جلسه 1395/01/08

بسم الله الرحمن الرحیم





ادامه بررسی جریان قاعده فراغ در أثناء طهارات ثلاث
بحث در این بود که آیا قاعده فراغ در وضوء بنا بر اینکه وضو را استثناء بکنیم، یا قاعده فراغ در طهارات ثلاث، مجال دارد یا ندارد؟ قائل گفت مجال ندارد، به دلیل موثقه ابن أبی یعفور؛ چون (اذا شککت فی شیء) اطلاق دارد، هم شک در وجود و هم شک در صحت را شامل می شود.
آخرین جوابی که در مصباح الاُصول فرمود این بود که اگر اطلاق موثقه را قبول بکنیم، این اطلاق معارض با عمومات قاعده فراغ است، مثل موثقه محمد بن مسلم (کلّ ما شککت فیه مما قد مضی فامضه کما هو) نسبت بین این دو عموم و خصوص من وجه است، و مجمع محل بحث ماست که شک در صحت و باب وضو باشد، تعارض می کنند و چون روایات قاعده فراغ بالعموم است، مثل موثقه محمد بن مسلم، بخلاف موثقه ابن أبی یعفور، (اذا شککت فی شیء) شیء اطلاق دارد، وجود یا صحت، ابعاض یا قعود، بالإطلاق است، و در تعادل و تراجیح اثبات شده که دلالت بالعموم، مقدّم بر دلالت بالاطلاق است؛ بالعموم خودش لفظ دارد، اگر بگوید (اکرم کلّ العالم) و بعد بگوید (لا تکرم الفاسق) و از مقدّمات حکمتکشف بکنیم که (الفاسق) اطلاق دارد، و در عالم فاسق تعارض بکنند، بالبداهه و بالوضوح اکرم کل العالم مقدّم است؛ همین جور است عموم لسان است و اطلاق، حال و شبیه حال است، لسان مقدّم بر حال است، اینکه خطابی بالوضع باشد، و با خطاب بالإطلاق تعارض بکند، بالوضع أظهر است و مقدّم است، و جای شبهه نیست. تطبیق آن در محل کلام این است که (کلّ ما شککت فیه)، بالعموم أجزاء وضو را می گیرد، و در مقابل (شیء) بالإطلاق است، عموم مقدّم بر اطلاق است، و نتیجه این می شود اگر در أثناء وضو شک در صحت کردیم، بعد از فراغ از عمل، مجرای قاعده فراغ است، و عمومات شاملش می شود.
و لکن به ذهن می زند که این فرمایش نادرست است، اینکه فرموده (کل ما شککت فیه مما قد مضی) دلالتش به عموم است، در ذهن ما این است که خلط شد است بین اینکه مشکوک بالعموم است، که این درست است، و بین مورد مشکوک، که محل بحث ما مورد مشکوک است، چه نماز باشد و چه وضوء، طرف تعارض (کل ما شککت فیه) نیست، بلکه (ممّا مضی) اگر عموم داشته باشد، طرف تعارض است؛ مهم آن (ما مضی) است، که قید زائد است، موردِ مشکوک ماست، نه خود مشکوک. روایات قاعده فراغ هم بالإطلاق است، و بالعمومش در مشکوک است؛ هر چه شک دارید از وضوء، بالعموم است، اما از آنچه گذشته، بالإطلاق است. مهم همان جواب قبلی است که موثقه ابن أبی یعفور اطلاق ندارد، چون شیء من الوضوء، ابعاض است، و شرایط و شک در صحت را نمی گیرد؛ و اگر هم کسی بگوید (اذا شککت فی شیء من الوضو) هم ابعاض را می گیرد و هم شروط را، می گوئیم دلالت (ممّا قد مضی) نسبت به شرایط، أظهر است، و شیء ظهورش نسبت به ابعاض، ضعیف است، خصوصاً که متعارف در مشکوکات همین وضوء و نماز و اینها است، و در صحیحه محمد بن مسلم (کل ما شککت من صلاتک و طهورک) است، ظهور (ممّا قد مضی) در وضو و نماز محل ابتلاء بوده است، و ظهورش قوی است، نه به بیان عام و مطلق؛ و بخاطر این أقوائیّت اگر موثقه ابن أبی یعفور ظهوری داشته باشد، از آن رفع ید می کنیم.
حاصل الکلام اینکه قاعده فراغ شامل وضو یا طهارات ثلاث می شود، آخرین کلام ما این است که شامل می شود، لوجود المقتضی، و فقد المانع؛ مانع صحیحه زراره بود که گفتیم مانعیّت ندارد، و موثقه ابن أبی یعفور، أوّلاً مانعیّت ندارد، چون اطلاق ندارد، و اگر هم اطلاق داشته باشد اطلاقش ضعیف است. وضو و نماز چون مورد ابتلاء بوده است، قدر متیقّن از این روایات است.
