جلسه 1395/01/25

بسم الله الرحمن الرحیم



فصل پنجم مخصص مجمل/مقام اول اجمال مفهومي /صورت اول و دوم (متصل اقل و اكثر، و متصل متباينين)

موضوع: فصل پنجم: مخصص مجمل/مقام اول: اجمال مفهومی /صورت اول و دوم (متصل اقل و اکثر، و متصل متباینین)
خلاصه مباحث گذشته:
صحبت ما در حجیت عام بود با فرض اجمال مخصص. گفتیم: قبل از ورود به بحث، مقدمه ای را عرض کنیم مشتمل بر دو امر. امر دوم در انحاء مخصص بود، گفتیم که در مخصص متصل، حقیقتاً تخصیصی نیست.
 
مخصص لبّی
به مناسبتْ در ذیل این مقدمه نکته ای را اضافه کنم. مخصص را تقسیم کرده اند به مخصص لبّی و مخصص لفظی. آنچه تا به حال گفتیم، مخصص لفظی بود. مخصص لبی، عبارت است از اجماع، ارتکاز، سیرة عقلا، سیرة متشرعه، یا یک قضیه و گزارة عقلی.
آیا مخصص لبی، مخصص منفصل است یا متصل است؟ مخصص لبی هم آن دو قسم را دارد: تارة مخصص لبّیْ منفصل حساب می شود؛ یعنی مانع انعقاد ظهور عام نیست، بلکه آن ظهور را بقاءً از حجیت می اندازد؛ مثل آن قضیة عقلی ای که انسان بعد از تفکر به آن پی می برد و به برکت آن قضیه متوجه می شود که حکمْ عام نیست.
و گاهی به منزلة متصل است و تارة مدخول را قیدمی زند، مثل انصراف؛ قرینه ای نیست، ولکن در حد وضع هم نیست، اما در حدی است که مدخول را قیدمی زند. گاهی در حد انضمام است؛ یعنی در حدی نیست که تأمل و تفکر زیادی بخواهد، اما مانع انعقاد ظهور هم می شود. بنابراین این بحث ها در مخصص لبی هم می آید. لکن می شود از همین بیانات، حکم مخصص لبی را هم به دست آورد.
مثال هایی که بعد از این می زنیم، تماماً ناظریم به مخصص لفظی.
این، تمام آن چیزی است که می خواستیم در مقدمه بگوییم.
واردمی شویم در اصل بحث که حجیت عام بود بعد از تخصیص به مخصص مجمل.
گفتیم: در دو مقام بحث می کنیم: اجمالی مفهومی، و اجمال مصداقی.
المقام الأول: فی الإجمال المفهومی
مخصص ما، یا متصل است یا منفصل. و در هر کدام تارة این اجمال مردد می شود بین اقل و اکثر، و تارة مردد بین متباینین می شود. ضربِ دو در دو، مجموعاً می شود چهار صورت. در مقام اول، این چهار صورت را بحث می کنیم.
صورت اول: مخصص متصل اقل و اکثر
تحریر محل نزاع در ضمن یک مثال
مثلاً گفت: «أکرم کل فقیر و لایجب اکرام الفاسق من الفقراء». مخصص متصل ما «لایجب اکرام الفاسق من الفقراء» است. «فاسق» مردد است بین «عاصی» و «فاجر».
«عاصی» به کسی گفته می شود که مخالفت کند با تکلیف منجز (وجوب یا حرمت)، چه معصیت او از معاصی کبیره باشد و چه از معاصی صغیره باشد. «فاجر» کسی است که مرتکب معصیت کبیره شده است. پس عاصی، اعم از فاجر است؛ اگر کسی مرتکب صغیره بشود، عاصی هست ولی فاجر نیست. اما اگر کسی مرتکب کبیره بشود، هم فاجر است و هم عاصی. پس نسبت شان عموم و خصوص مطلق است؛ کل فاجر عاص، و بعض العصاة لیس بفاجر.
من نمی دانم: «فاسق آیا به معنای فاجر است و حتماً باید مرتکب کبیره شده باشد تا فاسق بشود؟ یا عاصی هم باشد کافی است برای این که فاسق باشد؟». در انجا وظیفة ما در مقابل این خطاب مجمل چیست؟
فقرا سه دسته اند:
دستة اول: فقرای عدول که نه مرتکب صغیره شده اند و نه مرتکب کبیره شده اند.
