا محمد بن معتمد خان بدخشی سند ابن

أبی شیبه را در مفتاح النجا

وجه دوازدهم آنکه میرزا محمد بن معتمد خان بدخشی نیز تصحیح سند ابن أبی شیبه نموده چنانچه در مفتاح النجا فی مناقب آل العبا گفته و عند ابن أبی شیبة بسند صحیح عنه أی

عن عمران بن حصین مرفوعا علیّ منّی و انا من علیّ و علیّ ولیّ کل مؤمن بعدی

13-تصحیح میرزا محمد بن معتمد خان بدخشی سند ابن

أبی شیبه را در تحفه المحبین

وجه سیزدهم آنکه نیز میرزا محمد بن معتمد خان بدخشی در تحفة المحبین سند ابن أبی شیبه را تصحیح نموده چنانچه گفته

علیّ منّی و انا من علیّ و علیّ ولیّ کلّ مؤمن بعدی شب بسند صحیح عم فی فضائل الصّحابة کلاهما عن عمران بن حصین انتهی فثبت بحمد اللّه المنّان من الافادة المکرّرة لمیرزا محمّد بن معتمد خان صحّة الحدیث بالشریف و اعتباره و اعتماده عند من رزق الانصاف و الایقان و ظهران من کذبه و ابطله قد ابطل و خان و مخرق و مان و شان شانه عند مهرة الشأن و بان انهماکه فی البغض و العدوان و ابتلاؤه بالضّغن و الشنئان و الخیازه عن مرتبة الولاء و العرفان و بعده عن السداد و الإذعان

14-قاضی سناء اللّه

وجه چهاردهم آنکه قاضی سناد اللّه نیز تصحیح سند ابن أبی شیبه نموده و قدح کابلی

این حدیث را رغما له و للمخاطب رد فرموده چنانچه در سیف مسلول گفته سوم

حدیث بریده عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلم قال علیّ منّی و انا من علی و هو ولیّ کل مؤمن بعدی می گویند الولی اولی بالتصرف فهو الامام در اسناد این حدیث اجلح شیعیست متّهمست پس خبر او صالح احتجاج نیست این چنین بلا نصر اللّه کابلی رحمة اللّه علیه گفته لیکن این حدیث را ابن أبی شیبه از عمران بن حصین بسند صحیح روایت کرده الخ

15-ذکر مصنف ابن ابی شیبه، تمجید شاه صاحب از ابن ابی شیبه

وجه پانزدهم آنکه هر گاه شاهصاحب در بستان المحدثین مصنّف ابن أبی شیبه را ذکر فرموده اند و فضائل و محامد خود ابن أبی شیبه وارد نموده پس موافق افاده صدر بستان ثابت شد که شاهصاحب بذکر مصنّف ابن أبی شیبه و ذکر احوال خود او بترک می جویند و موجب تزیین کتاب خود می دانند پس ابطال و تکذیب این حدیث شریف که درین کتاب عظیم المرتبه و جلیل المنزلة مذکورست خلاف انصاف و حیاست و این روایت در مصنّف ابن أبی شیبه بعبارات عدیده مذکورست یک عبارت که در آن تصحیح این حدیث شریف نموده آنفا شنیدی دو تا دیگر اینجا باید شنید ملا علی متقی در کنز العمال گفته

لا تقع فی علی فانّه منّی و انا منه و هو ولیّکم بعدی ش عن عبد اللّه بریدة عن ابیه و نیز در کنز العمال مسطورست

عن عمران بن حصین بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم سریّة و استعمل علیها علیّا فغنموا فصنع علی شیئا انکروه و فی لفظ فاخذ علی من الغنیمة جاریة فتعاقد اربعة من الجیش إذا قدموا علی رسول اللّه ان یعلموه و کانوا إذا قدموا من سفر بدءوا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فسلّموا علیه و نظروا إلیه ثم ینصرفون الی رحالهم فلمّا قدمت السریّة سلّموا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فقام احد الاربعة فقال یا رسول اللّه الم تر ان علیّا قد اخذ من الغنیمة جاریة فاعرض عنه ثم قام الثانیة فقال مثل ذلک فاعرض عنه ثم قال الرابعة فاقبل إلیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و یعرف الغضب فی وجهه فقال ما تریدون من علیّ علیّ منی و انا من علی و علی ولیّ کلّ مؤمن بعدی ش و ابن جریر و صحّحه

16-أحمد بن حنبل شیبانی

وجه شانزدهم آنکه در مسند احمد بن حنبل که نسخه عتیقه آن بخط عرب پیش نظر فقیر حاضرست مذکورست

حدّثنا عبد الرزّاق و عفان المعنی و هذا حدیث عبد الرزّاق قالا ثنا جعفر بن سلیمان قال حدثنی یزید الرشک عن مطرف بن عبد اللّه

عن عمران بن حصین قال بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم سریّة و أمر علیهم علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه فاحدث شیئا فی سفره فتعاهد و قال عفّان فتعاقد اربعة من اصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و سلم ان یذکر و امره لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قال عمران و کنّا إذا قدمنا من سفر بدأنا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فسلّمنا علیه قال فدخلوا علیه فقام رجل منهم فقال یا رسول اللّه انّ علیّا فعل کذا و کذا فاعرض عنه ثم قام الثانی فقال یا رسول اللّه انّ علیّا فعل کذا و کذا فاعرض عنه ثم قام الثالث فقال یا رسول اللّه انّ علیّا فعل کذا و کذا فاعرض عنه ثم قام الرّابع فقال رسول اللّه ان علیا فعل کذا و کذا قال فاقبل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم علی الرابع و قد تغیّر وجهه فقال دعوا علیّا دعوا علیّا دعوا علیّا:

ان علیّا منّی و انا منه و هو ولیّ کل مؤمن بعدی و رجال سند این حدیث همه معروف و مقبول و ممدوح اساطین فحول اند اما عبد الرزّاق پس عمده جهابذه حذاق و از اجله مشاهیر آفاق و اعاظم نحاریر سباق بلکه امام ائمه فخام و شیخ حفاظ اسلامست اصحاب صحاح سنة از روایات او صحاح خود را مزین ساخته اند و او را در غایت اعتماد و اعتبار و وثوق داشته بافادات او دامنهای خود پر نموده و اکابر منقدین او را بکمال مدح و اطرا و نهایت وصف و ثنا می ستایند تا آنکه می گویند که رحلت نکردند مردم بسوی احدی بعد جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مثل رحلت کردنشان بسوی عبد الرزّاق و مدائح عظیمه باذخه و مآثر حمیده شامخه او انشاء اللّه المنعام بتفصیل تمام در مجلد حدیث تشبیه خواهی شنید در این جا اکتفا بر بعض عبارات می رود یافعی در مرآة الجنان در وقایع سنة احدی عشر و مائتین گفته و فی السنّة المذکورة توفی الحافظ العلامة المرتحل إلیه من الآفاق الشیخ الامام عبد الرزّاق بن همام الیمنی الصنعانی الحمیری صاحب المصنّفات عن ست و ثمانین سنة روی عن معمر و ابن جریج و الاوزاعی و طبقتهم و رحل إلیه الائمة الی الیمن قیل ما رحل النّاس الی احد بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم مثل ما رحلوا إلیه روی عنه خلائق من ائمة الاسلام منهم الامام سفیان بن عیینة و الامام احمد و یحیی بن معین و اسحاق

بن راهویه و علی المدینی و محمود بن غیلان و ابو سعد عبد الکریم بن سمعانی در انساب در نسبت صنعانی گفته منهم ابو بکر عبد الرزّاق بن همام الصنعانی قیل ما رحل الی احد بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم مثل ما رحل إلیه و ابن خلکان در وفیات الأعیان گفته ابو بکر عبد الرزّاق بن همام بن نافع الصنعانی مولی حمیر قال ابو سعد السمعانی قیل ما رحل النّاس الی احد بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم مثل ما رحلوا إلیه الخ اما عفّان بن مسلم صفار پس محدّث عفیف و مسلّم علماء کبار و حائز جلائل فخار و مشهور و معروف در اقطار و امصار هست ائمه جلیل الشأن و حفاظ رفیع المکان و اساطین اعیان بمدح و ثناء و وصف و اطراء عفان رطب اللسان و عذب البیان اند و در اثبات ثقت و جلالت و حذق و مهارت و کمال و براعت صفار هم صفیر و هم داستان محمد بن طاهر مقدسی در رجال صحیحین گفته عفان بن مسلم الصفار الانصاری مولی عزرة بن ثابت کنیته ابو عثمان سمع وهیب بن خالد و صخر بن جویریه و غیر واحد عندهما روی عنه البخاری فی مواضع روی عن عبد اللّه بن سعید و محمد بن عبد الرحیم و اسحاق غیر منسوب و محمد غیر منسوب عنه و روی عنه مسلم عن الصنعانی و محمّد بن اسحاق و زهیر بن حرب و حجّاج بن الشاعر و ابن أبی شیبة و محمّد بن حاتم و عمرو النّاقد و محمّد بن المثنی و عبد اللّه الدارمی و هارون بن عبد اللّه مات ببغداد سنة عشرین و مائتین و هو ابن ستّ و ثمانین سنة و از عبارت صدر کتاب رجال صحیحین محمد بن طاهر مقدسی واضحست که حفاظ حدیث مثل ابن عدی و دارقطنی و ابن منده و حاکم سابقین و لاحقین ایشان که بعد شیخین تا وقت محمد بن طاهر بودند نزد ایشان صحیح شده که کسی که شیخین اخراج حدیث او در صحیحین کرده اند حدیث او حجّت؟ ؟ ؟ سست بسبب روایت شیخین ازو در صحیح زیرا که شیخین اخراج نکرده اند مگر از ثقه عدل حافظ که احتمال کند سن او و مولد او پس ثقت و عدالت و رفعت و نبالت عفان در اقصای درجه و اعلای مرتبه ثبوت و تحقق باشد و ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته عفّان بن مسلم الحافظ الثبت ابو عثمان الانصاری مولاهم البصری الصفّار محدث بغداد ولد بعد الثلاثین

و مائة و سمع من شعبة و هشام الدستوای و حماد بن سلمة و وهیب و طبقتهم و عنه احمد و اسحاق و علی و ابن معین و الفلاّس و هلال بن العلاء و حنبل بن اسحاق و ابو زرعة الدمشقی و خلائق قال یحیی القطّان إذا وافقنی عفّان فلا ابالی من خالفنی و قال العجلی عفان ثقه ثبت صاحب سنة کان علی مسائل معاذ بن معاذ القاضی فجعل له عشرة آلاف دینار علی ان یقف عن تعدیل رجل و عن جرحه فابی و قال لا ابطل حقا من الحقوق قال یعقوب بن شیبة سمعت ابن معین یقول اصحاب الحدیث خمسة مالک و ابن جریج و الثوری و شعبة و عفان و قال ابو حاتم عفّان ثقة متقن متین قال جعفر بن محمّد الصائغ اجتمع عفان و علی بن المدینی و ابو بکر بن أبی شیبة و احمد بن حنبل فقال عفان ثلاثة یضعفون فی ثلاثة علی بن المدینی فی حمّاد بن زید و احمد فی ابراهیم بن سعد و ابن أبی شیبة فی شریک فقال له ابن المدینی و عفان فی شعبة قلت هذا علی وجه المزاح و التعنّت فانّهم اربعتهم کتبوا عن المذکورین و هم احداث فغیرهم اثبت فی المذکورین منهم و کان عفّان ممن لم یجب فی المحنة قال حنبل حضرت مع أبی عبد اللّه و ابن معین عند عفان بعد ما ما امتحنه اسحاق بن ابراهیم الامیر فقال ابن معین حدّثنا فقال یا ابا زکریّا لم اسوّد وجوهکم و لم اجب انّه قرأ علی کتاب المامون ان امتحن عفان فان اجاب و الا فاقطع معلومه و کان المامون یجری علیه فی الشهر خمسمائة درهم فقال اسحاق ما تقول فقرأت قُلْ هُوَ اَللّهُ أَحَدٌ فقلت مخلوق هذا قال یا شیخ ان امیر المؤمنین یقطع عنک ما یجری علیک فقلت وَ فِی اَلسَّماءِ رِزْقُکُمْ وَ ما تُوعَدُونَ فسکت و قمت فسرّ بذلک الحمد و یحیی قال ابو خثیمة و ابن معین انکرنا عفان فی سنة تسع عشرة و مات بعد ایام و فی روایة سنة عشرین و مائتین و هو الحقّ و نیز ذهبی در کاشف گفته عفان بن مسلم الصفار ابو عثمان الحافظ عن هشام الدستوائی و همام و الطبقة و عنه البخاری و ابراهیم الحربی و ابو زرعة و امم و کان من حکام الجرح و التعدیل مات سنة 220 اما جعفر بن سلیمان پس از اکابر ائمه اعیان

و معروف به نهایت حفظ و ثقت و اتقان و موصوف بغایت فضل و جلالت و علو شأنست ابن حبان در کتاب الثقات در کتاب اتباع تابعین گفته جعفر بن سلیمان الضبعی الحرشی من اهل البصرة کنیته ابو سلیمان ینزل فی بنی ضبیعة فنسب إلیها یروی عن ثابت و مالک بن دینار روی عنه ابن المبارک و اهل العراق و مات فی رجب سنة ثمان و سبعین و مائة و کان یبغض الشیخین حدّثنا الحسن بن سفیان حدّثنا اسحاق بن أبی کامل ثنا جریر بن یزید بن هارون بین یدی ابیه قال بعثنی أبی الی جعفر بن سلیمان الضبعی فقلت له بلغنا انک تسب أبا بکر و عمر قال اما السبّ فلا و لکن ابغض ما شئت قال و إذا هو رافضی مثل الحمار قال ابو حاتم و کان جعفر بن سلیمان من الثقات المتقنین فی الروایات غیر انه کان ینتحل المیل الی اهل البیت و لم یکن بداعیة الی مذهبه و لیس بین اهل الحدیث من ائمتنا خلاف ان الصدوق المتقن إذا کان فیه بدعة و لم یکن یدعو إلیها ان الاحتجاج باخباره و لهذه العلة ترکنا حدیث جماعة ممن کانوا ینتحلون البدع و یدعون إلیها و ان کانوا ثقات و احتججنا باقوام ثقات انتحالهم سوء غیر انهم لم یکونوا یدعون إلیه و انتحال العبد بینه و بین ربه ان شاء عذبه علیه و ان شاء غفر له و علینا قبول الروایات عنهم إذا کانوا ثقات علی حسب ما ذکرنا فی غیر موضع من کتبنا و مخفی نماند که ابن حبان در اول کتاب اتباع تابعین که در ان جعفر بن سلیمان را ذکر کرده گفته

حدّثنا ابو یعلی احمد بن علی بن المثنّی بالموصل حدّثنا ابراهیم بن الحجاج الشامی قال سمعت ابان بن یزید یحدث عن أبی حمزة عن زهدم الجرمی عن عمران بن حصین عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم قال خیر امّتی القرن الذی بعثت فیهم ثم الذین یلونهم ثم الذین یلونهم ثم یفشو قوم یشهدون و لا یستشهدون و یحلفون و لا یستحلفون و یخونون و لا یؤتمنون و یفشو فیهم السمن قال ابو حاتم خیر النّاس قرنا بعد التابعین من لا یکون بینهم و بین اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إلا قرنا واحدا و هم اتباع التابعین الذین شافهوا من شافه اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم حتی حفظوا عنهم العلم و الاثار و کثرت عنایتهم فی جمع الاخبار و امعنوا فی طلب الاحکام

و التفقه فیها و ضبطهم اقاویل السّلف فیما لم ترد فیه سنة مع الاستنباط الصحیح من الدلائل الواضحة فی الاصول التی هی مفزع العالم فی الاحوال و ردّ سائر الفروع الی ما تقدم من الاصول حتی حفظ اللّه جل و علا بهم الدّین علی المسلمین و صانه عن قلب القادحین و جعلهم اعلاما یقتدی بهم فی الامصار و یرجع الی اقاویلهم فی الآثار و انما نملی اسماء الثقات منهم و انسابهم و ما نعرف من الوقوف علی انسابهم فی هذا الکتاب علی الشرط الذی ذکرناه فیما قبل من الطبقتین الاولیین عند تعرّی اخبارهم عن الخصال الخمس التی ذکرناها قبل و لست اعرّج علی جلالة الانسان و لا تقدم السن و لا تاخره لان القصد من ذکرهم اللقاء دون الفضل و السن علی ما اصّلنا الکتاب علیه فکلّ من کان اقرب الی النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم فی اللقی و ان تاخّر موته ضممناه الی من استوی معه فی اللقی و ان تقدم موته غیر انی اذکر عند ذکر کل شیء منهم شیخا دونه و آخر فوقه لیعتبر المتامّل للحفظ بهما فیقیس علیهما من وراءهما فکل خبر وجد من روایة شیخ ممن اذکره فی هذا الکتاب فهو خبر صحیح إذا تعرّی عن الخصال الخمس التی ذکرناها فیجب ان یقیس ما قلنا حتی لا یلزق فیه الوهن باهل الصدق و یتعری عنه اهل الا و ابدوا الطامات و محمد بن طاهر مقدسی در رجال صحیحین گفته جعفر بن سلیمان الحرشی الضبعی نزیل بنی ضبیعة البصری کنیته ابو سلیمان ثابت البنانی و الجعد بن عثمان و ابا عمران الجوفی و یزید الرشک و سعید الجریری روی عنه قطن بن نسیر و یحیی بن یحیی و قتیبة و محمد بن عبید بن حسان و باید دانست که محمد بن طاهر مقدسی در صدر کتاب رجال صحیحین گفته امّا بعد وفقنا اللّه عزّ و جلّ للعمل الصّالح کما وفّقنا لسلوک سنة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و لم یجعلنا ممّن ابتدع بعده بدعة ندعو إلیها او عصبیة نحثّ علیها إذ کان قد نص صلّی اللّه علیه و سلّم فی مقالات شیء علی فضل هذه الطائفة المنصورة و دعا لهم فاستجیب له صلّی اللّه علیه و سلّم فیبعث اللّه عزّ و جلّ فی کل وقت و زمان من یقوم بهذا الشأن و یبیّنه للنّاس حقّ البیان الی الامامین الحافظین أبی عبد اللّه البخاری و أبی الحسین مسلم بن الحجاج النیسابوریّ فمیّزا

صحیح الحدیث من سقیمه و حصرا منه جملة علی ما فی کتابیهما الصحیحین فصارا حجّة لاهل الاسلام لما علم اللّه عزّ و جلّ من صدق نیتهما و صحة عقیدتهما فیما قصداه إذ کان فی عصرهما من الائمة شرقا و غربا فی هذا الشأن من یکون منزلته من الفضل فی انواع شتّی من علوم الشریعة منزلتهما و منهم من هو من مشایخهما الذین اخرجا عنهم فی هذین الکتابین ثم من بعدهما و ائمة کل عصر الی یومنا هذا شرحوا ما اشکل من حدیثهما و خرجوا علی تراجمهما إذ لم یمکن الزیادة فی الصنعة علیهما ثم طائفة من حفاظ الحدیث مثل أبی احمد بن عدی و أبی الحسین الدارقطنی و أبی عبد اللّه بن مندة و أبی عبد اللّه الحاکم ثم من بعدهم الی یومنا هذا لما صحّ عندهم ان کل من اخرجوا حدیثه فی هذین الکتابین و ان تکلم فیه بعض النّاس یکون حدیثه حجّة لروایتهما عنه فی الصحیح إذا کانا رحمة اللّه علیهما لم یخرجا الا عن ثقة عدل حافظ یحتمل سنّه و مولده السماع ممن تقدّمه علی هذه الوتیرة الی ان یصل الاسناد الی الصحابی المشهور الا احرفا ابیّنها فی مواضعها ان شاء اللّه تعالی علی حسب ما انتهی إلینا علم ذلک صنّفوا فی ذلک تصانیف کثیرة مختصرة بحیث لا یقف الطالب المبتدی علی کثیر فائدة منها و مشروحة بحیث یغیب المقصود فی کثرة الشرح فالذی اختصر اشار الی الاسماء فقط و الذی شرح ذکر اسم الذی فی الترجمة و ذکر طائفة ممّن سمع منهم و طائفة ممن سمع منه فی الصحیح و خارج الصحیح کما صنّف ابو القاسم اللالکائی و غیره و وقفت علی کثیر من تصانیف هؤلاء المتقدمین و المتأخرین فی هذا الفن فلم ار احدا شفی فی تصنیفه الا رجلان سلکا فی تصنیفهما طریقا بین الطریقین ذکر الاسم و طرفا من مشایخه الذین حدث عنهم فی الکتاب و من روی عنه فی الکتاب فقط و ربما استقصیا هذا المعنی فی المحدّث و المحدّث عنه صنّف احدهما اسماء ما اشتمل علیه کتاب الامام أبی عبد اللّه البخاری و هو ابو نصر احمد بن محمد بن الحسین الکلاباذی البخاری و صنّف الآخر بعده اسماء ما اشتمل

علیه کتاب الامام أبی الحسین مسلم النیسابوریّ و هو ابو بکر احمد بن علی الاصبهانی فاحسنا فی تصانیفهما و اجملا و لمّا رأیت اکثر الاسماء ما اتفقا علیه و اقلّها ما انفردا به حدانی ذلک علی ان جمعت بین الکتابین لیخف حجمه و یکثر نفعه ثم اورد ما أورداه و استدرک ما اغفلاه و اختصر ما یستغنی عنه من التطویل و اشیر عند ذکر الراوی الّذی له حدیث واحد عندهما او عند احدهما الی ذلک الحدیث اما باسناده او علو فیه و اما بمتنه ان وقع نازلا و کذلک ابین ما تکلم فیه الحفّاظ من علل احادیث ادخلاها فی الصحیحین عند ذکر الراوی المشهور بتلک الروایة و اذکر هل لما علل به ذلک الحدیث وجه أم لا و ابیّن من اوردا حدیثه استشهادا به و من اورداه مقرونا بغیره قبل متن الحدیث او بعده مردوفا به و من اوردا له حدیثا فی موضع و اوردا له فی غیر ذلک الباب حدیثا آخر فنسباه الی غیر النسبة الاولی لئلاّ یظنّ انّهما اثنان و من اورداه غیر منسوب فقالا او احدهما حدّثنا فلان و نسیه غیره و من حدّثا عن رجل عنه و وقع لاحدهما عالیا و للاخر نازلا و ارتب علی نسق حروف المعجم ما اتفقا علیه و ما انفردا به و قدمنا من اسمه احمد لیجمع معنیین احدهما تبرکا بالابتداء باسم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و الثانی انه اوّل باب الالف و اللّه الموفق لجمیع ما ذکرته و المعین علیه بمنه و فضله ازین عبارت ظاهرست که حفاظ حدیث مثل ابن عدی و دارقطنی و ابن منده و حاکم سابقین و لاحقین ایشان که بعد شیخین تا وقت محمد بن طاهر بودند نزد ایشان صحیح و ثابت شده که هر کسی که شیخین اخراج حدیث او در صحیحین کرده اند حدیث او حجّتست بسبب روایت شیخین ازو در صحیح زیرا که شیخین اخراج نکرده اند مگر از ثقه عدل حافظ که احتمال کند سن او و مولد او سماع را از کسی که متقدم بر اوست پس بنا بر این یقینا و قطعا ثابت شد که حدیث جعفر بن سلیمان نزد ائمه سنیّه که بعد شیخین تا زمان محمد طاهر بودند خصوصا ابن عدی و دارقطنی و ابن منده و حاکم حجتست و خود او ثقه و عدل و حافظست و ابو سعد عبد الکریم بن محمد در انساب در نسبت ضبعی گفته ابو سلمان

جعفر بن سلیمان الضبعی الحرشی البصری من اهل البصرة انّما قیل له الضبعی لانه کان ینزل فی بنی ضبیعة فنسب إلیها یروی عن ثابت و أبی عمران الجوفی و یزید الرّشک و مالک بن دینار و فرقد السبخی روی عنه ابن المبارک و اسحاق بن اسرائیل و عبید اللّه بن عمر القواریری و اهل العراق مات سنة ثمان و سبعین و مائة و کان یبغض الشیخین ابا بکر و عمر رضی اللّه عنهما قال جریر بن یزید بن هارون بین یدی ابیه بعثنی أبی الی جعفر بن سلیمان الضبعی فقلت له بلغنا انک تسبّ ابا بکر و عمر رضی اللّه عنهما قال امّا السب فلا و لکن البغض ما شئت قال و إذا هو رافضی مثل الحمار قال ابو حاتم بن حبّان کان جعفر بن سلیمان من الثقات المتقنین فی الروایات غیر انه کان منتحل المیل الی اهل البیت و لم یکن بداعیة الی مذهبه و لیس بین الحدیث من ائمتنا خلاف انّ الصّدوق المتقن إذا کان فیه بدعة و لم یکن یدعو إلیها ان الاحتجاج باخباره جائز فاذا دعی الی بدعة سقط الاحتجاج باخباره و لهذه العلة ترکنا حدیث جماعة ممن کانوا ینتحلون البدع و یدعون إلیها و ان کانوا ثقلت و احتججنا باقوام ثقات انتحالهم سوء غیر انهم و انتحال العبد بیّنه و بین ربّه ان شاء عذّبه علیه و ان شاء عفا عنه و علینا قبول الروایات عنهم إذا کانوا ثقات علی حسب ما ذکرناه فی غیر موضع من کتبنا و ذهبی در کاشف گفته جعفر بن سلیمان الضبعی عن ثابت و أبی عمران الجوفی و عنه ابن مهدی و مسدد و امم ثقة فقیه و مع کثرة علومه قیل کان امینا و هو من زهاد الشیعة و ابن حجر در تقریب التهذیب گفته جعفر بن سلیمان الضبعی بضم الضاد المعجمة و فتح الموحدة ابو سلیمان البصری صدوق زاهد لکنه یتشیع من الثامنة مات سنة ثمان و سبعین اما یزید رشک پس ثقه عابد و ثبت زاهد و بسبب سمو مناقب و علو محامد رشک هر حاقد و حاسدست و ارباب صحاح سته از رشحات رشک مستفیض و متسلی و بنقل روایات و اخبار او خوشحال و شادان و متملّی ذهبی در کاشف گفته یزید بن أبی یزید الضبعی الرشک عن مطرف و معاذ و عنه شعبة و ابن علیّه ثقة متعبد مات سنة 113 و ابن حجر عسقلانی در تقریب گفته یزید بن أبی یزید الضبعی بضم المعجمة

و فتح الموحدة بعدها مهملة مولاهم ابو الازهر البصری یعرف بالرّشک بکسر الراء و سکون المعجمة ثقة عابدوهم من لیّنه من السادسة مات سنة ثلاثین و هو ابن مائة سنة اما مطرف بن عبد اللّه پس از زهاد ثقات و عبّاد اثباتست و ارباب صحاح ستّه جمیعا طرائف روایات مطرف را آخذ و ناقل و لطائف اخبار او را بسر و چشم مسلّم و قابل اند محمد بن طاهر مقدسی در کتاب اسماء الرّجال صحیحین گفته مطرف بن عبد اللّه بن الشخیر العامری ابو عبد اللّه و یقال انّه من بنی حریش سمع عمران بن حصین عندهما و عبد اللّه بن معقل و عائشة و عیاض بن حماد و اباه عبد اللّه عند مسلم روی عنه یزید بن عبد اللّه بن هانی و حمید بن هلال و محمّد بن واسع عند مسلم قال عمرو بن علی مات سنة خمس و تسعین و سابقا از افاده محمد بن طاهر مقدسی در صدر همین کتاب اسماء الرجال صحیحین واضح شده که حفاظ حدیث مثل ابن عدی و دارقطنی و ابن مسنده و حاکم و سابقین و لاحقین ایشان که بعد شیخین تا وقت محمد بن طاهر بودند نزد ایشان صحیح و ثابت شده که هر کسی که شیخین اخراج حدیث او در صحیحین کرده اند حدیث او حجتست بسبب روایت شیخین ازو در صحیح زیرا که شیخین اخراج نکرده اند مگر از ثقه عدل حافظ که احتمال کند سن او و مولد او سماع را از کسی که متقدم بر اوست پس بنا بر این یقینا و قطعا ثابت شد که حدیث مطرف نزد ائمه سنیه که بعد شیخین تا زمان محمد طاهر بودند خصوصا ابن عدی و دارقطنی و ابن منده و حاکم حجّتست و خود او ثقه و عدل و حافظست و ذهبی در تذهیب التهذیب گفته مطرف بن عبد اللّه بن الشخیر العامری ولد فی حیاة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم کنیته ابو عبد اللّه یروی عن ابیه و أبی هریرة و کان من عبّاد اهل البصرة و زهادهم مات عمر بن الخطاب و مطرف بن عبد اللّه له عشرون سنة و روی عنه قتادة و ابو التیّاح مات بعد طاعون الجارف سنة تسع و ستین و قد قیل سنة سبع و ثمانین و کان اکبر من الحسن بعشرین سنة و نیز ذهبی در کاشف می فرماید مطرف بن عبد اللّه بن الشّخّیر الحرشی العامری ابو عبد اللّه احد الاعلام عن ابیه و ابیّ و علی و عنه اخوه یزید و قتادة ابو التیاح مات سنة 95 و ابن حجر عسقلانی در تقریب گفته مطرف بن عبد اللّه بن الشخیر بکسر الشین

المعجمة و تشدید الخاء المعجمة المکسورة بعدها تحتانیة ساکنة ثم راء العامری الحرشی بمهملتین مفتوحتین ثم معجمة ابو عبد اللّه البصری ثقة عابد فاضل من الثانیة مات سنة خمس و تسعین انتهی فظهر و وضح و سطع و لمع و بان ان ابطال الحدیث الشریف و رمیه بالکذب و الوضع و البطلان محض البهت و الزور و الخسران و عظیم التجری و التهتک المورث للخذلان و فاحش الزلل و فظیع الخزی و الخطل المنبعث من اقصی الحقد و الشنئان و اقصی التنحی عن النقد و الذهاب عریضا فی فیه؟ ؟ ؟ فی العناد الجالب للهوان

17-أحمد بن حنبل شیبانی دلالت را از بریده

وجه هفتدهم آنکه در مسند احمد مذکورست

حدّثنا ابن نمیر حدثنی اجلح الکندی عن عبد اللّه بن بریدة عن ابیه بریدة قال بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم الی الیمن بعثین علی احدهما علی بن أبی طالب و علی الآخر خالد بن الولید فقال إذ التقیتم فعلیّ علی النّاس و ان افترقتم فکل واحد منکم علی جنده قال فلقینا بنی زید من اهل الیمن فاقتتلنا فظهر المسلمون علی المشرکین فقتلنا المقاتلة و سبینا الذریّة فاصطفی علیّ امرأة من السّبی لنفسه قال بریدة فکتب معی خالد بن الولید الی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یخبره بذلک فلمّا اتیت النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم دفعت الکتاب فقرئ علیه فرایت الغضب فی وجه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فقلت یا رسول اللّه هذا مکان العائذ بعثتنی مع رجل و أمرتنی ان اطیعه ففعلت ما أرسلت به فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم لا تقع فی علیّ فانّه منّی و انا منه و هو ولیکم بعدی و رجال این اسناد همه ثقات و مقبولین و معروفین ممدوحین اند اما عبد اللّه بن نمیر پس نمیر فضائل و مدائح او از اکدار ارتیاب و انکار صافی و نهایت ثقت و اعتماد و غایت جلالت و اعتبار و علو شان و حفظ و اتقان او بر متتبع کتب محققین اعیان غیر خافی و کلام نمی کند و گردن کبر بر نمی دارد بمقابله روایات و افادات او مگر متعصب جافی و هائم مهامه و فیافی عناد و لداد عافی و عباراتی که مذکور می شود برای ظهور نبذی از جلائل محامد و محاسن مناقب او کافی و شافی ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته عبد اللّه بن نمیر الحافظ الامام ابو هشام الهمدانی ثم الخارفی الکوفی والد الحافظ الکبیر محمّد حدث عن هشام بن عروة و الاعمش و اشعث بن سوار و اسماعیل بن أبی خالد و یزید بن أبی زیاد و عبید اللّه بن عمرو عدة و عنه احمد و ابن معین و اسحاق الکوسج

و الحسن بن الفرات و الحسن بن علی بن عفان و خلق و ثقه یحیی بن معین و غیره و کان من کبار اصحاب الحدیث توفی فی سنة تسع و تسعین و مائة و له اربع و ثمانون سنة اخبرنا عمر بن عذیر انا عبد الصمد بن محمّد انا جمال الاسلام انا الحسین بن طلاب انا محمّد بن جمیع انا محمد بن احمد بن ثابت الواسطی نا شعیب بن ایوب انا ابن نمیر عن یحیی بن سعید المسیب سمعت سعدا ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم جمع له ابویه یوم احد و نیز ذهبی در کاشف گفته عبد اللّه بن نمیر الهمدانی ابو هشام عن هشام بن عروة و الاعمش و عنه ابنه و احمد و ابن معین حجّة توفی سنة 199 و ابن حجر در تقریب گفته عبد اللّه بن نمیر بنون مصغرا الهمدانی ابو هشام الکوفی ثقة صاحب الحدیث من اهل السنة من کبار التاسعة و له اربع و ثمانون مات سنة تسع و تسعین اما اجلح بن عبد اللّه بن حجیة الکندی پس وثوق و اعتبار و اعتماد و استناد او نزد ائمه نقاد و محققین امجاد و منقدین والا نژاد بطریقی که حجّت و برهان بغایت مرتبه علو شأن و نهایت وضوح و عیان بپایه استقلال رسد و زبان مکابرین و منکرین متعصبین و جاحدین کند و لال گردد در ما بعد بعون اللّه المنعام المفضال از بیان این متشتت البال واضح خواهد شد درین مقام اکتفا بر بعض عبارات می رود ذهبی در کاشف گفته اجلح بن عبد اللّه ابو حجیّة الکندی عن الشعبی و عکرمة و عند القطان و ابن نمیر و خلق وثقه ابن معین و غیره و ضعّفه النّسائی و هو شیعی مع انه روی عنه شریک انّه قال سمعنا انّه ما سبّ ابا بکر و عمر احد الا افتقرا و قتل مات سنة 141 و ابن حجر در تقریب گفته اجلح بن عبد اللّه بن حجیّة بالمهملة و الجیم مصغرا یکنی ابا حجّیة الکندی یقال اسمه یحیی صدوق شیعی من السابعة مات سنة خمس و اربعین ابا عبد اللّه بن بریده پس عالم ادیب و قاضی لبیب و فاضل تابعی ثقة حسیب و حائز قدح معلی و رقیب و فائز جلیل نصیب از فضل و مجد عجیبست و برد الیقین بکمال رفعت شان و علوّ مکان او حاصلست برای هر ناقد ادیب ذهبی در کاشف گفته عبد اللّه بن بریدة قاضی مرو عن ابیه و عمران بن حصین و عائشة و سمرة و عنه ملک بن معول و حسین بن واقد و ابو هلال ثقة ولد سنة 15 و مات سنة 115

و له مائة و ابن حجر عسقلانی در تقریب گفته عبد اللّه بن بریدة بن الحصیب الاسلمی ابو سهل المروزی قاضیها ثقة من الثالثة مات سنة خمس و مائة و قیل بل خمس عشرة و مائة و له مائة سنة

