جلسه 1395/02/20

بسم الله الرحمن الرحیم



تعقّب عام به ضميري كه به بعضش برميگردد (مختار / مراد از استخدام و مقصود از آية محل بحث)

موضوع: تعقّب عام به ضمیری که به بعضش برمیگردد (مختار / مراد از استخدام و مقصود از آیة محل بحث)
خلاصه مباحث گذشته:
صحبت ما در تعقّب عام بود به ضمیری که به بعض افراد عام برگردد. در مانحن فیه آیا به اصالت العموم اخذمی کنیم یا به اصالت عدم استخدام؟ آخوند فرمودند: نه به اصالت العموم می توانیم اخذکنیم و نه به اصالت عدم استخدام. مرحوم میرزا فرمودند: به اصالت العموم اخذمی کنیم چون معارض ندارد، و اصالت عدم استخدام را کنارمی گذاریم چون مراد معلوم است. مرحوم آقای خوئی فرمودند: اصالت عدم استخدام مقدم می شود بر اصالت العموم به خاطر بناء عرف.
مختار: اجمال
ما در این مسأله تبعیت کردیم از مرحوم آخوند، لذا خطاب «المطلّقات» اجمال دارد؛ نمی دانیم: «آیا خصوص مطلقة رجیعه اراده شده یا اعم از رجعیه و بائن؟». نسبت به «بعولتهن» فقط مراد جدی را می دانیم که «مطلّقات رجعیّه» است، اما این که: «آیا در این ضمیر، استخدامی صورت گرفته یا نه؟»، از این ناحیه اجمال دارد، و اصل عرفی هم نداریم. لذا تابع مرحوم آخوند شدیم به طور کلی.
ینبغی التنبیه علی امرین
امر اول: مراد از استخدام
مراد از «استخدام» چیست؟ جای این بحث اینجا نیست، ولی چون معلوم نیست که جای دیگری این بحث مطرح بشود، همینجا مطرحش می کنم.
تعریف مرحوم خوئی: بعض افراد عام
«استخدام» را مرحوم آقای خوئی به حسب «تقریرات» اینطور تعریف کرده اند که: «یرجع الضمیر الی بعض أفراد المرجع». مثلاً بگوییم: «یجب اکرام العالم و یجوز تقلیده»، اگر مراد ما از «العالم» همة علما باشد اما ضمیر در «تقلیده» به «فقها» برگردد.
تعریف شهیدصدر: بعض مدلوله
مرحوم آقای صدر تعریف کرده اند: «رجوع الضمیر إلی بعض مدلوله».
مختار: بعض محکی
نه با تعریف مرحوم آقای خوئی و موافقیم، و نه با تعریف مرحوم آقای صدر.
حقیقت مرجع ضمیر
به مناسبت یک توضیحی راجع به «مرجع ضمیر» بدهم؛ مثلاً در «رأیت رجلاً و أکرمته»، مرجع ضمیر دقیقاً چیست؟ برای تبیین «مرجع ضمیر» باید ابتدا دو مقدهم بگویم:
مقدمة اول: حقیقت ضمیر، اشاره است
مقدمة اول این است که حقیقت ضمیر، اشاره است؛ ضمائر، به وزان اسماء اشاره است؛ با این ضمائر، اشارة ذهنی به یک امری می کنیم. لکن تفاوتی دارد با اسماء اشاره دارد. به آن مشارٌإلیه، «مرجع ضمیر» می گوییم.
مقدمة دوم: محکیّ
ما در هر خطابی، یک عناوین اسمی اخذمی کنیم، آن عناوین اسمی[1]
یک مشارإلیه ی دارد که به آن «محکیّ» می گوییم. این محکی، گاهی فرد است، گاهی افراد است، گاهی معناست، و گاه امور دیگری است.
نتیجه: مرجع ضمیر، محکیّ است
در غیر از ضمیر خطاب و تکلّم،[2]
ضمیر دائماً اشاره است به «محکی»، نه به «عنوان» اشاره می کند، نه به معنا یا مفهوم یا مصداق، دائماً اشاره می کند به محکی. وقتی می گویم: «رأیت رجلا و أکرمته»، با ضمیر اشاره می کنم به محکی. در «الانسان یموت ثم یبعث» اشاره می کنم به محکی انسان که افراد است.
انحاء مرجع ضمیر در استخدام
استخدام، انحائی را دارد:
1- محکیّ دیگری
گاهی عنوان من محکی ای دارد، ولی ضمیر را به محکی دیگری برمی گردانم: مثلاً «الانسان نوع و هو یموت». محکی «الانسان» معنا و طبیعت است، ولی ضمیر «هو» در «یموت» به اعتبار محکی دیگری است؛ به اعتبار افراد انسان است.
2- بعض افراد
یک استخدام دیگر که رایج تر است، این است که محکی، افراد است اما ضمیر به بعضی از افراد برمی گردد. مثلاً می گویند: «یجب اکرام العلماء و یجوز تقلیدهم» که ضمیر «هم» به «فقهاء» برمی گردد. استخدام رایج همین است، و شاید به همین خاطر بوده که مرحوم خوئی استخدام را به صورت «برگشت ضمیر به بعض افراد» تعریف فرمودند.
3- فرد دیگری
استخدام دیگری هم داریم که از دو قسم اول، دورتر است؛ در این نوع استخدام، در مرجع، محکی یک فرد است، اما ضمیر به فرد دوم برمی گردد؛ مثل «رأیت رجلاً و أکرمته» در حالی که مراد از «رجلا» زید است و مراد از ضمیر عمرو است.