دستة دوم: فقرایی که مرتکب صغیره شده اند اما مرتکب کبیره نشده اند.
دستة سوم: فقرایی که مرتکب کبیره شده اند.
واضح است که «فاسق» هر معنایی که داشته باشد، عنوان عام ما در «أکرم کل فقیر» شامل «فقیر عادل» می شود. و هر معنایی که «فاسق» داشته باشد، این خطاب شامل «فاجر» نمی شود. نسبت به عاصی غیرفاجر چطور؟ آیا این خطاب شامل این فرد می شود یا نمی شود؟
چون حجت ندارم، تمسک به برائت می کنم
اینجا، نه تصدیق به شمول برای ما پیدامی شود و نه تصدیق به عدم شمول. اگر هم می گوییم: «شامل نمی شود»، یک تعبیر تسامحی است؛ منظورمان این است که تصدیق به «شمول» یا «عدم شمول» برایمان حاصل نمی شود. اینجا احتمال وجوب این شخص را می دهم؛ لعل «فاسق» به معنای «فاجر» باشد. ولی نسبت به این وجوب احتمالی، ظهور ندارم، بنابراین حجت و منجِّز هم ندارم، وقتی دستم از اماره کوتاه می شود، مرجع من اصالت البرائت می شود.
نتیجه: سرایت اجمال به عام
نتیجه این می شود که اجمال مخصص متصل سرایت به عام می کند و درنتیجه عام هم مجمل می شود و از حجیت می افتد.
یک دقت نظری: این اجمال، معنوی بود نه مفهومی
این را دقت کنید. ذیل این بحث، نکته ای را بگویم؛ نکته ای که فرق گذاشته ایم بین «اجمال معنوی» و «اجمال مفهومی». این مثالی که زدیم را «اجمال مفهومی» حساب کردیم؛ که شک ما در معنا و مفهوم عرفی «فاسق» بود.
اما اجمال «فاسق» بین دو معنایی که گذشت، «اجمال معنوی» است؛ یعنی «فاسق» یک معنایی داردکه حاشیه اش مبهم است. «اجمال معنوی» با «اجمال مفهومی»، در سرایت دادن اجمال به عام، عملاً یکسان است، فرق شان فقط یک فرق نظری است.
آن فرق نظری، این است که در «اجمال مفهومی» من مفهوم عرفی را بلد نیستم؛ من نمی دانم: «ظهور در کدام معنا دارد؟»، اجمال، برای من است. وقتی معنا برای من مجمل شد، من حجتی نسبت به «وجوب اکرام زید عاصی» ندارم. اما اگر گفتیم: «اجمال معنوی دارد؛ یعنی معنایی دارد که حاشیه یا حاشیه های نامعینی دارد.»، مثلاً اگر گفتیم: «عاصی، از حاشیه های نامعین فاسق است.»، در این صورت نباید بگویم که: «نمی دانم شامل می شود یا نه؟»، باید بگویم: «می دانم شامل نمی شود». یعنی «فاسق»، نه فقط برای من، بلکه نسبت به همه همینطور است که این حاشیه را دربرنمی گیرد. و اگر نگویم: «در اکثر»، در کثیری از امثله همینطور است و من می دانم که ظهوری ندارد. پس فرق نظری شان فقط در همین است که در «اجمال مفهومی» ظهوری دارد و من نمی دانم، اما در «اجمال معنوی» ظهوری نیست، نه برای من، نه برای هیچ کس دیگر. ولی نتیجة عملی هر دو یکی است؛ من حجتی برای «وجوب اکرام زید» ندارم. مرجع می شود «برائت». پس به نحوة تعبیر دقت کنید؛ در اجمال مفهومی اینطور نیست که ظهور ندارد، من علم به ظهور ندارم؛ نمی دانم: آیا شامل می شود یا نه» اما در اجمال معنوی می دانم که شامل نمی شود می دانم که خطاب شامل نمی شود.
البته اگر تردید از ناحیة من است، فحص بر من لازم است. اما اگر می دانم که تردید از جانب من نیست، احتیاجی هم به فحص نیست.
اکثر این مواردی که فقها جزء اجمال مفهومی آورده اند، جزء اجمال معنوی است. وقتی اجمال معنوی شد، ظهور نداریم. دست مان از اماره که کوتاه شد، می رویم سراغ اصل عملی.