18-أحمد بن حنبل شیبانی در مسند خود از ابن عباس

وجه هیجدهم آنکه در مسند احمد مذکورست

حدثنا یحیی بن حماد حدّثنا ابو عوانة حدثنا ابو بلج حدّثنا عمرو بن میمون قال انی لجالس الی ابن عبّاس إذ اتاه تسعة رهط قالوا یا بن عبّاس امّا ان تقوم معنا و اما ان تخلونا من هؤلاء قال فقال ابن عبّاس بل اقوم معکم قال و هو یومئذ صحیح قبل ان یعمی قال فانتدوا فتحدثوا فلا ندری ما قالوا قال فجاء ینفض ثوبه و یقول افّ و تف وقعوا فی رجل له عشر وقعوا فی رجل قال له النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم لابعثن رجلا لا یخزیه اللّه ابدا یحبّ اللّه و رسوله قال فاستشرف لها من استشرف قال ابن علی قالوا هو فی الرّحی یطحن قال و ما کان احدکم لیطحن قال فجاء و هو ارمد لا یکاد یبصر قال فنفث فی عینیه ثم هزّ الرایة ثلثا فاعطاها ایّاه فجاء بصفیّة بنت حییّ قال ثم بعث فلانا بسورة التوبة فبعث علیّا خلفه فاخذها منه قال لا یذهب بها الاّ رجل منّی و انا منه قال و قال لبنی عمه ایّکم یوالینی فی الدنیا و الآخرة قال و علی معه جالس فابوا فقال علی انا اوالیک فی الدنیا و الآخرة قال فترکه ثم اقبل علی رجل منهم فقال ایکم یوالینی فی الدنیا و الآخرة فابوا فقال علی انا اوالیک فی الدنیا و الآخرة فقال انت ولیّی فی الدنیا و الآخرة قال و کان اوّل من اسلم من النّاس بعد خدیجة قال و اخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ثوبه فوضعه علی علیّ و فاطمة و حسن و حسین فقال انّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهّرکم تطهیرا قال و شری علیّ نفسه لبس ثوب النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم ثم نام مکانه قال و کان المشرکون یرمون رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فجاء ابو بکر و علیّ نائم قال و ابو بکر یحسب انّه نبی اللّه قال فقال یا نبیّ اللّه قال فقال له علیّ انّ نبی اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قد انطلق نحو بئر میمون فادرکه قال فانطلق ابو بکر فدخل معه الغار قال و جعل علی یرمی بالحجارة کما کان یرمی نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و هو یتضور قد لفّ راسه فی الثوب لا یخرجه حتی اصبح ثم کشف عن راسه فقالوا انّک للئیم کان صاحبک نرمیه فلا یتضور و انت تتضور و قد

استنکرنا ذلک قال و خرج بالنّاس فی غزوة تبوک قال فقال له علی اخرج معک قال فقال له نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم لا فبکی علی فقال له اما ترضی ان تکون منّی بمنزلة هارون من موسی الاّ انک لیس بنبیّ انّه لا ینبغی ان اذهب الاّ و انت خلیفتی قال و قال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم انت ولیّی فی کلّ مؤمن بعدی قال و سدّ ابواب المسجد غیر باب علی قال فیدخل المسجد جنبا و هو طریقه لیس له طریق غیره قال و قال من کنت مولاه فان مولاه علیّ قال و اخبرنا اللّه عزّ و جلّ فی القرآن انّه قد رضی عن اصحاب الشجرة فعلم ما فی قلوبهم فهل حدّثنا انّه سخط علیهم بعد قال و قال نبی اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم لعمر حیث قال ائذن لی فلا ضرب عنقه قال و کنت فاعلا و ما یدریک لعل اللّه قد اطلع علی اهل بدر فقال اعملوا ما شئتم حدّثنا ابو مالک کثیر بن یحیی قال حدّثنا ابو عوانة عن أبی بلج عن عمرو بن میمون عن ابن عبّاس بنحوه و رجال این سند همه ثقات و مستندین و اثبات معتمدین اند توثیق ابو عوانه و ابو بلج و عمرو بن میمون در تصحیح سند ابو داود طیالسی دریافتی اما یحیی بن حماد پس محمود اکابر ائمه امجاد و مقبول اجلّه محدّثین نقادست ذهبی در تذهیب التهذیب گفته یحیی بن حماد بن أبی زیاد الشیبانی مولاهم البصری ابو بکر و یقال ابو محمّد ختن أبی عوانة و راویته و روی عن شعبة و عکرمة بن عمار و حماد بن سلمة و عبد العزیز بن المختار و جریر بن حازم و طائفة و عنه خ و اسحاق بن راهویه و بندار و اسحاق الکوسج و بکار بن قتیبة و الدارمی و اسحاق بن سیار و الکدیمی و خلق وثقه ابو حاتم و غیره قال محمد بن النعمان بن عبد السلام لم ار اعبد من یحیی بن حماد و اظنه لم یضحک قیل توفی سنة خمس عشرة و مائتین و نیز ذهبی در کاشف می فرماید یحیی بن حماد الشیبانی مولاهم ختن أبی عوانة و راویته عن عکرمة بن عمار و شعبة و عنه ح و الدارمی و الکدیمی ثقة متالّه توفی سنة 215 و در حاشیه کاشف که ماخوذ از تهذیب الکمالست بعد لفظ حماد مذکورست ابن أبی زیاد ابو بکر و یقال ابو محمّد البصری قال محمّد بن سعد ثقة کثیر الحدیث و قال ابو حاتم ثقة و ذکره ابن حبان فی الثقات و قال محمّد بن النعمان بن عبد السلام لم ار اعبد من یحیی بن حماد و اظنه لم یضحک

و ابن حجر در تقریب می فرماید یحیی بن حماد بن أبی زیاد الشیبانی مولاهم البصری ختن ابو عوانه ثقة عابد من صغار التاسعة مات سنة خمس عشرة و مائتین

19-احتجاج باینکه مجرد روایت أحمد حدیثی را در مسند موجب

اعتماد و اعتبار آنست

وجه نوزدهم آنکه علاوه بر ثبوت وثوق رجال اسانید احمد بن حنبل از افادات ائمه سنیه مجرد روایت این حدیث شریف در مسند مطلقا فکیف إذا کانت الروایة بطرق متعددة و اسانید متنوعة لیل واضح و برهان لائح است بر بطلان ابطال و تکذیب آن بوجوه عدیده اوّل آنکه علاّمه عبد الوهاب سبکی در طبقات شافعیه تصریح کرده به اینکه این مسند اصلیست از اصول این امت و ظاهرست که کتابی که اصلی از اصول این امت باشد تکذیب حدیث آن و انهم بمقابله خصم که طاعنست بر سنیه بسبب تصدیق موضوعات و روایت مختلقات خلاف تامل و حزم و مباین حیا و شرمست فتکذیب حدیث الولایة المذکور فی هذا المسند الذی هو اصل من اصول الامة المرحومة المخصوصة بالفضل عین المجون و الهزل و مخالفة للانصاف و العدل و عناد للحق الفصل دوم آنکه سبکی از حافظ ابو موسی عینی نقل کرده که او در حق مسند امام احمد بن حنبل گفته که این کتاب اصل کبیرست و من الظاهر المستنیر لدی الناقد بصیر و المتامل الخبیران الاصل الکبیر احری بالتعظیم و التبجیل الخطیر و اولی بالتکریم و التفخیم الغزیر و احق بالاقبال و الاحتفال الغیر الیسیر و لا یجترئ علی تکذیب هذا الحدیث المذکور فیه الا المتعصّب الجاحد الحائر الغریر و الحاقد المعاند المقتحم فی السعیر و اللّه الموفق للتوفیق و التبصیر و لا ینبئک مثل خبیر سوم آنکه از افاده ابو موسی مدینی ظاهرست که این مسند مرجع وثیقست و پر ظاهرست که ابطال حدیثی که در مرجع وثیق مروی باشد و آن هم بطرق متعدده و اسانید متنوعه و ابطال هم بمقابله خصم نهایت جور و اعتساف و سراسر خلاف حیا و انصاف و محض هذر و جزاف و بحت حیف و سفساف و سراپا مخالفت تحقیق و تنقید و احصافست فان المرجع الوثیق حریّ و حقیق بالاذعان و التصدیق و حجی و قمین بالایمان و التوثیق و لا یصدر تکذیب حدیث الولایة المروی فیه لا من الممنوّ بالحرمان و الخذلان السائق الی سعیر الحریق و ممنوع المدحور من ملوک طریق التحقیق المدفوع المطرود عن التسدید و التوفیق چهارم آنکه از افاده ابو موسی مدینی که سبکی نقل کرده واضح است که مسند امام احمد منتقی یعنی منتخب و برگزیده شد از احادیث کثیره

و مسموعات وافره و ظاهرست که کتابی که از احادیث متکاثره و مسموعات وافره برگزیده شود مشتمل بر احادیث باطله و روایات مکذوبه نخواهد بود فان الانتخاب و الانتقاء دلیل علی مزید الاهتمام و الاعتناء و هو موجب للاقبال و القبول و الاصغاء لا مجال و الاغفال و الالغاء و اللّه الهادی الی طریق السواء و الموافق للاستبصار و الاهتداء و المنقذ من التعصّب المورث للشقاء المانع من النجاة و الشفاء پنجم آنکه از افاده ابو موسی ظاهرست که این مسند امام گردانیده شده و ظاهرست که کتابی که امام مردم باشد تکذیب و ابطال روایت آن خلاف امامت و جلالت آنست و انما جعل اماما لیاتم به النّاس و یقتدوا به حتی یامنوا العذاب و الباس و یتخلّصوا و یتنصّلوا من الغرور و الوسواس و یقفوا علی اقتفائه و اتباعه جانحین عن سخیف الرای و ضعیف القیاس و لا یرکنوا الی هوی مرد و تخمین منهار ما له اساس و لا یعوّلوا علی تهجس خاسر و تهجم خائب و رمی و رجم بظن کاذب لا یصلح للاخذ و الاقتباس ششم آنکه از افاده ابو موسی واضح است که مسند احمد معتمد گردانیده شده یعنی این کتاب تصنیف کرده شد برای آنکه مردم بر آن اعتماد کنند فثبت ان هذا المسند الاصیل و المرجع الاثیل موضوع للرجوع و الالتجاء و الاعتماد و حصن حصین و کهف رصین مصنوع للاعتصام و الاستذراء و الاستناد فلا یکذب حدیث الولایة المذکور فیه الا المنهمک فی الخسار و العناد و المقبل علی التبار و اللداد کالصادف عن الحق و الرشاد المشیح بوجهه عن الانتقاد العازف عن لقم الصواب و السداد هفتم آنکه از افاده ابو موسی ظاهرست که مسند احمد ملجا گردانیده شد و من الظاهر المستبین علی العاقل اللقن الفطین ان الملجأ انما یلجأ إلیه لیعتمد علیه فیکون حارسا من الوقوع فی بوائق الحوادث و صائنا من الانتشاب فی طوارق العوائث لا ان یکون الملجأ بنفسه مشتملا علی الاکاذیب و الخبائث منطویا علی المفتریات و النوافث هشتم آنکه از افاده ابو موسی مدینی واضح است که مسند احمد مستند گردانیده شد و من الظاهر المستبین علی المهرة النقاد ان کتابا وضع للاستناد یجب الرجوع و الفزع و الرکون إلیه عند احتداد نار التشاجر و العناد و یلزم الاستدراء و الالتجاء و الاول و السکون إلیه عند اکتنام الحق و الصواب و السداد فلا یتحامل برد حدیث الولایة الماثور فیه الا المرتبک فی اشراک الزیغ و اللداد نهم آنکه ابو موسی بسند خود روایت

کرده که امام احمد بن حنبل ولدین خود عبد اللّه و صالح و برادرزاده خود حنبل بن اسحاق را بخدمت خود حاضر نموده مسند را بر ایشان قرائت فرمود و ارشاد نمود که این کتاب را جمع نموده ام و انتقاء کرده ام از زیاده از هفت لک و پنجاه هزار و لا شک و لا ارتیاب عند اصحاب الالباب ان الجمع و الانتقاء و الانتخاب لهذا المسند المستطاب من هذا القدر الکثیر و العدد العزیر من احادیث سیّد الانجاب صلوات اللّه و سلامه علیه و آله الاطیاب ما نفح مسک و طاب ملاب و ذکر هذا الجمع و الانتخاب فی مقام الافتخار و نصح الاولاد و ارشاد افلاذ؟ ؟ ؟ الاکباد بعد الجمع و الاحتشاد و تخصیصهم بذلک من بین سائر الاصحاب دلیل واضح و برهان لائح لا یثلمه نوازع المکابرین الاوشاب و لا یزعزع ارکانه وساوس المجادلین الاقشاب علی ان حدیث الولایة المذکور فی هذا المسند الجلیل الفخار فی غایة الاعتماد و الاعتبار و قصوی الارتقاء الی درجة القبول عند اهل الاختبار و اللّه ولی التوفیق و الاستبصار و المزهق لتلمیعات اهل القرفة و الانکار المدغلین المبطلین لصحاح الاثار المکذّبین لصوادق الاخبار السائقین انفسهم و اتباعهم فی انکر البوار دهم آنکه امام احمد بن حنبل رئیس اساطین حذاق بخطاب صالح و عبد اللّه و حنبل بن اسحاق که هر سه افلاذ کبدان امام آفاق و محل کمال رافت و ارتفاق و مستحق نهایت نصح و خیراندیشی و اشفاق و لائق غایت تبعید و تجنیب از موجبات خذلان و ایباق و سالک مسالک کبار و تابع آثار اسلاف اخیار بالاستحقاق بودند ارشاد فرموده که چیزیکه اختلاف کنند در ان مسلمین از حدیث رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پس رجوع کنید بسوی آن یعنی این مسند پس در ثبوت غایت اعتماد و اعتبار و نهایت عظمت و جلالت فخار روایات و آثار و اقصای نباهت و شرافت و نبالت اخطار احادیث و اخبار این مسند عالی مقدار هیچ مقام شک و ارتیاب و انکار برای احدی از ارباب رشد و استبصار باقی نماند فلا یقدم علی تکذیب حدیث الولایة المذکور فی هذا المسند الذی حکم امام الجهابذة الاشراف و لدیه و ابن اخیه الحائزین لجلائل الاوصاف بالرجوع إلیه عند تشاجر المؤمنین و تنازع المسلمین و جعله مرجعا عند الاختلاف و موئلا و مناصا و ملجأ و ملاذا عند خفاء الحق و الاشراف علی الضیاع و الاتلاف و صیّره حصنا حصینا مانعا و حرزا حریزا رادعا عن الضلال و الاسفاف

و وضعه علما و منار الهدایة التائهین فی مهامه الردی و الاعتساف و اقامه حاجزا و قادحا و صارفا و دافعا عن الاقتحام فی مهاوی التوی و السفساف الاّ من اغتالته الوساوس المطیحة المردیة و اجتالته الهواجس المخلقة الموبقة المردیة فهام و تاه فی کل واد و اعرض و اشاح بوجهه و لوی بصفحته عن الحق و السداد وَ مَنْ یُضْلِلِ اَللّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ یازدهم آنکه امام احمد بن حنبل بعد حکم رجوع بسوی این مسند مستند وقت اختلاف مسلمین در احادیث حبیب احد صمد صلوات اللّه و سلامه علیه و آله الکرام المزهقین التحریفات کل من ابطل و جحد و الملقین فی اعناق کل من اضطغن و حقد و کشح و حسد و آثر البغض و اللدد و رکن الی العبث و الردّ حبلا من مسد ارشاد فرموده فان کان فیه و الا فلیس بحجة و ظاهرست که تقدیر ان کان فیه بنظر سیاق و سباق صریح و نهایت توضیح و تلویح چنینست فإن کان فیه فهو حجّة فالحمد للّه علی ما انقذ المسترشدین من اللجّة و ابان لقم الصواب و اوضح المحجّة و اثبت ان حدیث الولایة المروی فی هذا المسند حجّة و أیّة حجة فلیکثر المنکرون المعاندون و المکابرون الحائدون العجیج و الضجة فقد زعزعت و هدّت ارکان تلبیساتهم و ضعضعت و دجّت اساس تدلیساتهم ایّة رجة و هصرت افنانهم و کسرت اغصانهم و جزّت فروعهم و اصولهم و افسدت افکارهم و ضرب بالاسهاب علی قلوبهم و خلطت عقولهم و شجت رءوسهم آیة شجة دوازدهم آنکه قول امام احمد بن حنبل و الا لیس بحجّة دلالت صریحه دارد بر آنکه حدیثی که در مسند نباشد حجّت نیست و آن بدلالت مفهوم صحیح و سیاق و سباق صریح ظاهر می نماید که احادیث مسند همه ها معتبر و معتمد و دلائل مثبته احکام و حجج و براهین ارشادات سرور انام صلّی اللّه علیه و آله الکرامست سیزدهم آنکه از حکایت عبد اللّه بن احمد بن حنبل ظاهرست که هر گاه آن عالیمقدار از پدر بزرگوار خود استفسار و استخبار از وجه تصنیف این مسند منیف با وصف کراهت طبع شریف از وضع کتب و تالیف و ابا از تحمیل این بار گران بر عنصر لطیف نمود حضرت امام قمقام بجواب سؤال فرزند عالی مقام خود در مقام ازاحه وساوس و اوهام و دفع تخیل تنافی و تناکر و رفع توهم تباین و تنافر در کراهت و رغبت آن امام ارشاد فرمود که ساخته ام این کتاب را

امام فهذا نص صریح من الامام الهمام علی ان هذا المسند الشریف امام أی مقتدی معتام و لامر المقتدین و المهتدین نظام و من جنوحهم و رکونهم و تعریجهم علی الباطل زمام چهاردهم آنکه امام احمد در حق مسند ارشاد فرموده إذا اختلف فی سنة عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم رجع إلیه و هذا مناد رافعا عقیرته علی ان هذا المسند الشریف و السفر اللطیف یرجع إلیه عند اختلاف الناس فی السنن و انه منقذ من آفات المحن و الفتن رادع عن المیل و الزیغ الی من خالف الحق و الی الباطل رکن فلا یجسر علی ابطال حدیث الولایة المذکور فیه الا المخذول الممنوّ بالاحقاد و الاحن المعرض الصادف عن کل صواب حسن پانزدهم آنکه نیز عبد اللّه بن احمد ارشاد فرموده که خرّج أبی المسند من سبعمائة الف حدیث فهذا الانتخاب و التخریج دلیل متین نضیج و برهان رزین بهیج علی ان هذا المسند الشریف مما یجب علیه التعریج فامر مبطل حدیث الولایة المذکور فیه مضطرب الاساس مریج و تسویلات رادّه و منکره کغیث اعجب الکفار نباته ثم یهیج شانزدهم آنکه ابو موسی مدینی ارشاد کرده که اخراج نکرده یعنی احمد بن حنبل درین مسند مگر از کسی که ثابت شده نزد احمد صدق او و دیانت او نه کسی که طعن کرده شد در امانت او فهذا صریح و أیّ صریح فی انّ جمیع رجال المسند رجال الصحیح و انهم صادقون مقبولون و اهل الدیانة موثوقون و لیسوا بمطعونین فی الامانة و لا متهمین فی الصیانة مرتقون الی مراتب الصدق و الدیانة عارجون معارج الورع و الرزانة حائزون مناصب التثبّت و المتانة منحازون عن الریب و الخیانة سالمون عن العیب و المهانة هفدهم آنکه عبد اللّه بن احمد هر گاه از پدر عمدة الأعیان استفسار حال عبد العزیز بن ابان نمود آن امام زمان و مقتدای دوران بجواب سؤال فرزند عالیشان خود ارشاد فرمود که اخراج نکردم ازو یعنی از عبد العزیز در مسند چیزی را هر گاه تحدیث کرد بحدیث مواقیت ترک کردم او را و هذا صریح فی ان الامام لم یخرج فی هذا المسند عن الرجال المطعونین و لم یرو فیه عن الرواة الموهونین بل بالغ فی التحرّی و التثبّت و الاحتیاط و التمییز فترک و هجر بمحض علة التحدیث بحدیث المواقیت روایات عبد العزیز هیجدهم آنکه ابو موسی مدینی فرموده و من الدلیل

علی ان ما اودعه الامام احمد رح مسنده قد احتاط فیه اسنادا و متنا فثبت بحمد اللّه انعام ان ما رواه الامام فی مسنده الامام موصوف متنه و اسناده بالحرم و الاحتیاط مصون عن وصمة الاوهام و الاغلاط واضح الاعتبار و الالتیاط جلی الاعتماد و الارتباط بری من الشین و الاختباط بعید عن الکذب و الطعن و الاختلاط لا یغتاله ید التوهین و الاحتباط و المعتمد علیه و المستند إلیه سالک سوی الصراط فلا مجال لرواج تکذیب المخاطب المحتاط حتی یلج الجمل فی سمّ الخیاط نوزدهم آنکه ابو موسی بعد عبارت سابقه فرموده و لم یورد فیه الا ما صح سنده و هذا مناد جهارا بالقصر الصریح و الحصر الصحیح علی صحة جمیع احادیث هذا المسند الملیح فتکذیب حدیثه الصحیح الناشی من المخاطب الفصیح و بعض من سلفه من ائمة التعصّب الفضیح کذب فظیع قبیح و بهت شنیع صریح و عدوان غریب غیر ربیح و طغیان عجیب غیر نجیح بستم آنکه ابو موسی با کمال در مقام استدلال دعوای بری از اختلال و اعتلال یعنی دعوای احتیاط احمد در مسند و عدم ابراء غیر حدیث صحیح در ان از عبد اللّه پسر احمد روایت فرموده آنچه از آن ظاهرست که اوّلا امام احمد حدیث أبی هریره را که دلالت می کند بر امر رسول رب متعال صلوات اللّه و سلامه علیه و آله ما اختلف النهر و اللیان بر حکم و امر باعتزال از ارباب فتنه و ضلال و اصحاب اهلاک و ازلال در مسند خود وارد فرموده بود و فرزند ارجمند خود را تحدیث بآن نموده لکن در وقت مرض و قرب ارتحال و حضور اوان وفات و انتقال بسبب مزید خوف مؤاخذه منتقم ذو الجلال و شدت احتیاط و انتقاد و تحقیق و استکمال و حذر از تطرق تمسک و استدلال بر مخالفت خلفای با اجلال خلف رشید و ولد سعید را مامور فرمود بر آنکه ضرب نماید بر این حدیث یعنی آن را از مسند خارج نماید و در مقام تعلیل این حکم جلیل بولد نبیل خود ارشاد فرمود که این حدیث خلاف احادیث از آن حضرتست یعنی ارشاد آن حضرت در احادیث دیگر امر بسمع و اطاعتست و این حدیث شریف امر باعتزال و مهاجرت ارباب ضلالت پس این ارشاد باسداد ان امام نقّاد دلیل واضح و برهان لائحست بر آنکه هیچ حدیثی خلاف احادیث سرور مختار صلوات اللّه و سلامه علیه و آله الاطهار که آن حدیث قابل رد و انکار و لائق استهزا و استحقار باشد درین مسند جلیل الفخار مروی و ماثور و مسرور

و مسطور و موجود و مذکور نیست فثبت بحمد اللّه و حسن توفیقه و ابلاجه الحق و لحب طریقه ان حدیث الولایة حدیث احتاط فیه الامام متنا و اسنادا و خبر صحیح جلی اعتبارا و اعتمادا و لا یحوم حوله شائبة توهم مخالفة غیره من الاحادیث السائرة اغوارا و انجادا فلا یسمع فی حقه قول من خالف الحق و جنح الی الباطل عنادا و لدادا و رام بسبب استحواذ الزیغ و الرین ان یلحق به فسادا و کسادا بست و یکم آنکه ابو موسی بعد نقل ارشاد احمد بضرب بر حدیث موجب و حرب فرموده و هذا مع ثقة رجال اسناده حین شذّ لفظه من الاحادیث المشاهیر امر بالضرب علیه و این ارشاد شریف و تبیین لطیف دلالت صریحه دارد بر آنکه تثبت و احتیاط و انتقاد امام احمد در متن و اسناد آثار سرور انبیای امجاد صلوات اللّه و سلامه علیه و آله الی یوم التناد بمرتبه رسیده که حدیثی که رجال آن همه معتبرین و ثقات و معتمدین و اثبات اند بسبب شذوذ لفظ آن از احادیث مشاهیر حکم اخراج آن از مسند معتمد خود فرموده پس قطعا و حتما و یقینا و جزما ثابت شد که حدیث ولایت از شذوذ و ندرت و مخالفت احادیث دیگر محفوظ و مصون و بکمال اعتماد و نهایت اعتبار موسوم و مقرونست و دوم آنکه ابو موسی بعد عبارت سابقه گفته فکان دلیلا علی ما قلناه و این عبارت بمزید تاکید و توضیح دلالت صریح دارد بر آنکه حکم امام احمد بضرب این حدیث با وصف ثقت رجال ان دلیلست بر آنکه امام احمد در احادیث مسند اسناد او متنا احتیاط را بکار برده و طریق تحقیق و تنقید متین و تمییز غث از سمین سپرده و غیر احادیث صحیحه در آن وارد نفرموده فثبت بحمد اللّه مرة بعد مرّة و کرّة بعد کرّة ان حدیث الولایة المذکور فی المسند فی مقامات عدیدة بطرق سدیدة حدیث صحیح موصوف بالنقد و الاحتیاط فی المتن و الاسناد و لا یتطرق إلیه طعن طاعن و لوم لائم و عدل عاذل و ان بالغ فی الجحود و المکابرة و العناد و الحمد للّه علی ما اوضح طریق السداد الرشاد و هر گاه این همه را دریافتی پس حالا عبارت علاّمه عبد الوهاب سبکی که در آن تشمیر ذیل و جد و جهد تمام در ذکر جلائل فضائل مسند احمد بن حنبل فرموده و قصب السبق در مدح و تبجیل و وصف و تعظیم و تصحیح روایات و توثیق رجال آن نموده و از آن صحت این وجوه

بست و دو بکمال وضوح ظاهرست باید شنید و بر مجازفت و تعسف مخاطب فطین برد و ابطال حدیث چنین مسند ممدوح و مقبول اکابر اساطین دست تحیر بدندان تاسف باید گزید علاّمه عبد الوهاب سبکی در طبقات شافعیه کبری در ترجمه احمد بن حنبل بعد ذکر نبذی از فضائل و محامد او گفته قلت و الّف مسنده و هو اصل من اصول هذه الامّة قال الامام الحافظ ابو موسی محمّد بن أبی بکر المدینی رضی اللّه عنه هذا الکتاب یعنی مسند الامام أبی عبد اللّه احمد بن محمد بن حنبل الشیبانی قدّس اللّه روحه اصل کبیر و مرجع وثیق لاصحاب الحدیث انتقی من حدیث کثیر و مسموعات وافرة فجعل اماما و معتمدا و عند التنازع ملجأ و مستندا علی ما اخبرنا والدی و غیره رح انا المبارک بن عبد الجبار انا الحسین کتب إلیهما من بغداد قال انا ابو اسحاق ابراهیم بن عمر بن احمد البرمکی قراءة علیه انا ابو عبد اللّه عبید اللّه بن محمّد بن محمّد بن حمدان بن عمر بن بطة قراءة علیه ثنا ابو حفص عمیر بن محمد بن رجا ثنا موسی بن حمدون البزّار قال قال لنا حنبل بن اسحاق جمعنا عمی یعنی الامام احمد ولی لصالح و لعبد اللّه و قرأ علینا المسند و ما سمعته منه یعنی تامّا غیرنا و قال لنا انّ هذا الکتاب قد جمعته و انتقیته من اکثر من سبعمائة و خمسین الفا فما اختلف فیه المسلمون من حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فارجعوا إلیه فان کان فیه و الا لیس بحجّة و قال عبد اللّه بن احمد رح کتب أبی عشرة الف الف حدیث لم یکتب سوادا فی بیاض الاّ حفظه و قال عبد اللّه ایضا قلت لابی لم کرهت وضع الکتب و قد عملت المسند فقال عملت هذا الکتاب اماما إذا اختلف النّاس فی سنة عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم رجع إلیه و قال ایضا خرّج أبی المسند من سبع مائة الف حدیث قال ابو موسی المدینی و لم یخرج الاّ عمن ثبت عنده صدقه و دیانته دون من طعن فی امانته ثم ذکر باسناده الی عبد اللّه بن الامام احمد رح قال سالت أبی عن عبد العزیز بن ابان قال لم اخرج عنه فی المسند شیئا لمّا حدیث بحدیث المواقیت ترکته قال ابو موسی فاما عدد احادیث المسند فلم ازل اسمع من افواه الناس انّها اربعون الفا الی ان قرأت علی أبی منصور

بن زریق ببغداد قال انا ابو بکر الخطیب قال قال ابن المنادی لم یکن فی الدنیا احدا روی عن ابیه منه یعنی عبد اللّه بن الامام احمد بن حنبل لانه سمع المسند و هو ثلاثون الفا و التفسیر و هو مائة الف و عشرون الفا سمع منها ثلاثین الفا و الباقی و جادة فلا ادری هذا الذی ذکر ابن المنادی أراد به مالا مکرر فیه او أراد غیره مع المکرر فیصح القولان جمیعا و الاعتقاد علی قول ابن المنادی دون غیره قال و لو وجدنا فراغا لعددناه ان شاء اللّه تعالی فاما عدد الصحابة رضی اللّه عنهم فنحو من سبعمائة رجل قال ابو موسی و من الدلیل علی ان ما اودعه الامام احمد رح مسنده قد احتاط فیه اسناد او متنا و لم یورد فیه الاّ ما صحّ سنده ما

اخبرنا ابو علی الحدّاد قال انا ابو نعیم انا ابن الحصین و انا ابن المذهب قالا انا القطیعی ثنا عبد اللّه قال حدثنی أبی ثنا محمد بن جعفر ثنا شعبة عن أبی النیّاح قال سمعت ابا زرعة یحدّث عن أبی هریرة عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم انّه قال یهلک امّتی هذا الحیّ من قریش قالوا فما تامرنا یا رسول اللّه قال لو ان النّاس اعتزلوهم قال عبد اللّه قال لی أبی فی مرضه الذی مات فیه اضرب علی هذا الحدیث فانه خلاف الاحادیث

عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم یعنی قوله صلّی اللّه علیه و سلّم اسمعوا و اطیعوا و هذا مع ثقة رجال اسناده حین شذّ لفظه من الاحادیث المشاهیر امر بالضّرب علیه فکان دلیلا علی ما قلناه ازین عبارت کالشمس فی رابعة النهار واضحست که این سند معتمد و این تالیف مستند در کمال فضل و جلالت و اعتبار و اعتمادست و همه احادیثش قابل حجیّت و موصوف بصحتست که خود سبکی آن را اصلی از اصول این امّت مرحومه گفته و از ابو موسی مدینی نقل کرده که او این مسند را اصل کبیر و مرجع وثیق برای اصحاب حدیث گفته و ارشاد نموده که امام احمد آن را از احادیث متکاثره و مسموعات وافره منتخب فرموده و برای راغبین و مقتدین امام معتمد و برای تنازع متنازعین ملجأ و مستند گردانیده و استدلالا علی هذا المقال باسناد ثقات رجال نقل کرده که برادرزاده امام ممدوح روایت فرموده که امام احمد باو و اولاد خود گفت که این مسند را از زیاده از هفت لکهه؟ ؟ ؟ و پنجاه هزار حدیث بر گزیده ام پس آنچه مسلمین در آن نزاع کنند باین مستند رجوع آرید اگر در آن باشد یعنی پس حجتست و الاّ حجّت نیست و از

پسر امام احمد آورده که هر گاه او به پدر بزرگوار خود عرض داشت که با وصف کراهت طبع شریف از تصنیف چرا بتصنیف مسند پرداختند در جواب فرمود که این مسند را امام و پیشوای خلائق گردانیده ام که هر گاه اختلاف ورزند بسوی آن رجوع آورده می شود و نیز بابو موسی افاده کرده که امام احمد درین سند روایت نکرده مگر از کسی که صدق و دیانت او بثبوت پیوسته و از روایات کسانی که در امانت ایشان طعن کرده اند دست برداشته و برین دعوی قول پسر امام احمد را سند آورده که او پرسید پدرش را از حال عبد العزیز بن ابان او در جواب گفت که چون او حدیث مواقیت روایت کرده ازین جهت روایتی ازو اخراج نکردم و نیز ابو موسی افاده کرده که امام احمد در متون و اسانید مسند احتیاط بکار برده و در ان غیر احادیث صحیحة السند وارد نساخته و استدلال کرده برین دعوی بآنچه حاصلش آنست که امام احمد باین مرتبه تنقید و تحقیق و احتیاط بعمل آورده که بعضی از احادیث را با وصف آنکه اسناد موثوق داشت و رجالش همه ثقه و عدول بودند لیکن چون آن را با احادیث شهیره مخالف یافت از مسند خود بیرون ساخت و تا وقت وفات که آخر ایام دنیا بود دست از تهذیب و اصلاح این مسند بر نداشت پس هر گاه امام احمد حنبل مسند خود را مرجع در اعتبار نموده باشد و امامی گردانیده که اگر مردم در سنتی از سنن جناب سرور کائنات صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اختلاف کنند بآن رجوع کرده باشند و هر گاه مسلمین اختلاف کنند در حدیث رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بسوی مسندش رجوع کنند اگر در ان یابند حجّتست و الا حجت نیست باز حدیث آن مسند را در مقابله اهل حقّ باطل گفتن و آن را مردود ساختن ماجرای عجیبست که هوش از سر عقلا می رباید و مخفی نماند که علامه سبکی که تشمیر ذیل در مدح و ثنا و وصف و اطراء مسند احمد و اثبات صحت احادیث ان نموده از اکابر محققین و اجلّه منقدین قومست ابو بکر بن احمد اسدی الشهیر بابن قاضی شهبه در طبقات شافعیه گفته عبد الوهّاب بن علی بن عبد الکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام العلاّمة قاضی القضاة تاج الدّین ابو نصر بن الشیخ الامام شیخ الاسلام تقی الدین أبی الحسن الانصاری الخزرجی السبکی مولده بالقاهرة سنة سبع بتقدیم السین و عشرین و سبعمائة و قیل سنة ثمان و حضر و سمع بمصر من جماعة ثم قدم دمشق مع

