جلسه 1395/02/14

بسم الله الرحمن الرحیم



مبحث چهارم عام و خاص(فصل هفتم خطابات شفاهيه/بحث اول امكان تكليف معدوم)

موضوع: مبحث چهارم: عام و خاص(فصل هفتم: خطابات شفاهیه/بحث اول: امکان تکلیف معدوم)
خلاصه مباحث گذشته:
جلسة گذشته در فحص از مخصص بحث کردیم؛ گفتیم: اگر عامی در معرض تخصیص باشد، قبل از فحص حجت نیست. و گفتیم که به مقداری باید فحص کند که از معرضیت تخصیص خارج بشود؛ یعنی احتمال مخصِّص، احتمال عرفی و عقلائی نباشد؛ یعنی احتمال تخصیص، در حدی نباشد که به آن اعتنامی کنند.
ملاک اعتنای عقلا به احتمال تخصیص
عقلا در دو مورد است که به احتمال اعتنامی کنند: یکی کمّی (احتمالْ زیاد است)، و دیگری کیفی (محتملْ مهم است). در این دو مورد، به حدی فحص می کنند که درجة احتمال، خیلی خیلی ضعیف بشود. امروزه با این ابزارها و نرم افزارها احتمال پیداکردن مخصّص بیشتر شده است و لذا بیش از گذشته باید فحص بشود تا عام در معرض تخصیص نباشد و لذا تمسک به آن جایز باشد.
احتمال مخصص واقعی
نکتة دیگر این که احتمال وجود مخصص واقعی ملاک است؛ پس اگر احتمال وجود مخصص واقعی را بدهیم اما به آن دسترسی نداشته باشیم، عام از حجیت می افتد. احتمال «دست نیافتن»، درجة احتمال را تضعیف نمی کند. مثلاً احتمال سی درصد تخصیص را می دهیم اما احتمال دسترسی را نمی دهیم، اینجا عام حجت نیست.
اشکال: احتمال وجود مخصص واقعی مهم است؟ یا احتمال دسترسی داشتن به مخصص های موجود؟ در صورت اول، فرقی بین زمان شیخ و زماننا هذا نیست. و در صورت دوم، نکتة استاد صحیح نیست که فرمودند: «مخصص واقعی ملاک است»؟
پاسخ: آنچه باعث وجوب فحص می شود، احتمال دسترسی داشتن به مخصص است، نه احتمال وجود واقعی. احتمال وجود واقعی مخصص، فحص را واجب نمی کند، ولی عام را از حجیت می اندازد. برای وجوب فحص، ضابطه احتمال دسترسی است. برای عدم حجیت عام، ضابطه احتمال وجود واقعی مخصص است.
بحث امروز ما فصل سابع است.
الفصل السابع: الخطابات الشفاهیة
محل نزاع
در شریعت، خطاباتی داریم که در آن خطابات، از ادات مخاطبه استفاده شده؛ مثلاً پیغمبر فرموده: «أیها المسلمون»، یا قرآن فرموده: «یا ایها الذین آمنوا». آیا این خطاباتی که در آنها «ادات مخاطبه» به کار رفته، فقط شامل آن افرادی می شود که در آن مجلس بوده اند؟ یا شامل آنها و غائبین (سایر موجودین در آن زمان) می شود؟ یا شامل معدومین هم می شود؟ حاضرین، قدر متیقن است، دایرة وسیع تر: موجودین است[1]
، دایرة اوسع: موجودین و معدومین.
بحث های پیش رو
مرحوم آخوند در کفایه فرموده: در این مسأله سه بحث است که باید از هم جدابشود.
بحث اول: امکان تکلیف معدوم
بحث اول این است که: آیا تکلیف به معدومین محال است یا ممکن است؟ آیا ما می توانیم تکلیفی داشته باشیم که متعلق به معدومین بشود؟ یا تکلیف مکلف معدوم اصلاً محال است؟ این بحث، یک بحث عقلی است؛ آیا تشریع یک تکلیف به لحاظ افرادی که در آینده خواهندآمد ممکن است یا محال؟
بحث دوم: امکان توجه خطاب به غائب و معدوم
این مسلّم است که ما می توانیم افراد حاضر در مجلس را طرف خطاب قراردهیم، بحث دوم این است که: آیا مخاطبه و تخاطب با افراد موجود غائب آیا ممکن است؟ افراد معدوم چطور؟ این بحث هم یک بحث کاملاً عقلی است.