ماحصل صورت اول
پس ماحصل صورت اول این شد که اگر مخصص مجمل ما متصل باشد و امرش دائر بین اقل و اکثر باشد، اجمال مخصص به عام سرایت می کند و درنتیجه نسبت به فرد مشکوک اماره ای نداریم، مرجع می شود اصل عملی و برائت را جاری می کنیم.
صورت دوم: مخصص متصل بین متباینین
صورت دوم این است که مخصص مجمل ما متصل است و امرش دائر بین متباینین است؛ مثلاً گفته: «أکرم کل فقیر و لایجب اکرام زید الفقیر»، در حالی که دو زید فقیر داریم: «زیدبن عمرو» و «زیدبن بکر». پس نمی دانم: «آیا زید را استعمال کرده در معنای «زیدبن عمرو» یا استعمال کرده در معنای «زیدبن بکر»؟»، اجمال استعمالی است که از مصادیق اجمال مفهومی است. در قبال این عام باید چه کار کنیم؟
تخصیص فرد نامعین (حجیت اجمالی)
یقین دارم یک فرد تخصیص خورده و این خطاب، «ابن عمرو» و «ابن بکر» را معاً شامل نمی شود. آیا شامل یکی از این دو معیناً می شود؟ در این معنا هم ظهور ندارد؛ چون احتمال دارد مرادش تخصیص دیگری باشد و من با اکرام این فرد معصیت کرده باشم، مضافاً که ترجیح بلامرجِّح است.
حالت سوم این است که یک فرد نامعین را شامل بشود. این را می توانم بگویم؛ که شامل یکی شده، ولی من نمی دانم کدام است. نتیجه اش حجیت اجمالی برای عام می شود؛ پس من یک حجت اجمالی دارم بر این که یکی از این دو اکرامش واجب است.
توضیح حجیت اجمالی
ابتدا «حجیت اجمالی» را توضیح بدهم، بعد بر مانحن فیه تطبیقش بدهم:
در بحث «علم اجمالی» تارة به تکلیف علم اجمالی دارم مثلاً علم دارم یکی از این دو اناء نجس است. تارة حجت اجمالی دارم. حجت اجمالی دو فرض دارد:
فرض اول: مثلاً ثقه ای می گوید: «احدهما نجس است». (یعنی تردید، از ناحیة اماره است؛ متکلم، اناء خاصی را اراده نکرده بوده است.)
فرض دوم: ثقه ای اشاره به اناء خاصی می کند که نجس است، بعد از مدتی یادم می رود که به کدام اناء اشاره کرده بود، این هم حجت اجمالی است. (یعنی تردید، از ناحیة اماره نبوده؛ متکلم، اناء خاصی را اراده کرده بوده است.)
در علم اجمالی إن شاءالله می آید که حجیت اجمالی مثل علم اجمالی منجِّز است؛ در هر دو قسمش منجز می کند.
تطبیق بر مانحن فیه
در مانحن فیه، این ظهور، حجت اجمالی است؛ از قبیل خبر ثقه به نجاست احدهما (قسم اول) است؛ این خطاب، شامل آن زیدی می شود که نه متکلم اراده کرده و نه ما می دانیم کدام زید است. در حجیت اجمالی، این ظهور هم حجت است؛ وجوب اکرام آن زیدی که متکلم اراده نکرده بوده، بر من منجز می شود. یعنی هم باید «زیدبن عمرو» را اکرام کنم و هم باید «زیدبن بکر» را اکرام کنم.
اگر خاص ما ظهور در حرمت داشت، دوران بین وجوب و تحریم می شود. لذا من نگفتم: «لاتکرم زیدا» که شبهة دوران بین وجوب و تحریم پیش نیاید. گفتم: «لایجب اکرام زید». البته در این جمله هم اگر می گفت: «و لاتکرم»، ظهور در ترخیص داشت.
نتیجه: احتیاط
پس در مانحن فیه باز باید احتیاط کنیم از باب «حجت اجمالی بر وجوب اکرام احدهما»؛ و احتیاط به این است که هر دو را اکرام کنیم.
هذا تمام الکلام در صورت اول و دوم. صورت سوم إن شاءالله جلسة بعد.