والده فی جمادی الآخرة سنة تسع و ثلاثین و سمع بها من جماعة و اشتغل علی والده و علی غیره و قرأ علی الحافظ شهاب الدین المزّی و لازم الذهبی و تخرّج به و طلب بنفسه و دأب قال الحافظ شهاب الدین بن حجّی اخبرنی انّ الشیخ شمس الدّین بن النقیب إجازة بالافتاء و التدریس و لما مات ابن النّقیب کان عمر القاضی تاج الدّین ثمانیة عشر سنة و افتی و درّس و حدث و صنّف و اشتغل و ناب عن ابیه بعد وفاة اخیه القاضی الحسین ثم اشتغل بالقضاء بسؤال والده فی شهر ربیع الاول سنة ست و خمسین ثم عزل مدة لطیفة ثم اعید ثم عزل باخیه بهاء الدین و توجه الی مصر علی وظائف اخیه ثم عاد الی القضاء علی عادته و ولی الخطابة بعد وفاة ابن جملة ثم عزل و حصل له محنة شدیدة و سجن بالقلعة نحو ثمانین یوما ثم عاد الی القضاء و قد درس بمصر و الشام بمدارس کبار العزیزیة و العادلیة الکبری و الغزالیة و العد راویة و الشامیّین و الناصریة و الامینیة و مشیخة دار الحدیث الاشرفیة و تدریس الشافعی بمصر و الشیخونیة و المیعاد بالجامع الطولونی و غیر ذلک و قد ذکره الذهبی فی المعجم المختص و اثنی علیه و قال ابن کثیر جری علیه من المحن و الشدائد ما لم یجر علی قاض قبله و حصل له من المناصب ما لم یحصل لاحد قبله و قال الحافظ شهاب الدین ابن حجّی خرّج له ابن سعد مشیخة و مات قبل تکمیلها و حصّل فنونا من العلم من الفقه و الاصول و کان ماهرا فیه و الحدیث و الادب و برع و شارک فی العربیة و کان له ید فی النظم و النثر جید البدیهة ذا بلاغة و طلاقة لسان و جرأة جنان و ذکاء مفرط و ذهن و قاد و کان له قدرة علی المناظرة صنّف تصانیف عدیدة فی فنون علی صغر سنّه و کثرة اشغاله قرئت علیه و انتشرت فی حیاته و بعد موته قال و انتهت إلیه ریاسة القضاء و المناصب بالشام و حصلت له محنة بسبب القضاء و اودی فصبر و سجن فثبت و عقدت له مجالس فابان عن شجاعة و افحم خصومه مع تواطئهم علیه ثم عاد الی مرتبته و عفا و صفح عمّن قام علیه و کان سیدا جوادا کریما مهیبا یخضع له ارباب المناصب من القضاة و غیرهم توفی شهیدا بالطاعون فی ذی الحجة

سنه احدی و سبعین و سبعمائة خطب یوم الجمعة و طعن لیلة السبت رابعه و مات لیلة الثلثاء و دفن بتربتهم بالسّفح عن اربع و اربعین سنة و من تصانیفه شرح مختصر ابن الحاجب فی مجلدین سماه رفع الحاجب عن مختصر ابن حاجب و شرح المنهاج البیضاوی و کان والده قد بدأ فیه فکتب منه قطعة یسیرة فبنی علیها ولده و القواعد المشتملة علی الاشباه و النظائر و طبقات الفقهاء الکبری فی ثلثة اجزاء و فیه غرائب و عجائب و الطبقات الوسطی مجلد ضخم و الطبقات الصغری مجلد لطیف و الترشیح فی اختیارات والده و فیه قواعد عربیّة و هو اسلوب غریب و التوشیح علی التنبیه و التصحیح و المنهاج و جمع مختصرا فی الاصول سمّاه جمع الجوامع و کتب علیه کتابا سماه منع الموانع و جلب حلب جواب اسئلة ساله عنها الاذرعی و غیر ذلک و احمد بن علی المعروف بابن حجر العسقلانی در درر کامنه گفته عبد الوهاب بن علی بن عبد الکافی بن علی بن تمام السبکی ابو نصر تاج الدّین بن تقی الدّین ولد سنة 727 و اجاز له ابن الشحنة و یونس الدبوسی و سمع علی یحیی بن المصری و عبد المحسن الصّابونی و ابن سیّد الناس و صالح بن مختار و عبد القادر بن الملول و غیرهم ثم قدم مع والده دمشق سنة 39 فسمع بها من زینب بنت الکمال و ابن أبی الیسر و غیرهما و قرأ بنفسه علی المزّی و لازم الذهبی و تخرّج بتقی الدین بن رافع و امعن فی طلب الحدیث و کتب الاجزاء و الطباق مع ملازمة الاشتغال بالفقه و الاصول و العربیّة حتی مهر و هو شاب و خرّج له ابن سعد مشیخة و حدث بها و اجاد فی الخط و النظم و النثر و شرح مختصر ابن حاجب و منهاج البیضاوی و عمل فی الفقه التوشیح و الترشیح و لخّص فی الاصول جمع الجوامع و عمل علیه منع الموانع و عمل القواعد المشتملة علی الاشباه و النظائر و کان ذا بلاغة و طلاقة لسان عارفا بالامور و انتشرت تصانیفه فی حیاته و رزق فیها السعد و عمل الطبقات الکبری و الوسطی و الصغری و کان جید البدیهة طلق اللّسان اذن له ابن النقیب بالافتاء و التدریس و درّس فی غالب مدارس دمشق و ناب عن ابیه فی الحکم ثم اشتغل به باختیار ابیه و ولی دار الحدیث الاشرفیّة بتعیین ابیه و ولی توقیع الدست فی سنة 754 و ولی خطابة الجامع و انتهت إلیه ریاسة القضاء و المناصب بالشام و حصل له بسبب القضاء محنة شدیدة مرة بعد مرة

و هو مع ذلک فی غایة الثبات و لمّا عاد الی منصبه صفح عن کل من اساء إلیه و کان جوادا مهیبا قال الشیخ شهاب الدین بن حجّی اخبرنی ان الشیخ شمس الدّین ابن النقیب اجاز له بالافتاء فالتدریس و لم یکمل العشرین لان عمره لما مات ابن النقیب کان ثمانیة عشر عاما و اول ما ناب فی الحکم بعد وفاة اخیه حسین قال و قد صنّف تصانیف کثیرة جدا علی صغر سنه قرئت علیه و انتشرت فی حیاته و بعد موته و قال ابن کثیر جری علیه من المحن و الشدائد ما لم یجر علی قاض قبله و حصل له من المناصب و الریاسة ما لم یحصل لاحد قبله و انتهت إلیه الریاسة بالشام و ابان فی ایام محنته عن شجاعة و قوة علی المناظرة حتی افحم خصومه مع کثرتهم ثم لما عاد عفا و صفح عمن قام علیه و کان کریما مهیبا و مات فی سابع ذی الحجّة سنة 771 و خطب یوم الجمعة فطعن لیلة السبت و مات لیلة الثلثاء و نیز باید دانست که ابو موسی مدینی که ازو سبکی فضائل و محامد مسند احمد بن حنبل و صحت احادیث آن نقل کرده از اعاظم اساطین معتمدین و افاخم ائمه معتبرین سنیه است محمّد بن احمد ذهبی در عبر در وقائع سنه احدی و ثمانین و خمسمائة گفته ابو موسی المدینی محمّد بن أبی بکر عمر بن احمد الحافظ صاحب التصانیف و له ثمانون سنة سمع من غانم البرجی و جماعة من اصحاب أبی نعیم و لم یخلّف بعده مثله مات فی جمادی الاولی و کان مع براعته فی الحفظ و الرجال صاحب ورع و عبادة و جلالة و تقی و عبد الوهاب بن علی سبکی در طبقات شافعیه کبری گفته محمد بن عمر بن احمد بن محمد بن أبی عیسی الحافظ ابو موسی المدینی الاصبهانی صاحب تصانیف ولد فی ذی القعدة سنة احدی و خمسمائة و سمع حضورا فی سنة ثلاث باعتناء والده من أبی سعد محمّد بن محمد المطرز و مات المطرز تلک السنة و سمع ایضا من أبی منصور محمّد بن عبد اللّه بن مندویه الشروطی و غانم البرجی و أبی علی الحداد و أبی الفضل محمد بن طاهر الحافظ و أبی القاسم اسماعیل بن محمّد بن الفضل الحافظ و به تخرّج و هبة اللّه بن الحصین و فاطمة الجوز دانیة و أبی العزّ بن کادش و خلق کثیر ببلده و ببغداد و همدان روی عنه الحافظ ابو بکر بن محمد بن موسی الحازمی و الحافظ عبد الغنی و الحافظ عبد القادر الرّهاوی و الحافظ محمّد بن مکی و الحسن بن أبی

معشر الاصبهانی و الناصح بن الحنبلی و خلق کثیر و من مصنفاته الکتاب المشهور فی تتمة معرفة الصّحابة الذی ذیّل به علی أبی نعیم و کتاب الاخبار الطوالات مجلد و کتاب تتمة الغریبین و کتاب اللطائف فی المعارف و کتاب الوظائف و کتاب عوالی التابعین و غیر ذلک و عرض من حفظه کتاب علوم الحدیث للحاکم علی اسماعیل الحافظ قال ابن الدبیثی عاش حتی صار اوحد وقته و شیخ زمانه إسنادا و حفظا و قال ابن النجار انتشر علمه فی الآفاق و کتب عنه الحفاظ و اجتمع له ما لم یجتمع لغیره من الحفظ و العلم و الثقة و الاتقان و الدین و الصّلاح و سدید الطریقة و صحّة الضبط و النقل و حسن التصانیف قال و تفقه علی أبی عبد اللّه الحسن بن العبّاس الرستمی قال و مهر فی النّحو و اللغة قال و سمعت ابا عبد اللّه بن حمار باش یقول کان الحافظ ابو موسی کوتاه یقول ابو موسی کنز مخفی و قال الحافظ عبد القادر الرّهاوی حصّل من المسموعات باصبهان خاصّة ما لم یتحصل لاحد فی زمانه و انضمّ الی کثرة مسموعات الحفظ و الاتقان قال و تعفّفه الّذی لم نره لاحد من حفاظ الحدیث فی زماننا له شیء یسیر یتبرّع به و ینفق منه و لا یقبل من حد شیئا قط و قال الحسین بن نعمان البادوی کنت فی مدینة الجاز فجاءنی رجل فسألنی عن رویا قال رایت کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم توفی فقلت هذه رویة الکبار و ان صدقت رؤیاک یموت امام لا نظیر له فی زمانه فان هذا المنام رئی حالة وفاة الشافعی و الثوری و احمد بن حنبل قال فما امسینا حتی جاءنا الخبر بوفاة الحافظ أبی موسی و عن عبد اللّه بن محمّد الخجندی لما دفن ابو موسی لم یکادوا یفرغون حتی جاء مطر عظیم فی الحرّ الشدید و کان الماء قلیلا باصبهان قال و کان الحافظ ابو موسی قد ذکر فی ذکر فی آخر املاء املاه انّه متی مات فی کل امة من له منزلة عند اللّه رفیعة بعث اللّه له سحابا یوم موته علامة للمغفرة له و لمن صلّی علیه فوقع له ذلک عند موته کما کان حدث فی حیاته توفی باصبهان یوم الاربعاء منتصف النهار تاسع جمادی الاولی سنة احدی و ثمانین و خمسمائة و دفن بالمصلی خلف محراب الجامع قال ابو البرکات محمّد بن محمود الرویدینی و صنّفت الائمّة فی مناقبه تصانیف کثیرة

و شیخ جمال الدّین عبد الرحیم بن الحسن بن علی الاسنوی الشافعی در طبقات شافعیه گفته ابو موسی محمد بن عمر بن احمد المدینی الاصبهانی الامام الحافظ ولد لیلة الاربعاء تاسع عشر ذی القعدة سنة احدی و خمسمائة و تخرج بالامام اسماعیل بن محمد التیمی و اخذ عنه المذهب و علوم الحدیث و سمع من خلائق کثیرین و صنّف التصانیف المشهورة النافعة و کان ورعا زاهدا متواضعا متعففا عما فی ایدی النّاس لا یقبل لاحد شیئا قطّ مع الهرب من النّاس قال ابن الدبیثی و عاش حتی صار أوحد وقته و شیخ زمانه توفی منتصف یوم اربعاء تاسع جمادی الاولی سنة احدی و ثمانین و خمسمائة ذکره فی العبر قال و لم یخلّف بعده مثله و تقی الدین ابو بکر بن احمد بن قاضی شهبه در طبقات شافعیه گفته محمّد بن عمر بن احمد بن عمر بن محمد الحافظ الکبیر ابو موسی المدینی الاصبهانی احد الاعلام و لنا فی ذی القعدة سنة احدی و خمسمائة و تخرج بالامام اسماعیل بن محمّد التیمی و اخذ عنه المذهب و علوم الحدیث و سمع الکثیر و صنّف التصانیف الملیحة المفیدة المشهورة منها تتمة معرفة الصّحابة ذیّل به علی کتاب أبی نعیم الحافظ و کتاب تتمة الغریبین و کتاب عوالی التابعین و غیر ذلک و کان حافظا واسع الدائرة جم العلوم قال ابو سعد السمعانی کتبت عنه و سمعت منه و هو ثقة صدوق و قال ابن الدبیثی بالمثلثة عاش حتی صار أوحد وقته و شیخ زمانه اسنادا و حفظا روی عنه جماعة کثیرون منهم الحفّاظ الاربعة ابو بکر الحازمی و عبد الغنی المقدّسی و به تخرج و انتفع و عبد القادر الرهاوی و محمّد بن مکی توفی فی جمادی الآخرة سنة احدی و ثمانین و خمسمائة و قد افردت ترجمته بالتصنیف بست و سوم آنکه فاضل عمر بن محمد عارف النهروانی مولد او المدنی مسکنا در رساله مناقب احمد بن حنبل که بعد ختم مسند احمد بن حنبل در سنه ثلث و ستین بعد مائة و الف تصنیف فرموده و رساله مذکوره از بعض افاضل سنیه عاریة گرفتم می فرماید قال ابن عساکر اما بعد فان حدیث المصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم به یعرف سبل الاسلام و الهدی و یبنی علیه اکثر الاحکام و یؤخذ منه معرفة الحلال و الحرام و قد دوّن جماعة من ائمة ما وقع إلیهم من حدیثه فکان اکبر الکتب التی جمعت فیه هو المسند العظیم الشأن و القدر مسند الامام احمد و هو کتاب نفیس

و یرغب فی سماعه و تحصیله و یرحل إلیه إذ کان مصنفه الامام احمد المقدّم فی معرفة هذا الشأن و الکتاب کبیر القدر و الحجم مشهور عند ارباب العلم یبلغ احادیثه ثلثین الفا سوی المعاد و سوی ما الحق به ابنه عبد اللّه من اعالی الاسناد و کان مقصود الامام فی جمعه ان یرجع إلیه فی الاعتبار من بلغه او رواه ازین عبارت ظاهرست که حسب ارشاد ابن عساکر اکبر کتب مدونه اکابر اعلام که جمع کرده شد در حدیث جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و سلم که شناخته می شود بان سبل اسلام وحدی و بنا کرده می شود بر ان اکثر احکام و گرفته می شود از ان معرفت حلال و حرام مسند عظیم الشأن و القدر مسند امام احمد جمیل الفخرست و آن کتاب نفیسست که رغبت کرده می شود در سماع آن و تحصیل آن و رحلت کرده می شود بسوی آن زیرا که مصنف آن امام احمد مقدمست در معرفت این شان و این کتاب کبیر القدر و الحجمست و مقصود امام احمد در جمع این مسند آن بود که رجوع نماید بسوی آن در اعتبار کسی که این مسند برسد باو یا روایت کند آن کس این مسند را پس این عبارت سراپا رشاقت بوجوه عدیده دلالت بر کمال مدح و ثنا و تبجیل و تکریم این مسند عظیم الشأن و القدر و سفر فخیم المرتبة و الفخر و نهایت عظمت و جلالت و اعتماد و اعتبار اخبار و آثار این مسند کبیر المقدار دارد فهذه الوجوه الظواهر من المدح الزاهر و الثناء الباهر من الجهبذ الحائز لجلائل المفاخر الجامع الحاشد لعقائل المآثر قدوتهم النقاد المسلم عند الاصاغر و الاکابر العلامة ابن عساکر بمنزلة عدة عساکر لهزم جیشات اباطیل کل منکر مکابر او عدة سیوف بواتر لجزّ أشلاء کل حاقد قاصرا و عدة مطارق لحطم راس کل معاند خاسر و اللّه نعم الموفق الناصر بست و چهارم آنکه نیز فاضل عارف عمر بن محمد عارف در رساله مناقب احمد بن حنبل المستغنی عن وصف الواصف بعد عبارت سابقه گفته قال ابن الجوزی صح عند الامام احمد من الاحادیث سبع مائة الف و خمسین الفا و المراد بهذه الاعداد الطرق لا المنون اخرج منها مسنده المشهور الذی تلقّته الامة بالقبول و التکریم و جعلوه حجّة یرجع إلیه و یعول عند الاختلاف علیه قال حنبل بن اسحاق جمعنا عمی لی و لصالح و لعبد اللّه و قرأ علینا المسند و ما سمعه منه تامّا غیرنا ثم قال لنا هذا الکتاب قد جمعته و انتخبته من اکثر من

سبعمائة الف و خمسین الفا فما اختلف المسلمون فیه من حدیث رسول اللّه فارجعوا إلیه فان وجدتموه فیه فذاک و الا فلیس بحجّة و کان یکره وضع الکتب فقیل له فی ذلک فقال قد عملت هذا المسند اماما إذا اختلف الناس فی سنة من سنن رسول اللّه رجعوا إلیه ازین عبارت بوجوه عدیده نهایت اعتماد و اعتبار روایات و آثار مسند عظیم الشأن و الفخار حسب افاده ابن الجوزی مقتدای ائمه اخبار هویدا و آشکارست اوّل آنکه ابن الجوزی افاده فرموده که صحیح شد نزد امام احمد سبعمائة الف و خمسین الف که اخراج کرده احمد از آن مسند خود را پس این نص واضح است بر آنکه مسند مخرجست از احادیث صحیحه فالطعن علی روایته من الاوهام الفضیحة و الوساوس القبیحة دوم آنکه تصریح فرموده که این مسند مشهورست که تلقی کرده است امت آن را بقبول و تکریم فثبت ان حدیث الولایة مما تلقّته الامة بالقبول و التکریم و احلّته محل الاجلال و التفخیم فالمکذّب له و الرادّ علیه معاند ملیم تابع لتخبّط الغرور الرجیم سوم آنکه تصریح کرده باین که امت این مسند را حجت گردانیده فظهر ان حدیث الولایة حجة و برهان لا یثلم اساسه نوازغ مبطل خوّان چهارم آنکه تصریح کرده که رجوع کرده می شود باین مسند و تعویل کرده می شود وقت اختلاف بر آن فثبت ان حدیث الولایة مما هو مرجوع إلیه و عند الاختلاف و التشاجر و ظهور الشقاق و التناکر یعتمد و یعوّل علیه و عند تشتت الآراء و تبدد الاهواء یرکن و یسکن إلیه پنجم آنکه ارشاد امام احمد حنبل را در باره جمع این کتاب مستطاب و حکم برجوع آن بوقت اختلاف مسلمین در حدیث جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه و آله الاطیاب و اعتماد و اعتبار بر ان و احتجاج و استدلال بان در صورت وجدان و نفی حجیت و برهان در صورت فقدان نقل فرموده حجیت آن بوجوه عدیده ظاهر نموده ششم آنکه نص امام احمد بر امام بودن این مسند و امر برجوع سوی آن وقت اختلاف ناس که مفید مدح و ثنای بیقیاس و مزیل مرض هر ارتیاب و وسواس است نقل نموده ختم کلام بر آن فرموده و فی کل ذلک کفایة لاهل الدرایة و نیز باید دانست که ابن الجوزی در کتاب موضوعات که بعنایت خالق گفته فمتی رایت حدیثا خارجا عن دواوین الاسلام کالموطّإ و مسند احمد و الصحیحین و سنن أبی داود و الترمذی و نحوها فانظر فیه فان کان له نظیر فی الصحاح و الحسان

فرتب امره و ان ارتبت به فرایته یباین الاصول فتامّل رجال اسناده و اعتبر احوالهم من کتابنا المسمی بالضعفاء و المتروکین فانّک تعرف وجه القدح فیه ازین عبارت ظاهرست که مسند احمد بن حنبل از دواوین اسلام مثل موطّأ و صحیحین و سنن أبی داود و ترمذی و امثال آن مستحق غایت تبجیل و اکرام و مستوجب نهایت اجلال و اعظامست و حدیثی که در آن موجود باشد محتاج بتحقیق و نظر و تامّل و فکر نیست و فیه کفاء للمکتفی و شفاء للمشتفی پس حکم ببطلان حدیث ولایت که در مسند احمد بطرق عدیده موجود و در صحیح ترمذی هم مسرود بمرتبه باطل و شنیع و قبیح و فظیع ست که نزد ابن الجوزی که مفرط فی الحکم بالوضع علی الاحادیث و الاخبار بتصریح محققین کبار و منقدین احبارست نیز مردود و نامقبول و هذر نامعقولست فمن خالف حکم ابن الجوزی فی هذا الباب فقد ارتکب غیر الجائز و جاز عن الحق و نکص عن الصواب و حاز اسباب الطعن و اللوم و العذل و العتاب من المحققین الاطیاب الجهابذة الانجاب و جلب علی نفسه فاحش الثلب و المعاب و اللّه ولیّ التوفیق و إلیه المرجع و المآب و مخفی نماند که ابن الجوزی را که صحت روایات مسند احمد بن حنبل و اعتماد و اعتبار و جلالت فخار آن حسب نقل عمر بن محمد عارف ثابت کرده و در کتاب موضوعات آن را قرین موطّأ گردانیده بلکه بر صحیحین چه جا سنن أبی داود و ترمذی مقدمتر گذاشته و در اعتماد و اعتبار همه را در یک سلک کشیده اکابر محققین و اجلّه منقدین قوم بمدائح عظیمه و مناقب فخیمه ستوده اند ابن روزبهان و ابن تیمیه و مصنف صواعق و صاحب صواقع و خود مخاطب بحکم ابن الجوزی بوضع احادیث فضیلت جناب سیّد الوصیین علیه سلام رب العالمین جاها تمسک نموده اند و هفوات او را حرز جان و علق نفیس انگاشته بکمال رغبت و خواهش نگاشته بزعم خود بابطال فضائل علویه پرداخته نفوس اهل نحله خود را از اشکالات اهل حقّ رها ساخته اند و رشته انصاف و تامل را گسسته باعتماد بر هذیان آن اسوه اهل عدوان و بهتان بفراغ بالی هر چه تمامتر نشسته اند پس چه قسم ممکنست که بعد این همه اطاعت و انقیاد و تقلید آن عصبیت نهاد از حکم او در باره مدح مسند احمد سر باز زنند و بمقابله اهل حقّ در قبول افادات او کلام آغاز کنند که خود بذکر کلمات او تیشه بر پای خود زده اند و بدست

خویش آتش در خرمن خویش زده راه قیل و قال خود زده ابواب چاره از چار سو مسدود و حمایت حمات خود مردود کرده اند فهل بعد تلک الجسادة من عذر مسموع او کلام بالحجة مشفوع او بعد هذه المجازفة عثرتهم تقال و هل بعد ما اوقعوا الحریق ببیوتهم من ماء یطفی و یبرّد او بعد ذلک الایجاف و الایغال فی الضلال من هاد یهدی و یسدّد و هل بعد الاشفاء علی الموت من دواء و هل بعد الادناف و الازمان من شفاء لا و اللّه بل لو طاروا الی السماء و غاصوا فی الغبراء لما وجدوا من حیلة و لما الفوا من وسیلة و لما صادفوا خلاصا و لما وافوا مناصا فلیس لهم بعد ذلک الا الغرق و الحرق و المضض و الشرق و للّه الحمد حمدا جمیلا حیث اخزاهم فی الدنیا و لعذاب الآخرة اشد و ابقی بالجملة اکابر قوم خلفا عن سلف بتعظیم و تبجیل ابن الجوزی می پردازند و بافادات و تحقیقات او متشبث می شوند و او را در کمال مرتبه جلالت و عظمت تحقیق و تنقید می دانند نمی بینی که فاضل نحریر و عالم کبیر حنفیّه ابو الموید خوارزمی که از اکابر محققین و معتمدین قومست و بتکلف و تصنع تمام مهارت امام اعظم در علم حدیث بتالیف مسند ثابت ساخته و در حقیقت منتی عظیم بر حضرات حنفیه باظهار فضیلت امام ایشان گذاشته و در مقام حمایت امام اعظم درآمده و جرح جارحین او را کان لم یکن انگاشته در استدلال برین دعوی بر تحقیق و تنقید ابن الجوزی دست انداخته و بغرض باطل ترویج و تصحیح مطلوب خویش در مدح ستایش او دقیقه فرو نگذاشته یعنی او را امام و پیشوای ائمه تحقیق و تنقید ساخته و قول او را در باره تقدیم تعدیل بر جرح عین حق و صواب انگاشته چنانچه در اوائل جامع مسانید أبی حنیفه گفته و الدلیل علی ما ذکرنا ان التعدیل متی ترجح علی الجرح یجعل الجرح کان لم یکن و قد ذکر ذلک امام ائمّة التحقیق ابن الجوزی فی کتاب التحقیق فی احادیث التعلیق فی مواضع منه

فقال فی حدیث المضمضة و الاستنشاق الذی یرویه جابر الجعفی عن عطا عن ابن عبّاس عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلم انّه قال المضمضة و الاستنشاق من الوضوء الذی لا یتم الوضوء الا بهما فان قال الخصم یعنی الشافعی رح فانه یراهما سنة فیه جابر الجعفی قد کذّبه ابو ایوب السجستانی و زائدة قلنا قد وثقه سفیان الثوری و شعبة و کفی بهما و محمد بن ابراهیم الصنعانی

المعروف بابن الوزیر در روض باسم گفته و منها انّه قد ثبت بالتواتر انّ الحافظ ابن الجوزی من ائمّة الحنابلة و لیس فی ذلک نزاع و لا شک ان تصانیفه فی المواعظ و توالیفه فی الرقائق مدرس فضلائهم و تحفه علمائهم فیها یتواعظون و یخطبون و علیها فی جمیع احوالهم یعتمدون و قد ذکر ابن الجوزی فی کتبه هذه ما یقتضی نزاهتهم عن هذه العقیدة و انا اورد من کلامه فی ذلک ما یشهد بصحة ما ذکرته من ذلک قوله فی کتاب المدهش فی قوله تعالی هُوَ اَلْأَوَّلُ وَ اَلْآخِرُ قال ابن الجوزی اوّل لیس له مبتدء آخر جلّ عن منتهی الخ و ابن حجر مکی در صواعق محرقه بعد ذکر

حدیث انا مدینة العلم گفته و قد اضطرب الناس فی هذا الحدیث فجماعة منهم ابن الجوزی و النووی و ناهیک بهما معرفة بالحدیث و طرقه الخ و کمال الدین بن فخر الدین جهرمی در براهین قاطعه که ترجمه صواعق محرقه است بعد ذکر ترجمه این حدیث گفته مصنف گوید علما را درین حدیث اضطراب و تحیریست جماعتی که از ان جمله ابن جوزی و امام نواویست رحمهما اللّه برین رفته اند که این حدیث موضوعست و کافیست ترا معرفت ابن جوزی و امام نواوی در حدیث و در طرق آن الخ و مخاطب در باب همین امامت در ما بعد گفته حدیث پنجم روایت جابر

ان النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم قال انا مدینة العلم و علی بابها و این خبر نیز مطعونست قال یحیی بن معین لا اصل له و قال البخاری انه منکر و لیس له وجه صحیح و قال الترمذی انه منکر و غریب و ذکره ابن الجوزی فی الموضوعات و نصر اللّه کابلی در صواقع گفته و دعوی اهل البصرة علی مغیرة کما ذکره ابن جریر الطبری و الامام البخاری و الحافظ عماد الدین بن الکثیر و الحافظ جمال الدّین ابو الفرج ابن الجوزی و الشیخ شمس الدین ابو المظفر سبط ابن الجوزی فی تواریخهم هو ان مغیرة کان امیر البصرة و کان النّاس یقلونه فاخذوا علیه الشهود انه زنا بامرأة یقال لها أم الجمیل و کتبوا بذلک الی عمر الخ و خود شاه صاحب در باب مطاعن می فرمایند ابن جریر طبری و محمد بن اسماعیل بخاری در تاریخ خود و حافظ عماد الدّین ابن اثیر و حافظ جمال الدّین ابو الفرج بن الجوزی و شیخ شمس الدّین ابو مظفر سبط ابن الجوزی و دیگر مورخین ثقات نقل کرده اند که مغیره بن شعبه امیر بصره بود و مردم بصره باو

بد بودند و می خواستند که او را عزل کنانند بر وی تهمت زنا بربستند الخ و ابن روزبهان بجواب علاّمه علی علیه الرحمة جائی که آن جناب حدیث نور نقل فرموده می گوید اقول ذکر ابن الجوزی هذا الحدیث الموضوعات من طریقین و قال هذا حدیث موضوع علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و المتهم به فی الطریق الاول محمّد بن خلف المروزی قال یحیی بن معین کذاب و قال الدارقطنی متروک و فی الطریق الثانی المتهم به جعفر بن احمد و کان رافضیا و ابن تیمیه کاکابر قوم او را مزید؟ ؟ ؟ ؟ . . . . . شیخ الاسلام می ستایند و قصب السنبق در کمال تبجیل و تعظیم و نهایت تفخیم و تکریم او می فرمایند در منهاج السنة جابجا بحکم ابن الجوزی در ردّ احادیث فضائل جناب امیر علیه السّلام متمسک گردیده از آن جمله بجواب

حدیث انت اخی و وصیّی و خلیفتی من بعدی و قاضی دینی گفته قال ابو الفرج ابن الجوزی فی کتاب الموضوعات لما روی هذا الحدیث من طریق أبی حاتم البستی الخ و نیز ابن تیمیه بجواب

حدیث من احب ان یتمسک بقصبة الیاقوت التی خلقها اللّه بیده ثم قال لها کونی فکانت فلیتولّ علی بن أبی طالب من بعدی گفته و الحدیث الثانی ذکره ابن الجوزی فی الموضوعات و بین آن موضوع و نیز ابن تیمیه در منهاج گفته و اعلم انه ثم احادیث أخر لم یذکرها هذا الرافضی لو کانت صحیحة لدلّت علی مقصوده و فیها ما هو اوّل من بعض ما ذکره لکنها کلها کذب و الناس قد رووا احادیث مکذوبة به فی فضل أبی بکر و عمر و عثمان و علی و معاویة و غیرهم لکن المکذوب فی فضل علی اکثر لأنّ الشیعة اجرأ علی الکذب من النواصب قال ابو الفرج بن الجوزی فضائل علی الصحیحة کثیرة غیر ان الرافضة لم تقنع فوضعت له ما تضع لا ما ترفع و حوشیت ماشیة من الاحتیاج الی الباطل الخ و بعد این ابن تیمیه احادیث عدیده نقل کرده و باقوال ابن الجوزی در اثبات وضع ان استناد نموده و یافعی برائت احمد بن حنبل از قول بحرف و صوت که حنابله جسارة بآن قائل گردیده اند از قول ابن الجوزی ثابت کرده و او را بوصف امام ستوده چنانچه در مرآة الجنان بترجمه ابو زکریا یحیی أبی الخیر یمنی گفته اما ما ذکرت من کون الامام احمد و المتقدمین من اصحابه براء مما ادعاه المتأخرون منهم ممّن نصّ علی ذلک بعض الحنابلة و هو الامام ابو الفرج ابن الجوزی حتی ذکر انهم صاروا سبّة علی المذهب باعتقادهم الذی یتوهم غیرهم انّه

مذهب احمد و مولوی حیدر علی ابن جوزی را بوصف سند المحدثین و المنقدین مفتخر ساخته و او را از ائمه فقه و حدیث دانسته و قرین احمد بن حنبل گردانیده چنانچه در ازالة الغین می گوید بالجمله اگر چه حجة الاسلام غزالی چنان می گوید امام احمد بن حنبل و ابن جوزی و من یقوم مقامهم که از ائمه فقه و حدیث اند صریح تکفیر یزید می کنند و نیز در ذکر لاعنین و مکفرین یزید گفته و از آن جمله سند المحدثین و المنقدین ابو الفرج بن جوزیست انتهی و فاضل رشید تصریح کرده که ابن الجوزی امام محدثین و از ائمه دین و قدمای معتمدین نزد اهل سنتست چنانچه در بعض مقامات ایضاح گفته أی ناظران فن قویم سیر و حدیث و أی ماهران قول قدیم و حدیث برای خدا درین مقام اندکی تامل را کار فرمایند تا دریافت نمایند که آیا مثل امام همام احمد بن حنبل و امام المحدثین ابن جوزی و سبط او و قاضی ابو یعلی و حماد بن علقمه و سیّد جلال الحق و الدّین بخاری و ملک العلماء شهاب الدین بن عمر دولت ابادی و علامه سعد الملة و الدّین تفتازانی و غیرهم که مصرّح بکفر و لعن مطرود معهود بودند از عوام اهل سند و جاهل بحال مسلک خود و قریب العهد المخاطب شامخ المجد بودند یا از ائمه دین و قدمای معتمدین نزد اهل سنت و جماعت انتهی و ابن خلکان ابن الجوزی را بمحامد و مناقب عظیمه و فضائل علیّه ستوده و تصریح کرده که او علاّمه عصر و امام وقت خود در حدیث و صناعت وعظ بوده و محاسن او بسیارست که طویلست شرح آن چنانچه در وفیات الأعیان گفته ابو الفرج عبد الرحمن بن أبی الحسین علیّ بن محمد بن علی بن عبید اللّه بن عبد اللّه بن حمّادی بن احمد بن محمّد بن جعفر الجوزی بن عبد اللّه بن القاسم بن النضر بن القاسم بن محمّد بن عبد اللّه بن عبد الرحمن بن القاسم بن محمّد بن أبی بکر الصدیق رضی اللّه عنه و بقیّة النّسب معروف القرشیّ التیمی البکری البغدادی الفقیه الحنبلی الواعظ الملقب جمال الدّین الحافظ کان علاّمة عصره و امام وقته فی الحدیث و صناعة الوعظ صنّف فی فنون عدیدة منها زاد المسیر فی علم التفسیر اربعة اجزاء اتی فیه باشیاء غریبة و له فی الحدیث تصانیف کثیرة و له المنتظم فی التاریخ و هو کبیر و له الموضوعات فی اربعة اجزاء ذکر فیها کلّ حدیث موضوع و له تلقیح فهوم الاثر علی وضع کتاب المعارف لابن قتیبة و بالجملة فکتبه اکثر من ان تعدّ و کتب بخطّه شیئا کثیرا و الناس یغالون فی ذلک حتی یقولونه

