جلسه 1395/02/21

بسم الله الرحمن الرحیم



عام و خاص (فصل دهم تخصيص عام به مفهوم /توضيح دو قول و وجه هر كدام و مختار در مسأله)

موضوع: عام و خاص (فصل دهم: تخصیص عام به مفهوم /توضیح دو قول و وجه هر کدام و مختار در مسأله)
خلاصه مباحث گذشته:
از تعقّب عام به ضمیری که یرجع إلی بعض افراد» فارغ شدیم. امروز واردمی شویم در فصل دهم:
الفصل العاشر: فی تخصیص العام بالمفهوم
محل نزاع
بحث در این است که ما اگر عمومی داشته باشیم و خصوصی داشته باشیم که مفهوم باشد، آیا این عموم به این خصوص تخصیص می خورد یا نه؟ مثلاً در خطاب اول واردشده: «أکرم کل فقیر»، در خطاب دوم واردشده: «أکرم الفقیر إن کان عادلا»، منطوق دلیل دوم می گوید: «اکرام فقیر عادل، واجب است.»، مفهومش می گوید: «اکرام فقیر غیرعادل، واجب نیست.».
خطاب اول که عام است، با منطوق خطاب دوم تنافی ندارد؛ خطاب اول می گوید: «اکرام فقیر، واجب است.»، منطوق خطاب دوم می گوید: «اکرام فقیر عادل، واجب است.»، اینها با هم تنافی ندارد. اما مفهوم خطاب دوم می گوید: «اکرام فقیر غیرعادل، واجب نیست.». مضمون خطاب اول، «وجوب اکرام تمام فقرا» است، خطاب دوم (عدم وجوب اکرام فقیر غیرعادل) اخص از آن است. آیا خطاب اول، به مفهوم خطاب دوم تخصیص می خورد یا نمی خورد؟
در این مسأله اقوالی است؛ عمدة این اقوال، دو قول است. اقوال دیگر، تفصیل در مسأله است به لحاظ امر دیگری، و لذا نباید اینجا ذکربشود؛ مثلاً گفته اند: «دلالتش بالوضع است یا بالإطلاق»، تأثیری در مانحن فیه ندارد. بحث ما این است که: «آیا یک مفهوم می تواند خطاب عامّی را تخصیص بزند یا نه؟» پس عمده در این مسأله دو قول است، متعرض این دو قول می شویم.
قول اول: تقدیم عام
قول اول این است که تخصیص واقع نمی شود، بلکه عام را بر مفهوم مقدم می کنیم.
دلیل این قول
وجه این قول این است که اینها گفته اند: خطاب عادم دلالتش بر عموم بالمنطوق است، و خطاب خاص دلالتش بر خصوص بالمفهوم است، و دلالت منطوقْ اقوی و اظهر است، و اظهر بر ظاهر مقدم می شود.
اشکال در دلیل: همیشه اظهر مقدم نمی شود
اشکال این قول، یک اشکال مبنایی است؛ ما تقدیم نص یا اظهر بر ظاهر را قبول نکرده ایم، بلکه گفته ایم: تقدیم، از باب «قرینیت» است، نه از باب «اظهریت».
قرینه، دو نوع است: قرینة شخصی، و عرفی (یا نوعی). برگشت قرائن عرفیه، به یک تعارف و تداول در باب محاورات است. در باب «محاورات» عموم و خصوص و تقیید، یک امر متداولی است؛ که متکلم، عمومی را بیان می کند و خصوصش را در وقت دیگری بیان می کند.
مثلاً ما خیلی وقت ها جملاتی را بالعموم می گوییم؛ مثلاً در نحو می گوییم: هر حالی مشتقّ است، در آخر استثنائاتی برای آن ذکرمی کنیم. این، روش مباحثه و بحث است؛ که ابتداءً یک قاعدة کلی گفته می شود با این که متکلم از همان اول می دانسته که استثناء دارد.
روش های دیگر هم متداول است؛ مثلاً مولا مطلقاً می گوید: «أکرم جیرانی» برای این که آماده بشود برای «أکرم جیرانی یوم الجمعه»، شب جمعه که می شود، می گوید: «فلانی و فلانی را دعوت نکن»، از اول اراده نداشت، لکن نیازی نبود این استثناء را از اول بگوید؛ چون آن موقع غرضش فقط این بود که عبد خودش را آماده کند.
یا مثلاً ابتدای سال تحصیلی می گوییم: «آخر سال، از تمام کفایه امتحان می گیریم.»، آخر سال می گوییم: «فقط از جلد دوم امتحان می گیریم»؛ از اول همین قصد را داشتیم که فقط از جلد دوم امتحان بگیریم، لکن مقتضای حکمت این بود که این تخصیص را از ابتدا نگوییم تا همة کفایه را بخوانند.
