جلسه 1395/01/16

بسم الله الرحمن الرحیم



ادوات عموم/جمع محلي به «الـ» /مدلول هيئت جمع و مطلق بودن جمع محلي

موضوع: ادوات عموم/جمع محلی به «الـ» /مدلول هیئت جمع و مطلق بودن جمع محلی
خلاصه مباحث گذشته:
صحبت ما در ادوات عموم بود، به جمع محلی به لام رسیدیم. جماعتی فرموده اند: از الفاظ عام است؛ فقراء در «أکرم الفقراء» عام است. و بعضی فرموده اند: «مطلق است نه عام». گفتیم: در جهاتی بحث می کنیم؛ جهت اول، مدلول «الـ» بود. گفتیم: ال وضع شده برای اشاره؛ با این «ال» اشاره می کنیم به معنایی که عند المتکلم یا سامع مشخص است یا به نفس تکلم مشخص می شود.
جهت دوم، در مدلول هیئت جمع بود، با توجه به این که مدلول هیئت، مدلول حرفی است، لذا آنچه که ما در بحث «معانی حرفیه» گفتیم، باید راجع به «هیئت جمع» هم بگوییم. بحث امروز ما راجع به «مدلول هیئت جمع» است. روی مختار خودمان یک توضیحی بدهم راجع به مدلول هیئت جمع؛ که مثلاً مدلول هیئت «رجال» چیست؟
 
مدلول هیئت جمع
وضع بالعلامیه
ما از کسانی هستیم که گفتیم: در هر زبانی، مجموع الفاظی که در یک زبان داریم، دو دسته هستند: اسم و علامت. اسم، عبارت از لفظی است که نام است برای شیئی از اشیاء مثل انسان، شجر، حجر، و امثال ذلک. و الفاظی را داریم که علامت هستند مانند حروف، ضمائر، اسماء اشاره، هیئات، و مانند اِعراب.[1]