جمعت الکراریس التی کتبها و حسبت مدّة عمره و قسمت الکراریس علی المدّة فکان ما خصّ به کلّ یوم تسع کراریس و هذا شیء عظیم لا یکاد یقبله العقل و یقال انه جمعت برایة أقلامه التی کتب بها حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فحصل منها شیء کثیر و امر ان یسخن بها الماء الّذی یغسّل به بعد موته ففعل فکفت و فضل منها و له اشعار لطیفة انشدنی له بعض الفضلاء یخاطب اهل بغداد و هو قوله عذیری من فتیة بالعراق قلوبهم بالجفا قلّب یرون العجیب کلام الغریب و قول الغریب فلا یعجب میازیبهم ان تندّت بخیر الی غیر جیرانهم تقلب و عذرهم عند توبیخهم مغنیّة الحیّ لا تطرب و له اشعار کثیرة و کانت له فی مجالس الوعظ اجوبة نادرة فمن احسن ما یحکی عنه انّه وقع النزاع ببغداد بین اهل السنة و الشیعة فی المفاضلة بین أبی بکر و علی رضی اللّه عنهما فرضی الکل بما یجیب به الشیخ ابو الفرج فاقاموا شخصا ساله عن ذلک و هو علی الکرسی فی مجلس وعظه فقال افضلهما من کانت ابنته تحته و نزل فی الحال حتی یراجع فی ذلک فقالتا السنّة هو ابو بکر لان ابنته عائشة تحته و قالت الشیعة هو علی الان فاطمة ابنة رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم تحته و هذا من لطائف الاجوبة و لو حصل بعد الفکر التّام و امعان النّظر کان فی غایة الحسن فضلا عن البدیهة و له محاسن کثیرة یطول شرحها و کانت ولادته بطریق التقریب سنة ثمان و قیل عشر و خمسمائة و توفی لیلة الجمعة ثانی عشر شهر رمضان سنة سبع و تسعین و خمسمائة ببغداد و دفن بباب حرب و علاّمه ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته ابن الجوزی الامام العلامة الحافظ عالم العراق واعظ الآفاق عبد الرحمن بن علی بن محمّد بن علی بن عبید اللّه بن عبد اللّه بن حمادی بن احمد بن جعفر بن عبد اللّه بن القسم بن النضر بن القسم بن محمّد بن عبد اللّه بن عبد الرحمن بن القاسم بن محمد بن أبی بکر الصدیق القرشی التیمی البکری البغدادی الحنبلی الواعظ المفسر صاحب التصانیف السائرة فی فنون العلم و عرف جدّهم بالجوزی بجوزة کانت فی داره بواسط لم یکن فی واسط جوزة و بها ولد تقریبا سنة عشر و خمسمائة او قبلها و اوّل سماعه فی سنة ست

عشرة سمع ابا القسم بن الحصین و علی بن عبد الواحد الدینوری و ابا عبد اللّه الحسین بن محمد البارع و ابا السّعادات احمد بن المتوکل و اسماعیل بن أبی صالح الموذن و الفقیه ابا الحسن بن الزعفرانی و هبة اللّه بن الطبرزد و ابن البناء و ابا بکر محمد بن الحسین المرزوقی و ابا غالب محمد بن الحسن الماوردی و خطیب اصبهان ابا القسم عبد اللّه بن محمد و ابن السمرقندی و ابا الوقت السنجری و ابا نصر و عدّة جملتهم سبعة و ثمانون نفسا و کتب بخطه ما لا یوصف کثرة و وعظ فی حدود سنة عشرین و خمسمائة الی ان مات حدث عنه ابن الصاحب یحیی و سبطه الواعظ شمس الدّین یوسف بن قزعلی و الحافظ عبد الغنی و ابن الزینبی و ابن النجار و ابن خلیل و البقی البلدانی و ابن عبد الدائم و النجیب عبد اللطیف و خلق سواهم و بالاجازة الشیخ شمس الدّین ابن أبی عمرو القزغلی و احمد بن سلامة الحداد و القطب احمد بن عبد السلام العضرونی و الحضر بن حمویه ولی من خمستهم إجازة و هو آخر من حدّث عن الدینوری و المتوکل الی ان قال بعد ذکر جملة من تصانیفه و ما علمت احدا من العلماء صنّف ما صنف هذا الرّجل مات ابوه و له ثلث سنین فربّته عمّته و اقاربه تجار فی النحاس و ربما کتب اسمه فی السّماع عبد الرحمن بن علی الصفار لذلک و لما ترعرع حملته الی الحافظ ابن ناصر فاعتنی به و اسمعه الکثیر حصل له من الحظوة فی الوعظ ما لم یحصل لاحد قطّ و حضر مجالسه ملوک و وزراء بل و خلفاء من وراء الستر و یقال فی بعض المجالس حضره مائة الف فیما قیل و الظاهر انه کان یحضره نحو العشرة آلاف مع انه قال غیر مرة ان مجلسه حرز بمائة الف فلا ریب ان کان هذا قد وقع فان اکثرهم لا یسمعون مقالته قال سبطه سمعت جدی یقول علی المنبر کتبت باصبعی الفی مجلد و تاب علی یدیّ مائة الف و اسلم علی یدی عشرون الفا قال کان یختم فی کل اسبوع ختمة و لا یخرج من بیته الاّ الی الجمعة او المجلس ثم سرد سبطه مصنّفاته الخ و سیوطی در طبقات الحفاظ گفته ابن الجوزی الامام العلاّمة الحافظ عالم العراق و واعظ الآفاق جمال الدین ابو الفرج عبد الرحمن بن علی بن محمّد بن علی بن عبید اللّه القرشی البکری الصدیقی البغدادی الحنبلی الواعظ صاحب التصانیف

السائرة فی فنون الی ان قال و ما علمت احدا من العلماء صنّف ما صنّف و حصل له من الحظوة فی الوعظ ما لم یحصل لاحد قط قیل انّه حضره فی بعض المجالس مائة الف و حضره ملوک و وزراء و خلفاء و قال کتبت باصبعی الف مجلد و تاب علی یدی مائة الف و اسلم علی یدی عشرون الفا بست و پنجم آنکه محمّد بن ابراهیم الصنعانی المعروف بابن الوزیر مسند احمد را مفزع محدّثین اهل سنّت و احادیث آن را مرجع ایشان وانموده و آن را شرف تقدم فی الذکر بر صحیح بخاری و ترمذی بخشیده و افاده کرده که همین کتب آن کتب هستند که خضوع می کنند یعنی محدّثین و اهل سنت برای نصوص آن و مقصور می سازند تعظیم را برای آن بخصوص آن چنانچه در روض باسم بعد ذکر عبارت ابن دحیه در باب شهادت امام حسین علیه السّلام گفته و فیما ذکره ابن دحیة اوضح دلیل علی براءة المحدّثین و اهل السّنّة فیما افتراه علیهم المعترض من نسبتهم الی التشنیع لیزید و تصویب قتله الحسین و کیف و هذه روایاتهم مفصحة بضدّ ذلک کما بیّنّاه فی مسند احمد و صحیح البخاری و جامع الترمذی و امثالها و هذه الکتب هی مفزعهم و الی ما فیها مرجعهم و هی التی یخضعون لنصوصها و یقصرون التعظیم علیها بخصوصها فالعجب کل العجب بین جمادی و رجب کیف شق المخاطب المهذب و العذیق المرجّب عصا المحدّثین و اهل السنّة تقلیدا الکابلی اللاّحس فضلات ابن تیمیّة و امثاله من المتقشفین المتعصبین فلم یجعل المسند و لا جامع الترمذی مفزعه و لا الی ما فیهما مرجعه و لم یخضع لنصوصهما و لم یحتفل بهما فضلا عن ان یقصر التعظیم علیهما بخصوصهما فقابل الخضوع بالإباء و الاستنکاف و عوّض التعظیم بالاهانة و الاستخفاف و جزع فی ابطال الحدیث المرویّ فی الکتابین مهامه الاعتساف و ابدی صنوفا من المجون و السّفساف بست و ششم آنکه ابو مهدی عیسی بن محمد مغربی که از آن مشایخ سبعه است که شاه ولی اللّه والد مخاطب باتصال سند خود بایشان در رساله ارشاد و الی مهمات الاسناد افتخار و استبشار تمام دارد و مناقب باهره و محامد زاهره او از خلاصة الاثر محبّی واضحست نهایت عظمت و جلالت مسند احمد ثابت کرده که اوّلا نقلا عن ابن خلکان افاده فرموده که مسند احمد اصلی

از اصول این امتست جمع کرده احمد در ان از حدیث آنچه که متفق نشد برای غیر او و ثانیا واضح کرده که مسند احمد از تصانیف فائقه است و امام احمد اولاد خود را جمع نموده مسند را بر ایشان خواند و کلامی بذاغت نظام ارشاد کرد که از ان صراحة بودن این مسند معتمد ملاذ و ملجأ مسلمین عند الاختلاف و حجیّت احادیث مسروده در ان بلا وسواس و استنکاف ظاهرست چنانچه در مقالید الاسانید بترجمه احمد بن حنبل گفته و الّف مسنده و هو اصل من اصول هذه الامّة جمع فیه من الحدیث ما لم یتفق لغیره و بعد ذکر نبذی از فضائل و محامد احمد گفته و له التصانیف الفائقة فمنها المسند و هو ثلثون الفا و بزیادة ابنه عبد اللّه اربعون الف حدیث و قال فیه و قد جمع اولاده و قرأه علیهم هذا کتاب قد جمعته و انتقیته من اکثر من سبعمائة الف و خمسین الفا فما اختلف فیه المسلمون من حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فارجعوا إلیه فان وجدتموه فیه و الاّ لیس بحجّة بست و هفتم آنکه شیخ عبد الحق دهلوی که مدائح و مناقب عظیمه و محاسن و مفاخر فخیمه او از سبحة المرجان غلام علی آزاد بلگرامی و غیر آن ظاهرست و فاضل رشید تلمیذ مخاطب وحید در ایضاح لطافة المقال در مدح و ثناء او بعد وصف او بمحقق گفته که علم علومش از جو آسمان درگذشته و فنن فنونش بر ارجاء عالم سایه انداز گشته و تصانیفش در علوم دینیه مسلم الثبوت نزد علماء اهل سنت و جماعت و کلامش بجهت اتصاف بجودت و انصاف مستند اصحاب دیانت و براعتست انتهی و فاضل معاصر حیدر علی در منتهی الکلام از او به محقق دهلوی تعبیر می کند و استناد بافادات او جابجا می نماید در رجال مشکاة بترجمه احمد بن حنبل گفته و مسند امام احمد معروف بین النّاس جمع فیه اکثر من ثلثین الف حدیث و کان کتابه فی زمانه اعلی و ارفع و اجمع الکتب انتهی فهذا المسند الذی کان اعلی الکتب و ارفعها و اجمعها لو کان مشتملا علی الروایات الموضوعات و الاخبار المختلقات لکان ادونها و اخسّها و افظعها فلا محیص من تکذیب تکذیب

حدیث الولایة المذکور فی المسند الموصوف بکونه فی غایة العلو و الرفعة و المناعة و اللّه ولی التوفیق و الهدایة بست و هشتم آنکه اگر این همه مدائح و محامد و محاسن و مفاخر مسند احمد بن حنبل که از زبان اکابر محققین و اعاظم منقدین منقول شده معتقدین مخاطب قمقام برای اسکات و افحام کافی ندانند اینک بحمد اللّه مزید مدح و ثناء مسند احمد از افاده ولی اللّه والد ماجد مخاطب ثابت می نمایم پس باید دانست که شاه ولی اللّه استقراب این معنی نموده که مسند امام احمد بن حنبل از کتب آن طبقه باشد که مصنّفین ان معروف بوثوق و عدالت و حفظ و تبحر در فنون حدیث بودند و بتساهل در آنچه بر خود شرط کرده اند راضی نشده اند و ان کتب را علمای اهل سنت تلقی بقبول نموده بان اعتنا نموده اند و در میان محدثین مشهور شده و بآن تعلق گرفته اند و از احادیث آن کتب استنباط مسائل فقهیه نموده بلکه بناء عامّه علوم بر آن کتب گذاشته اند و نیز تصریح کرده به آنکه امام احمد مسند را اصلی گردانیده که شناخته می شود بان صحیح و سقیم و از امام احمد نقل کرده که او گفته که آنچه نیست در ان یعنی در مسند پس قبول نکنید آن را چنانچه در حجة اللّه البالغة گفته الطبقة الثانیة کتب لم تبلغ مبلغ الموطا و الصحیحین و لکنها یتلوها کان مصنفوها معروفین بالوثوق و العدالة و الحفظ و التبحر فی فنون الحدیث لم یرضوا فی کتب هم هذه بالتساهل فیما اشترطوا علی انفسهم فتلقّها من بعدهم بالقبول و اعتنی بها المحدثون و الفقهاء طبقة بعد طبقة و اشتهرت فیما بین الناس و تعلق بها القوم شرحا لغریبها و فحصا عن رجالها و استنباطا لفقها و علی تلک الاحادیث بناء عامّة العلوم کسنن أبی داود و جامع الترمذی و مجتبی النّسائی و هذه الکتب مع الطبقة الاولی اعتنی باحادیثها رزین فی تجرید الصحاح و ابن الاثیر فی جامع الاصول و کاد مسند احمد یکون من جملة هذه الطبقة فان الامام احمد جعله اصلا یعرف به الصحیح و السقیم قال ما لیس فیه فلا تقبلوه انتهی فظهر من هذه العبارة البلیغة و الاشاره الفصیحة ان الامام احمد کان معروفا بالوثوق و العدالة مشهورا بالتبحر فی فنون الحدیث المورث لانواع الجلالة و لم یرض فی کتابه هذا بالتساهل فیما اشترط و لم یؤثر التغافل و التعالل و التحامل و ما اختلط و ما اختبط فتلقّی کتابه بالقبول من بعده من الفحول و لم یصموه بما ینبئ عن الذهول و الغفول و اعتنی به المحدّثون و الفقهاء طبقته

بعد طبقة حتی کاد ان یقال وافق شنّ طبقه و اشتهر فیما بین الناس و راح عنه الارتیاب و الرسوس و زاح عنه الشک و الالتباس و تعلّق به القوم فحصا عن رجاله و استنباطا لفقهه الفائق علی النجوم و علی احادیثه بناء عامة العلوم و کیف لا فان الامام احمد جعل هذا المسند اصلا یعرف به الصحیح و السقیم فلا یجترئ علی ردّ روایته و تکذیب خبره الا کل مریض القلب سقیم و ایضا نهی احمد عن قبول ما لیس فیه فلا یغضّ من حدیث الولایة المذکور فیه الا الاعفک السفیه بست و نهم آنکه نیز شاه ولی اللّه در رساله انصاف فی بیان سبب الاختلاف گفته و جعل أی احمد مسنده میزانا یعرف به حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فما وجد فیه و لو بطریق واحد من طرقه فله اصل و ما لا فلا اصل له انتهی فهذا صریح فی ان هذا المسند الجلیل الفخار میزان و معیار للنقد و الاعتبار و السبر و الاختبار یعرف به حقائق الاثار و یمیّز به صوادق الاخبار فما وجد فیه و لو بطریق واحد فله اصل شاهد و هو مقبول عند کل ماهر ناقد و ما لم یوجد فیه فلیس له اصل فهو مردود و هزل و اللّه ولی التوفیق و الفضل و الموفق للتمییز و الفصل سی ام آنکه از همه بالاتر آنست که مدح و ثنای مسند احمد که از آن نهایت اعتماد و اعتبار روایات آن ظاهرست از افاده خود مخاطب نحریر نیز ظاهر و مستنیرست چنانچه در بستان المحدثین گفته و امام احمد چون از مسوده این مسند خود فارغ شد همه اولاد خود را جمع کرد و بر ایشان خواند و گفت این کتابیست که من آن را جمع کرده ام و چیده ام از هفت لک و پنجاه هزار حدیث یعنی طرق پس اگر مسلمانان را اختلافی واقع شود در حدیثی از احادیث پیغمبر صلّی اللّه علیه و سلّم باید که باین کتاب رجوع آرند پس اگر درین کتاب اصل وی بیابند فبها و الا نامعتبر شناسند راقم حروف گوید مراد ایشان همان حدیثست که بدرجه شهرت یا تواتر معنی نرسیده اند و الاّ احادیث صحیحه مشهوره بسیارست که در مسند ایشان نیست فالحمد للّه الودود علی نهایة وضوح المطلوب و ظهور المقصود حیث اثبتنا حجیّة حدیث الولایة الذی هو بطریق عدیدة فی مسند احمد مسرود علی لسان المخاطب المحمود بحیث یزیح شبهة کل معاند شاحن مجادل مطرود و یزیل وسواس کل ضاعن مکابر حقود و یقمع و یردع نزغ کلّ طاعن ملاح حسود بل اظهرنا صحة الحدیث بحیث لا یرتاب فیها مرتاب عنود و لا مشکّک جحود

و لا معاند کنود و لا یستطیع احد ان یتفوه بحرف فی ثبوته و لو ابتلی بقیام و قعود و صلّی اللّه علی محمد خیر مبعوث دعا الی خیر معبود و علی آله الطیبین الطاهرین اهل الکرم و الجواد

20-ترمذی

وجه بستم آنکه ابو عیسی محمّد بن عیسی الترمذی حدیث ولایت را در صحیح خود وارد نموده تحسین آن بتصریح صریح فرموده قصب السبق در تخجیل منکرین جاحدین و تسوید وجوه مکابرین و احراق قلوب جاحدین رادّین ربوده چنانچه فرموده

حدّثنا قتیبة بن سعید نا جعفر بن سلیمان الضّبعی عن یزید الرشک و عن مطرف بن عبد اللّه عن عمران بن حصین قال بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم جیشا و استعمل علیهم علی بن أبی طالب فمضی فی السّریّة فاصاب جاریة فانکروا علیه و تعاقد اربعة من اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فقالوا إذا لقینا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم اخبرناه بما صنع علیّ و کان المسلمون إذا رجعوا من سفر بدءوا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فسلّموا علیه ثم انصرفوا الی رحالهم فلمّا قدمت السّریة سلّموا علی النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم فقام احد الاربعة فقال یا رسول اللّه الم تر الی علیّ بن أبی طالب صنع کذا و کذا فاعرض عنه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم ثم قام الثانی فقال مثل مقالته فاعرض عنه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ثم قام إلیه الثالث فقال مثل مقالته فاعرض عنه صلّی اللّه علیه و سلّم ثم قام الرابع فقال مثل ما قالوا فاقبل إلیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و الغضب یعرف فی وجهه فقال ما تریدون من علیّ ما تریدون من علی ما تریدون من علیّ انّ علیّا منّی و انا منه و هو ولی کل مؤمن بعدی الی هذا حدیث حسن غریب لا نعرفه الاّ من حدیث جعفر بن سلیمان انتهی و الحمد للّه الجلیل علی منّه و طوله الجمیل حیث وضح علی الحقّ اوضح دلیل فانّه نصّ الترمذیّ النبیل علی حسن هذا الحدیث الصّادر عن معدن التنزیل صلوات اللّه و سلامه علیه و اله المستحقّین لکلّ تعظیم و تبجیل ما اختلف اللیل و النّهار و توالی الاشراق و الاصیل فانفصم عری التّلمیع و التسویل و انخرم اسّ التخدیع و التضلیل و انقصم حبائل التّرویع و التهویل و انقضّ اشراک کید ما علیه تعویل و اللّه الموفق الی سواء السبیل

و الصّائن عن شر کلّ خاتل ماطل محیل

21-توثیق سند روایت ترمذی

وجه بست و یکم آنکه علاوه برین که خود ترمذی نصّ بر حسن حدیث ولایت فرموده از تتبع کتب اساطین علم رجال چنان پیدا و هویداست که همه روات این روایت ترمذی محدّثین ثقات و منقدین اثبات اند اما خود ترمذی پس نبذی از مناقب و مفاخر سنیه و فضائل و ماثر بهیّه او ابو سعد عبد الکریم بن محمد سمعانی در انساب و مبارک بن محمد المعروف بابن الاثیر الجوزی در جامع الاصول و شمس الدّین ابو العبّاس احمد بن محمد المعروف بابن خلکان در وفیات الأعیان و شمس الدین ابو عبد اللّه محمد بن احمد الذهبی در تذهیب التهذیب و عبر و زین الدین عمر بن المظفر المعروف بابن الوردی در تتمة المختصر و ابو محمد عبد اللّه بن اسعد الیافعی در مرآة الجنان و شیخ جمال الدّین عبد الرّحیم بن حسن الأسنوی در طبقات فقهای شافعیه و جلال الدّین عبد الرحمن بن أبی بکر کمال الدین السیوطی در طبقات الحفاظ و ملا علی بن محمد سلطان الهروی المعروف بالقاری در مجمع الوسائل شرح شمائل و شیخ عبد الحق دهلوی در رجال مشکاة و محمد بن عبد الباقی الزرقانی المالکی در شرح مواهب لدنیه و علاّمه جار اللّه ابو مهدی عیسی بن محمد المغزلی المالکی در مقالید الاسانید و خود مخاطب در بستان المحدثین و مولوی صدیق حسن خان معاصر در اتحاف النبلاء ذکر کرده اند و جمعی ازین حضرات مدائح و محامد صحیح ترمذی نیز وارد کرده اند کما سیاتی فی مجلد حدیث الطیر ان شاء اللّه تعالی اما قتیبة بن سعید بن جمیل بن طریف پس محدث سعید و راوی حمید و حائز فخر جمیل و شریف و حاوی فضل جلیل و ظریفست و لا ینکر وثوق قتیبة القبول عند الأعیان الاّ من امتطی قتب البهتان و رکب متن العدوان و اللّه الصّائن عن غوائل الشنئان و الطّغیان و هو الموفق و المستعان ابو سعد عبد الکریم بن محمد السمعانی در انساب در نسبت بغلانی می فرماید قتیبة بن سعید بن جمیل بن طریف بن عبد اللّه البغلانی المحدث المشهور فی الشرق و الغرب له رحلة الی العراق و الحجاز و الشام و دیار مصر و عمّر العمر الطویل حتی کتب عنه البطون و رحل إلیه أئمّة الدّنیا من الامصار سمع مالک بن انس و اللّیث بن سعد و اقرانهما

روی عنه الائمّة الخمسة البخاری و مسلم و ابو داود و عیسی و ابو عبد الرحمن و من لا یحصی کثرة و ذهبی در مختصر تهذیب الکمال در ترجمه اش می فرماید قال ابو بکر الاثرم و سمعته یعنی احمد بن حنبل ذکر قتیبة فاثنی علیه و قال هو آخر من سمع من ابن لهیعة و قال احمد بن أبی خیثمة عن یحیی بن معین و ابو حاتم و النّسائی ثقة زاد النّسائی صدوق و قال ابو داود قدم قتیبة بغداد سنة ست عشرة فجاءه احمد و یحیی و قال ابن خراش صدوق و بفاصله یسیره گفته قال احمد بن جریر اللائی عن قتیبة قال لی أبی رأیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فی النوم و فی یده صحیفة فقلت یا رسول اللّه ما هذه الصّحیفة قال فیه اسامی العلماء قلت ناولنی انظر فیه اسم أبی قال فنظرت فاذا فیه اسم أبی و قال عبد اللّه بن محمّد بن سیّار الفرهانی قتیبة صدوق لیس احد من الکبار الاّ و قد حمل عنه بالعراق امّا بقیّه روات سند ترمذی پس وثوق و اعتماد و جلالت و اعتبار شان نزد ائمه نقاد و محققین کبار سابقا در وجه شانزدهم دریافتی

22-نسائی در خصائص

وجه بست و دوم آنکه ابو عبد الرحمن نسائی که یکی از اصحاب صحاح سته است و دارقطنی او را بر جمیع محدثین زمان او ترجیح داده کما فی التذکرة للذهبی و ذهبی و والد سبکی او را از مسلم حافظتر دانسته کما فی مقالید الاسانید لابی مهدی عیسی بن محمّد الثعالبی در کتاب خصائص جناب امیر المؤمنین علیه السّلام گفته

ثنا قتیبة بن سعید قال ثنا جعفر یعنی ابن سلیمان عن یزید الرّشک عن مطرف بن عبد اللّه عن عمران بن حصین قال بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم جیشا و استعمل علیهم علی بن أبی طالب فمضی فی السریة فاصاب جاریة فانکروا علیه و تعاقد اربعة من اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فقالوا إذا لقینا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ثم انصرفوا الی رحالهم فلمّا قدمت السّریّة سلموا علی النّبی فقام احد الاربعة فقال

یا رسول اللّه الم تر ان علیّ بن أبی طالب صنع کذا و کذا فاعرض عنه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ثم قام الثانی فقال مثل ذلک ثم قام الثالث فقال مثل مقالته ثم قام الرابع فقال مثل ما قالوا فاقبل إلیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و الغضب یعرف فی وجهه فقال ما تریدون من علیّ انّ علیّا منی و انا منه و هو ولیّ کل مؤمن من بعدی و نیز در خصائص نسائی مذکورست

ثنا واصل بن عبد الاعلی عن أبی الفضل عن الاجلح عن عبد اللّه بن بریدة قال بعثنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم الی الیمن مع خالد بن الولید و بعث علیا علی آخر و قال ان التقیتما فعلیّ علی النّاس و ان تفرقتما فکل واحد منهما علی حدته فلقینا بنی زید من اهل الیمن و ظفر المسلمون علی المشرکین فکتب بذلک خالد بن الولید الی النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم و امرنی ان انال منه قال فدفعت الکتاب إلیه و نلت من علیّ فتغیر وجهه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فقلت هذا مکان العائذ بعثتنی مع رجل و الزمتنی بطاعته فبلغت ما ارسلت به فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم لی لا تقعن یا بریدة فی علیّ فان علیّا منی و انا منه و هو ولیکم بعدی انتهی نقلا عن اصل کتاب الخصائص الذی هو لکل ناصب معاند عاقص واقص قد عثر العبد المملو بالنقائص علی عدّة نسخ منه بفضل اللّه و منه الخالص فلا یقدح فی هذا الحدیث الشریف بعد العثور علی روایة النّسائی الا من نسی الحق الابلج و نکص عن سلوک واضح المنهج و خاض فی مردیات اللجج و علق بقلبه شغف التعصّب اللجلج و تردّی فی مهاوی العدوان الاسمج و رکن علی ایثار الطغیان الاعوج و مخفی نماند که سند اول نسائی بعینه سند ترمذیست و توثیق رجال آن سابقا واضح شده و فضائل جلیّه و محامد سنیّه نسائی اظهار و بیان نیست لکن بنا بر تنبیه ذاهلین و ایقاظ نائمین بعض عبارات در این جا مذکور می شود محمد بن احمد ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته النّسائی

الحافظ الامام شیخ الاسلام ابو عبد الرحمن احمد بن شعیب بن علی بن سنان بن بحر الخراسانی القاضی صاحب السّنن ولد سنة خمس عشرة و مائتین و سمع قتیبة بن سعید و اسحاق بن راهویه و هشام بن عمار و عیسی بن دعیبة و محمد بن النصر المروزی و ابا کریب و سوید بن نصر الشاة و امثالهم بخراسان و الحجاز و العراق و مصر و الشام و الجزیرة و برع فی هذا الشأن و تفرد بالمعرفة و الاتقان و علو الاسناد و استوطن مصر حدث عنه ابو البشر الدّولابی و ابو علی الحسین بن محمد النیسابوریّ و حمزة الکتانی و الحسن بن الخضر السیوطی و ابو بکر بن السنی و ابو القاسم الطبرانی و محمّد بن معاویة بن الاحمر الاندلسی و الحسن بن رشیق و محمّد بن عبد اللّه بن حبویه و آخرون رحل الی قتیبة و له خمس عشرة سنة فقال اقمت عنده سنة و شهرین و کان النّسائی یکون بزقاق القنادیل بمصر و کان ملیح الوجه ظاهر الدّم مع کبر السّن یؤثر لباس البرود النوبیّة الخضر و یکثر الاستمتاع له اربع زوجات یقسم لهن و لا یخلو مع ذلک من سریّة و کان یکثر اکل الدیوک الکبار تشتری له و تخصی و تسمن قال مرّة بعض الطلبة ما اظن ابا عبد الرحمن الاّ انه یشرب النبیذ للنضرة التی فی وجهه و قال آخر لیت شعری ما مذهبه فی اتیان النساء فی ادبارهنّ فشل فقال النّبیذ حرام و لا یصح فی الدّبر شیء لکن حدث محمد بن کعب القرظی عن ابن عبّاس قال اسق حرثک من حیث شئت فلا ینبغی ان یتجاوز قوله قال ابن الذهبی ثبت نهی المصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم عن ادبار النساء ولی فیه مصنّف عامة ما ذکرت سمعه الوزیر ابن حنزابة من محمد بن موسی المامونی صاحب النّسائی و قال فیه سمعت قوما ینکرون علی أبی عبد الرحمن کتاب الخصائص لعلی رضی اللّه عنه و ترکه تصنیف فضائل الشیخین فذکرت له ذلک فقال دخلت دمشق و المنحرف عن علی بها کثیر فصنّفت کتاب الخصائص رجوت ان یهدیهم اللّه ثم انّه صنّف بعد ذلک فضائل الصحابة فقیل له و انا اسمع الا تخرج فضائل معاویة فقال

أی شیء اخرج حدیث اللّهم لا تشبع بطنه فسکت السّائل قلت لعلّ هذه منقبة معاویة

لقول النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم اللّهمّ من لعنته او شتمته فاجعل ذلک له زکاة و رحمة قال حافظ خراسان ابو علی النیسابوریّ ثنا الامام فی الحدیث بلا مدافعة ابو عبد الرحمن النّسائی و قال احمد بن نصر ابو طالب الحافظ من یصبر علی ما یصبر علیه النّسائی عنده حدیث ابن لهیعة ترجمة یعنی عن قتیبة عنه و ما صنّفها قال الدارقطنی ابو عبد الرحمن مقدّم علی کلّ من یذکر بهذا العلم من اهل عصره و قال قاضی مصر ابو القاسم عبد اللّه بن أبی العوام السعدی ثنا النّسائی نا اسحاق نا محمد بن اعین قال قلت لابن المبارک ان فلانا یقول من زعم ان قوله تعالی إِنَّنِی أَنَا اَللّهُ لا إِلهَ إِلاّ أَنَا فَاعْبُدْنِی مخلوق فهو کافر فقال صدق قال النّسائی بهذا اقول قال ابن طاهر سالت سعید بن علی الزّنجانی عن رجل قال فوثّقه فقلت قد ضعفه النّسائی فقال یا بنیّ ان لابی عبد الرحمن شرطا فی الرّجال اشدّ من شرط البخاری و مسلم و قال محمّد بن المظفر الحافظ اسمعت مشایخنا بمصر یصفون اجتهاد النّسائی فی العبادة باللیل و النّهار و انه خرج الی الغزاة مع امیر مصر فوصف من شهامته و اقامته السنن الماثورة فی فداء المسلمین و احترازه من مجالس السلطان الذی خرج معه و الانبساط فی الماکل و انّه لم یزل ذلک دابه الی ان استشهد بدمشق من جهة الخوارج قال الدارقطنی کان ابو بکر الشافعی کثیر الحدیث و لم یحدث عن غیر النّسائی و قال رضیت به حجّة بینی و بین اللّه قال ابو عبد اللّه بن مندة عن حمزة العقبی المصری و غیره ان النّسائی خرج من مصر فی آخر عمره الی دمشق فسئل بها عما جاء من فضائل معاویة فقال لا یرضی راسا برأس حتی یفضل قال فما زالوا یدفعون فی خصیتیه حتی اخرج من المسجد ثم حمل الی مکة فتوفی بها فی هذه الروایة الی مکة و صوابه الرملة قال الدارقطنی خرج حاجا فامتحن بدمشق و ادرک الشهادة فقال احملونی الی مکة فحمل و توفی بها و هو مدفون بین الصفا و المروة و کانت وفاته فی شعبان سنة 303 ثلث و ثلاثمائة قال و کان افقه مشایخ مصر فی عصره و اعلمهم بالحدیث

و الرّجال قال ابو سعید بن یونس فی تاریخه کان النّسائی اماما حافظا ثبتا خرج من مصر فی شهر ذی القعدة سنة اثنتین و ثلاثمائة و توفی بفلسطین یوم الاثنین بثلث عشرة خلت من صفر سنة ثلث و ثلاثمائة قلت سمعت المجتبی من السنن کله من طریق أبی زرعة المقدّسی و نیز مدائح نسائی بملاحظه وفیات الأعیان احمد بن محمد المعروف بابن خلکان و اسماء رجال مشکاة ولی الدین محمّد بن عبد اللّه الخطیب و تتمة المختصر عمر بن مظفر المعروف بابن الوردی و وافی بالوفیات خلیل بن ابیک الصفری و مرآة الجنان عبد اللّه بن اسعد یافعی و طبقات فقهای شافعیه عبد الرحیم بن حسن الاسنوی و طبقات فقهای شافعیه عبد الوهاب بن علی سبکی و عقد ثمین محمد بن احمد فاسی و طبقات فقهای شافعیه ابو بکر اسدی و طبقات الحفاظ ابو بکر عبد الرحمن سیوطی و فیض القدیر عبد الرّءوف مناوی و رجال مشکاة شیخ عبد الحق دهلوی و تراجم الحفاظ میرزا محمد بن معتمد خان بدخشانی و مقالید الاسانید ابو مهدی عیسی مغربی تجاف النبلاء مولوی صدّیق حسن خان معاصر ظاهر و باهرست کما ستطلع علیها فی مجلد حدیث الطیر ان شاء اللّه تعالی و باید دانست که کتاب خصائص نسائی از نفائس کتب مشهوره و جلائل رسائل مناقب معروفه است که اکابر سنیّه جابجا بر آن اعتماد می کنند و فاضل رشید در مقام نازش و افتخار و اظهار ولاء اهلبیت اطهار صلوات اللّه و سلامه علیهم با تتابع اللیل و النهار بکمال ابتهاج و استبشار ذکر آن می نمایند و برای دفع و صمت ناصبیت از حضرات سنیه عموما دست تشبث و تمسّک بان می زنند و آن را ملاذ و ملجا و مناص برای نجات و خلاص از ورطه شدیدة الاعتیاص می دانند چنانچه تفصیل آن در مجلد حدیث طیر انشاء اللّه تعالی خواهی دریافت و محتجب نماند که چون کمال اعتماد و اعتبار حدیث ولایت از افادات مکرّره والد ماجد مخاطب راشد و هم از افادات متعدده خود مخاطب جامع المحامد در باب مسند احمد و هم از افادات او در مدح و ستایش طیالسی و ابن أبی شیبه و امثال ایشان از مصححین این حدیث شریف و هم صحّت این حدیث شریف از اسانید طیالسی و احمد بن حنبل و ابو یعلی و نصّ ابن أبی شیبه و ادخال ابن حبّان آن را در صحیح خود و نصّ حاکم و نصّ سیوطی و میرزا محمّد و سناء اللّه پانی پتی ظاهرست و هم نهایت اعتماد و اعتبار آن از افادات دیگر مشایخ و اساطین سنیّه واضحست پس این همه اهتمام عبد مستهام در اثبات این حدیث شریف و ردّ و ابطال ردّ و ابطال آن در حقیقت تاید والد ماجد مخاطب

23-حسن بن سفیان بالوزی

وجه بست و سوم آنکه حدیث ولایت را علاّمه فرید دوران و حافظ سمّی المکان و ناقد وحید الزمان و جهبذ سابق الاقران حسن بن سفیان روایت فرموده چنانچه ابراهیم بن عبد اللّه یمینی در کتاب الاکتفاء گفته