یا مثلاً کسی می گوید: «حکم ربا چیست؟»، با این که آن مواردی هم که ربا جایز است در ذهن مان هست، ولی می گوییم: «حرام است»، اما استثنائاتش را نمی گوییم؛ چون می دانیم این بندة خدا فعلاً داخل در استثنائاتش نیست.
این که یک عامّی را بگویند و تخصیصاتش را بعد بگویند، یک روش است. این روال، موجب یک قرینة عرفیه شده که اگر ما یک عام و خاصی پیداکنیم، عموم را بر خصوص حمل می کنیم، ولو عام (در غیر موضع معارضه با خاص) اظهر باشد.
این روش، دائمی نیست؛ اگر کسی گفت: «من همة ماه رمضان را روزه گرفته ام»، بعد گفت: «پنج روز را روزه نگرفته ام»، عرف می گوید: «این، عدول از خبر اول است.». این، روش هایی است که در تربیت خیلی از آن استفاده می کنند.
پس ما از باب قرینة عرفیه قائل به تقدیم خاص هستیم، نه از باب تقیم اظهر بر ظاهر. اگر یک خطابی بگوید: «یجب اکرام الفقراء» یک خطابی بگوید: «یحرم اکرام الفقراء أیَّ فقیرٍ کان مؤمنا کان أو فاسقا» و به همة اصناف آن اشاره کند طوری که نص بشود، این دو خطاب تعارض می کنند، نه این که نص را بر ظاهر مقدم کنند. پس ملاک تقدیم، اظهریت نیست.
مراد از اظهر و ظاهر
سؤال: مراد از اظهر و ظاهر چیست؟
پاسخ: در باب «ظهورات» توضیح می دهم. ظهور، یعنی دلالت ظنیه است. «ظن» مقول به تشکیک است، مثل دلالت قطعیه نیست. ظن چون مقول به تشکیک است، شمول خطاب عام نسبت به یک فرد، گاهی اقوی یا اضعف است نسبت به «خطاب خاص نسبت به همان فرد». مثلاً الفقیر الفاسق شامل زید می شود «أکرم کل فقیر» هم شامل زید می شود، و شمول این دو خطاب نسبت به زید، هر دو ظنّی است، اما ظن در یکی قوی تر از دیگری است.
سؤال: چرا قرینیت باعث اظهریت نشود؟
پاسخ: چون باید به روش عرفی سخن بگوییم؛ اگر به روش عرفی سخن گفتیم، کسی نمی تواند ما را محکوم کند. زبان، دو کارکرد مهم دارد: یکی این که در مقام تصور نیاز به زبان داریم، و یکی هم در مقام تفهیم و تفهم. اگر بنا باشد هر کسی روش خودش را داشته باشد، آن تفهیم و تفهم اصلاً برقرارنمی شود. لذا در یک عرف، بر اساس وحدت رویه سخن می گویند؛ من اگر از این روش تبعیت نکردم، معذور نیستم. ولی اگر من در مقام «تفهیم» به عنوان متکلم از این روش استفاده کردم، شما در مقام «تفهّم» نمی توانید بگویید: «من اینطور نمی فهمم»، وگرنه اختلال نظام اجتماعی پیش می آید.
سؤال: آیا وحدت رویه باعث ظن اقوی می شود؟
پاسخ: بله. همین وحدت رویه باعث یک ظن قوی در ما می شود. ما اگر صد بار با شعلة آتش بسوزیم، بار صد و یکم از شعله پرهیزمی کنیم، در حالی که شعلة صدویکمی را تجربه نکرده ایم. دستگاه باور ما اینطوری است که در اثر تکرار، باورمان می شود.
سؤال: منجر به اظهریت می شود یا نه؟
پاسخ: می شود، ولی این ظن اقوی معیار تقدیم نیست. آنچه معیار است، فقط همان قرینیت است. و مراد اصولیین از «اظهر» در غیر از مورد معارضه است؛ مثلاً وقتی به عام نگاه می کنیم صرف نظر از خاص، برای ما ظنّ شصت درصد حاصل می شود، و وقتی به خاص نگاه می کنیم صرف نظر از عام، برای ما ظن هشتاددرصد ایجادمی شود. ملاک، اظهریت در غیر مورد معارضه است. لذا در این مثال، خاص اظهر از عام است. ولی اگر یک عامی داشته باشیم که فی نفسه باعث ظن هشتاد درصد بشود و یک خاصی هم داشته باشیم که فی نفسه باعث شصت درصدبشود ولی وقتی این دو را کنار هم نگاه می کنیم عام باعث ظن شصت درصد بشود و خاص باعث ظن هشتاددرصد بشود، در این صورت ظرف مقایسه را نگاه نمی کنند و بگویند: «خاص اظهر است»، بلکه هر کدام را فی نفسه نگاه کرده و می گویند: «عام اظهر است».