بحث سوم: موضوع له ادات خطاب
بحث سوم، این است که وقتی ما عنوانی را بعد از ادات خطاب ذکرمی کنیم مثل «مؤمنون»، آیا این عناوین شامل افراد غائب و شامل افراد معدوم هم می شود؟ یا به قرینة ادات مخاطبه شامل آنها نمی شود؟ این بحث، یک بحث لغوی است؛ که ادات خطاب آیا وضع شده برای مخاطبه قراردادن افراد حاضر؟ یا اعم از افراد حاضر و غیرحاضر؟
پس دو بحث عقلی داریم، و یک بحث لغوی و مفهومی داریم. این بحث را مرحوم آخوند در کفایه فرموده اند و این مباحث را از هم جداکرده اند. کفایه:ص228 ما هم همین سه بحث را می گوییم و تمامش می کنیم.
بحث اول: تکلیف معدوم
محل نزاع
تکلیف نسبت به معدوم آیا عقلاً محال است؟ یا همانطور که تکلیف فرد موجود ممکن است، تکلیف کسی که بعداً موجود می شود هم ممکن است؟
حقیقت تکلیف
جواب این سؤال، منوط است به این که: «حقیقت تکلیف چیست؟». جواب را روی مختار خودمان عرض می کنیم، می توانید جواب را طبق مبنای دیگران هم به دست بیاورید.
ما گفته ایم: حقیقت تکلیف، عبارت است از طلب انشائی. قبلاً توضیح داده ام، الآن یک اشاره ای می کنم.
طلب انشائی
گفته ایم: طلب، یعنی السعی نحو المقصود. این سعی نحو المقصود، دو قسم است: طلب تکوینی، و طلب انشائی. طلب تکوینی، در طول اعتبار و وضع نیست؛ مثل این که من به طرف مشرق می روم برای وصول به آب. طلب انشائی، طلبی است که در طول وضع و اعتبار است. وقتی «افعل» وضع می شود برای انشاء و من تلفظ به این لفظ می کنم، خود این تلفظ، سعی نحو المقصود است. مقصود، ایجاد مکلف است نحو الفعل.
در پاسخ به یکی از سؤال ها: اگر مراد از «اراده» حب نفسانی است، «اراده» هیچ نقشی در تکلیف ندارد؛ چرا که اگر عملی مبغوض مولا باشد ولی مولا بگوید: «اذهب»، بر عبد لازم است به این تکلیف عمل کند.
ارکان طلب انشائی
طلب انشائی، مقوم به سه رکن است: طالب، مطلوب، مطلوبٌ منه. اگر مولایی به زید بگوید: تلفّظ به «صل»، طلب مولاست، صلات مطلوب است، و زید مطلوبٌ منه است.
اگر مطلوب منه بعداً موجود بشود
اگر شخصی انشاء طلب کرد ولکن مطلوب منه ی در خارج نیست مثلاً گفت: «ولد زید فلیصل» و زید فعلاً ولدی ندارد، این انشاء طلب هست: هم طالب داریم و هم مطلوب، ولی مطلوب منه نداریم. وقتی که ولد زید در خارج محقق می شود، آن انشاء که مصداق حقیقی طلب نبود چون مطلوبٌ منه نداشت، آنِ تحقق مطلوب منه، مصداق حقیقیِ «طلب» می شود؛ یعنی آن انشاء به طلب، با تحقق ولد زید، متصف به «طلب» می شود.
افعال لازمانی و مثال قتل
فرض کنید زید در روز شنبه به عمرو تیرزد، و روز دوشنبه عمرو در اثر آن تیر مُرد. روز دوشنبه درست است که بگوییم: «قتلَ زید عمروا»، درست است که بگوییم: «زید قاتلٌ»، درست است که بگوییم: «عمروٌ مقتول».