عن عمران بن حصین رضی اللّه عنه قال سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یقول انّ علیّا منی و انا منه و هو ولیّ کلّ مؤمن بعدی اخرجه ابو داود الطیالسی فی مسنده و الحسن بن سفین فی فوائده و ابو نعیم فی فضائل الصحابة و فضائل و محامد جلیلة الشأن حسن بن سفیان بر ناظرین کتب اکابر عالی شان مستور نیست حافظ ابو سعد عبد الکریم بن محمد سمعانی در انساب گفته البالوزی بفتح الباء الموحدة بعدها الالف و اللام و الواو و فی آخرها الزاء هذه النسبة الی بالوز و هی قریة من قری نسأ علی ثلث او اربع فراسخ منها خرجت إلیها لزیارة قبر أبی العبّاس الحسن بن سفیان بن عامر بن عبد العزیز بن النعمان بن عطار الشیبانی بالوزی النّسوی من قریة بالوزکان محدّث خراسان فی عصره و کان مقدّما فی الفقه و العلم و الادب و له الرّحلة الی العراق و الشام و مصر و الکوفة و تفقّه علی أبی ثور ابراهیم بن خالد الکلبی و کان یفتی علی مذهبه سمع بمرو حیان بن موسی و بنیسابور اسحاق بن ابراهیم الحنظلی و ببلخ قتیبة بن سعید و ببغداد احمد بن حنبل و یحیی بن معین و بالبصرة ابراهیم بن الحجّاج الشامی و هدیة بن خالد و بالکوفة ابا بکر بن أبی شیبة و ابا کریب محمد بن العلاء و بمکة ابراهیم بن المنذر الحرامی و بالمدینة ابا مصعب و الزهری و بمصر حرملة بن یحیی و محمّد بن رمح و بدمشق هشام بن عمام و صنّف المسند لکبیر و الجامع و المعجم و هو الراویة بخراسان لمصنّفات الائمّة و کتب الامّهات بالکوفة عن آخرها عن أبی بکر بن أبی شیبة و مصنّفات ابن المبارک عن حیّان بن موسی الکشمیهنی و الموطا الکبیر من حرملة بن یحیی

و السنن من المسیب بن واضح و التفسیر من محمد بن أبی بکر المقدّمی و کانت إلیه الرّحلة بخراسان من اقطار الارض سمع منه ابو حاتم محمد بن حبان البستی و ابو بکر احمد بن ابراهیم الإسماعیلی و ابو احمد عبد اللّه بن عدی الجرجانی الحافظ و امام الأئمّة ابو بکر محمد بن اسحاق بن خزیمة و کان من اقرانه و ابو حامد احمد بن محمد الشرقی و ابو عمر و محمد بن احمد بن حمدان الحیری و کان قرأ الادب علی النضر بن شمیل و کنّاه علیّ بن حجر بابی العبّاس و قرأ الحدیث بین یدیه و مات فی سنة ثلث و ثلاثمائة و قبره بقریة بالوز مشهور یزار زرته و ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته الحسن بن سفیان بن عامر الحافظ الامام شیخ خراسان ابو العباس الشیبانی النسوی صاحب المسند لکبیر و الاربعین سمع اسحاق و یحیی بن معین و شیبان بن فروخ و قتیبة و عبد الرّحمن بن سلام الجمحی و سهل بن عفّان و حیّان بن موسی و خلائق و سمع تصانیف ابن أبی شیبة و سمع اکثر المسند من اسحاق و کتاب السّنن من أبی ثور و تفقه علیه و کان یفتی بمذهبه و سمع التفسیر من أبی بکر المقدمی و اکبر شیخ لقیه سعید بن یزید الفرّاء حدّث عنه ابن خزیمة و یحیی بن منصور القاضی و الحافظ ابو علی و محمّد بن ابراهیم الهاشمی و ابو بکر الاسماعیلی و ابو حاتم بن حبّان و ابو عمر بن حمدان و احمد بن الغطریف و حفیده اسحاق بن سعید بن الحسن قال جعفر بن محمد البستی سمعت الحسن بن سفیان یقول لو لا اشتغالی بحیّان بن موسی لجئتکم بابی الولید الطیالسی و سلیمان بن حرب قلت یعنی انّه تعوّق بکتب ابن المبارک علی حیّان و قال ابو علی الحافظ سمعت الحسن بن سفیان یقول انّما فاتنی یحیی بن یحیی بالوالدة لم تدعنی اخرج إلیه فعوّضنی اللّه بابی الخالد الفراء و کان اسند من یحیی قال الحاکم کان محدّث خراسان فی عصره متقدّما فی التثبت و الکثرة و الفهم و الفقه و

و الادب و قال ابن حبّان کان الحسن ممن رحل و صنّف و حدّث علی تیقّظ مع صحة الدیانة و الصّلابة فی السّنّة و قال ابو بکر علی الرّازی الحافظ لیس للحسن فی الدنیا نظیر قال الحاکم سمعت محمّد بن داود بن سلیمان یقول کنّا عند الحسن بن سفیان فدخل ابن خزیمة و ابو عمرو بن الحیری و احمد بن علی الرازی و هم متوجّهون الی فواوة فقال الرازی کتبت هذا الطبق من حدیثک قال هات فقرأ ثم ادخل اسنادا فی اسناد فردّه الحسن ثم بعد قلیل فعل ذلک فردّه فلمّا کان فی الثالثة قال له الحسن ما هذا قد احتملتک مرتین و انا ابن تسعین سنة فاتق اللّه فی المشایخ فربما استجیبت فیک دعوة فقال له ابن خزیمة لا تؤذ الشیخ قال انّما اردت ان تعلم انّ ابا العبّاس یعرف حدیثه مات بقریة بالوز و هی علی ثلثة فراسخ من نسأ مات فی رمضان سنة ثلث و ثلاثمائة قال ابن حبّان حضرت دفنه

سمعت الاربعین للحسن بن سفیان علی أبی الفضل بن عساکر عن المؤید عن فاطمة بنت دعبل سماعا انا عبد العزیز بن محمّد الفارسی انا ابو عمر بن حمدان انا المؤلف ابو العبّاس قال انا عبد الحمید بن بیان السکری نا هشیم عن شعبة عن عدی بن ثابت عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس عن النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم قال من سمع النداء و لم یجب فلا صلاة له الا من عذر اخرجه ابن ماجة عن عبد الحمید فوافقناه بعلوّ و نیز ذهبی در عبر گفته الحافظ الکبیر ابو العبّاس الحسن بن سفیان الشیبانی النسوی صاحب المسند تفقه علی أبی ثور و کان یفتی بمذهبه و سمع من احمد بن حنبل و یحیی بن معین و الکبار و کان ثقة حجّة واسع الرّحلة قال الحاکم کان محدّث خراسان فی عصره مقدّما فی التثبت و الکثرة و الفهم و الادب و الفقه توفی فی رمضان و تاج الدین عبد الوهّاب سبکی در طبقات شافعیه گفته الحسن بن سفیان بن عامر بن عبد العزیز بن نعمان الشیبانی الحافظ ابو العباس النسوی مصنّف المسند تفقه علی أبی ثور

و حرملة و هو القائل سمعت حرملة یقول سمعت الشافعی یقول فی رجل فی فم امرأته تمرة فقال لها ان اکلت هذه التمرة فانت طالق و ان طرحتها فانت طالق فاکلت نصفها و طرحت نصفها لم تطلق سمع الحسن بن سفیان من احمد بن حنبل و یحیی بن معین و اسحاق بن ابراهیم الحنظلی و قتیبة و عبد الرحمن بن سلام الجمحی و شیبان بن فروخ و ابا بکر بن أبی شیبة و ابا ثور و سهل بن عثمان العسکری و محمد بن أبی بکر المقدمی و سعید بن یزید الفراء و یزید بن صالح و غیرهم روی عنه ابن خزیمة و ابو بکر الإسماعیلی و ابن حبّان و ابو علی الحافظ و یحیی بن منصور القاضی و ابو عمرو بن حمدان و حفیده اسحاق بن سعید النسوی و خلق سواهم قال الحاکم کان محدث خراسان فی عصره مقدّما فی التثبّت و الکثرة و الفهم و الفقه و الادب و قال ابن حبّان کان ممن رحل و صنّف و حدّث علی تیقظ مع صحة الدیانة فی السّنة و قال ابو الولید النیسابوریّ الفقیه کان الحسن ادیبا فقیها اخذ الادب عن اصحاب النضر بن شمیل و الفقه عن أبی ثور و قال الحاکم سمعت محمّد بن داود بن سلیمان یقول کنّا عند الحسن بن سفیان فدخل ابن خزیمة و ابو عمرو الحیری و ابو بکر بن علی الرازی و جماعة و هم متوجّهون الی فراوة فقال ابو بکر بن علی قد کتبت هذا الطبق من حدیثک قال هات فاخذ یقرأ فلمّا قرأ احادیثه ادخل اسنادا فی اسناد فردّه الحسن ثم بعد ساعة فعل ذلک فردّه الحسن فلمّا کان فی الثالث قال له الحسن ما هذا قد احتملتک مرّتین و هذه الثالثة و انا ابن تسعین سنة فاتق اللّه فی المشایخ فربّما اتفق فیک دعوة فقال له ابن خزیمة مه لا تؤذ الشیخ قال انّما اردت انّ تعلم انّ ابا العبّاس یعرف حدیثه توفی الحسن بن سفیان بقریة بالوز و کان مقیما بها و هی علی ثلثة فراسخ من نسأ فی شهر رمضان سنة 316 ست و ثلاثمائة و قاضی تقی الدین ابو بکر بن احمد الدمشقی الاسدی در طبقات فقهای شافعیه در طبقه ثالثه گفته الحسن بن سفیان بن عامر بن عبد العزیز بن النعمان الشیبانی النسوی ابو العباس

الحافظ مصنّف المسند تفقه علی أبی ثور و کان یفتی بمذهبه و سمع من احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه و خلف قال الحاکم کان محدّث خراسان فی عصره مقدما فی التثبت و الکثرة و الفهم و الفقه و الادب روی عنه ابن حبّان فاکثر و ذکره فی الثقات مات فی شهر رمضان سنة ثلاث و ثلاثمائة و جلال الدین عبد الرّحمن بن أبی بکر کمال الدین سیوطی در طبقات الحفّاظ گفته الحسن بن سفیان بن عامر الحافظ الامام شیخ خراسان ابو العبّاس الشیبانی النسوی صاحب المسند الکبیر و الاربعین لقی اسحاق و ابن معین و تفقّه علی أبی ثور و کان یفتی بمذهبه قال الحاکم کان محدّث خراسان فی عصره مقدّما فی التثبت و الکثرة و الفهم و الفقه و الادب لیس له فی الدنیا نظیر دخل علیه ابن خزیمة و ابو عمرو الحیری و احمد بن علی الرازی فقال له الرازی کتبت هذا من حدیثک قال هات فقرأ ثم ادخل اسناد فی اسناد فردّه ثم بعد قلیل فعل ذلک فردّه فلمّا کان فی الثالثة قال له قد احتملتک مرّتین و انا ابن تسعین سنة فاتق اللّه فی المشایخ فربما استجیبت فیک دعوة فقال له ابن خزیمة لا تؤدّی الشیخ قال انما اردت ان تعلم انّه یعرف حدیثه مات فی رمضان سنة 303 انتهی فلا یرمی الحدیث الشریف بالکذب و البهتان بعد روایة حسن بن سفیان الا السفیه المعاند المنهمک فی البغض و الشّنئان و الاعفک المتحامل العنیف العدوان و الجافی الحاقد و الابتر الحاسد المبالغ فی الطّغیان المزور الصّادّ الصّادف و المتغطرس الجانح الزائع المتجانف العائف عن شعائر الایمان الّذی لم یحظ بقسط من النقد و العرفان لم یستسعد باستشمام روائح الاذعان و الایقان و اللّه الموفق و هو المستعان

24-أبو یعلی

وجه بست و چهارم آنکه ابو یعلی احمد بن علی در مسند خود علی ما نقل عنه گفته

حدّثنا عبید اللّه ثنا جعفر بن سلیمان نا یزید الرشک عن مطرف بن عبد اللّه عن عمران بن حصین قال بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم

سریّة و استعمل علیهم علیّ بن أبی طالب قال فمضی علی السّریّة قال عمران و کان المسلمون إذا قدموا من سفرا و من غزوة اتوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم قبل ان یاتوا منازلهم فاخبروه بمسیرهم قال فاصاب علیّ جاریة فتعاقد اربعة من اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إذا قدموا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم لیخبروا به قال فقدمت السّریة علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فاخبروه بمسیرهم فقام احد الاربعة فقال یا رسول اللّه اصاب علیّ جاریّة فاعرض عنه ثم قام الثانی فقال یا رسول اللّه صنع علیّ کذا و کذا فاعرض عنه قال ثمّ قام الثّالث فقال یا رسول اللّه صنع علی کذا و کذا فاعرض عنه ثم قام الرّابع فقال یا رسول اللّه صنع کذا و کذا قال فاقبل رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم مغضبا و الغضب یعرف فی وجهه فقال ما تریدون من علیّ علیّ منّی فانا منه و هو ولیّ کل مؤمن بعدی و مخفی نماند که رجال سند ابو یعلی همه ثقات معتبرین و اثبات معتمدین اند و مدائح علیّه و محلد سنیّه مطرف بن عبد اللّه و یزید رشک و جعفر بن سلیمان سابقا شنیدی اما عبید اللّه قواریری شیخ ابو یعلی پس مناقب فاخره و محامد باهره او که قرّه عیون محدثین و ثلج افئده مستندینست بر قاری افادات محققین منقدین واضح و لائحست عبد الکریم بن محمد سمعانی در نسبت قواریری در انساب گفته ابو سعید عبید اللّه بن عمر میسرة الجشمی مولاهم المعروف بالقواریری من اهل البصرة سکن بغداد و کان ثقة صدوقا مکثرا من الحدیث سمع حمّاد بن زید و ابا عوانة الوضاح و عبد الوارث بن سعید و مسلم بن خالد و سفیان بن عیینة و هشیم بن بشر و معتمر بن سلیمان و یحیی بن سعید القطّان و عبد الرحمن بن مهدی و غیرهم روی عنه ابو قدامة السّرخسی و محمد بن اسحاق الصغانی و ابو داود السّجستانی و ابو زرعة و ابو حاتم السّرازیان و احمد بن أبی خیثمة و ابو القاسم البغوی و ابو یعلی الموصلی و غیرهم و کان احمد بن سیّار المروزی یقول لم ار فی جمیع من رایت مثل مسدّد بالبصرة

و القواریری ببغداد و صدقة بمرو و ثقه یحیی بن معین و غیره و قال ابو علی جزرة الحافظ القواریری اثبت من الزهرانی و اشهر و اعلم بحدیث البصرة و ما رأیت احدا اعلم بحدیث البصرة منه و توفی فی ذی الحجة سنة خمس و ثلثین و مائتین و حکی حفص بن عمرو الرّمّانی یقول رأیت عبید اللّه بن عمر القواریری فی المنام فقلت ما صنع اللّه بک قال فقال لی غفر لی و عاتبنی و قال یا عبید اللّه اخذت من هولاء القوم قال قلت یا رب انت احوجتنی إلیهم و ان لم تحوجنی لم آخذ قال فقال لی إذا قدموا علینا کافیناهم عنک قال ثم قال لی اما ترضی ان کتبتک فی أم الکتاب سعیدا و ذهبی در عبر فی خبر من غیر در سنة خمس و ثلثین و مائتین گفته و فیها عبید اللّه بن عمر القواریری البصری الحافظ ابو سعید ببغداد فی ذی الحجّة روی عن حماد بن زید و طبقته فاکثر قال صالح جوزة هو اعلم من رأیت بحدیث اهل البصرة و نیز ذهبی در کاشف گفته عبید اللّه بن عمر القواریری ابو سعید البصری الحافظ حدّث بمائة الف حدیث سمع حماد بن زید و ابا عوانة و خلقا و عنه خ م د و الفریابی و البغوی و خلق و کان یذکر مع مسدّد و الزّهرانی مات فی ذی الحجّة سنة 235 و نیز ذهبی در دول الاسلام در سنه مذکوره گفته و فی ذی الحجّة مات محدّث البصرة عبید اللّه بن عمر القواریری الحافظ قال صالح بن محمد هو اعلم من رأیت بحدیث بلده و احمد بن علی بن حجر عسقلانی در تهذیب التهذیب گفته عبید اللّه بن عمر بن میسرة الجشمی مولاهم القواریری ابو سعید البصری نزیل بغداد روی عن حماد بن زید و عبد الوارث بن سعید البصری و ابن عیینة و خالد بن الحارث و أبی عوانة و حرمی بن عمارة و عبد الوهّاب الثقفی و فضیل بن سلیمان و معاذ بن هشام و عبد الاعلی بن عبد الاعلی و یوسف بن یعقوب بن الماجشون و یزید بن زریع

و عبد الرحمن بن مهدی و معاذ بن معاذ العنبری و محمّد بن جعفر غندر و یحیی القطان و أبی احمد الزبیری و طائفة و عنه البخاری و مسلم و ابو داود و روی النّسائی عن أبی بکر بن علی المروزی عنه و ابو بکر بن أبی خیثمة و ابو هاشم و ابو زرعة و الصغانی و صالح جوزة و عبد اللّه بن احمد و ابن أبی الدنیا و بقی بن مخلّد و محمد بن عبید اللّه بن الهادی و جعفر بن محمد الفریابی و الحارث بن أبی أسامة و آخرون من آخرهم ابو یعلی الموصلی و کتب عنه احمد و یحیی بن معین و ابن سعد و ابو قدامة السرخسی و غیرهم قال ابن معین و العجلی و النّسائی ثقة و قال صالح جوزة ثقة صدوق قال و هو اثبت من الزهرانی و اشهر و اعلم بحدیث البصرة قال ابن سعد ثقة کثیر الحدیث و قال ابو حاتم صدوق و قال احمد بن سیار لم ار فی جمیع من رأیت مثل مسدّد بالبصرة و القواریری ببغداد و صدقة بمرو و قال ابو بکر بن الانباری سمعت احمد بن یحیی یعنی ثعلب یقول سمعت من عبید اللّه القواریری مائة الف حدیث قال ابو القاسم البغوی و الحسین بن فهم مات فی ذی الحجة سنة خمس و ثلثین و مائتین و فیها أرّخه غیر واحد قلت منهم مطین و ابن قانع و قال ثقة ثبت و الفرات و ابن أبی خیثمة و ذکر انّه ولد فی سنة اربع و ثلثین أبی احدی و ثمانین و قال ابن عساکر ولد سنة خمس و مائة و ذکره ابن حبان فی الثقات و قال حدّثنا عنه الحسن بن سفیان و غیره مات سنة ثلث و ثلثین کذا قال و قال مسلمة بن قاسم ثقة و فی الزهرة روی عنه البخاری خمسة و مسلم اربعین و نیز ابن حجر عسقلانی در تقریب التهذیب گفته عبید اللّه بن عمر بن میسرة القواریری ابو سعید البصری نزیل بغداد ثقة ثبت من العاشرة مات سنة خمس و ثلثین علی الاصحّ و فضائل سامیه و مناقب عالیه ابو یعلی بر متتبعین اهل کمال

و ناظرین کتب رجال غیر مخفیست که این بزرگ امام انام و حافظ علام و ثقة جلیل و متورع نبیل موصوف بصدق و امانت و حلم و دیانت بوده روزی که این جهان را وداع و بعالم جاودانی رحلت فرموده بازارها بسته و قلوب اهل اسلام یحیی خسته شد حافظ محمد بن حبّان البستی در کتاب الثقات گفته احمد بن علی بن المثنی بن یحیی بن عیسی بن هلال التمیمی ابو یعلی من اهل الموصل بروی عن محمّد بن محمد بن الصبّاح الدلانی و غسّان بن الربیع و یحیی بن معین و اهل العراق من المتقنین فی الرّوایات و المواظبین علی رعایة الدّین و اسباب الطاعات مات سنة سبع و ثلاثمائة ادخلناه فی هذه الطبقة لان بینه و بین رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ثلثة انفس فی اللقاء علی ما اصلناه فی الکتاب علیه

حدّثنا ابو یعلی ثنا عبد اللّه بن بکّار ابو عبد الرحمن ثنا عماد عن الهریاس بن زیاد قال رایت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم یوم الاضحی یخطب علی بعیر و علاّمه ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته ابو یعلی الموصلی الحافظ الثقة محدث الجزیرة احمد بن علی بن المثنّی بن یحیی بن عیسی بن هلال التمیمی صاحب المسند الکبیر سمع علی بن الجعد و یحیی بن معین و محمد بن المنهال الضریر و غسّان بن الربیع و شیبان بن فروخ و یحیی الحمانی و امما سواهم و قد خرج لنفسه معجم شیوخه فی ثلثة اجزاء حدّث عنه ابو حاتم بن حبّان و ابو علی النیسابوریّ و حمزة بن محمّد الکتانی و ابو بکر الإسماعیلی و ابو بکر بن المقری و ابو عمرو بن حمدان و نصر بن احمد المزجی و محمّد بن نصر النجاشی و خلق سواهم الی ان قال قال یزید بن محمّد الازدی کان ابو یعلی من اهل الصدق و الامانة و الدّین و الحلم غلقت اکثر الاسواق یوم موته و حضر جنازته من الخلق امر عظیم قال ابو عمر الحیری و ذکر ابا یعلی ففضّله علی الحسن بن سفیان فقیل له کیف تفضّله

علیه و مسند الحسن اکبر و شیوخه اعلی قال انّ ابا یعلی کان یحدث احتسابا و الحسن کان یحدث اکتسابا و وثقه ابن حبّان و وصفه بالاتقان و الدین ثم قال و بینه و بین النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم ثلاثة انفس و قال الحاکم کنت اری ابا علی الحافظ معجبا بابی یعلی و اتقانه و حفظه لحدیثه حتّی کان لا یخفی علیه منه الا الیسیر قال الحاکم هو ثقة مامون و قال ابو علی الحافظ لو لم یشتغل ابو یعلی بکتب أبی یوسف علی بشر بن الولید لادرک بالبصرة سلیمان بن حرب و ابا الولید الطیالسی قال السمعانی سمعت اسماعیل بن محمّد بن الفضل الحافظ یقول قرأت المسانید کمسند العدنی و مسند ابن منیع و هی کالانهار و مسند أبی یعلی کالبحر یکون مجتمع الانهار قلت سمعنا مسند أبی یعلی بفوت نصف جزء بالاجازة العالیة و یقع من حدیثه یعلو لابن البخاری و کان مولده فی شوال سنة 210 عشرة و مائتین و ارتحل و هو ابن خمس عشرة سنة و عمّر و تفرّد و رحل النّاس إلیه و سماعه ببغداد من احمد بن حاتم الطویل فی سنة خمس و عشرین و مائتین و مات سنة سبع و ثلاثمائة و نیز ذهبی در عبر فی خبر من غیر در وقائع سنة سبع و ثلاثمائة گفته ابو یعلی الموصلی احمد بن علی بن المثنی بن یحیی التمیمی الحافظ صاحب المسند روی عن علی بن الجعد و غسّان بن الربیع و الکبار و صنف التصانیف و کان ثقة صالحا متقنا بحفظ حدیثه توفی و له سبع و تسعون سنة و صلاح الدین بن ایبک صفدی در وافی بالوفیات گفته احمد بن علی بن المثنّی بن یحیی بن عیسی بن هلال التمیمی الموصلی الحافظ صاحب المسند سمع جماعة کبارا و له تصانیف فی الزّهد و غیره غلقت له الاسواق یوم جنازته و کانت وفاته سنة سبع و ثلاثمائة و کنیته ابو یعلی و عبد اللّه بن اسعد یافعی در مرآة الجنان در وقائع سنة سبع و ثلاثمائة گفته و فیها توفی ابو یعلی الموصلی التمیمی الحافظ صاحب المسند و جلال الدّین عبد الرحمن بن الکمال أبی بکر سیوطی

در طبقات الحفّاظ مختصر تذکرة الحفّاظ ذهبی گفته ابو یعلی الموصلی الحافظ الثقة محدّث الجزیرة احمد بن علی المثنی بن یحیی بن عیسی بن هلال التمیمی صاحب المسند الکبیر سمع ابن معین و منه ابن حبّان و ابو علی النیسابوریّ و ابو بکر الإسماعیلی قال السّمعانی سمعت اسماعیل بن محمد بن الفضل الحافظ قرأت المسانید کمسند العدنی و ابن منیع العدنی و هی کالانهار و مسند أبی یعلی کالبحر یکون مجتمع الانهار و قال الحاکم کنت اری ابا علیّ الحافظ معجبا بابی یعلی و اتقانه و حفظه لحدیثه حتی کان لا یخفی علیه منه الا الیسیر و فضله ابو عمر و الحبری علی الحسن بن سفیان فقال له کیف تفضله و مسند الحسن اکبر و شیوخه اعلی فقال ابو یعلی یحدّث احتسابا و احسن یحدّث اکتسابا ولد فی شعبان سنة 210 و رحل و له خمس عشرة و عمّر و تفرّد و رحل النّاس إلیه مات سنة سبع و ثلاثمائة و عبد الرؤف بن تاج العارفین بن علی المنادی الشافعی در فیض القدیر شرح جامع الصغیر گفته ع لابی یعلی فی مسنده الحافظ الثبت محدّث الجزیرة احمد بن علی المثنی التمیمی سمع ابن معین و طبقته و عنه ابن حبّان و غیره اهل صدق و امانة و حلم وثّقه ابن حبّان و الحاکم ولد سنة 210 عشرة و مائتین و مات سنة سبع و ثلاثمائة و قسطلانی در مواهب لدنیّه گفته

قالت حلیمة فیما رواه ابن اسحاق و ابن راهویه و ابو یعلی و الطّبرانی و البیهقی و ابو نعیم قدمت مکّة فی نسوة من بنی سعد بن بکر نلتمس الرّضعاء فی سنة شهباء علی اتان لی و معی صبیّ لنا و شارف لنا و اللّه ما تبضّ بقطرة و ما تنام لیلنا ذلک اجمع مع صبیّنا ذاک لا یجد فی ثدیی ما یغنیه و لا فی شارفنا ما یغذّیه فقدمنا مکة فو اللّه ما علمت منا امرأة الاّ و قد عرض علیها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فتاباه إذ قیل انّه یتیم من الاب فو اللّه ما بقی من صواحبی امرأة الاّ اخذت رضیعا غیری فلمّا لم اجد غیره قلت لزوجی و اللّه انّی لاکره ان ارجع من بین صواحبی لیس معی رضیع لانطلقن الی ذلک الیتیم فلاخذته فذهبت فاذا به مدرّج فی ثوب صوف ابیض

من اللبن و محمد بن عبد الباقی زرقانی مالکی در شرح مواهب لدنیه بعد قول مصنف و ابو یعلی گفته الحافظ الثبت محدّث الجزیرة احمد بن علی بن المثنی التمیمی الموصلی صاحب المسند الکبیر سمع ابن معین و طبقته و عنه ابن حبّان و غیره ذو صدق و امانة و حلم و علم وثقه ابن حبّان و الحاکم ولد فی شوال سنة عشر و مائتین و عمّر و تفرّد و رحل النّاس إلیه و مات سنة سبع و ثلاثمائة و ابو مهدی عیسی بن محمد ثعالبی در مقالید الاسانید گفته خلاصة من خبره قال الذّهبی هو الامام الحافظ الثقة محدّث الجزیرة ابو یعلی احمد بن علی بن المثنی بن یحیی بن عیسی بن هلال التمیمی الموصلی صاحب المسند الکبیر و المعجم سمع علیّ بن الجعد و یحیی بن معین و شیبان بن فروخ و اما سواهم حدث عنه ابو حاتم بن حبّان و ابو علی النیسابوریّ و ابو بکر الإسماعیلی و ابن حمدان و ابن المقری و خلق سواهم قال یزید بن محمّد الازدی کان ابو یعلی من اهل الصدق و الامانة و الدین و الحلم غلقت اکثر الاسواق یوم موته و حضر جنازته من الخلق امر عظیم و قال ابو عمرو الحیری و ذکر ابا یعلی ففضله علی الحسن بن سفیان فقلت له کیف تفضله علیه و مسند الحسن اکبر و شیوخه اعلی قال انّ ابا یعلی کان یحدّث احتسابا و الحسن کان یحدّث اکتسابا و وثقه ابن حبّان و وصفه بالاتقان و الدین ثم قال و بینّه و بین النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم ثلاثة انفس و قال الحاکم ثقة مامون قال السمعانی سمعت اسماعیل بن الفضل الحافظ یقول قرأت المسانید مسند العدنی و مسند ابن منیع و هی کالانهار و مسند أبی یعلی کالبحر و کان مولده فی شوال سنة عشرین و مائتین و ارتحل و هو ابن خمسة عشر سنة و عمّر و تفرّد و رحل إلیه صاف سنة سبع و ثلاثمائة و خود مخاطب در بستان المحدّثین بانتحال این عبارت گفته ابو یعلی از محدثان جزیره است نام او احمد بن علی بن المثنّی بن یحیی بن عیسی بن هلال تمیمی موصلیست شاگرد علی بن الجد و یحیی بن معین و دیگر محدثین عمده است و ابن حبان ابو حاتم و ابو بکر اسماعیلی شاگردان اویند مردم را

در صدق و دیانت و امانت و حلم و تقوی و دیگر صفات محموده او اعتقاد عظیم بود روزی که وفات یافت بازارهای موصل بند شدند و مردم گریان و سوزان بر جنازه او جمع آمدند و در تصنیف و ترویج علم نیت صالحه داشت محض جسته للّه مشغول تعلیم علم حدیث می بود و او را ثلاثیات نیزست که در میان او و آن سر در سه واسطه می باشد چنانچه ابن حبّان در ثقات ذکر کرده و حافظ اسماعیل بن محمد بن الفضل گفته که من مسانید بسیار خوانده ام مثل مسند عدنی و مسند ابن منیع و غیر ذلک لیکن همه مسانید را مثل انهار یافتم و مسند أبی یعلی را مثل دریای زخار در سال دو صد و بست متولد شده و پانزده ساله بود که بشوق طلب علم حدیث ارتحال کرد عمر طویل یافت در سنه سیصد و هفت وفات اوست انتهی و مولوی صدیق حسن خان معاصر در اتحاف النبلاء گفته ابو یعلی احمد بن علی بن المثنی بن یحیی بن عیسی بن هلال التمیمی الموصلی ولادتش در سنه دو صد و بست شده پانزده ساله بود که بشوق طلب علم حدیث ارتحال کرده عمر طویل یافت شاگرد علی بن الجعد و یحیی بن معین و دیگر محدّثین عمده است ابن حبّان و ابو حاتم و اسماعیلی شاگردان اویند مردم را در صدق و دیانت و امانت و حلم و تقوی و دیگر صفات محموده اش اعتقاد عظیم بود و در تصنیف و ترویج علم نیت صالحه داشت محض جسته للّه مشغول تعلیم علم حدیث می بود او را ثلاثیات نیزست که در میان او و آن حضرت صلّی اللّه علیه و سلّم سه واسطه بیش نیست ذکره ابن حبّان فی الثقات وفاتش در سنه سیصد و هفت بوده روزی که انتقال کرد بازارهای موصل بند شدند و مردم گریان و سوزان بر جنازه او جمع آمدند گریان جگر زمین گشادند و ان کان هنر در آن نهادند انتهی و ابراهیم بن حسن الکردی الکورانی الشافعی الصّوفی در کتاب الامم لایقاظ الهمم گفته

مسند الحافظ أبی یعلی احمد بن علی الیمنی الموصلی رحمه اللّه تعالی سمعت طرقا منه علی شیخنا الامام احمد روح اللّه روحه بسنده الی الفخر بن البخاری عن أبی روح عبد المعزّ بن محمد الهروی انا تمیم بن أبی سعید الجرجانی انا ابو سعید

محمد بن عبد الرحمن الکنجرودی انا محمد بن محمد بن حمدان انا ابو یعلی و به قال ابو یعلی ثنا عمرو بن الضحاک بن مخلد ثنا جعفر بن یحیی بن ثوبان ثنا عمارة بن ثوبان انّ ابا الطفیل اخبر ان النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم کان بالجعرانة یقسم لحما و انا یومئذ علام احمل غصن؟ ؟ ؟ البعیر قال فاقبلت امرأة بدویة فلما دنت من النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم بسط رداءه فجلست علیه فسالت من هذه قالوا أمّه التی ارضعته قال الحافظ زین الدّین العراقی هذا حدیث حسن هکذا وقع فی سماعنا من مسند أبی یعلی عمرو بن الضّحاک بن مخلد عن جعفر بن یحیی بن ثوبان و الظّاهر انه سقط من السند ذکر أبی عاصم و هو الضّحاک بن مخلد بین ابنه عمرو و بین جعفر بن یحیی بن ثوبان فقد رواه البخاری فی کتاب الادب المفرد و ابو مسلم الکشی فی سننه کلاهما عن أبی عاصم عن جعفر و المرأة هی حلیمة ذکرها ابن عبد البر فی الاستیعاب مسماة و ابو محمد محمد بن محمد الامیر در رساله اسانید خود گفته مسند الحافظ أبی یعلی احمد بن علی التمیمی الموصلی ارویه بالسند المتقدم الی الفخر بن البخاری عن أبی روح عبد المعز محمد الهروی الی آخره فالحمد للّه الذی یعلو بعونه الحق و لا یعلی حیث ظهر صحة الحدیث الشریف من روایة أبی یعلی فالعجب من المخاطب المتحذلق المنتحل لمقام الفضل الابهی کیف هام فی تقلید الکابلی الذی تردّی فی هوّة التعصّب القائد الی الرّدی فاجترأ علی تکذیب هذا الحدیث الصحیح سندا و متنا و لم یبال بمخالفة هذا التکذیب للمعیب لمدحه و ثنائه و اطوائه الاسنی علی أبی یعلی و مسنده الفاخر الاعلی

25-ابن جریر طبری

وجه بست و پنجم آنکه محمد بن جریر عالی تبار این حدیث شریف را در تهذیب الاثار روایت فرموده و بمرید تنقید و تحقیق افصاح و تصریح تصحیح آن فرموده نطاق انصاف و احقاق حق و ابطال باطل بر کمر همت چست بسته قلوب منکرین و جاحدین و متعصبین متصلبین متعسفین بابلغ وجوه خسته ملا علی متقی در کنز العمال گفته

عن عمران بن حصین بعث

رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم سریة و استعمل علیها علیّا فغنموا فصنع علی شیئا انکروه و فی لفظ فاخذ علی من الغنیمة جاریة فتعاقد اربعة من الجیش إذا قدموا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ان یعلموه و کانوا إذا قدموا من سفر بدءوا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فسلموا علیه و نظروا إلیه ثم ینصرفون الی رحالهم فلما قدمت السّریّة سلموا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فقام احد الاربعة فقال یا رسول اللّه الم تر انّ علیّا قد اخذ من الغنیمة جاریة فاعرض عنه ثم قام الثانیة فقال مثل ذلک فاعرض عنه ثم قام الثالثة فقال مثل ذلک فاعرض عنه ثم قام الرابعة فاقبل إلیه رسول اللّه یعرف الغضب فی وجهه فقال ما تریدون من علی علی منّی و انا من علیّ و علی ولی کل مؤمن بعدی ش و ابن جریر و صحّحه ازین عبارت ظاهرست که ابن جریر طبری روایت حدیث ولایت نموده و تصحیح آن کرده و کفی به ردعا لابطال هذا الحدیث الشریف و قلعا لاساس توهّم المخاطب المنیف و مناقب و فضائل و محاسن و محامد و مفاخر و مکارم و ماثر ابن جریر را اکابر محققین و اعاظم منقدین سنیه ذکر کرده اند یاقوت حموی در ترجمه طبری تطویل بسیار نموده و قریب یازده ورق طویل در مدح و ثنا و تقریظ و ستایش او و حال او و کتب او نوشته چون نقل تمام آن موجب تطویل بسیارست لهذا اعراض از ذکر آن انسب می نماید لیکن بعض عبارت او نوشته می شود ففی المعجم قال ابو محمّد عبد العزیز بن محمّد الطبری کان ابو جعفر من الفضل و العلم و الذکاء و الحفظ علی ما لا یجهله احد عرفه لجمعه من علوم الاسلام ما لم نعلمه اجتمع لاحد من هذه الامّة و لا ظهر من کتب المصنّفین و انتشر من کتب المولفین ما انتشر له و کان راجحا فی علوم القرآن و القراءات و علم التاریخ من الرّسل و الخلفاء و الملوک و اختلاف الفقهاء مع الروایة لذلک علی ما فی کتابه البسیط و التهذیب و احکام القراءات من غیر تعویل علی