سؤال: آیا منطوق اظهر است؟
پاسخ: ما اینها را مستفاد از یک فعل گفتاری می گیریم. طبق مشهور واضح است؛ چون مدلول التزامی نسبت به مطابقی ضعیف تر است. منطوق مقدم است چون مدلول کلامی است، اما نکتة تقدیمش اظهریت نیست.
قول دوم: تخصیص
قول دوم، قولی است که مشهور شده بین متأخرین و «تخصیص». لکن یک وجهی ذکرکرده اند که دلیلش محل تأمل است.
دلیل مشهور
دلیل شان این بوده که ما سه تا کلام داریم: مدلول خطاب عام، منطوق خطاب خاص، مفهوم خطاب خاص. تعارض فقط بین دو تاست: مدلول عام، و مدلول مفهومی خاص، اما مدلول منطوقی خاص، طرف معارضه نیست.
خطاب عام اگر مقدم بشود بر مفهوم و لذا آن را ساقط کند، مفهوم چون یک مدلول تبعی است و تابع منطوق است، پس اگر مفهوم ساقط بشود، باید منطوق هم ساقط بشود. و منطوق را نمی شود ساقط کند؛ چون طرف معارضه با عام نیست. پس خطاب عام اگر بخواهد بر مفهوم مقدم بشود، باید بر منطوق مقدم بشود؛ چون امکان ندارد شما در تابع تصرف کنید بدون این که در متبوع تصرف کنید. و در منطوق هم نمی تواند تصرف کند؛ چون تعارضی ندارد. وقتی نتوانید در منطوق تصرف کنید چون معارضه با آن ندارد، پس در مفهوم هم نمی توانید تصرف کنید، پس مفهوم مقدم می شود بر عام.
سؤال: آیا می شود کسی بگوید: «منطوق چون اثری ندارد، پس حجت نیست.»؟
در «حجیت» لازم نیست اثری باشد؛ مثلاً در دادگاهی بحث از قتلی است که در مدرسه اتفاق افتاده و لذا «نبودن زید در مدرسه» است که اثر دارد و می تواند او را تبرئه کند، اگر شاهد بگوید: «زید در مسجد است»، منطوقش حجت است اگرچه اثری ندارد؛ چون اثر فقط در این است که «زید در مدرسه نیست».
این که کلاً باید خاص را کناربگذاریم، لازم نمی آید عام مقدم بشود ممکن است تعارض کنند .
مناقشه در دلیل مشهور: منطوق هم طرف تعارض است
این استدلال، استدلال عجیبی است؛ به جهت این که «مفهوم» از دل «منطوق» استخراج می شود؛ اگر «منطوق» تعارض نداشته باشد، «مفهوم» تعارضی ندارد. منطوق می گوید: «علت منحصرة وجوب اکرام، عدالت است.»، و عام این را به اطلاقش نفی می کند. پس بنابراین اگر مفهوم معارض شده با عام، به این جهت است که منطوق معارضه کرده با عام؛ چون مفهوم را از شکم همین منطوق به دست آورده اند؛ پس در مدلول مطابقی هم نکته ای هست که باعث شده مدلول التزامی تعارض کند. پس این وجه، وجه صحیحی برای تقدیم مفهوم بر عام نیست.
مختار
ما هم موافق مشهور هستیم که خاص مقدم است، لکن وجه اش اظهریت یا عادم معارضة منطوق نیست، بلکه وجه اش همان است که اشاره کردیم که یک قرینیت عرفی داریم؛ که این یک رویه است که عام را می گوییم، خاص را بعد ذکرمی کنیم.
هذا تمام الکلام در فصل دهم.
الفصل الحادی عشر: تعقّب الاستثناء لجمل متعددة
محل نزاع
ما اگر چند جمله داشته باشیم و بعد از این چند جمله استثنائنی را ذکرکنیم، این استثناء آیا برمی گردد به کل جملات قبل؟ یا فقط به جملة اخیر برمی گردد؟ این بحث، یک بحث صغروی است؛ ظواهر حجت است، مانحن فیه در چه چیزی ظهور دارد؟ ظهور استثناء، در استثناء از جملة اخیر است؟ یا در استثناء از همة جملات؟ مثلاً شارع فرموده: «اکرم العلماء اکرم الشیوخ اکرم الفقراء»، بعد فرموده: «الا الفساق منهم»، این استثناء، استثناء از کدام جمله است؟
اقوال
در مانحن فیه مجموعة اقوال، چهار قول است: رجوع به جملة اخیر، رجوع به جمیع جمله ها، و سوم این که اصلاً ظهور ندارد، مجمل است، لکن جملة اخیر قدر متیقّنش است. قول چهارم: تفصیل. بین متأخرین این تفصیل معروف شده.
إن شاءالله فردا قول به تفصیل را توضیح بدهم و وجه اش را هم بگویم.