4- معنای دیگر
یک استخدام دیگری هم داریم که ابعد از قبلی است؛ که یک محکی به نحو مشترک لفظی دو معنا داشته باشد و ضمیر به معنای دیگری برگردد؛ مثلاً بگوید: «اشتریت عینا و اعطیته الفقیر»: یعنی طلا خریدم و فضه به فقیر دادم. این، ابعد استخدامات است. غلط نیست، ولی استعمال غیرعرفی است.
نقد دو تعریف دیگر
تعریف مرحوم خوئی ناظر به قسم رایج بوده
تعریف آقای خوئی، ناظر به استخدام رایج بوده است. به علاوة این که ضمیر به بعض افراد همان محکی برنگشته، ضمیر و مرجع آن، هر کدام یک محکی دارند؛ هر اسمی محکی دارد، و اگر یک محکی با دیگری فرق دارد، باید با یک اشارة ذهنی دیگری به آن اشاره کنیم، درنتیجه محکی دیگری می شود.
مراد شهیدصدر از «بعض مدلوله»
اما مراد شهیدصدر از «بعض مدلوله» چه بوده است؟ دو احتمال به نظر ما می رسد: احتمال اول: مدلول تصوری دوم: مدلول تصدیقی.
احتمال اول: مدلول تصوری
اگر مدلول تصوری مراد ایشان باشد، اشکالش روشن است؛ چون وقتی می گویند: «أکرم العالم و قلّده»، اگر مدلول عالم «تصور عالم» باشد، معنا ندارد که مرجع بعض التصور باشد.
احتمال دوم: مدلول تصدیقی
اگر مدلول تصدیقی مراد ایشان باشد، کلام ایشان برمی گردد به کلام آقای خوئی؛ «بعض مدلول تصدیقی»، یعنی «بعض افرادش»[3]
، درنتیجه همان اشکالی که بر مرحوم آخوند هست، بر ایشان هم هست؛ که استخدام، انحاء دیگری هم دارد.
امر دوم: مختار در آیة محل بحث
این آیة شریفه را چطور معناکنیم؟ در آیه احتمالاتی داده شده، ما دو احتمال می دهیم:
احتمال اول: اجمال و معلوم بودن مراد جدی
احتمال اول، با توجه به مختار خودمان است که «المطلّقات» مجمل است و نمی دانیم: «خصوص رجعیّات اراده شده یا بائنات؟». و «بعولتهن» مراد استعمالی اش مجمل است ولی مراد جدی از آن واضح است؛ یا به نحو استخدام (اگر عموم «مطلّقات» مراد باشد و ضمیر به بعض آن برگردد) یا بالتخصیص (اگر عموم «مطلّقات» مراد باشد و ضمیر به تمام آن برگردد)، یا نه به نحو استخدام و نه به نحو عموم (اگر مراد از «مطلّقات» خصوص «رجعیّات» باشد)[4]
.
احتمال دوم: بعل بالفعل
یک احتمال دیگری هم می دهیم که کسی نگفته، پس باید دور از ذهن باشد! و آن، این است که: از «مطلّقات» عموم اراده شده باشد، و مراد از ضمیر «هنّ» هم عموم ماقبل باشد، لکن مراد جدی را از همین آیه فهمیده ایم؛ مراد از «بعل» بالفعل است، لامحاله مطلقات بائن بعل ندارد. پس «مطلّقات» اعم از رجعی و بائن است، و ضمیر هم به عموم «مطلّقات» برمی گردد، لکن مراد جدی «مطلّقات رجعیّه» است.
معنای «رجوع» این است که «طلاق و بینونت» حاصل نشده، بلکه فقط مقدمة بینونت حاصل شده. در «بعل» یک نحوه سرپرستی و برتری و تبعّل و تکفّل هست؛ می گویند: اصل «بعل» به معنای کسی بوده که می پرستیده اند یا سرپرستی شان می کرده، به همین خاطر به خورشید «بعل» می گفته اند که عده ای آن را می پرستیده اند. پس مقصود از «بعل» شوهر بالفعل است. و کسی که طلاق رجعی داده، عرفاً هنوز «بعل» است؛ چون باید نفقه بدهد و هنوز نامحرم نشده و تمام التذاذات جایز است و مجامعت رجوع محسوب می شود، پس کسی که طلاق رجعی داده، عرفاً بعل است.
اشکال: شما قرینه بر استخدام آوردید؛ که به قرینة معنای «بعل» مقصودْ «مطلّقات رجعیّه» است. چرا می گویید: «ضمیر، به کل مطلّقات برگشته، و مقصود از «مطلّقات» هم اعم از رجعیات و بائنات است.»؟
پاسخ: اگر شارع بگوید: «أکرم العلماء و أولادَهم» آیا این «هم» به «علمایی که ولد دارند» برمی گردد؟ یا به عموم علما؟ مانحن فیه هم از همین قبیل است.
 

[1] - «عناوین اسمی»، یعنی عناوینی که وضع شان بالتسمیه است مثل انسان و زید و عمرو و بکر، نه این که وضع شان بالعلامیه باشد مثل حروف و افعال.

[2] - ضمیر خطاب و تکلم را به این دلیل خارج کردیم که مرجع کلامی ندارد؛ مستقیماً به شخص اشاره می کند، مثل «هذا» است.

[3] - ایشان از این کلمات زیاد به کار می برد که بگوید: «مدلول تصدیقی» و مرادش «افراد» باشد.

[4] - شقّ سوم که نه به نحو عموم باشد و نه به نحو استخدام، از مقرر است.