در این مثال، قتل همان ضرب است. ظرف تحقق ضرب، روز شنبه است. ظرف اتصافِ «ضربِ روز شنبه» به وصف «قتل»، روز دوشنبه است. پس ذات الموصوف (ضربی که منجر به قتل شد) روز شنبه محقق شد، اتصافِ همان ضرب به قتل، روز دوشنبه است. بعد از دوشنبه این سه عنوان صحیح است که بگوییم: «الضربُ قتلٌ» یا «قتَل زید عمروا»، یا «زیدٌ قاتل» یا «عمرو مقتول».
اما اگر بخواهیم زمان قتل را ذکرکنیم که: «فی أیّ یوم قتَله؟»، آیا باید بگوییم: «یوم السبط» یا «یوم الاثنین»؟ هیچ کدام؛ این قتل، زمان ندارد؛ چون ذاتش در زمانی بوده و اتصافش در زمانی دیگر بوده. اگر بگوییم: «قتل زید عمروا یوم السبط»، غلط است؛ چون تا روز دوشنبه زنده بود. اگر بگوییم: «قتل زید عمروا یوم الاثنین»، این هم غلط است؛ ممکن است زید روز یکشنبه مرده باشد، پس چطور می تواند روز دوشنبه عمرو را بکشد؟! این، از مواردی است که اگر زمان فعل و وصفش دو تا شد، موصوفش (فعل بما هو متّصفٌ) لازمان می شود؛ اگر بگویید: «قتل زید عمروا یوم السبط»، درست نیست. و اگر بگویید: «قتل زید عمروا یوم الاثنین»، این هم درست نیست. پس اگر بین یک فعل و اتصافش دوئیت زمانی افتاد، اگرچه ذات آن فعل و اتصافْ هر کدام زمان دارند، آن فعل بما هو موصوف، لازمانی می شود.
تطبیق بر مانحن فیه
در مانحن فیه عین همین داستان اتفاق افتاده. انشاء طلب، قبل از وجود زید بود. این انشاء بعد از وجود زید متصف شد به «طلب». انشاء، ذات الموصوف است. این انشاء، کی متصف می شود به «طلب الصلاة من زید»؟ زید کی متصف شد به مطلوب منه؟ اتصاف، بعد از وجود زید است.
تکلیف، طلب انشائی است. پس این طلب انشائی آیا بعد از وجود زید محقق شد یا قبل از وجود زید؟ هیچ کدام؛ چون ذات الطلب که انشاء است، قبل از وجود زید محقق شد، و اتصافش به «طلبیت» بعد از وجود زید محقق شد. و گفتیم که: اگر زمان تحقق ذات الموصوف با زمان اتصاف متفاوت باشد، آن موصوف لازمانی می شود. در مانحن فیه این انشاء متصف شد به طلب انشائی، ذات الانشاء در عصر تشریع محقق شد، آن انشاء بعد از وجود زید متصف شد به «أنّه طلبٌ».
بنابراین در مانحن فیه آیا تکلیفِ افراد معدوم ممکن است یا محال؟ اگر مراد از «تکلیف معدوم»، ذات الطلب است، ممکن است. اگر مراد «اتصاف به طلب» است، ممکن نیست. اگر مراد «موصوف» است، ممکن نیست. حتی بعداً هم ممکن نیست؛ یعنی امروز که زید به سنّ بلوغ می رسد، غلط است که بگویم: «پیغمبر امروز از زید طلب کرده است».
در مثال «قتل» می توانم از روز دوشنبه به بعد بگویم: «قتل زید عمروا»، اما غلط است بگویم: «قتل زید عمروا الیوم». در مانحن فیه هم پس از تحقق زید درست است که بگویم: «طلب الشارع من زید الصلاة»، اما غلط است که بگویم: «طلب الشارع منه الیوم». این، یکی از خصوصیات جایی است که وصف فعل، زمان متأخر است؛ اینجا اتصاف زمان دارد، ذات الموصوف زمان دارد، اما موصوف زمان ندارد؛ چون ذاتش در زمانی بوده و اتصافش در زمان دیگری بوده است. لذا نمی توانیم برای موصوف «زمان» ذکرکنیم.