المناولات و الاجازات دالا علی ما قیل فی الاقوال بل یذکر ذلک بالاسانید المشهورة و قد بان فضله فی علم اللّغة و النّحو علی ما ذکره فی کتاب التفسیر و کتاب التّهذیب مخبرا عن حاله فیه و قد کان له قدم فی علم الجدل یدل علی ذلک مناقضاته فی کتبه علی المعارضین لمعانی ما اتی به و کان فیه من الزهد و الورع و الخشوع و الامانة و تصفیة الاعمال و صدق النیة و حقائق الافعال ما دلّ علیه کتابه فی آداب النّفوس و ازین عبارت ورای کمال فضل و جلالت و ورع و تقدس و امانت و دیانت طبری و افضلیت او از جمیع علمای امت اینهم ظاهرست که آنچه او در مصنّفات خود در تاریخ و غیر آن آورده آن را باسانید مشهوره نقل کرده و بر مناولات و اجازات اعتماد ننموده و نیز یاقوت حموی در معجم در ذکر تاریخ طبری بعد بیان حال آن گفته و هذا الکتاب من الافراد فی الدنیا فضلا و متانة و هو یجمع کثیرا من علوم الدّین و الدنیا و هو فی نحو خمسة الف ورقة و نیز یاقوت حموی در معجم گفته قال عبد العزیز بن محمد الطبری کان ابو جعفر یذهب فی جل مذاهبه الی ما علیه الجماعة من السّلف و طریق اهل العلم المتمسّکین بالسّنن شدیدا علیه مخالفتهم ماضیا علی منهاجهم لا یاخذه فی ذلک و لا فی شیء لومة لائم و نیز یاقوت حموی از عبد العزیز مذکور آورده که او گفته کان ابو جعفر یذهب فی الامامة الی امامة أبی بکر و عمرو عثمان و علی و ما علیه اصحاب الحدیث فی التفضیل و کان یکفر من خالفه فی کل مذهب إذا کانت ادلة العقول تدفع کالقول فی القدر و قول من کفر اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم من الروافض و الخوارج و لا یقبل اخبارهم و لا شهاداتهم و ذکر ذلک فی کتابه فی الشهادات و فی الرسالة و فی اوّل ذیل المذیل و نیز یاقوت حموی در معجم گفته و قد کان رجع أی الطبری الی طبرستان فوجد الرّفض قد ظهر و سبّ اصحاب رسول اللّه صلّی

اللّه علیه و سلم بین اهلها قد انتشر فاملی فضائل أبی بکر و عمر حتی خاف ان یجری علیه ما یکرهه فخرج منها لاجل ذلک و یحیی بن عیسی بن جزله بغدادی در مختار مختصر تاریخ بغداد گفته محمّد بن جریر ابو جعفر الطبری استوطن بغداد و اقام بها الی ان توفی و له کتب التاریخ و کتاب التفسیر و تهذیب الاثار مولده سنة خمس و عشرین و مائتین و توفی فی سنة عشر و ثلاثمائة و لم یؤذن به احد لاجل الحنابلة و اجتمع من غیر اذن من لا یحصی عدده الا اللّه تعالی ثم صلی علی قبره عدة شهر لیلا و نهارا و عبد الکریم بن محمد سمعانی در انساب در نسبت طبری گفته ابو جعفر محمّد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب الطبری من ساکنی بغداد استوطنها الی حین وفاته و کان احد ائمّة العلماء یحکم بقوله و یرجع الی رایه لمعرفته و فضله و کان قد جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه احد من اهل عصره و کان حافظا لکتاب اللّه عارفا بالقراءات بصیرا بالمعانی فقیها فی احکام القرآن عالما بالسّنن و طرقها و صحیحها و سقیمها و ناسخها و منسوخها عارفا باقوال الصحابة و التابعین و من بعدهم من المخالفین فی الاحکام و مسائل الحلال و الحرام عارفا بایام النّاس و اخبارهم و له الکتاب المشهور فی تاریخ الامم و الملوک و کتاب فی التفسیر لم یصنف احد مثله و کتاب سماه تهذیب الاثار لم نر سواه فی معناه الا انّه لم یتممه و له فی اصول الفقه و فروعه کتب کثیرة و اختیار من اقاویل الفقهاء و تفرد بمسائل حفظت عنه و له رحلة الی الحجاز و الشام و مصر سمع محمد بن عبد الملک بن أبی الشوارب و اسحاق بن اسرائیل و احمد بن منیع البغوی و محمد بن حمید الرازی و ابا همام الولید بن شجاع و ابا کریب محمد بن العلاء و یعقوب بن ابراهیم الدّورقی و ابا سعید الاشج و عمر بن علی و محمّد بن بشار و محمد بن المثنی البصریین و خلقا کثیرا نحوهم روی عنه القاضی ابو بکر احمد بن کامل الشجری

و ابو بکر محمد بن عبد اللّه الشافعی و مخلد بن جعفر و ابو عمر و محمد بن احمد بن حمدان الحیری و غیرهم و حکی ان محمد بن جریر مکث اربعین سنة یکتب فی یوم منها اربعین ورقة و قال ابو حامد الاسفراینی لو سافر رجل الی الصین حتی یحصل له کتاب تفسیر محمد بن جریر لم یکن ذلک کثیرا و قال یوما ابو جعفر الطبری لاصحابه أ تنشطون لتفسیر القرآن قالوا کم یکون قدره فقال ثلثون الف ورقة فقالوا هذا ممّا یفنی الاعمار قبل تمامه فاختصره فی نحو ثلثة آلاف ورقة ثم قال هل تنشطون لتاریخ العالم من آدم الی وقتنا هذا قالوا کم قدره فذکر نحو ما ذکره فی التفسیر فاجابوه بمثل ذلک فقال انا للّه ماتت الهمم فاختصره فی نحو ما اختصر من التفسیر قال ابو بکر محمد بن اسحاق بن خزیمة ما اعلم علی ادیم الارض اعلم من محمد بن جریر و لقد ظلمته الحنابلة و کانت ولادته فی آخر سنة اربع او اوّل سنة خمس و عشرین و مائتین و کان اسمر الی الادمة اعین نحیف الجسم مدید القامة فصیح اللّسان و توفی عشیة یوم السبت و دفن یوم الاحد بالغداة فی داره لاربع بقین من شوال سنة عشر و ثلث مائة و محیی الدین یحیی بن شرف نووی در تهذیب الاسماء و اللّغات گفته محمد بن جریر تکرر ذکره فی الروضة هو الامام البارع فی انواع العلوم و هو ابو جعفر محمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب الطبری و هو فی طبقة الترمذی و النّسائی سمع عبد الملک بن أبی الشوارب و احمد بن منیع البغوی و محمد بن حمید الرازی و الولید بن شجاع و ابا کریب محمد بن العلاء و یعقوب بن ابراهیم الدورقی و ابا سعید الاشج و عمرو بن علی و محمد بن مثنی و محمد بن یسار و غیرهم من شیوخ البخاری و مسلم حدث عنه احمد بن کامل و محمد بن عبد اللّه الشافعی و مخلد بن جعفر و خلائق قال الحافظ ابو بکر الخطیب البغدادی فی تاریخ بغداد استوطن الطبری بغداد فاقام بها

حتی توفی و کان احد الائمة و العلماء یحکم بقوله و یرجع الی رایه لمعرفته و فضله و کان قد جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه احد من اهل عصره و کان حافظا لکتاب اللّه تعالی عارفا بالقراءات بصیرا بالمعانی فقیها فی احکام القرآن عالما بالسّنن و طرقها صحیحها و سقیمها و ناسخها و منسوخها عارفا باقوال الصّحابة و التابعین فمن بعدهم فی الاحکام عارفا بایام الناس و اخبارهم و له کتاب التاریخ المشهور و کتاب فی التفسیر لم یصنّف احد مثله و کتاب تهذیب الاثار و لم ار سواه فی معناه لکنه لم یتمه و له فی اصول الفقه و فروعه کتب کثیر و تفرّد بمسائل حفظت عنه قال الخطیب و سمعت علی بن عبید اللّه السمسار یحکی ان محمد بن جریر مکث اربعین سنة یکتب فی کل یوم اربعین ورقة و عن الشیخ أبی حامد الاسفراینی قال لو سافر رجل الی الصین لیحصل تفسیر ابن جریر لم یکن هذا کثیرا او کلاما هذا معناه و روینا عنه انه قال لاصحابه هل تنشطون لتفسیر القرآن قالوا کم یکون ورقه قال ثلاثون الف ورقة فقالوا هذا مما یفنی الاعمار قبل تمامه فاختصره فی نحو ثلثة آلاف ورقة و کذلک قال لهم فی التاریخ فاجابوا بمثل جواب التفسیر فقال انا للّه ماتت الهمم فاختصره نحو ما اختصر التفسیر و قال محمد بن اسحاق بن خزیمة ما اعلم تحت ادیم السماء اعلم من محمد بن جریر و روینا ان ابا بکر بن مجاهد امام الناس فی القراءات استمع لیلة القراءة محمد بن جریر فقال ما ظننت ان اللّه تعالی خلق بشرا یحسن بقراءة هذا الخطیب و روی الخطیب عن القاضی أبی احمد بن کامل قال توفی ابو جعفر محمد بن جریر وقت المغرب لیلة الاثنین لیومین بقیا من شوال سنة عشر و ثلاثمائة و دفن ضحوة یوم الاثنین فی داره و لم یغیر شیبه و کان السواد فی شعر رأسه و لحیته کثیرا و کان مولده فی آخر سنة اربع او اوّل سنة خمس و عشرین و مائتین و کان

اسمر الی الادمة اعین نحیف الجسم مدید القامة فصیح اللّسان و لم یؤذن به احد و اجتمع علیه من لا یحصیهم عدد الا اللّه و صلی علی قبره عدة شهور لیلا و نهارا و زاره خلق کثیر من اهل الدّین و الادب و رثاه ابن الاعرابی و ابن درید و غیرهما و لقد اجاد ابن درید و ابلغ فی مرثیته و ابو العباس احمد بن عبد الحلیم المعروف بابن تیمیّة که امام اعظم و شیخ الاسلام سنیانست و مناقب و مدائح او که علمای قوم در زبان می آرند هوش از سر می رباید کما لا یخفی علی ناظر فوات الوفیات و الدّرر الکامنة و غیرهما در منهاج السنة النبویة گفته و اما قوله و لم یلتفتوا الی القول بالرای و الاجتهاد و حرموا الاخذ بالقیاس و الاستحسان فالکلام علی هذا من وجوه احدها ان الشیعة فی هذا مثل غیرهم ففی اهل السنة النزاع فی الرای و الاجتهاد و القیاس و الاستحسان کما فی الشیعة النزاع فی ذلک فالزیدیة تقول بذلک و نروی فیه الروایات عن الائمة الثانی ان کثیرا من اهل السنة العامة و الخاصة لا تقول بالقیاس فلیس کل من قال بامامة الخلفاء الثلثة قال بالقیاس الی المعتزلة البغدادیون لا یقولون بالقیاس و حینئذ فان کان القیاس باطلا امکن الدخول فی اهل السنة و ترک القیاس و ان کان حقا امکن الدخول فی اهل السنة و الاخذ بالقیاس الثالث ان یقال القول بالرّای و الاجتهاد و القیاس خیر من الاخذ بما ینقله من یعرف بکثرة الکذب عمن یصیب و یخطی نقل غیر مصدّق ممن قائل غیر معصوم و لا یشک ان رجوع مثل مالک و ابن أبی ذئب و ابن الماجشون و اللّبث بن سعد و الاوزاعی و الثوری و ابن أبی لیلی و شریک و أبی حنیفة و أبی یوسف و محمد بن الحسن و زفر و الحسن بن زیاد و اللؤلؤی و الشافعی و البویطی و المزنی و احمد بن حنبل و أبی داود السجستانی و ابراهیم الحربی و البخاری و عثمان بن سعید الدارمی و أبی بکر بن خزیمة و محمد بن جریر الطبری و محمد

بن نضر المروزی و غیر هولاء الی اجتهادهم و اعتبارهم مثل ان یعلموا سنة النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم الثابتة عنه و یجتهدوا فی تحقیق مناط الاحکام و تنقیحها و تخریجها خیر لهم من ان یتمسکوا بنقل الروافض عن العسکریین و امثالهما فان الواحد من هؤلاء اعلم بدین اللّه و رسوله من العسکریین انفسهما فلو افتاه احدهما بفتیا کان رجوعه الی اجتهاده اولی من رجوعه الی فتیا احدهما بل هو الواجب علیه فکیف إذا کان نقلا عنهما من مثل الرافضة و الواجب علی مثل العسکریین و امثالهما ان یتعلموا من الواحد من هؤلاء ازین عبارت ظاهرست که ابن تیمیّه جزاه اللّه بصنیعه بسبب غایت جسارت و خسارت و اشتعال نار نصب و عناد بکانون سنیه پر ضغینه اش محمد بن جریر طبری و دیگر اسلاف ناانصاف خود را عیاذا باللّه عالمتر بدین خدا و رسول او از حضرت عسکریین یعنی امام علی نقی و امام حسن عسکری علیهما و علی آبائهما آلاف التحیة و السلام می داند و تصریح صریح که بهیچ وجهی از وجوه تاویل و توجیه و تسویل و تحریف حضرات را در ان مساغی نیست بر این کفر صراح و ضلال بواح می نماید و بمزید تاکید و تشیید این ضلال بعید تفریع شنیع بر آن مرتب ساخته یعنی گفته آنچه حاصلش این ست که اگر فتوی دهد یکی ازین مذکورین را یکی از عسکریین علیهما السلام بکدامی فتوی رجوع یکی ازین مذکورین باجتهاد خود اولی خواهد بود از رجوع او بسوی فتوی یکی از عسکریین علیهما السلام بلکه رجوع باجتهاد خود واجب خواهد بود یعنی اصغا و اعتنا بافتاء عسکریین علیهما السلام معاذ اللّه ناجائز و حرام خواهد بود و برین مقدار هم صبر و قرارش دست نداده در آخر عبارت سراسر خسارت ببانگ بی هنگام سراییده که العیاذ باللّه واجب بر مثل عسکریین علیهما السلام و امثال ایشان یعنی دیگر ائمه اهل بیت علیهم السلام آنست که تعلیم کنند از یکی ازین مذکورین فالعجب کل العجب که پناه بخدا پایه فضل و علم و کمال ابن جریر ارجح و اعلی

از حضرات عسکریین و دیگر اهلبیت عصمت و طهارت که حسب تصریحات قوم سفن نجات اند و تمسک بذیول این حضرات واجب و تخلف از ایشان مورث بوار و هلاک و ضلال و نکال و باز متعصبین سنیه اعتنا بتصحیح و اثبات چنین امام جلیل الشأن خود حدیث ولایت را نکنند و پی سپر وادی پر خار قدح و جرح شوند ف إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ و ازین هم عجیب تر آنکه ابن روزبهان بمزید عجز و حیرت طبری را با این جلالت شان بدتر از یهود و نصاری حسب مزعوم اسلاف خود گرداند یعنی او را بروافض ارزانی فرماید و بر احتجاج و استدلال بروایتش از جارود کما لا یخفی علی من راجع الی کتابه الباطل و ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته محمد بن جریر بن یزید بن کثیر الامام العلم الفرد الحافظ ابو جعفر الطبری احد الاعلام و صاحب التصانیف من اهل طبرستان اکثر التطواف و سمع محمد بن عبد الملک بن أبی الشوارب و ابا همام السکونی و اسحاق بن أبی اسرائیل و اسماعیل بن موسی السیّدی و محمد بن حمید الرازی و احمد بن منیع و ابا کریب و هناد بن السوی و صدائق و اخذ القراءة عن جماعة حدث عنه مخلد الباقرجی و احمد بن کامل و ابو القسم الطبرانی و عبد الغفار الحضینی و ابو عمرو بن حمدان و خلق سواهم قال ابو بکر الخطیب کان ابن جریر احد الائمة یحکم بقوله و یرجع الی رایه لمعرفته و فضله جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه احد من اهل عصره فکان حافظا لکتاب اللّه عارفا باحوال الصّحابة و التابعین بصیرا بایام الناس و اخبارهم له الکتاب الکبیر المشهور فی تاریخ الامم و له کتاب التفسیر الذی لم یصنف مثله و کتاب تهذیب الاثار لم ار مثله فی معناه لکن لم یتمه و له فی الاصول و الفروع کتب کثیرة و له اختیار من اقاویل الفقهاء و قد تفرد بمسائل حفظت عنه مولد محمد فی سنة اربع و عشرین و مائتین قیل ان المکتفی أراد ان نقف وقفا یجتمع علیه اقاویل العلماء قال فاحضر له ابن جریر فاملی علیهم کتابا

کذلک فاخرجت له جائزة فلم یقبلها فقیل له فلا بد من قضاء حاجة قال اسال امیر المؤمنین ان یامر بمنع السؤال یوم الجمعة ففعل ذلک و کذا التمس منه الوزیر ان یعمل له کتابا فی الفقه فعمل له کتاب الخفیف فوجه إلیه بالف دینار فردّها و قیل مکث اربعین سنة یکتب کل یوم اربعین ورقة و قال تلمیذه ابو محمد الفرغانی حسبت تلامذة أبی جعفر منذ احتلم الی ان مات فقسموا علی المدة مصنّفاته فصار لکل یوم عشر ورقة و قال ابو حامد الاسفرائنی لو سافر رجل الی الصّین فی تحصیل تفسیر ابن جریر لم یکن کثیرا قال حسنک الحافظ سالنی ابن خزیمة أ کتبت عن ابن جریر قلت لا لانه لا یظهر و کانت الحنابلة تمنع من الدخول علیه قال بئسما صنعت و قال ابو بکر بن بالویه سمعت امام الائمة ابن خزیمة یقول ما اعلم علی ادیم الارض من محمد بن جریر و لقد ظلمته الحنابلة قال ابو محمد الفرغانی کان محمد لا یاخذه فی اللّه لومة لائم مع عظم ما یؤذی فاما اهل الدین و العلم فغیر منکرین علمه و زهده و رفضه الدنیا و قناعته بما یجیئه من حصة خلفها له ابوه بطبرستان ذکر عبد اللّه بن احمد السمساران ابن جریر قال لاصحابه هل تبسطون لتاریخ العالم قالوا کم یجیء فذکر نحوا من ثلاثین الف ورقة فقالوا هذا مما یفنی الاعمار قبل تمامه قال انا للّه ماتت الهمم فاملاه فی نحو ثلاثة آلاف ورقة و لما أراد أن یملی التفسیر قال لهم ذلک ثم املاه علی نحو من التاریخ قال الفرغانی بثّ مذهب الشافعی ببغداد سنین و اقتدی به ثم اتّسع علمه و اداه اجتهاده الی ما اختاره فی کتبه و قد عرض علیه القضاء فابی قال محمد بن علی بن سهل الامام سمعت ابن جریر قال من قال ان ابا بکر و عمر لیسا بامامی هدی یقتل قال الفرغانی تم له التفسیر و التاریخ و کتاب القراءات و کتاب العدد و التنزیل و کتاب اختلاف العلماء و کتاب تاریخ الرّجال و کتاب لطیف القول فی

الفقه و هو ما اختاره و جرّده و کتاب الخفیف و کتاب النصیر فی الاصول و ابتدأ بتصنیف کتاب تهذیب الاثار و هو من عجائب کتبه ابتدأ بما رواه ابو بکر الصدیق فما صحّ و تکلّم علی کل حدیث و علله و طرقه و ما فیه من الفقه و اختلاف العلماء و حججه و اللغة فتم مسند العشرة و اهل البیت و الموالی و من مسند ابن عبّاس قطعة و مات قال و ابتدأ بکتاب البسیط فعمل منه کتاب الطهارة فی نحو الف و خمسمائة ورقة و خرج منه اکثر الصلوة و خرج منه کتاب الحکام و المحاضر و السّجلات و لما بلغه ان ابن أبی داود تکلم فی حدیث غدیر خمّ عمل کتاب الفضائل و تکلم علی تصحیح الحدیث قلت رأیت مجلدا من طرق الحدیث لابن جریر فاندهشت له و لکثرة تلک الطرق الی ان قال ابن کامل توفی ابن جریر غشیة الاحد لیومین بقیا من شوال سنة عشر و ثلاثمائة و دفن فی داره برحبة یعقوب و لم یغیّر شیبته و کان السواد فیه کثیرا و کان اسمر الی الادمة اعین نحیف الجسم فصیحا طویلا و شیّعه من لا یحصیهم الا اللّه و صلّی علی قبره عدّة شهور لیلا و نهارا و رثاه خلق من اهل الادب و الدّین و من ذلک قول أبی سعید الاعرابی حدث مفظع و خطب جلیل دق عن مثله اصطبار الصبور

قام ناعی العلوم اجمع لما قام ناعی محمد بن جریر

و عمل ابن درید قصیدة طویلة یقول فیها ان المنیّة لم تتلف به رجلا بل اتلفت علما للدّین منصوبا

کان الزمان به تصفو مشاربه و الان اصبح بالتکدیر مقطوبا

کلاّ و ایّامه الغر التی جعلت للعلم نورا و بالتقوی محاریبا

اودی ابو جعفر و العلم فاصطحبا اعظم بذا صاحبا و ذاک مصحوبا

ودت بقاع بلاد اللّه لو جعلت قبرا له فحباها جسمه طیبا

و نیز ذهبی در عبر در سنه عشر و ثلاثمائة گفته و فیها الحبر البحر الامام ابو جعفر محمد بن جریر الطبری صاحب التفسیر و التّاریخ و المصنّفات الکبیرة سمع اسحاق و ابن أبی اسرائیل و محمد بن حمید الرازی و طبقتهما و کان مجتهدا لا یقلّد احدا قال امام الائمة ابن خزیمة ما اعلم علی الارض اعلم من محمد بن جریر و لقد ظلمته الحنابلة قال ابو حامد الاسفراینی لو سافر رجل الی الصین حتی یحصل تفسیر محمد بن جریر لم یکن کثیرا قلت مولده بامل بطبرستان سنة اربع عشرة و مائتین و توفی لیومین بقیا من شوال و کان ذا زهد و قناعة و توفی ببغداد و یافعی در مرآة الجنان در سنه مذکوره گفته فیها ببغداد توفی الحبر البحر الامام احد العلماء الاعلام صاحب التفسیر الکبیر و التاریخ الشهیر و المصنّفات العدیدة و الاوصاف الحمیدة ابو جعفر محمد بن جریر الطبری کان مجتهدا لا یقلد احدا قال امام الائمة المعروف بابن خزیمة ما اعلم علی الارض اعلم من محمد بن جریر و لقد ظلمته الحنابلة و قال الفقیه الامام مفتی الانام ابو حامد الاسفرائنی لو سافر رجل الی الصین حتی یحصل تفسیر محمد بن جریر لم یکن کثیرا قلت و ناهیک بهذا الثناء العظیم و المدح الکریم من هذین الامامین الجلیلین البارعین النّبیلین و مولده بطبرستان سنة اربع و عشرین و مائتین و کان ذا زهد و قناعة توفی فی آخر شوال من السنة المذکورة و کان اماما فی فنون کثیرة منها التفسیر و الحدیث و الفقه و التاریخ و غیر ذلک و له مصنفات ملیحة فی فنون عدیدة تدل علی سعة علمه و غزارة فضله و کان ثقة فی نقله و تاریخه قیل تاریخه اصح التواریخ و اثبتها و ذکره الشیخ ابو اسحاق فی طبقات الفقهاء فی جملة المجتهدین و تاج الدین عبد الوهاب بن علی سبکی در طبقات شافعیه کبری گفته محمد بن جریر

بن یزید بن کثیر بن غالب الامام الجلیل المجتهد المطلق ابو جعفر الطبری من اهل طبرستان احد ائمة الدّنیا علما و دینا مولده سنة اربع او خمس و عشرین و مائتین طوّف الاقالیم فی طلب العلم و سمع من محمد بن عبد الملک بن أبی الشوارب و اسحاق بن أبی اسرائیل و اسماعیل بن موسی القزاری و ابن کریب و هنّاد بن السری و الولید بن شجاع و احمد بن منیع و محمد بن حمید الرازی و یونس بن عبد الاعلی و خلق سواهم روی عنه ابو شعیب الحرانی و هو اکبر منه سنا و سندا و مخلّد الباقرجی و الطبرانی و عبد الغفار الحضینی و ابو عمرو بن حمدان و احمد بن کامل و طائفة سواهم و قرأ القرآن علی سلیمان بن عبد الرّحمن الطلحی صاحب خلاد و من تصانیفه کتاب التفسیر و کتاب التاریخ و کتاب القراءات و العدد و التنزیل و کتاب اختلاف العلماء و تاریخ الرّجال من الصحابة و التابعین و کتاب احکام شرائع الاسلام الّفه علی ما ادّی إلیه اجتهاده و کتاب الخفیف و هو مختصر فی الفقه و کتاب التبصیر فی اصول الدّین و ابتدا بتصنیف کتاب تهذیب الاثار و هو من عجائب کتبه ابتدأ بما رواه ابو بکر الصّدّیق رضی اللّه عنه ممّا صح عنه سنده و تکلّم علی کلّ حدیث منه بعلله و طرقه و ما فیه من الفقه و السّنن و اختلاف العلماء و حججهم و ما فیه من المعانی و الغریب فتم منه مسند العشرة و اهل البیت و الموالی و من مسند ابن عباس قطعة کبیرة و مات قبل تمامه و ابتدأ بکتاب الوسیط فخرج منه کتاب الطهارة فی نحو الف و خمسمائة ورقة و خرج منه اکثر کتاب الصلوة و خرج منه آداب الحکام و کتاب المحاضر و السجلات و غیر ذلک قال الخطیب کان ابن جریر احد الائمة یحکم بقوله و یرجع الی رایه لمعرفته و فضله جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه احد من اهل عصره فکان حافظا لکتاب اللّه بصیرا بالمعانی فقیها فی احکام القرآن عالما بالسّنن و طرقها

صحیحها و سقیمها ناسخها و منسوخها عارفا باقوال الصحابة و التابعین و من بعدهم من المخالفین فی الاحکام و مسائل الحلال و الحرام عارفا بایام الناس و اخبارهم و له الکتاب المشهور فی تاریخ الامم و الملوک و کتاب فی التفسیر و لم یصنّف احد مثله سمّاه تهذیب الاثار لم أر مثله فی معناه الا انه لم یتمه و له فی اصول الفقه و فروعه کتب کثیرة قال سمعت علی بن عبد اللّه بن عبد الغفار اللغوی المعروف بالسّمسانی یحکی ان محمد بن جریر مکب اربعین سنة یکتب فی کل یوم منها سبعین ورقة قال و بلغنی عن الشیخ أبی حامد الاسفراینی انه قال لو سافر رجل الی الصین حتی یحصل له کتاب تفسیر محمد بن جریر لم یکن ذلک کثیرا او کلاما هذا معناه انتهی و ذکر ابو محمد الفرغانی فی صلة التاریخ ان یوما (الایام) من تلامذة محمد بن جریر حسبوا لابی جعفر منذ بلغ الحلم الی ان مات ثم قسموا علی تلک المدة اوراق مصنفاته فصار لکل یوم اربع عشرة ورقة قلت و هذا لا ینافی کلام السمسانی لانه منذ بلغ لا بدّ ان یکون مضت له سنین فی الطلب لا یصنف فیها و ذکر ان ابا العباس ابن شریح کان یقول محمد بن جریر الطبری ففیه العالم و ذکر ان محمد بن جریر قال اظهرت فقه الشافعی و افتیت ببغداد عشر سنین و تلقته منّی ابن بشار الاحول استاذ أبی العباس بن شریح و روی ان ابا جعفر قال لاصحابه أ تنشطون لتفسیر القرآن قالوا کم یکون قدره فقال ثلثون الف ورقة فقالوا هذا مما یفنی الاعمار قبل تمامه فاختصره فی نحو ثلثة آلاف ورقة ثم قال هل تنشطون لتاریخ العالم من آدم الی وقتنا هذا قالوا کم قدره فذکر نحوا ممّا ذکره فی التفسیر فاجابوه بمثل ذلک فقال انا للّه ماتت الهمم فاختصره فی نحو ما اختصر التفسیر قال الحاکم سمعت ابا بکر بن بالویه یقول قال لی ابن خزیمة بلغنی انّک کتبت التفسیر عن ابن جریر فقلت نعم املاء قال کله قلت نعم قال فی کم سنة قلت من سنة ثلاث و ثمانین

الی سنة تسعین قال فاستعاره منی ابن خزیمة و رده بعد سنین ثم قال نظرت فیه من اوله الی آخره و ما اعلم علی ادیم الارض اعلم من محمد بن جریر و لقد ظلمته الحنابلة و قال ابو علی الطوماری کنت احمل القندیل فی شهر رمضان بین یدی أبی بکر بن مجاهد لصلوة التراویح فخرج لیلة من لیالی العشر الاواخر من داره و اجتاز علی مسجده فلم یدخله و انا معه و سار حتی انتهی فوقف علی باب مسجد ابن جریر و ابن جریر یقرأ سورة الرحمن فاستمع قراءته طویلا ثم انصرف فقلت له یا استاذ ترکت الناس ینتظرونک و جئت تسمع قراءة هذا فقال یا ابا علی دع عنک ما ظننت انّ اللّه خلق بشرا یحسن ان یقرأ هذه القراءة و ذکر ان المکتفی الخلیفة قال للحسن بن العباس ارید ان نقف وقفا تجتمع اقاویل العلماء علی صحته و یسلم من الخلاف قال فاحضر ابن جریر فاملی علیهم کتابا لذلک فاخرجت له جائزة سنیّة فابی ان یقبلها فقیل له لا بدّ من جائزة او قضاء حاجة فقال نعم الحاجة اسال امیر المؤمنین ان یتقدم الی الشرط ان یمنعوا السّوّال من دخول القصر فی یوم الجمعة فتقدم بذلک و عظم فی نفوسهم قال ابو محمد الفرغانی صاحب ابن جریر ارسل العباس بن الحسن الوزیر الی ابن جریر قد احببت ان انظر فی الفقه و ساله ان یعمل له مختصرا فعمل له کتاب الخفیف و انفذه فوجه إلیه الف دینار فلم یقبلها فقیل له نصدق بها فلم یفعل و قال حسنک ابن علی النیسابوریّ اول ما سالنی ابن خزیمة قال کتبت عن محمد بن جریر قلت لا قال و لم قلت لانه کان لا یظهر و کانت الحنابلة تمنع من الدّخول علیه فقال بئسما فعلت لیتک لم تکتب عن کل من کتبت عنهم و سمعت منه قلت لم یکن عدم ظهوره ناشئا عن انه منع و لا کانت للحنابلة شوکة تقتضی ذلک و کان مقدار ابن جریر ارفع من ان یقدروا علی منعه و انما ابن جریر کان قد جمع نفسه عن مثل الارذال المتعرضین الی عرضه فلم یکن یاذن

فی الاجتماع به الا ان یختاره و یعرف انه علی السنة و کان الوارد من البلاد مثل حسنک و غیره لا یدری حقیقة حاله فربما اصغی الی کلام من یتکلم فیه لجهل بامره فامتنع عن الاجتماع به و مما یدل علی انه لم یمنع قول ابن خزیمة لحسنک لیتک سمعت منه فان فیه دلالة علی ان سماعه منه کان ممکنا و لو کان ممنوعا لم یقل له ذلک و هذا اوضح من ان ینبه علیه و امر الحنابلة فی ذلک العصر کان اقل من ذلک قال الفرغانی کان محمد بن جریر ممن لا یاخذه فی اللّه لومة لائم مع عظیم ما یلحقه من الاذی و الشناعات من جاهل و حاسد و ملحد فاما اهل العلم و الدین فغیر منکرین علی علمه و زهده فی الدّنیا و رفضه له و قناعته بما کان یرد علیه من حصّة خلّفها له ابوه بطبرستان یسیرة و لما تقلد الخاقانی الوزارة وجه إلیه بمال کثیر فابی ان یقبله فعرض علیه القضاء فامتنع فعاتبه اصحابه و قالوا له لک فی هذا ثواب و تحیی سنّة قد درست و طمعوا ان یقبل ولایة المظالم فانتهرهم و قال قد کنت اظن انی لو رغبت فی ذلک لنهیتمونی عنه و قال الفرغانی رحل ابن جریر من مدینة امل لما ترعرع و سمح له ابوه بالسّفر و کان طول حیاته ینفذ إلیه بالشیء بعد الشیء الی البلدان فسمعته یقول ابطأت عنی قفقفة والدی و اضطررت الی ان فتقت کمی القمیص فبعتهما و قال ابن کامل توفی عشیة الاحد لیومین بقیا من شوال سنة عشر و ثلاثمائة و دفن فی داره برحبة یعقوب و لم یغیّر شیبه و کان السّواد فی رأسه و لحیته کثیرا و کان اسمر الی الادمة عین نحیف الجسم مدید القامة فصیحا و اجتمع علیه من لا یحصیه الا اللّه و صلی علی قبره عدة شهور لیلا و نهارا و رثاه خلق کثیر من اهل الدین و الادب من ذلک قول أبی سعید بن الاعرابی حدث مفظع و خطب جلیل دقّ عن مثله اصطبار الصّبور

قام ناعی العلوم اجمع لما قام ناعی محمد بن جریر

و قول ابن درید ان المنیّة لم تتلف به رجلا بل اتلفت علما للدّین منصوبا

کان الزمان به تصفو مشاربه و الان اصبح بالتکدیر مقطوبا

کلا و ایّامه الغر الّتی جعلت للعلم نورا و للتقوی محاریبا

و زین الدین ابو الولید محمد بن محمد بن شحنه در روض المناظر فی علم الاوائل و الاواخر گفته سنة عشر و ثلاثمائة توفی ابو جعفر محمد بن جریر الطبری ببغداد و مولده سنة اربعة و عشرین و مائتین و کان من المجتهدین و له مصنفات منها التاریخ المشهور من اوّل الزّمان الی آخر سنة اثنتین و ثلاثمائة و له التفسیر المعروف و رموه بعد موته بالرّفض لکونه صنف کتابا فیه اختلاف العلماء لم یذکر فیه مذهب احمد بن حنبل و قال لم یکن احمد فقیها انما کان محدثا قال امام الائمة ابن خزیمة ما اعلم احدا علی وجه الارض اعلم من محمد بن جریر و لقد ظلمته الحنابلة ذکر ذلک الذهبی فی العبر و تقی الدّین ابو بکر بن احمد المعروف بابن قاضی شهبة الاسدی در طبقات شافعیه گفته محمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب ابو جعفر الطبری الآملی البغدادی الامام العلم صاحب التصانیف العظیمة و التفسیر المشهور مولده سنة اربع و عشرین و مائتین قال الخطیب سمعت علی بن عبد اللّه البغوی یقول مکث ابن جریر اربعین سنة یکتب کل یوم اربعین ورقة قال ابو محمد الفرغانی حدثنی هارون بن عبد العزیز قال قال لی ابو جعفر الطبری اظهرت مذهب الشافعی و اقتدیت به ببغداد عشر سنین و تلقاه منی ابن بشا الاحول شیخ ابن شریح قال الفرغانی فلما اتسع علمه اداه بحثه و اجتهاده الی ما اختاره فی کتبه الخ و عمر بن المظفر المعروف بابن الوردی در تتمة المختصر گفته فیها توفی ابو جعفر محمد