(هذا تمام الکلام در جهت سادسه).
 
الجهة السابعه: مراد از فراغ و مضیّ و تجاوز
شاید مهمترین بحث قاعده فراغ و قاعده تجاوز که کثیراً ما سبب اختلاف در فتاوی شده است، همین جهت سابعه است؛ در این جهت ما بحث می کنیم در قاعده فراغ از این جهت که موضوع قاعده فراغ که فراغ و مضیّ از عمل است، مراد از فراغ و مضی چیست، و در قاعده تجاوز که فرموده تجاوز کردی، مراد از تجاوز چیست؟ اگر انظار مبارکات باشد قبلاً گذشت که تجاوز لا یتحقق الّا بالدخول فی الغیر، که دخول در غیر را باید معنی کنیم.
مراد از فراغ حقیقی یا عرفی
اما قاعده فراغ مراد از فراغ عن العمل و مضیّ عن العمل، چیست؟ در بیان مراد از فراغ و مضیّ، دو احتمال، بلکه دو قول هست، یک قول که بعید نیست قول مشهور باشد، این است که مراد از فراغ از عمل، فراغ عرفی باشد، عرفاً بگویند از عمل فارغ شده است، که گاهی از آن به فراغ بنائی تعبیر می کنند، وقتی این شخص بنا گذاشته که مشغول به حالت دیگری باشد و مشغول آن عمل نباشد؛ و بعض اوقات گفته اند فراغ اعتقادی، و لعلّ مشهور همین جور می گویند که فراغ یعنی آنجائی که عرف می گوید تو از عمل فارغ هستی، و صرت فی حالةٍ اُخری.
مرحوم خوئی و اختیار فراغ واقعی
در مقابل قول دوم که مثل مرحوم خوئی قائل شده است که مراد از فراغ، فراغ حقیقی است، مثل هر لفظی که در خطاب أخذ شود، الخمر حرامٌ، یعنی خمر واقعی؛ الفاظ ظهور دارند در قسم واقعی، نه برای خیالیّات و اعتقادیّات، این خلاف ظاهر است، کلمه فراغ و مضیّ که در روایات قاعده فراغ آمده است، مثل همه کلمات، مراد فراغ واقعی است، نه خیالی؛ بعد به یک اشکال بر خورد کرده است، که اگر مراد از فراغ، فراغ واقعی باشد، هیچ جا مصداق ندارد، چون علاوه بر اینکه فراغ را می خواهیم، شک در صحت هم داریم، و فراغ حقیقی با شک نمی سازد، اگر مراد فراغ واقعی باشد، هیچ جا نمی توانیم بگوئیم که شک دارد، و فراغ واقعی هم هست. جواب داده است[1]
مراد از فراغ، واقعی است و لکن به قرینه شک، أعم از عمل صحیح و باطل است، اشکال در صورتی است که موضوع، عمل صحیح باشد، اما اگر موضوع أعم از صحیح و باطل باشد، این اشکال وارد نیست، واقعاً از نماز خارج شده است، منتهی شک دارد صحیح آورده یا باطل؛ کما اینکه ظاهر فراغ از عمل، فراغ واقعی است، منتهی چون کلمه شک آمده است به قرینه شک، از این ظهور دست بر می داریم، فراغ را می گوئیم واقعی است، اما فراغ از نماز، أعم از فراغ واقعی و ظاهری است. شک با فراغ از عمل صحیح جمع نمی شود، لذا عمل را بر أعم حمل می کنیم. موضوع قاعده فراغ این می شود که شک بکنید بعد از فراغ واقعاً از أصل عمل، أعم از صحیح و و اقعی؛ ظهور فراغ در فراغ واقعی، أقوی است از ظهور عمل در عمل صحیح، عمل که برای صحیح وضع نشده است، ولی فراغ خیالی، لیس بفراغ.
این دو مبنی در تفسیر موضوع قاعده فراغ هست.
کلام استاد
و لکن در ذهن ما همان فرمایش مشهور درست است، اینکه ایشان فرموده حمل فراغ، بر فراغ خیالی و اعتقادی، خلاف ظاهر است؛ جواب ما این است که این تعبیر نادرست است، بله هر کس بشنود حمل فراغ بر اعتقادی، و خیالی، خلاف ظاهر است؛ اما آنهائی که می گویند مراد از فراغ، فراغ عرفی است، نمی گویند مراد فراغ خیالی و اعتقادی است، بلکه فراغ را همان فراغ واقعی می دانند، چه جور در همه چیزها مثلاً (اذا غسلت) یعنی غسل عرف، در اینجا هم فراغ واقعی به طریقیّت عرف مراد است، همانطور که در سایر عناوین می گوئیم آنی که به نظر عرف، بر آن عنوان صادق است، مراد است، اگر گفت بشوید یعنی آنی که عرف می گوید شستن است، در مقام هم فراغ واقعی مراد است، لکن همان که عرف فراغ می داند، همانطور که در سایر عناوین، تشخیص را به عرف واگذار می کنیم، فرغت هم یکی از آن عناوین است، و فرغی بین این عنوان و بقیّه عناوین نیست.