لزوم علامت برای مفاهمه
و زبان که یک وسیله ای است برای تفکر و مفاهمه، اگر این دو دسته از الفاظ را نداشته باشیم، اصلاً تفکر و مفاهمه امکان ندارد. هر لفظی که اسم و نام برای شیئی نیست، علامت است. لذا وضع را تقسیم کرده ایم به وضع بالتسمیه، و وضع بالعلامیه. اگر این دو وضع را نداشته باشیم، تفکر و مفاهمه اصلاً ممکن نیست. پس در دستگاه زبانی دائماً نیاز داریم که بخشی از آن اسماء باشند و بخشی از آن علائم باشند. این که بعضی اصولیین ادعاکرده اند در پاره ای از زبان ها اصلاً حروف نداشته ایم، امکان دارد به جای حروف، دائماً از هیئت استفاده می کرده اند. وگرنه امکان ندارد که تمام الفاظ یک زبان، اسم باشد.
وجدانی است که اگر فقط اسم داشته باشیم، یا فقط علامت داشته باشیم، مفاهمه ممکن نیست.
اسم سازی
علائم، نقش متفاوتی دارند؛ یکی از نقش های علائم، اسم سازی است. ما در یک زبان امکان ندارد بتوانیم برای تمام اشیائی که مورد نیاز ماست، اسم گذاری کنیم. مثلاً همین سلسلة اعداد، از عدد یک تا یک میلیارد، یک میلیارد مرتبة عددی داریم، و هر مرتبه ای هم یک اسم دارد و هیچ اسم مشترکی در این یک میلیارد نداریم. اگر بنا باشد برای این اعداد هم این اسم گذاری انجام بشود، یک میلیارد اسم لازم داریم. و حافظة ما ظرفیت پذیرش این سلسله را ندارد. اگر فقط بخواهیم این اعداد را بشماریم و روزی هشت ساعت وقت بگذاریم و تلفظ به هر عدد یک ثانیه طول بکشد، ده سال طول می کشد! پس چطور ما این همه اسم را بلدیم؟
اسماء دستوری
ما باید قواعدی داشته باشیم که بتوانیم اسم گذاری کنیم. از یک تا یک میلیارد، فقط کافی است که حدود چهل اسم را یادبگیریم و بقیه را با ترکیب این اسم ها بسازیم بدون این که هیچ تکراری هم لازم بیاید. مثلاً 1395 وضع خاص ندارد، بلکه چهار عدد را با هم ترکیب کرده ایم. ما اسم این اسماء را گذاشته ایم: «اسماء دستوری»؛ یعنی اسمائی هستند که طبق یک دستور خاص می سازیم. و غیرممکن است که زبانی باشد که در آن زبان، اسماء دستوری نباشد.
ما در بسیاری موارد، اسماء دستوری را قبول کردیم؛ از جمله در مشتقات؛ مثلاً کتابت وضع شده برای یک معنایی، علم وضع شده برای یک معنایی. اما شخصی که متلبس به علم است یا متلبس به کتابت است، برای این اشخاص، در لغت اسم وضع نشده، بلکه قواعد دستوری دارید؛ فقط کافی است که هیئت فاعل را بر آن اسم وارد کنید. و الا، اصلاً امکان ندارد برای تمام اسماء اسم گذاری کنیم.
اسم سازی با هیئت تثنیه و جمع
ما در هیئت تثنیه و جمع، دقیقاً همین را قائلیم که اسم سازی می کنیم و اسماءدستوری می سازیم. مثلاً «رجل» اسمی است که در لغت وضع شده، اما برای دو رجل اسمی وضع نشده، با کمک «ان» اسم سازی می کنیم برای دو رجل. و با کمک هیئت «رجال» اسم سازی می کنید برای سه رجل به بالا. «رجال» اسم است برای افراد رجل که بیش از سه نفر باشند؛ هم اسم است برای سه رجل، هم اسم است برای هزار رجل. حداقل افراد رجل باید سه نفر باشد تا این مجموعه، مصداق یک مفهوم جدیدی بشود که این مفهوم وضع مستقلی ندارد بلکه با کمک قواعد دستوری ساخته شده است. پس ما با هیئت جمع و تثنیه، اسم سازی می کنیم؛ اسماء دستوری درست می کنیم برای مجموعه ای از افراد آن عنوان. پس «علماء» اسم است برای مجموعه ای از افراد عالم که کمتر از سه نیستند.
اسم سازی با حروف
و اختصاص به هیئت ندارد، گاهی از حروف استفاده می کنیم برای اسم ساختن؛ گاهی مثل سلسلة اعداد، از ترکیب استفاده می کنیم. خود «ترکیب»، یک هیئتی است که این هیئت، علامتی است که استفاده می کنیم در اسم سازی؛ مثل اخو زید، یا کتاب زید، در «کتاب زید» از طریق «اضافه» اسم سازی می کنیم، یا در «الکتاب الأبیض» از طریق «توصیف» اسم سازی می کنیم.
آیا با هیئت افعال هم اسم سازی می کنیم؟ به نظر ما نه. با هیئت الفاظ مثل فاعل و مفعول اسم سازی می کنیم، ولی در هیئت فعل و جمله، اسم سازی نمی کنیم، بلکه علامت است برای اخبار و اعلام. اما غیر از فعل، همة هیئات جمله برای ما اسم سازی می کند. پس هیئاتِ داخل بر مفرد، به جز هیئت فعل، برای ما اسم سازی می کند.
نتیجه: مدلول هیئت جمع
اسم جمع مثل قوم و نساء، وضعش لغوی و بالتسمیه است. ولی کلمة جمع، وضعش دستوری است؛ یعنی از هیئت جمع استفاده کردیم تا کلمة جدیدی بسازیم. پس مدلول هیئت جمع، علامتی است برای مجموعة افرادِ بیشتر از دو نفر.
نتیجه: سرّ مدلول واحد با وجود چند وضع
با توجه به آنچه گذشت، سرّ آن که در «الفقراء» چهار وضع داریم ولی یک مدلول، این است که در «الفقراء» اگرچه چهار وضع داریم، ولی فقط یک وضع از این چهار وضع بالتسمیه است و آن وضع «فقر» است، آنگاه سه وضع بالعلامیه بر این کلمه داخل شده و هر کدام تأثیری در آن می گذارند و لذا طبیعی است که فقط یک مدلول داشته باشیم.
هذا تمام الکلام در جهت دوم.
جهت سوم: جمع محلی به «الـ»
با توجه به این بحث، مدلول الفقراء و العلماء چیست؟ و آیا عام است یا مطلق؟
مدلول جمع محلی به لام
در همین مثال گفتیم که: «فقراء» اسم است برای مجموعه افراد فقیر که کمتر از سه نفر نیست. فرض کنیم ده فقیر داریم، اسم هر فقیری را یک عدد از یک تا ده می گذاریم. پاره ای از مفاهیم پیچیدگی هایی دارد که اصطلاحاً می گوییم: مصادیق متداخله دارد. فقراء یک مصداق ندارد؛ از فقیر یک تا فقیر ده، همه مجموعاً مصداق «فقراء» هستند.
جمع محلی به «الـ» مطلق است به خاطر یک مقدمة عقلی
گفتیم: «الـ» برای اشاره است؛ یعنی ما با داخل و مدخول مجموعاً اشاره می کنیم به فرد یا افراد معینی عند المخاطب. اگر تعداد فقرا ده تا باشد، در همة این مصادیقی که ممکن است، کدامیک تعین دارد نزد سامع؟ هیچ مرتبه ای تعین ندارد. تنها مصداقی که یک خصوصیت ویژه ای دارد که مصادیق دیگر چنین خصوصیتی ندارند و لذا تعیّنش ترجیح بلامرجح نیست، مجموعة ده فقیر است. آن خصوصیت ویژه چیست؟ این است که تمام مصادیق، در آن هست. لذا بر اساس این نکته است که وقتی می گوییم: «الفقراء»، این لفظ اشاره دارد به همة افراد فقیر. پس «الفقراء» ناظر به «تمام افراد» است؛ چون هر مصداقی که غیر از این مصداق درنظربگیریم، هیچ خصوصیتی نسبت به سایر مصادیق ندارد. تنها جمیع افراد است که خصوصیتی دارد که مجموعه های دیگر ندارد؛ و آن، این است که جمیع مصادیق را شامل می شود.
مجموعة ده تایی، با مجموعة سه تایی، و با تمام مجموعه های دیگر، فقط یک فرق دارد؛ که مجموعة ده تایی همة مصادیق را در خودش دارد، به خلاف مجموعة سه تایی. بر این اساس است که می گوییم: مقصود از «الفقراء» همة افراد فقیر است. این می شود مطلق؛ چون ما از یک مقدمة عقلی (که همة فقرا خصوصیتی دارد که مجموعه های دیگر ندارد) استفاده کردیم، نه از دالّ لفظی.
 

[1] - توضیح شاگردان استاد: در «وضع به علامیت» لفظ، مدلول ندارد. بلکه این لفظی که وضعش بالعلامیت است، فقط می تواند در دیگری اثربگذارد. منظور از «علامت»، این نیست که نماد برای چیزی است؛ بلکه منظورمان این است که مدلول ندارد، مسمّی ندارد، و علامت برای چیزی هم هست.