محمّد بن جریر الطبری ببغداد و مولده سنة اربع و عشرین و مائتین بامل طبرستان حافظ کتاب العزیز و القراءات مجتهد لم یقلّد احدا فقیه عارف باقاویل الصّحابة و التابعین و له التاریخ المشهور ابتدأ فیه من اوّل الزّمان الی آخر سنة اثنتین و ثلاثمائة و کتاب فرید فی التفسیر و کتب اصول و فروع و صنّف کتابا فیه اختلاف الفقهاء و لم یذکر فیه احمد بن حنبل فقیل له فی ذلک فقال انّما کان احمد بن حنبل محدّثا فاشتدّ ذلک علی الحنابلة و کانوا لا یحصون کثرة ببغداد و رموه بالرفض تعصّبا و تشنیعا علیه و جلال الدین عبد الرحمن بن کمال الدین سیوطی در طبقات الحفاظ گفته محمّد بن جریر بن یزید بن کثیر الامام العالم الحافظ الفرد ابو جعفر الطبری احد الاعلام و صاحب التصانیف الطوّاف قال الخطیب کان احد الائمة یحکم بقوله و یرجع الی رایه لمعرفته و فضله جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه احد من اهل عصره حافظا لکتاب اللّه بصیرا بالمعانی فقیها فی احکام القرآن عالما بالسّنن و طرقها و صحیحها و سقیمها ناسخها و منسوخها عارفا باقوال الصّحابة و التابعین بصیرا بایام النّاس و اخبارهم له تاریخ الاسلام و التّفسیر الذی لم یصنّف مثله قال ابو حامد الاسفرائنی لو رحل رجل الی الصّین فی تحصیله لم یکن کثیرا و تهذیب الاثار لم ار فی معناه مثله و له فی الاصول و الفروع کتب کثیرة کان مولده سنة 223 و قال ابن خزیمة ما اعلم علی ادیم الارض اعلم منه و قال الفرغانی بثّ مذهب الشافعی ببغداد ثم اتسع علمه و اداه اجتهاده الی ما اختار فی کتبه و عرض علیه القضاء فابی قال الذهبی ابن جریر و ابن صاعد و ابن خزیمة و ابن أبی حاتم رجال هذه الطبقة و هم الطبقة السادسة فی الاربعین قال ابن الکامل توفی ابن جریر عشیّة الاحد لیومین بقیا من شوال سنة 310 عشر و ثلاثمائة و سیوطی در کتاب التنبئة بمن یبعثه اللّه علی راس کل مائة گفته و ممّن یصلح ان یعدّ علی راس الثلاثمائة الامام ابو جعفر محمد بن جریر الطّبری و عجبت کیف لم یعدّوه و هو اجل من ابن شریح و اوسع علوما و بلغ مرتبة الاجتهاد المطلق المستقل و دوّن لنفسه مذهبا مستقلا و له اتباع

قلّدوه و افتوا و قضوا بمذهبه و یسمون الجریریة و کان اماما فی کل علم من القراءة و التفسیر و الحدیث و الفقه و الاصول و اقوال الصّحابة و التابعین و من بعدهم و العربیّة و التاریخ قال النووی اجمعت الامة علی انّه لم یصنّف مثل تفسیره و قال الخطیب کان ائمّة العلماء تحکم بقوله و ترجع إلیه و کان قد جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه احد من اهل عصره قال ابن خزیمة ما اعلم علی الارض اعلم من ابن جریر و قد أراد الخلیفة المقتدر باللّه مرة ان یکتب کتاب وقف تکون شروطه متفقا علیها بین العلماء فقیل له لا یقدر علی استحضار هذا الا محمد بن جریر فطلبه عند ذلک فکتبها مات فی شوال سنة عشر و ثلاثمائة ازین عبارت واضح و لائح است که ابن جریر طبری صالح و لائق آنست که معدود شود از مجددین دین بر سنه ثلاثمائة و سیوطی تعجب می کند از ترک علمای خود تعدید او را از مجدّدین دین و بنص سیوطی ابن جریر طبری جلیل تر از ابن شریح و وسیعتر از روی علومست و بمرتبه اجتهاد مطلق مستقل فائز گردیده و این مرتبه ایست که ائمه اربعه سنیه بحیازت آن در آفاق جهان اشتهار و افتخار و امتیاز حاصل کرده اند و نیز از آن ظاهرست که ابن جریر طبری اتباع و اشباع دارد که تقلید او کرده اند و فتوی بمذهب او داده اند و حکم بر طبق آن کرده اند و این اتباع بجریریه مشهوراند و ابن جریر امام بود در هر علم از قراءت و تفسیر و حدیث و فقه و اصول و اقوال صحابه و تابعین و اتباع تابعین و عربیت و تاریخ و نووی ارشاد کرده که اجماع کرده است امت بر آنکه تصنیف کرده نشد مثل تفسیر او و خطیب گفته که ائمه علماء حکم می کردند بقول او و رجوع می آوردند بسوی او و جمع کرده بود ابن جریر از علوم چیزیرا که مشارکت نکرده ابن جریر را در ان کسی از اهل عصر و ابن خزیمه ارشاد کرده که نمی دانم بر روی زمین عالم تری از ابن جریر و اراده کرد مقتدر باللّه این که نوشته شود کتاب وقفی که شروط آن متفق علیها بین العلماء باشد پس گفته شد که قادر نیست بر استحضار این امر مگر محمد بن جریر طبری و نیز سیوطی در رساله منتهی العقول گفته منتهی الامم هذه الامة المحمدیة علماؤها کانبیاء بنی اسرائیل و کفی منهم الخلفاء الاربعة و هم ابو بکر و عمر و عثمان و علی و عمر بن عبد العزیز رضی اللّه عنهم و الائمّة الاربعة الذین اخترعوا العلوم کاختراع

علی علم النحو و الخلیل العروض و الشافعی اصول الفقه و الجرجانی المعانی و البیان منتهی لابن جریر الطبری فی علم التفسیر کان یحفظ کتبا حمل ثمانین بعیرا و حفظ ابن الانباری فی کل جمعة الف کراس و حفظ ثلاثمائة الف بیت من الشعر استشهادا للنحو و کان الشافعی یحفظ من مرة او نظرة و ابن سینا الحکیم حفظ القرآن فی لیلة واحدة و ابو زرعة کان یحفظ الف الف حدیث و الکل من بعض محفوظ احمد بن حنبل و نیز سیوطی در منتهی العقول گفته منتهی الامر بالمعروف لعمر بن الخطاب رضی اللّه عنه منتهی کتابة جمع القرآن بعثمان بن عفّان رضی اللّه عنه منتهی علم القضاء لعلی رضی اللّه عنه منتهی علم الفرائض لزید بن ثابت رضی اللّه عنه منتهی علم الفقه لمعاذ بن جبل رضی اللّه عنه منتهی علم التفسیر لابن عبّاس رضی اللّه عنهما منتهی اظهار علم القرآن لنافع رضی اللّه عنه منتهی علم السنّة لمالک رضی اللّه عنه منتهی علم القیاس لابی حنیفة رضی اللّه عنه منتهی علم فقه السنة للشافعی رضی اللّه عنه منتهی حفظ السّنة لاحمد بن حنبل رضی اللّه عنه منتهی العبادة الصوفیة للفضیل منتهی علم التصوف للجنید منتهی الزهد لابراهیم بن ادهم منتهی السهر للسری السقطی نحو مائة سنة لم یضع جنبه علی الارض الا فی علة الموت منتهی الکتب الصحیحة البخاری منتهی علم الاثر لابن جریر منتهی الشعر للمتنبی منتهی علم الاسماء لآدم علیه السّلام منتهی التکلّم لموسی علیه السّلام منتهی الخلّة لابراهیم علیه السّلام منتهی الروحیّة لعیسی علیه السّلام منتهی الفضل لمحمد صلّی اللّه علیه و سلّم فی الکلّ و هم کلّهم نیابة عنه منتهی العلم اللّدنّی للخضر علیه السّلام منتهی الجمال لیوسف علیه السّلام و هو شطر جمال المصطفی صلّی اللّه علیه و سلّم و محمد بن علی بن احمد داودی تلمیذ سیوطی در طبقات المفسرین گفته محمّد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب الطبری الامام ابو جعفر راس المفسّرین علی الاطلاق احد الائمّة جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه احد من اهل عصره فکان حافظا لکتاب اللّه تعالی بصیرا بالمعانی فقیها فی احکام القرآن عالما بالسنن و طرقها صحیحها و سقیمها ناسخها و منسوخها عارفا باقوال الصّحابة و التابعین بصیرا بایام النّاس و اخبارهم الی ان قال و له التصانیف العظیمة منها تفسیر القرآن و هو اجلّ التفاسیر

لم یؤلف مثله کما ذکره العلماء قاطبة منهم النووی فی تهذیبه و ذلک لأنّه جمع فیه بین الروایة و الدّرایة و لم یشارکه فی ذلک احد لا قبله و لا بعده و منها تهذیب الاثار قال الخطیب لم ار مثله فی معناه و منها تاریخ الامم و کتاب اختلاف العلماء و کتاب القراءات و کتاب شرائع الاسلام و هو مذهبه الّذی اختاره و جوّده و احتج له و کان اوّلا شافعیّا ثم انفرد بمذهب مستقل و اقاویل و اختیارات و له اتباع و مقلّدون و له فی الاصول و الفروع کتب کثیرة و یقال المکتفی أراد ان یوقف وقفا تجتمع اقاویل العلماء علی صحّته و یسلم من الخلاف فاجمع علماؤ عصره علی انّه لا یقدر علی ذلک الاّ ابن جریر فاحضر فاملی علیهم کتابا لذلک فاخرجت له جائزة سنیة فابی ان یقبلها قال الشیخ ابو حامد الاسفرائنی شیخ الشافعیة لو سافر رجل الی الصین حتی یحصل تفسیر ابن جریر لم یکن کثیرا و قال غیره مکث ابن جریر اربعین سنة یکتب کل یوم اربعین ورقة و قال ابو محمد الفرغانی کان ابن جریر ممن لا یاخذه فی اللّه لومة لائم مع عظیم ما یلحقه من الاذی و الشناعات من جاهل و حاسد و ملحد فاما اهل الدّین و العلم فغیر منکرین علمه و زهده فی الدنیا و رفضه لها و قناعته بالیسیر و عرض علیه القضاء فابی مولده بامل سنة اربع و عشرین و مائتین و مات عشیة یوم الاحد لیومین بقیّا من شوال سنة عشر و ثلاثمائة و اجتمع فی جنازته خلق لا یحصون و صلی علی قبره عدّة شهور و رثاه خلق فمن ذلک قول أبی سعید بن الاعرابیّ حدث مفظع و خطب جلیل دقّ عن مثله اصطبار الصّبور قام ناعی العلوم و اجمع لما قام ناعی محمّد بن جریر و سیوطی در جامع صغیر گفته اتقوا فراسة المؤمن فانه ینظر بنور اللّه عز و جل تخ ت عن أبی سعید الخدری الحکیم و سمویه طب عد عن أبی امامة ابن جریر عن ابن عمر و شمس الدّین محمد المعروف بعبد الرءوف منادی در فیض القدیر شرح جامع صغیر در شرح این حدیث بعد لفظ ابن جریر گفته و هو محمد الطبری المجتهد المطلق احد ائمة الدنیا علما و دینا و اجتهادا و محمد بن عبد الباقی الزرقانی المالکی در شرح مواهب لدنیه در شرح قول مصنف و قد سبق الی ذلک أی الی ردّ قصّة الغرانیق العلی الطبری مع

جلالة قدره و سعة علمه گفته بحیث قال فیه امام الائمة ابن خزیمة ما اعلم علی ادیم الارض علم منه و قال الخطیب کان احد الائمة یحکم بقوله و یرجع الی رایه لمعرفته و فضله جمع من العلوم ما لم یشارکه فیه احد من اهل عصره حافظا للقرآن بصیرا بالمعانی فقیها فی احکام القرآن عالما بالسّنن و طرقها و صحیحها و سقیمها و ناسخها و منسوخها عارفا باقوال الصّحابة و التابعین بصیرا بایام النّاس و اخبارهم له تاریخ الاسلام و التفسیر الذی لم یصنّف مثله و له فی الاصول و الفروع کتب کثیرة و عده السیوطی فی العشرة الذین دونت مذاهبهم و کان لهم اتباع یفتون بقولهم و یقضون و لم ینقرضوا الاّ بعد الخمس مائة لموت العلماء لکن قال ابن فرحون فی الدّیباج انقطعت اتباع الطبری بعد الاربعمائة و نیز زرقانی در شرح مواهب لدنیه گفته و قد روی محمّد بن جریر بن یزید بن کثیر الامام الحافظ الفرد ابو جعفر الطبری احد الاعلام المجتهد المطلق صاحب التصانیف المتوفی سنة عشر و ثلاثمائة الخ و شهاب الدّین خفاجی در نسیم الرّیاض شرح شفای قاضی عیاض گفته هو الامام الفرد الحافظ ابن جریر ابو جعفر احد الاعلام صاحب التصانیف المشهورة من اهل طبرستان کان کثیر التّطواف و العبادة و سمع من محمّد بن أبی الشوارب و السّکونی و اسحاق بن أبی اسرائیل و غیرهم و اخذ القرآن عن جماعة و روی عنه کثیر توفی فی داره و ولد سنة اربع و عشرین و مائتین و ترجمته مشهورة و شیخ قطب الدین محمد بن احمد مکی در کتاب الاعلام باعلام بلد اللّه الحرام گفته قال المعافی بن زکریا لما بویع لابن المعتز دخلت علی شیخنا محمّد بن جریر الطبری العالم الکبیر مفسّر المحدث المورّخ رحمه اللّه تعالی فقال لی ما الخبر فقلت بویع بالخلافة لعبد اللّه بن المعتز قال فمن توشح لو زادته فقلت محمد بن داود فقال من قاضیه قلت ابو المثنی فاطرق قلیلا ثم قال هذا امر لا یتم فقلت و لم لا یتم قال کلّ واحد ممن ذکرت ذو شان عظیم متقدم فی علمه و فضله و عقله و ان الدنیا مولّیة و الزمان مدبر و لا مناسبة لاحد ممن ذکرت بریاسة فی مثل هذا الزّمان و ما اری هذا العقد الاّ الی الانحلال و الاضمحلال فقدّر اللّه تعالی انهم خلعوه

فی ذلک الیوم و تلاشی امره الخ و صدیق حسن خان معاصر در کتاب الجنة فی الاسوة الحسنة بالسنة در ذکر مجتهدین گفته و منهم ابو جعفر محمد بن جریر الطّبری قال ابن خلّکان کان من الائمة المجتهدین و لم یقلّد احدا و کان ابن طرازی علی مذهبه و قال الیافعی کان مجتهدا لا یقلّد احدا قال السیوطی بلغ رتبة الاجتهاد و دوّن لنفسه مذهبا مستقلاّ و له اتباع قلّدوه و افتوا و قضوا بمذهبه یسمّون الجریریّة و منهم الشیخ تاج الدّین السّبکی عدّه مصطفی الافندی فی فوائده من المجتهدین المستقلّین و نقل ذلک السّمهودی عن أبی زرعة العراقی و قبله الامام البلقینی انتهی ما فی الجنة اقول فللّه در هذا المجتهد المنقد الجلیل و علیه اجر هذا الجهبذ المحقق النبیل الحفیل اعنی الطبریّ الصّادع لملاءة التشکیک و التسویل حیث روی هذا الحدیث الشریف و صحّحه فابان عن کونه فی غایة مراتب الاعتماد و التعویل فان الصّحة اعلی مراتب الحدیث عند ائمة هذا الفنّ الشریف الجمیل فلم یذر للمنکرین الاّ الخسار و الثبور و الفحیب و العویل و اظهر کون سعیهم فی تباب و کیدهم فی تضلیل فالعجب کلّ العجب انّ المخاطب الشریف الحسیب المقلّد للکابلی الکثیر الخبب فی مواحی العطب الشّدید الا یجاف فی معامی الشجب یرمی حدیث الولایة بالکذب و البهتان و لا یستحی ربالا من الخزی و الهوان او لا یدری انّه قد سبق الطبریّ ذاک المجتهد المطلق الفخیم القدر و الامام العظیم الشأن الی تکذیب التکذیب المعیب بالاجهار و الاعلان حیث صحّح الحدیث الشریف رغما لآناف اهل الحقد و الشنئان و قصمنا لظهور ارباب الزّور و العدوان و حسما لوساوس اصحاب الضغن و الطّغیان و ردعا لهواجس الحائدین عن الدّین الصادّین عن الایقان و حصدا لنواجم تدلیسات المدغلین المزلّین عن منهج الایمان و اخماد النوابغ تلمیعات المبطلین المموّهین الزائغین عن الاذعان و اللّه الموفق و هو المستعان

26-خیثمة بن سلیمان

وجه بست و ششم آنکه این حدیث شریف را خیثمه بن سلیمان که از ائمه ارکان و اساطین اعیانست روایت نموده چنانچه در کتاب فضائل الصّحابة گفته

ثنا احمد ثنا حازم انبا عبیدة بن موسی ثنا یوسف بن صهیب عن دکین عن وهیب بن حمرة عن بریدة قال سافرت

مع علیّ من المدینة الی مکّة فرایت منه جفوة فقلت لئن رجعت فلقیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم لانا لأنالنّ منه قال فرجعت فلقیت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فذکرت علیا فنلت منه فقال لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم لا تقولنّ لعلیّ فان علیّا ولیکم بعدی و خیثمه بن سلیمان حائز محامد و مآثر جلیلة الشأن و حاوی محاسن و مفاخر باهرة البرهان و سالم از قوادح و مطاعن ارباب عناد و عدوان و بری از همز و غمز و رمز و لمز اصحاب شنآنست ابو سعد عبد الکریم بن محمد سمعانی در انساب در نسبت اطرابلسی گفته ابو الحسن خیثمة بن سلیمان بن حیدرة القرشیّ الاطرابلسی من الائمة الثقات المشهورین بالرّحلة و الکثرة عن اهل العراق و الیمن و الحجاز سمع محمّد بن عیسی بن ابراهیم الدّبری و طبقتهما روی عنه ابو عبد اللّه محمّد بن اسحاق بن مندة الحافظ و توفّی فی حدود سنة خمسین و ثلاثمائة و محمد بن احمد ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته خیثمة بن سلیمان بن حیدرة الامام محدّث الشام ابو الحسن القرشی الاطرابلسی احد الثقات سمع ابا عتبة احمد بن الفرج الحمصی و محمد بن عوف الحافظ و ابراهیم بن عبد اللّه القصار و الحسین بن محمد بن أبی معشر و محمد بن حبان بن عیسی المدائنی صاحب سفیان بن عیینة و عبد اللّه بن أبی میسرة المکّی و اسحاق بن ابراهیم الدّبری و العبّاس بن الولید البیروتی و طبقتهم و رحل الی العراق و الحجاز و الیمن و صنّف و جمع روی عنه ابو الحسن الصّیداوی و تمام الرازی و ابو عبد اللّه بن مندة و ابو نصر بن هارون و ابو عبد اللّه بن أبی کامل الطرابلسی و عبد الرّحمن بن أبی نصر التمیمی و خلق کثیر قال ابن أبی کامل مولده سنة خمس و مائتین و امّا عبید بن احمد بن وطیس فقال سالته عن مولده فقال سنة سبع و عشرین و مائتین قلت الاوّل اصح قال الخطیب خیثمة ثقة قد جمع فضائل الصّحابة قال ابن أبی کامل سمعت خیثمة یقول رکبت البحر و قصدت جبلة لاسمع من یوسف بن بحر ثم خرجت الی انطاکیة فلقینا مرکب فقاتلناهم ثم تقدم قوم من مقدّمه فاخذونی ثم ضربونی و کتبوا اسماءنا فقالوا ما اسمک قلت خیثمة فقال اکتب حمار بن حمار و لما ضربت سکرت و نمت فرایت کانّی انظر الی الجنة و علی بابها جماعة

من الحور العین فقالت إحداهنّ یا شقی ایش فاتک قالت اخری ایش فاته قالت لو قتل کان فی الجنة مع الحور فقال لها لان برز فی الشهادة فی عزّ من الاسلام و ذل من الشرک خیر له ثم انتبهت قال و رایت کان من یقول لی اقرا براءة فقرات الی قوله فیسحوا فی الارض اربعة اشهر ففکّ اللّه اسری قال ابن أبی کامل و سمعت خیثمة یقول رایت بدمشق حدیث الثوری عن طلحة ابن عمر و نیز ذهبی در عبر در سنة ثلث و اربعین و ثلاثمائة گفته و فیها توفی خیثمة بن سلیمان بن حیدرة ابو الحسن الاطرابلسی الحافظ روی عن العبّاس بن الولید البیروتی و محمد بن عیسی المدائنی و طبقتهما بالشام و ثغورها و بالعراق و الیمن و توفی فی ذی القعدة و له ثلث و تسعون سنة و غیر واحد یقول انّه جاوز المائة وثقه الخطیب و جلال الدّین عبد الرّحمن بن أبی بکر کمال الدّین سیوطی در طبقات الحفاظ گفته خیثمة بن حیدرة الامام المحدث محدث الشام ابو الحسن القرشی الطرابلسی احد الثقات الرحالة جمع فضائل الصّحابة ولد سنة 305 و مات فی ذی القعدة سنة ثلث و اربعین و ثلاثمائة قال ابن مندة کان کتب عنه الطرابلسی الف جزء و محمّد بن عبد الباقی الزرقانی المالکیّ در شرح مواهب لدنیه گفته خیثمة بن سلیمان بن حیدرة الامام الحافظ ابو الحسن القرشی الطّرابلسی احد الثقات الرحالة جمع فضائل الصّحابة ولد سنة خمس و اربعین و ثلاثمائة قال ابن مندة کتبت عنه بطرابلس الف جزء انتهی فبعد روایة هذا الامام العالی الشأن اعنی خیثمة بن سلیمان السّالم من قدح اهل البغی و الطغیان لا یجترئ من له ادنی مسکة من الایمان علی ردّ هذا الحدیث الشریف و رمیه بالکذب و البهتان لهجا بالعضیهة و العدوان

27-ابن حبان

وجه بست و هفتم آنکه ابو حاتم محمد بن حبان البستی این حدیث شریف را در صحیح خود روایت نموده زنگ شبهات از آئینه حق زدوده چنانچه محبّ الدّین احمد بن عبد اللّه طبری شافعی در ریاض النضرة گفته

عن عمران بن حصین قال بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم سریة و استعمل علیها علیّا قال فمضی علی السّریة فاصاب جاریة فانکروا علیه و تعاقد اربعة من اصحاب النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم قالوا إذا لقینا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم اخبرناه

بما صنع علی فقال عمران و کان المسلمون إذا قدموا من سفر بدءوا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و سلموا علیه ثم انصرفوا الی رحالهم فلمّا قدمت السّریّة سلموا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فقام احد الاربعة فقال یا رسول اللّه الم تر انّ علیّا صنع کذا و کذا فاعرض عنه ثم قام الثانی فقال مثل مقالته فاعرض عنه ثم قام الثالث فقال مثل مقالتهما فاعرض عنه ثم قام الرابع فقال مثل ما قالوا فاقبل إلیه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و الغضب یعرف فی وجهه فقال ما تریدون من علیّ ثلثا ان علیّا منی و انا منه و هو ولیّ کل مؤمن بعدی خرّجه الترمذی و قال حسن غریب و ابو حاتم و خرجه احمد و قال فیه فاقبل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم علی الرابع و قد تغیر وجهه فقال دعوا علیّا علی منّی و انا منه و هو ولیّ کل مؤمن بعدی و ابراهیم بن عبد اللّه یمنی الشافعی در کتاب الاکتفاء گفته

عن عمران بن حصین قال بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم سریة و استعمل علیها علیّا فمضی علی السریة فاصاب جاریة من السّبی فانکروا علیه و تعاقد اربعة من اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم و قالوا إذا لقینا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم اخبرناه بما صنع علیّ قال عمران و کان المسلمون إذا قدموا من سفر بدءوا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم و سلموا علیه ثم انصرفوا الی رحالهم فلمّا قدمت السّریّة سلموا علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فقام احد الاربعة فقال یا رسول اللّه الم تر انّ علیّا صنع کذا و کذا فاعرض عنه ثم قام الثانی فقال مثل مقالته فاعرض عنه ثم قام الثالث فقال مثل مقالتهما فاعرض عنه ثم قام الرابع فقال ما قالوا فاقبل إلیه صلّی اللّه علیه و سلّم و الغضب یعرف فی وجهه فقال ما تریدون من علی ثلاثا ان علیّا منّی و انا منه و هو ولی کل مؤمن بعدی اخرجه الترمذی و ابن حبان فی صحیحه و اخرجه الامام احمد فی مسنده و قال فیه فاقبل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم علی الرابع و قد تغیر وجهه فقال دعوا علیّا علیّ منی و انا منه و هو ولیّ کل مؤمن بعدی ازین عبارت ظاهرست که حدیث ولایت را ابن حبّان در صحیح خود روایت نموده پس بحمد اللّه

صحت این حدیث شریف حسب افاده ابن حبّان نیز بوضوح و ظهور رسید و غایت شناعت و فظاعت ردّ و ابطال آن کالشمس فی رابعة النهار ساطع گردید و فضائل جلیلة الشأن و مناقب رفیعة البنیان ابن حبان بر ناظر افادات اکابر حذاق اعیان روشن و عیانست ابو نصر علی بن هبة اللّه بن ماکولا در کتاب الاکمال فی اسماء الرجال گفته ابو حاتم محمد بن حبّان البستی حافظ جلیل کثیر التصانیف حدث عن أبی خلیفة و أبی یعلی و غیرهما و نیز ابن ماکولا در اکمال گفته و محمد بن حبّان بن احمد بن حبان بن معاذ بن معید بن سعید بن شهید ابو حاتم التمیمی البستی نزیل سجستان ولی القضاء بسمرقند سافر کثیرا و سمع و صنف کتبا کثیرة و حدث عن أبی خلیفة و الحسین بن سفیان النّسائی و ابو یعلی الموصلی و خلق کثیر و کان من الحفّاظ الاثبات و هو محمّد بن حبّان بن احمد بن حبّان ابنا معاذ بن سعید بن شهید بن هدیة بن مرّة بن زید بن عبد اللّه بن دارم بن مالک بن حنظلة بن مالک بن زید مناة بن تمیم توفی فی سنة اربع و خمسین و ثلاثمائة و ابو سعد عبد الکریم بن محمد سمعانی در انساب در نسبت بستی گفته ابو حاتم محمّد بن حبّان بن احمد بن حبّان التمیمی البستی امام عصره صنّف تصانیف لم یسبق الی مثلها رحل ما بین الشاش الی الاسکندریة و تلمذ فی الفقه لابی بکر بن خزیمة بنیسابور و کتب بالبصرة عن أبی خلیفة الجمحی و بالشام عن محمّد بن عبد اللّه الکلاعی و عالم لا یحصون سمع منه ابو عبد اللّه بن مندة و ابو عبد اللّه البیع الحافظان و غیرهما و ذکره الحاکم ابو عبد اللّه فقال ابو حاتم البستی القاضی کان من اوعیة العلم فی اللغة و الفقه و الحدیث و الوعظ و کان من عقلاء الرجال خرّج فی الحدیث ما لم یسبق إلیه و ولی القضاء بسمرقند و غیرها من المدن بخراسان ثم ورد بنیسابور سنة 334 اربع و ثلثین و حضرناه یوم الجمعة بعد الصّلوة فلمّا سالناه الحدیث نظر الی النّاس و انا اصغرهم سنا فقال استمل فقلت نعم فاستملیت علیه ثم اقام عندنا و خرج الی القضاء الی نسأ و غیرها و انصرف إلینا سنة سبع و ثلثین فبنی الخانقاه فی باغ الرارمین و قری علیه جملة من مصنفاته

ثم خرج من نیسابور سنة اربعین و انصرف الی وطنه ببست و نیز سمعانی در انساب گفته الحبانی بکسر الحاء المهملة و تشدید الباء المنقوطة بواحدة و فی آخره النون هذه النسبة الی حبّان و هو جد المنتسب إلیه منهم ابو حاتم محمد بن حبّان بن احمد بن حبّان بن معاذ بن معبد بن هدبة التمیمی البستی الحبّانی کان اماما فاضلا مکثرا من الحدیث و الرّحلة و الشیوخ عالما بالمتون و الاسانید اخرج من معانی الحدیث ما عجز عنه غیره و من تامّل تصانیفه و طالعها علم ان الرّجل کان بحرا فی العلم سافر ما بین الاسکندریة الشاش تلمذ لابی بکر محمّد بن اسحاق بن خزیمة السلمی و سمع الحدیث ببست من اسحاق بن ابراهیم البستی القاضی و بمرو ابا عبد الرحمن عبد اللّه بن محمود السّعدی و بالسعد ابا حفص عمر بن محمد بن بحر البحری و بالبصرة ابا خلیفة الفضل بن الحباب الجمحی و بحرّان ابا عروبة الحسن بن أبی معشر السلمی و بالرقة الحسین بن عبد اللّه القطّان و بدمشق ابا الحسن احمد ابن عمیر بن حوصاء الثقفی و ببیت المقدّس عبد اللّه بن محمّد بن مسلم المقدّسی و بمصر ابا عبد الرحمن احمد بن شعیب النّسائی و بمکّة المفضل بن محمد الجندی و طبقتهم روی عنه الحفّاظ ابو عبد اللّه الحاکم البیع و ابو عبد اللّه بن مندة الاصبهانی و ابو عبد اللّه النجار البخاری و جماعة سواهم و توفی فی شوال سنة اربع و خمسین و ثلاثمائة ببست و احمد بن عبد الحلیم المعروف بابن تیمیه در منهاج السنه بعد کلامی گفته لکن المقصود ههنا ان یبین طرق العلم فالصّحابة الّذین اخذ الناس عنهم العلم بعد الخلفاء الاربعة مثل ابیّ بن کعب و عبد اللّه بن مسعود و معاذ بن جبل و أبی الدرداء و زید بن ثابت و حذیفة بن الیمان و عمران بن حصین و أبی موسی الاشعری و سلمان الفارسی و عبد اللّه بن سلام و امثالهم الی ان قال بعد ذکر عدة طبقات و بعد هولاء مثل البخاری و مسلم و أبی داود و أبی زرعة و أبی حاتم و عثمان بن سعید و عبد اللّه بن عبد الرحمن الدارمیین و محمد بن مسلم بن داود و أبی بکر الاثرم و ابراهیم الحربی و بقی بن مخلد الاندلسی و محمد بن وضّاح و مثل عبد الرحمن النّسائی و أبی عیسی الترمذی و أبی بکر بن خزیمة و محمد بن نصر المروزی

و محمد بن جریر الطبری و عبد اللّه بن احمد بن حنبل و عبد الرّحمن بن أبی حاتم ثمّ بعد هؤلاء مثل أبی حاتم البستی و أبی بکر النجار و أبی بکر النیسابوریّ و أبی القاسم الطبرانی و أبی الشیخ الاصبهانی و امثالهم ثم بعد هؤلاء مثل أبی الحسن الدارقطنی و أبی عبد اللّه بن مندة ثم أبی عبد اللّه الحاکم و عبد الغنی بن سعید و امثال هؤلاء ممن لا یمکن إحصاؤهم فهؤلاء و امثالهم اعلم باحوال الرسول و فیهم من هو اکثر روایة بصحیحه من سقیمه و فیهم من هو افقه فیه من غیره و شمس الدین محمد بن احمد ذهبی در عبر در سنه اربع و خمسین و ثلاثمائة گفته العلامة ابو حاتم محمّد بن حبان بن احمد بن حبّان بن معاذ التمیمی البستی الحافظ صاحب التصانیف سمع ابا خلیفة الجمحی و طبقته بخراسان و الشام و العراق و مصر و الجزیرة و کان من اوعیة العلم فی الحدیث و الفقه و اللغة و الوعظ و غیر ذلک حتی الطب و النجوم و الکلام ولی قضاء سمرقند ثم قضاء نسا و غاب دهرا عن وطنه ثم رد الی سبت و توفی تسع شوال بها و هو فی عشر الثمانین و یافعی در مرآة الجنان در سنه مذکوره گفته العلامة الجهبذ الحافظ و صاحب التصانیف ابو حاتم محمّد بن حبّان بکسر الحاء المهملة و تشدید الموحدة التمیمی البستی و کان من اوعیة العلم فی الحدیث و الفقه و اللغة و الوعظ و غیر ذلک حتّی الطّبّ و النجوم و الکلام ولی قضاء سمرقند ثم قضاء نسأ و غاب دهرا عن وطنه ثم رد الی بست و توفی بها و تاج الدین عبد الوهاب سبکی در طبقات فقهای شافعیه گفته محمد بن حبان بن احمد بن حبّان بن معبد ابو حاتم بن حبّان البستی الحافظ التمیمی الحافظ الجلیل الامام صاحب التصانیف الانواع و التقاسیم و الجرح و التعدیل و الثقات و غیر ذلک سمع الحسین بن ادریس الهروی و ابا خلیفة و النّسائی و عمران بن موسی و ابا یعلی و الحسن بن سفیان و ابن خزیمة و السراج و خلائق لا یحصون کثرة بخراسان و العراق و الحجاز و الشام و الجزیرة و غیرها من الاقالیم قال فی کتابه التقاسیم و الانواع لعلّنا کتبنا عن الف شیخ ما بین الشاش و الاسکندریّة روی عنه الحاکم و منصور بن عبد اللّه الخالدی و ابو معاذ عبد الرحمن