آنهائی که می گویند مراد از فراغ، فراغ عرفی است، نمی خواهند بگویند که فراغ خیالی و اعتقادی است، بلکه می گویند فراغ واقعی مراد است، لکن عرف را طریق برای فراغ واقعی می دانند. ظاهر از روایات، فراغ و مضیّ واقعی است، اما اینکه می گویند فرغ واقعاً، باید عرف بگوید فرغت. و ممّا یشهد علی ذلک صحیحه زراره در باب وضوء، حضرت فرمود اگر قاعد بر وضو هستی و شک کردی، اعتناء بکن، و اذا فرغت اعتناء نکن، یکی از مصادیق شک در صحیحه زراره این است کسی قاعد بر وضو نیست، و در نماز است و در نماز شک کرد که مسّ یسری را انجام داده است یا نه، مرحوم خوئی می گوید فراغ واقعی نیست، بلا اشکال صحیحه زراره اینجا را می گیرد، شک در جزء أخیر و بلّه هم دارد، ولی حضرت تعبیر به فرغت کرده است، با اینکه فراغ واقعی در اینجا محقّق نشده است. ایشان به این نکته ملتفت شده است، که صحیحه زراره فرض شک در جزء أخیر را با امکان تدارک و دخول در حالت اُخری می گیرد؛ جواب داده است که این صحیحه علی خلاف القاعده است، و ما در باب وضو این خلاف قاعده را مرتکب می شویم. ایشان قاعده فراغ را در وضو سخت کرده است، ولی در تجاوز آسان کرده است.
عرض ما این است که صحیحیه زراره علی القاعده است، و این از باب فراغ است که می گوید اعتناء نکن، در صحیحه استخدام کرده است فرغت را و اینکه بگوئید این مجاز و ادّعائی است، خلاف ظاهر است، اینکه می گوید فرغت در اینجا تعبّد است، خلاف ظاهر است، اوّلاً ظهور أوّلی هر عنوانی در واقعی آن عنوان است، به حسب نظر عرف، و هذا معنای فراغ عرفی. ثانیاً: اطلاق صحیحه زراه می گوید در جای که شما در جزء أخیر شک کرده اید و امکان تدارک هست، آنجا هم فرغت، پس معلوم می شود که فراغ نیازی به آنی که مرحوم فرموده که باید حتماً جزء أخیر را آورده باشد، نیست؛ فراغ واقعی به أحد الأمرین است یا جزء أخیر را آورده اید و یا اینکه اگر هم شک در جزء أخیر داری، امکان تدارک نیست؛ اینکه فرغت صحیحه زراره را حمل بر ادّعا و مجاز بکنیم، نسبت به موردی که شک در جزء أخیر داریم، خلاف ظاهر است.
اینکه مراد فراغ عرفی است یا فراغ واقعی، در ذهن ما عرفی درست است، به این دو بیانی که عرض کردیم.
مرحوم خوئی و انکار جریان قاعده فراغ در چند مورد
علی هذا ایشان در یک مواردی قاعده فراغ را انکار کرده است.
منها: جائی که شما در جزء أخیر نماز شک بکنید. مثلاً شک در سلام نماز؛ شک در سلام چند فرض دارد، تارةً: شک می کنید سلام گفتید یا نه و مشغول هیچ کاری نشده اید، که هم مشهور و هم ایشان می گوید که فراغ نیست. و اُخری: مشغول به یک کاری و حالت اُخری شده است، ولی آن حالت منافاتی با حالت نمازی ندارد، و مردم آن حالت را فراغ از نماز تلقّی نمی کنند؛ اینجا هم عرفا احراز نکرده که سلام گفته است یا نه، این مثل فرض عدم اشتغال است، و ثمره بین قول مشهور و غیر مشهور نیست. از جاهائی که ثمره بار می شود بر این دو نظر جائی است که مشغول تعقیبات است، و شک بکند سلام گفته است یا نه؛ ایشان می فرماید که فراغ واقعی وقتی محقّق می شود که امکان تدارک آنی که شک دارید نباشد.
 

[1] - مصباح الأصول ( طبع موسسة إحياء آثار السيد الخوئي ) ؛ ج 2 ؛ ص352. (و هو مندفع بأن ظاهر قوله (عليه السلام): «كل ما مضى ...» هو المضي الحقيقي الواقعي لا المضي الخيالي، غاية الأمر كون الماضي أعم من الصحيح و الفاسد بقرينة الشك المذكور في الرواية، إذ لا يتصور مضي الصحيح مع فرض الشك في الصحة و الفساد)