پس تکلیف، طلب انشائی است. و معدوم، طلب انشائی ندارد؛ اما به همین معنایی که گفتم؛ که انشاءالطلب که ذات الطلب است، الآن محقق می شود، ولی اتصاف این انشاء به طلب در آنِ وجود مطلوب منه ایجادمی شود.[2]
لذا تکلیف فعلی یعنی طلب انشائی، برای معدوم نداریم، فقط ذات الطلب را داریم که انشاء است، اما خود «طلب» را نداریم. بعد از فعلیت مکلف، طلب داریم، اما نه به این معنی که طلب، حین فعلیت مکلف، موجود می شود، بلکه به این معنی که ذات الطلب موصوف می شود به «طلب بودن».
تکلیف، طلب انشائی است. زمان اتصاف انشاء به طلب، زمان مجعول است. مجعول، چیزی جز همین نیست؛ اتصاف یک انشاء به طلب را می گوییم: «مجعول».
پس محال است که از شخص معدوم طلب فعلی داشته باشیم؛ چون طلب انشائی مقوِّم به سه رکن است: مطلوب یا طالب یا مطلوب منه؛ محال است طلب انشائی به حمل شایع داشته باشیم، اما مطلوب یا طالب یا مطلوب منه نداشته باشیم.
پس «انشاء» و فعل «تلفّظ» وقتی تکلیف به حمل شایع است که بشود «طلب انشائی». و وقتی می شود طلب انشائی که ارکان ثلاثه فعلی باشد: طالب و مطلوب و مطلوب منه. مطلوب، مأخوذ در خطاب و انشاء است. فعلیت طالب هم به فعلیت انشاء است. فقط فعلیت مطلوب منه می ماند؛ آنِ فعلیت مطلوب منه، آنِ اتصاف انشاء است به طلب انشائی، یا به عبارتی: آنِ تحقق طلب فعلی است، از جهت اتصاف انشاء به طلب فعلی. نسبت به هر مطلوب منه یک «اتصاف به طلب» جداگانه دارد؛ مثلاً به عدد مستطیع های حاضر، اتصاف به طلب داریم.
انحلالیت تکلیف، نتیجة همین بحث است
و انحلالیت را هم از همینجا درست کردیم؛ یک انشاء بیشتر نیسست، اما به عدد افراد مطلوب منه، اتصاف داریم. مثل این است که یک تیر می زند و از صدنفر عبورمی کند. یک فعل بوده، اما صد تا اتصاف دارد: قتل زید، قتل عمرو، قتل بکر. وقتی زید کشته می شود، آن شلیک متصف به قتل می شود. وقتی عمرو کشته می شود، همان شلیک متصف به قتل می شود. و همینطور هر کدام از آن صد نفر که کشته بشوند، همان یک شلیک متصف به قتل می شود. پس یک شلیک است، ولی صد بار متصف به قتل می شود.
در تکالیف هم یک انشاء و جعل (حکم کلی) است، ولی هر مکلفی که مکلف به آن تکلیف می شود، همان جعل متصف به «طلب» می شود. پس یک انشاء شارع، به عدد مکلفین، متصف به «طلب» می شود، و این همان انحلالیت تکلیف است. انحلالیت در مجعول، به همین معناست؛ یعنی ما به عدد افراد مطلوب منه، اتصاف داریم.
هذا تمام الکلام در مبحث اول.
منظور از تکلیف، یا وجوب است یا حرمت. و ما از تکلیف، به «طلب» تعبیرمی کنیم؛ منظور، یا طلب فعل است یا طلب ترک.
جمع بندی
بنابراین اگر مراد از «تکلیف معدوم»، ذات الطلب است، ممکن است. اگر مراد «اتصاف به طلب» است، ممکن نیست. اگر مراد «موصوف» است، ممکن نیست. حتی بعداً هم ممکن نیست؛ یعنی امروز که زید به سنّ بلوغ می رسد، غلط است که بگویم: «شارع امروز از زید نماز را طلب کرده است».
قبل از این که زید به سن تکلیف برسد، شارع نماز را از او طلب نکرده است. امروز که به سن تکلیف رسید، شارع نماز را از او طلب کرده است، اما نمی توانیم بگوییم: «شارع امروز از زید نماز را طلب کرده است.».
إن شاءالله جلسة چهارشنبه بحث دوم وسوم را مطرح می کنیم.
 

[1] - مراد از «موجودین»، کسانی است که در اعم از مجلس مخاطبه و غیر آن بوده اند.

[2] - مراد من از مطلوب منه، مکلف است با تمام قیود و شروطش.