بن محمد بن رزق اللّه السجستانی و ابو الحسن محمّد بن احمد بن هارون الزوزنی و محمد بن احمد بن منصور النوقانی و غیرهم قال ابو سعد الادریسی کان علی قضاء سمرقند زمانا و کان من فقهاء الدین و حفاظ الاثار عالما بالطّبّ و النجوم و فنون العلم الّف المسند الصحیح و التاریخ و الضعفاء و فقه النّاس بسمرقند و قال الحاکم کان من اوعیة العلم فی الفقه و اللّغة و الحدیث و الوعظ و من عقلاء الرّجال ثم ذکر انّه قدم نیسابور مرتین ثم ولی قضاء نسا ثم قدم نیسابور ثالثة و بنی بها خانکاه و قرئت علیه جملة من مصنّفاته ثم عاد الی وطنه سمرقند و کانت الرحلة إلیه لسماع مصنّفاته و قال الخطیب کان ثقة نبیلا فهما و قال ابن السمعانی کان ابو حاتم امام عصره رحل فیما بین الشاش و الاسکندریة توفی لیلة الجمعة لثمان بقین عن شوال سنة اربع و خمسین و ثلاثمائة ذکر ما رمی به ابو حاتم و تبیین الحال فیه قدّمنا فی الطبقة الثانیة فی ترجمة احمد بن صالح المصری ان هما ینبغی ان ینظر فیه و یتفقد فی وقت الجرح و التعدیل حال العقائد فانّه باب مهم وقع بسببه کلام بعض لمخالفة العقیدة إذا تذکرت ذلک فاعلم انّ ابا اسماعیل عبد اللّه بن محمد الهروی الذی تسمیه المجسمة شیخ الاسلام قال سالت یحیی بن عمار بن ابن حبّان قلت رایته قال و کیف لم اره و نحن اخرجناه من سجستان کان له علم کثیر و لم یکن کثیر دین قدم علینا فانکر الحد للّه فاخرجناه من سجستان انتهی قلت انظر ما اجهل هذا الجارح و لیت شعری من المجروح مثبت الحد للّه او نافیه و قد رایت للحافظ صلاح الدین خلیل بن کیکلدی العلائی رح علی هذا کلاما جیّدا احببت نقله بعبارته قال رحمه اللّه و من خطبه نقلته یا للّه العجب من احق بالاجراح و شیخ جمال الدّین عبد الرحیم بن الحسن اسنوی در طبقات فقهای شافعیه گفته ابو حاتم محمّد بن حبّان بکسر الحاء المهملة بعده باء مفتوحة بن احمد بن حبّان التمیمی البستی بباء موحدة مضمومة و سین مهملة ساکنة و بالتاء بنقطتین من فوق الامام الحافظ مصنّف الصحیح و غیره رحل الی الآفاق کان من اوعیة العلم لغة و حدیثا و فقها و وعظا و من عقلاء الرجال قاله الحاکم و قال ابن السمعانی کان امام عصره تولّی

قضاء سمرقند مدّة و تفقه به النّاس عاد الی نیسابور و بنی بها خانقاه ثم رجع الی وطنه و انتصب بها لسماع مصنّفاته الی ان توفی لیلة الجمعة لثمان بقین من شوال سنة اربع و خمسین و ثلاثمائة ذکره ابن الصلاح و نووی در تقریب گفته الصحیح اقسام اعلاها ما اتفق علیه البخاری و مسلم ثم ما انفرد به البخاری ثم مسلم ثم ما علی شروطهما ثم علی شرط البخاری ثم مسلم ثم صحیح غیرهما و سیوطی در تدریب در شرح این قول گفته التنبیه الثانی قد علم ممّا تقدّم ان اصحّ من صنّف فی الصحیح ابن خزیمة ثم ابن حبّان ثم الحاکم فینبغی ان یقال اصحهما بعد مسلم ما اتفق علیه الثلثة ثم ابن خزیمة و ابن حبّان او الحاکم ثم ابن حبّان فقط و ان لم یکن الحدیث علی شرط احد الشیخین و لم ار من تعرّض لذلک فلیتأمّل و عبد الحق دهلوی در مقدمه شرح فارسی مشکاة در ذکر صحاح گفته و مثل صحیح ابن حبان شاگرد ابن خزیمه که ثقه ثبت فاضل فهام بود و حاکم در شان او گفته که بود وی از اوعیه علم در فقه و لغت و حدیث و وعظ و از عقلای رجال بوده انتهی و خود مخاطب تحریر در بستان المحدّثین گفته صحیح ابن حبّان که او را تقاسیم و انواع نیز نامند و ترتیب آن ترتیب مخترعست که نه بر ابوابست و نه بر مسانید صحابه و نه بر معاجم شیوخ اول اقسام ذکر کرده است و در ان اقسام انواع می آرد مثلا النوع السادس و الاربعون من القسم الثانی فی النواهی و علی هذا القیاس و درین کتاب خطبه دراز نوشته بعضی فقرات آن بدل می چسبد حمد و ثنای آن خطبه نقل کرده می شود می گوید الحمد للّه المستحقّ الحمد لآلائه المتوحد بعزّة و کبریائه القریب من خلقه فی اعلی علوّه البعید منهم فی ادنی دنوه العلیم بکنین مکنون النّجوی و المطلع علی افکار السرّ و اخفی و ما استجن تحت عناصر الثری

و ما جال فی خواطر الوری الّذی ابتدع الاشیاء بقدرته و ذرا الانام بمشیته من غیر اصل علیه افتعل و لا رسم مرسوم امتثل ثم جعل العقول مسلکا لذوی الحجا و ملجأ فی مسالک اولی النهی و جعل اسباب الوصول الی کیفیّة العقول و ما شق لهم من الاسماع و الابصار و التکلّف للبحث و الاعتبار فاحکم لطیف ما دبّر و اتقن جمیع ما قدّر ثمّ فضّل بانواع الخطاب اهل التمییز و الالباب ثم اختار طائفة لصفوته و هداهم لزوم طاعته من اتباع سبیل الابرار فی لزوم السنن و الاثار فزیّن قلوبهم بالایمان و انطق السنتهم بالبیان من کشف اعلام دینه و اتباع سنن نبیّه بالدؤب بالترحّل و الاسفار و فراق الاهل و الاوطار فی جمع السّنن و رفض الاهواء و التفقه فیها بترک الاهواء فتجب؟ ؟ ؟ فی القوم للحدیث و طلبوه و رحلوا فیه و کتبوه و سالوا عنه و احکموه و ذاکروا فیه و نشروه و تفقهوا فیه و اصّلوه و فرّعوا علیه و ما بدّلوه و بیّنوا المرسل من المتصل و الموقوف من المنفصل و الناسخ من المنسوخ و المفسر من المجمل و المستعمل من المهمل و المختصر من المتقصی و الملزوق من المتفصی و العموم من الخصوص و الدلیل من المنصوص و المباح من المزجور و الغریب من المشهور و الفرض من الارشاد و الحتم من الابعاد و العدول من المجروحین و الضعفاء من المتروکین و کیفیة المعلول و الکشف عن المجعول و ما حرف من المجدول او قلب من المنحول من مخائل التدلیس و ما فیه من التلبیس حتی حفظ اللّه بهم الدّین علی المسلمین و صانه عن ثلب القادحین و جعلهم عند التنازع ائمة الهدی و فی النوازل مصابیح الدّجی فهم ورثة الانبیاء و مانس الاصفیاء و ملجا الاتقیاء و مرکز الاولیاء فله الحمد علی قدره و قضائه و تفضّله بعطائه و برّه و نعمائه و منه و آلائه انتهی کنیت او ابو حاتمست و نام او محمد بن حبّان بن احمد بن حبّان بن معاذ بن سعیدست و نسبت او بزید مناة بن تمیم می رسد پس او تمیمیست و بستی نیز گویند زیرا که در شهر بست که در سیستانست ساکن بود شاگرد نسائیست و از ابو یعلی موصلی و حسن بن سفیان و ابو بکر بن خزیمه صاحب الصحیح نیز تلمیذ نموده از خراسان تا مصر سیر کرده و از عالم فیض گرفته سوای علم حدیث و علوم

دیگر هم داشت فقه و لغت و طب و نجوم را نیک می دانست حاکم از وی اخذ کرده و شاگردی وی نموده و خود ابن حبّان در همین کتاب الانواع گفته است لعلّنا کتبنا عن الفی شیخ فائده باید دانست که ابن حبان را ابتلائی پیش آمد که وی در بعض کتب خود گفته است النبوّة العلم و العمل مردم برین حرف او انکار کردند و نسبت بزندقه نموده و از وی روایت حدیث و ملاقات ترک کرده بخلیفه وقت این ماجرا رسانیدند خلیفه بی تحقیق حکم بقتل او نمود با آنکه بعضی از محدثین ثقات نیز در حق او گفته اند و ذلک نفس فلسفی لیکن انصاف آنست که کلام او چندان دور از عقائد حقه نیست چه مراد آن نیست که نبوت کسیست بریاضت در علم و عمل حاصل توان کرد چنانچه بمذهب فلاسفه است بلکه غرض او آنست که نبوت را لازمست که نفس ناطقه انسان در علم و عمل زیادتی بیّن داشته باشد بعد از آن بطریق موهبت او را نبوت عطا می شود چنانچه در قرآن مجید اشاره بان معنی می فرماید جائی که فرموده است اَللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ و اعتقاد آنکه اینها را هیچ مرتبه در قوت علمیه و عملیه بر سائر افراد نمی باید که باشد و بطریق تحکم محض یکی را از میان افراد متساویه به نبوت سرفراز فرماید اصلا از شریعت و دین ثابت نمی شود یا مرادش آنست که انبیا را بعد از نخستین؟ ؟ ؟ نبوت تفوق در هر دو جانب علم و عمل می گردد و لهذا معصوم باشند از خطا و گناه و این معنی مجمع علیه جمیع اهل اسلامست ذهبی در تذکرة الحفاظ گفته ست و هذا له محمل حسن إذ لم یرد حصر المبتدأ فی الخبر و مثله الحج عرفة فمعلوم ان الرّجل لا یصیر حاجا بمجرد الوقوف بعرفة و انما ذکر مهم الحج وفات او در سال سه صد و پنجاه و چهار و بست و دوم شوال روز جمعه بوده است و از وی تصانیف بسیار مشهورست و یادگار از آنجمله کتاب تاریخ الثقات که متداولست و از وی نقل می آرند و کتاب الضعفا نیز متداولست و علل حدیث زهری و علل حدیث مالک و ما انفرد به اهل المدینة من الشامیین و ما انفرد به المکیون و ما انفرد به اهل العراق و ما انفرد به اهل خراسان و او را معجمیست بر ترتیب متن و کتابی در مناقب مالک و کتابی در مناقب شافعی و کتابیست مسمی بانواع العلوم و اوصافها سه جلد دارد و کتابیست مسمی بالهدایة الی علم السنن و ورای این نیز تصانیف دارد و صدیق حسن خان معاصر در اتحاف النبلاء گفته

محمد بن حبان بن احمد بن حبّان بن معاذ بن سعید التمیمی البستی زیرا که نسبت او بزید مناة تمیم می رسد و در شهر بست که در سیستانست ساکن بود شاگرد نساییست و از ابو یعلی موصلی و حسن بن سفیان و ابو بکر بن خزیمة نیز تلمذ نموده از خراسان تا مصر سیر کرده و از هر عالم فیض گرفته سوای علم حدیث علوم دیگر هم داشت فقه و لغت و طب و نجوم حاکم از وی اخذ کرده مشایخ او بسیاراند وی گفته لعلنا کتبنا عن الفی شیخ تصانیف بسیار دارد منها تاریخ الثقات و کتاب الضعفاء علل حدیث الزهری و علل حدیث مالک و ما انفرد به اهل المدینة من الشامیّین و ما انفرد به المکیّون و ما انفرد به اهل العراق و ما انفرد به اهل خراسان و او را معجمیست و کتابی در مناقب مالک و کتابی در مناقب شافعی و کتاب انواع العلوم و اوصافها سه مجلد و کتاب الهدایة الی علم السنن و جز آن و او را ابتلای پیش آمد که در بعض کتب خود نوشته لنبوة العلم و العمل مردم برین حرف انکار کرده رمی بزندقت نمودند و روایت حدیث از وی و ملاقات ترک نموده این ماجرا بخلیفه وقت رسانیدند خلیفه وقت بی تحقیق حکم بقتل او کرد تا آنکه بعض محدثین ثقات هم در حق وی گفتند ذلک نفس فلسفی لیکن انصاف آنست که این کلام چنین دور از عقائد حقه نیست که مراد نه آنست که نبوت کسبیست بریاضت در علم و عمل حاصل توان کرد چنانچه مذهب فلاسفه است بلکه غرض آنست که نبوت را لازمست که نفس ناطقه انسانی در علم و عمل زیادت بیّن داشته باشد بعده بطریق موهبت او را نبوت عطا می شود کما اشار إلیه عزّ و جل اَللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ و اعتقاد آنکه انبیا را هیچ مرتبه در قوت علمیه و عملیه بر سائر افراد نباید که باشد و بطریق تحکم محض یکی را از میان افراد متساویه به نبوت سرفراز می فرماید ثابت نمی شود یا مراد آنست که انبیا را بعد از عطای نبوت تفوّق در هر دو جانب علم و عمل حاصل می گردد لهذا معصوم می باشند از گناه و خطا و این معنی مجمع علیه جمع اهل اسلامست ذهبی در تذکره گفته هذا له محمل حسن إذ لم یرد حصر المبتدأ فی الخبر و مثله الحج عرفة فمعلوم انّ الرّجل لا یصیر حاجا بمجرد الوقوف بعرفة و انّما ذکر مهمّ الحج وفات او در سنه 1354 اربع و خمسین و ثلاثمائة بست و دوم ماه شوال روز جمعه بوده رحمه اللّه کذا فی بستان المحدثین انتهی ما فی الاتحاف فالحمد للّه المنان علی ثبوت صحة الحدیث

السّارّ لجنان اهل الایمان الغائط لارباب الضغن و الشنئان من صنیع ابن حبّان المحبوب للجهابذة المشار إلیهم بالبنان الموصوف عندهم بالحذق و التفرد و الجلالة و البراعة فی هذا الشأن المتقدّم السابق علی الاشباه و الاقران و لا یخفی انّه قد بلغ ابن حبّان من التعصّب و التصلّب و التحامل المزری بالایقان و الانحراف و الاستنکاف و التلوّی عن الاذعان الی ان اطال لسان الطعن علی امام الانس و الجان علیّ بن موسی الرّضا علیه و علی آبائه و ابنائه المعصومین آلاف التحیّة و السّلام من الملک الحنّان کما فی المیزان للذّهبی و غیره من مصنّفات الأعیان و لکن مع ذلک التعصّب الاسمج و العناد البهرج لم یمکنه ان ینبس ببنت شفة فی هذا الحدیث الشریف بل ادخله فی صحیحه فاظهر صحّته و سداده و نزوحه عن الطعن و بعاده و لکنّ المخاطب الرّءوف تقدم بابطال هذا الحدیث الشریف علی هذا العنود العسوف فجلب علی نفسه و اتباعه انکر الحتوف و شان بدر فخره بامحق الخسوف

28-سلیمان بن أحمد طبرانی

وجه بست هشتم آنکه سلیمان بن احمد بن ایوب الطبرانی حدیث ولایت روایت نموده چنانچه محمد صدر عالم که فضائل جلیله و مناقب جمیله او از تفهیمات شاه ولی اللّه ظاهرست در معارج العلی فی مناقب المرتضی گفته

اخرج ابن أبی شیبة عن عمران بن حصین قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم علی منی و انا من علیّ و علیّ ولیّ کل مؤمن بعدی و اخرج الطیالسی و الحسن بن سفیان و ابو نعیم مثله و اخرجه الترمذی و قال حسن غریب و الطبرانی و الحاکم و صحّحه عنه قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم ما تریدون من علی ما تریدون من علیّ ما تریدون من علی ان علیّا منّی و انا منه و هو ولیّ کل مؤمن بعدی و فضائل فاخره و مناقب باهره طبرانی بتفصیل انشاء اللّه در مجلد حدیث طیران کتب محققین عظام و منقدین فخام مثل انساب سمعانی و وفیات الأعیان ابن خلکان و منظر الانسان ترجمه وفیات الأعیان یوسف بن احمد و عبر ذهبی و مرآة الجنان یافعی و طبقات الحفاظ جلال الدین سیوطی و طبقات القراء محمّد بن محمّد جزری و توضیح الدلائل شهاب الدّین احمد و شرح مواهب لدنّیه محمد بن عبد الباقی زرقانی و تراجم الحفّاظ میرزا محمد بدخشانی و بستان المحدثین خود مخاطب و غیر اینها مذکور خواهد شد و عجب تر آنست که خود

مخاطب حمید و شیخ او کابلی سالک منهج غیر سدید جابجا بافادات و روایات طبرانی عمید متشبث و متمسک می شوند و او را ملجا و معتمد خود می دانند و باز هر دو قدح حدیث ولایت که از مرویات آن امام اهل روایتست می پردازند و بر افاده او نظر نمی اندازند إِنَّ هذا لَشَیْءٌ عُجابٌ

29-روایت حاکم از عمران

وجه بست و نهم آنکه ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه الحاکم این حدیث شریف روایت نموده و تصحیح ان بر شرط مسلم فرموده چنانچه در مستدرک علی الصحیحین که سه تا نسخه عتیقه آن از نظر قاصر گذشته می فرماید

حدّثنا ابو عبد اللّه محمد بن یعقوب الحافظ حدثنی أبی و محمد بن نعیم قالا ثنا قتیبة بن سعید ثنا جعفر بن سلیمان الضبعی عن یزید الرشک عن مطرف عن عمران بن حصین قال بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم سریّة و استعمل علیهم علی بن أبی طالب فمضی علی فی السّریّة فاصاب جاریة فانکروا ذلک علیه فتعاقد اربعة من اصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم إذا لقینا النّبی اخبرناه بما صنع علیّ قال عمران و کان المسلمون إذا قدموا من سفر بدءوا برسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فنظروا إلیه و سلموا علیه ثم یتطرقون الی رحالهم فلمّا قدمت السّریّة سلموا علی رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فقام احد الاربعة فقال یا رسول اللّه الم تر انّ علیّا صنع کذا و کذا فاعرض عنه ثم قام الثانی فقال مثل ذلک فاعرض عنه ثم قام الثالث فقال مثل ذلک ثم قام الرابع فقال یا رسول اللّه الم تر انّ علیّا صنع کذا و کذا فاقبل علیه رسول اللّه علیه و سلّم و الغضب یعرف فی وجهه فقال ما تریدون من علی انّ علیّا منّی و انا منه و هو ولیّ کل مؤمن بعدی هذا حدیث صحیح علی شرط مسلم و لم یخرجاه

30-حاکم از ابن عباس

وجه سی ام آنکه نیز حاکم در مستدرک گفته اخبرنا ابو بکر احمد بن جعفر بن حمدان القطیعی ببغداد من اصل کتابه

ثنا عبد اللّه بن احمد بن حنبل حدثنی أبی ثنا یحیی بن حماد ثنا ابو عوانة ثنا ابو بلج ثنا عمرو بن میمون قال انی لجالس الی ابن عبّاس إذ اتاه تسعة رهط فقالوا یا ابن عبّاس امّا ان تقوم معنا و امّا ان تخلو بنا من بین هؤلاء قال فقال ابن عبّاس بل انا اقوم معکم قال و هو یومئذ صحیح قبل ان یعمی قال فانتدوا فتحدّثوا فلا ندری ما قالوا قال فجاء ینفض

ثوبه و یقول افّ و تفّ وقعوا فی رجل له بضع عشر خصائل لیست لاحد غیره وقعوا فی رجل قال له النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم لابعثنّ رجلا لا یخزیه اللّه ابدا یحبّ اللّه و رسوله و یحبّه اللّه و رسوله فاستشرف لها مستشرف فقال ابن علیّ فقال انّه فی الرّحی یطحن قال و ما کان احدهم لیطحن قال فجاء و هو ارمد لا یکاد یبصر قال فنفث فی عینیه ثم هزّ الرّایة ثلاثا فاعطاها ایّاه فجاء علی بصفیّه بنت حییّ قال ابن عبّاس ثم بعث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم فلانا بسورة التوبة فبعث علیّا خلفه فاخذها منه و قال لا یذهب بها الا رجل هو منّی و انا منه فقال ابن عبّاس و قال النّبی صلّی اللّه علیه و سلّم لبنی عمّه ایّکم یوالینی فی الدّنیا و الآخرة قال و علی جالس معهم فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم و اقبل علی رجل منهم فقال ایّکم یوالینی فی الدنیا و الآخرة فابوا فقال لعلی انت ولیّی فی الدنیا و الآخرة قال ابن عبّاس و کان علیّ اوّل من امن من النّاس بعد خدیجة رضی اللّه عنها قال و اخذ رسول اللّه توبه فوضعه علی علیّ و فاطمة و الحسن و الحسین و قال إِنَّما یُرِیدُ اَللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً

قال ابن عبّاس و شری علی نفسه فلیس ثوب النّبیّ صلّی اللّه علیه و سلم ثم نام مکانه قال ابن عبّاس و کان المشرکون یرمون رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فجاء ابو بکر رضی اللّه عنه و علی نائم قال و ابو بکر یحسب انّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم قال فقال یا نبی اللّه فقال له علیّ انّ نبیّ اللّه قد انطلق الی نحو بئر میمون فادرکه قال فانطلق ابو بکر فدخل معه الغار قال و جعل علی رضی اللّه عنه یرمی بالحجارة کما کان نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و سلم و هو یتضوّر و قد لفّ راسه فی الثوب لا یخرجه حتی اصبح ثم کشف عن راسه فقالوا انّک للئیم و کان صاحبک لا یتضوّر و نحن نرمیه و انت تتضوّر و قد استنکرنا ذلک فقال ابن عبّاس فخرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فی غزوة تبوک و خرج النّاس معه فقال له علیّ اخرج معک قال فقال النّبی صلّی اللّه علیه و سلم لا فبکی علی فقال له اما ترضی ان تکون منّی بمنزلة هارون

من موسی الا انه لیس بعدی نبی انّه لا ینبغی ان اذهب الاّ و انت خلیفتی قال ابن عبّاس و قال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم انت ولی کل مؤمن بعدی و مؤمنة قال ابن عبّاس و سدّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم ابواب المسجد غیر باب علیّ و کان یدخل المسجد جنبا و هو طریقه لیس له طریق غیره قال ابن عبّاس و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم من کنت مولاه فان مولاه علی قال ابن عبّاس و قد اخبرنا اللّه عزّ و جلّ فی القرآن انّه رضی اللّه عن اصحاب الشجرة فعلم ما فی قلوبهم فهل اخبرنا انّه سخط علیهم بعد ذلک قال ابن عبّاس و قال نبی اللّه صلّی اللّه علیه و سلم لعمر رضی اللّه عنه حین قال ائذن لی فاضرب عنقه قال و کنت فاعلا و ما یدریک لعل اللّه قد اطلع علی اهل بدر فقال اعملوا ما شئتم هذا حدیث صحیح الاسناد و لم یخرجاه بهذه السیاقة و

قد حدّثنا السیّد الاوحد ابو یعلی حمزة بن الزیدی رضی اللّه عنه ثنا ابو الحسن علیّ بن محمّد بن مهرویه القزوینی القطّان قال سمعت ابا حاتم الرازی یقول کان یعجبهم ان یجدوا الفضائل من روایة احمد بن حنبل رضی اللّه عنه و هم روایت نمودن حاکم حدیث ولایت را از عبارت معارج العلی که در ذکر طبرانی منقول شده واضح و عیان گردیده و کمال فضل و جلالت و نهایت ثقت و نبالت و غایت تبحر و اتقان و رفعت شان حاکم بر ناظرین افادات ائمه اعاظم مخفی و مشهور نیست و سیجیء نبذ من ذلک فیما بعد فی مجلد حدیث الطیر ان شاء اللّه تعالی فظهر و لاح و وضح و باح بحمد اللّه و حسن توفیقه و ابلاجه الحق و لحب طریقه مرّة بعد اخری و کرة بعد اولی صحّة الحدیث الشریف و اعتماده و اعتباره و وثوقه و جلاء امره و اشتهاره بحکم الحاکم الذاهب فی التنقید و التحقیق و السیر و التنقیر و التنقیب عن غوامض الحدیث کلّ المذاهب الصّاعد من مصاعد الفضل و العزّ اعلی المراتب المتمکن من الحذق و المهارة و التّبحر و البصارة اسنی المناصب و لمع و سطع ان رمی الحدیث الشریف بالکذب و البطلان و العضیهة و القرفة المنهدة البنیان ظن نائغ کاذب و وهم خاسر خائب و تهجّم سمج عن الحق ناکب و تهجّس قذر عریق فی الشناعة

ذاهب لا یرضی به الاّ کل معاند ناصب او لجوج للبهت خاطب او عنود للعدوان جالب او حاقد للفظاعة طالب او خادع للعقول خالب او مماذق للدّین سالب او منهتک عن الخزی غیر هائب او خلیع من الهوان غیر راهب و اللّه ولی التوفیق لاقتفاء الحق الصائب و تزییل الخاثر من الذائب

31-ابن مردویة

وجه سی و یکم آنکه احمد بن موسی بن مردویه الاصبهانی حدیث ولایت جناب امیر المؤمنین علیه السلام را در واقعه نزول آیه کریمه وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ اَلْأَقْرَبِینَ روایت فرموده چنانچه ملا علی متقی در کنز العمال گفته

عن علی قال لما نزلت هذه الآیة وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ اَلْأَقْرَبِینَ دعا بینی عبد المطلب و صنع لهم طعاما لیس بالکثیر فقال کلوا بسم اللّه من جوانبها فان البرکة تنزل من ذروتها و وضع یده او لهم فاکلوا حتی شبعوا ثم دعا بقدح فشرب اوّلهم ثم سقاهم فشربوا حتی رووا فقال ابو لهب لقد سحرکم و قال یا بنی عبد المطلب انّی جئتکم بما لم یجئ به احد قط ادعوکم الی شهادة ان لا اله الاّ اللّه و الی اللّه و الی کتابه فنفروا فتفرقوا ثم دعاهم الثانیة علی مثلها فقال ابو لهب کما قال المرة الاولی فدعاهم ففعلوا مثل ذلک ثم قال لهم و مد یده من یبایعنی علی ان یکون اخی و صاحبی و ولیکم بعدی فمددت یدی و قلت انا ابایعک و انا یومئذ اصغر القوم عظیم البطن فبایعنی علی ذلک قال و ذلک الطعام انا صنعته ابن مردویه و محامد علیه و مدائح سمیه و مناقب بهیه و مفاخر سنیة ابن مردویه نحریر سابقه در مجلد حدیث غدیر گذشت خلاصه اش آنکه از تذکره ذهبی واضحست که ابن مردویه حافظ ثبت و علامه صاحب ثقتست و از اکابر و اعاظم شیوخ محدّثین مثل أبی سهل بن زیاد و دیگر اکابر نقاد روایت می کند و اجلّه اساطین سنیّه مثل عبد الرحمن بن هنده و غیر او خلق کثیره جم غفیر ازو روایت می کنند یعنی معالم و بنیه و آثار نبویه ازو فرا می گیرند و او قیم بود بمعرفت این شان و بصیر برجال و طویل الباع و ملیح التصانیف و ناهیک بواحدة من هذه المحامد الزاهرة و المدائح الفاخرة فکیف إذا اجتمعت و انشقت و از کتاب العبر ذهبی از ترجمه ابو مطیع محمد بن عبد الواحد المدینی واضحست که ابو مطیع که جلالت و عظمت او از فقره و انتهی إلیه علوّ الاسناد

باصبهان لمعان ظهور دارد از ابن مردویه روایت کرده و نیز از عبارت تذکرة الحفاظ ظاهرست که ابو القاسم عبد الرحمن بن منده و اخ او عبد الوهاب و ابو الخیر محمد بن احمد و ابو منصور محمد بن سکرویه و ابو بکر محمد بن الحسن بن محمد بن سلیم و ابو عبد اللّه ثقفی و خلقی کثیر از ابن مردویه روایت کرده اند و روایت شخص عدل و ثقه و جلیل از شخصی حسب افادات ائمه سنیّه دلیل وثوق و جلالت و عدالت مروی عنه می باشد کما سبق و از عبارت زاد المعاد ابن القیم بعد ذکر حدیث بنی المنتفق منجلی ست که ابن مردویه از کبار ائمه سنت و اجله شیوخ ملّت و اماثل حفاظ آثار و افاخم خدام اخبارست که ابن القیم بروایت او این حدیث را در کتاب خود مثل روایت دیگر ائمه مذکورین احتجاج و استدلال بر اعتماد و اعتبار و ثبوت و تحقق و خروج آن از مشکاة نبوت می نماید و حسبک هذا دلالة علی کمال الاعتماد و الوثوق و غایة الاعتبار و القبول و از عبارت طبقات الحفاظ سیوطی توان دانست که ابن مردویه حافظ کبیر و علامه جلیل و صاحب تصانیف عدیده مثل تفسیر و تاریخ و مستخرج و قیم بشان حدیث و بصیر برجال و صاحب کمال و طویل الباع و کثیر الاطلاعست و از عبارت شرح مواهب زرقانی کالشمس فی رابعة النهار هویدا و اشکارست که ابن مردویه حافظ ثبت علاّمه صاحب تاریخ و تفسیر و مسند و مستخرج و قیم بشان حدیث و بصیر برجال و طویل الباع و ملیح التصنیفست و از عبارت حصن حصین جزری ظاهرست که او کتاب ابن مردویه را ماخذ کتاب خود که نهایت عظمت و جلالت آن بیان کرده گردانیده و مثل دیگر کتب اساطین معتمدین و افاخم محدّثین نحله خود مثل بخاری و مسلم و ابن أبی شیبه و امام احمد و ابو داود و ترمذی و نسائی و ابن ماجه قزوینی و بزّار و ابن حبّان و حاکم و ابن عوانه و ابن خزیمه و مالک و غیرهم بر آن اعتماد نموده و نیز ظاهرست که روایات ابن مردویه را صحیح دانسته حیث قال فلیعلم انی ارجو ان یکون جمیع ما فیه صحیحا و مخاطب عالی تبار در رساله اصول حدیث گفته و احادیث متعلقه بتفسیر را تفسیر گویند تفسیر این مردویه و تفسیر دیلمی و تفسیر ابن جریر و غیره مشاهیر تفاسیر حدیث اند ازین عبارت هویداست که تفسیر ابن مردویه از مشاهیر تفاسیر حدیث هست و شاه صاحب در ذکر تفاسیر تفسیر او را مقدم بر دیگر تفاسیر گذاشته اند

32-أبو نعیم اصفهانی

وجه سی و دوم آنکه تاج المحدثین

ابو نعیم احمد بن عبد اللّه الاصفهانی این حدیث شریف را روایت نموده چنانچه ابراهیم بن عبد اللّه الیمنی الوصّابی در کتاب الاکتفاء گفته

عن عمران بن حصین رضی اللّه عنه قال سمعت رسول اللّه علیه و سلم یقول انّ علیّا منی و انا منه و هو ولی کل مؤمن بعدی اخرجه ابو داود الطیالسی فی مسنده و الحسن بن سفیان فی فوائده و ابو نعیم فی فضائل الصّحابة و محمد صدر عالم در معارج العلی گفته

عن عمران بن حصین قال قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلّم علی منّی و انا من علیّ و علی ولی کل مؤمن بعدی و اخرج الطیالسی و الحسن بن سفین و ابو نعیم مثله و ابو نعیم اصفهانی از اکابر علمای جلیل الشأن و مشاهیر محدثین اعیان و نحاریر معتمدین ارکان و متمهرین اثبات و متبحّرین ثقات و اساطین معظمین و کبار مدققین و اجله محقّقین و اعاظم مستندین و افاخم منقدینست و فضائل عالیه و مناقب سامیه و محامد فاخره و محاسن زاهره و مکارم جلیله و ماثر نبیله او بر مهره متتبعین کتب و اسفار حضرات متسنّنین مثل وفیات الأعیان ابن خلکان و عبر ذهبی و مرآة الجنان یافعی و وافی بالوفیات خلیل صفدی و طبقات فقهای شافعیه عبد الرحیم بن حسن الاسنوی و طبقات فقهای شافعیه عبد الوهاب سبکی و تتمه المختصر عمر بن مظفر الشهیر بابن الوردی و طبقات شافعیه ابو بکر اسدی و طبقات سیوطی و لواقح الانوار عبد الوهاب شعرانی و رجال مشکاة محمد بن عبد اللّه الخطیب و مقالید الاسانید ابو مهدی عیسی و بستان المحدثین خود مخاطب و قول مستحسن مولوی حسن زمان و اتحاف النبلاء مولوی صدیق حسن خان معاصر و غیر آن ظاهر و عیانست اینجا اکتفا بر بعض عبارت می رود قال السبکی فی طبقاته احمد بن عبد اللّه بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران الامام الجلیل الحافظ ابو نعیم الاصفهانی الصوفی الجامع بین الفقه و التصوّف و النهایة فی الحفظ و الضّبط و احد اعلام الدین جمع اللّه له بین العلوّ فی الروایة و النهایة فی الدّرایة رحل إلیه الحفاظ من الاقطار ولد فی رجب سنة 336 ست و ثلثین و ثلاثمائة باصبهان و هو سبط الشیخ الزاهد محمد بن یوسف البناء احد مشایخ الصّوفیّة و احد الاعلام الذین جمع اللّه لهم

بین العلوّ فی الروایة و النهایة فی الدرایة رحل إلیه الحفّاظ من الاقطار و استجاز له ابوه طائفة من شیوخ العصر تفرّد فی الدنیا عنهم الی ان قال السبکی و قد روی ابو عبد الرحمن السلمی مع تقدّمه عن واحد عن أبی نعیم فقال فی کتاب طبقات الصوفیّة ثنا عبد الواحد بن احمد الهاشمی ثنا ابو نعیم احمد بن عبد اللّه ثنا محمّد بن علی بن حبیش المقری ببغداد انبا احمد بن محمّد بن سهل الادمی و ذکر حدیثا قال ابو محمد بن السمرقندی سمعت ابا بکر الخطیب یقول لم ار احدا اطلق علیه اسم الحفظ غیر رجلین ابو نعیم الاصفهانی و ابو حازم العبدوی الاعرج و قال احمد بن محمّد بن مردویه کان ابو نعیم فی وقته مرحولا إلیه و لم یکن فی افق من الآفاق اسند و لا احفظ منه کان حفاظ الدنیا قد اجتمعوا عنده و کان کل یوم نوبة واحد منهم یقرأ ما یریده الی قریب الظهر فاذا قام الی داره ربما کان یقرأ علیه فی الطریق جزو و کان لا یضجر لم یکن له غذاء سوی التصنیف او التسمیع و قال حمزة بن العبّاس العلویّ کان اصحاب الحدیث یقولون بقی ابو نعیم اربع عشرة سنة بلا نظیر لا یوجد شرقا و لا غربا اعلی اسنادا منه و لا احفظ و کانوا یقولون لما صنّف کتاب الحلیة حمل الی نیسابور حال حیاته فاشتروه باربعمائة دینار و قال ابن المفضّل الحافظ قد جمع شیخنا اخبار أبی نعیم و ذکر من حدّث عنه و هم نحو ثمانین رجلا و قال لم یصنّف مثل کتابه حلیة الاولیاء سمعناه علی ابن المظفر القاسانی عنه سوی فوت عنه یسیر و قال ابن النجار هو تاج المحدثین و احد اعلام الدین قلت و من کراماته المشهورة انّ السّلطان محمود بن سبکتکین لمّا استولی علی اصبهان ولّی علیه والیا من قبله و رحل عنها فوثب اهل اصبهان و قتلوا الوالی فرجع محمود إلیها و آمنهم حتّی اطمانّوا ثم قصدهم یوم الجمعة فی الجامع فقتل منهم مقتله عظیمة و کانوا قبل ذلک قد منعوا ابا نعیم الحافظ من الجلوس فی الجامع فحصلت له کرامتان السّلامة فیما جری علیهم إذ لو کان جالسا لقتل و انتقام اللّه تعالی له منهم