جلسه 1395/01/14

بسم الله الرحمن الرحیم



فصل سوم ادوات عموم/جمع محلي به «الـ» /احتمالات در مقصود از ماده و هيئت

موضوع: فصل سوم: ادوات عموم/جمع محلی به «الـ» /احتمالات در مقصود از ماده و هیئت
مرور بحث از ابتدای مبحث رابع تا اینجا
مرحوم آخوند این مبحث را به سیزده فصل تقسیم کرده بود و ما هم چون به ترتیب کفایه پیش می رویم، همینطور مشی می کنیم. فصل اول تعریف عام بود که گفتیم: «عموم، شمول حکم است لجمیع افراد العام.». در هر عامی، یک عام داریم، و یک ادات عموم داریم. در «أکرم کل فقیر»، «کل» ادات عموم است، و عام «فقیر» است. و فرق عام و مطلق این است که اطلاق را از مقدمات حکمت استفاده می کنیم، دال لفظی بر اطلاق نداریم. اما در «عام»، دال لفظی بر شمول داریم. «فقیر»، مدخول این ادات است.
بعد گفتیم که: «عام، تقسیم می شود به سه قسم: عام شمولی مثل «أکرم کل فقیر»، عام بدلی مثل «أکرم فقیرا أی فقیر کان»، یا عام مجموعی است مثل «أکرم مجموع جیرانی» که «مجموع» از ادات عموم است و «جیرانی» عام است. و اشاره کردیم که عام مجموعی حقیقتاً عام نیست، آن که حقیقتاً عام است، عام استغراقی و بدلی است.
بعد واردشدیم در فصل دوم که صیغة عموم بود. شبهه را مطرح کردیم که بعضی گفته اند: اصلاً عام نداریم، و گفتیم که جای طرح نداشت، ولی چون مرحوم آخوند فرموده بود، ما هم به تبع ایشان اشاره کردیم.
در فصل سوم «ادوات عموم» گفتیم که آن دال لفظی ما بر عموم، یعنی ادوات عموم، بر سه قسم است: اسماء العموم، جمع محلی به «الـ»، و نکره در سیاق نفی.
سؤال: ادات، لفظ است یا هیئت است؟
پاسخ: منظور، ما دلّ علی العموم است، ممکن است لفظ باشد و ممکن است هیئت باشد و ممکن است مجموع باشد.
اول در اسماء عموم صحبت کردیم؛ در «کل» و «جمیع» هیچ اختلافی نبود که از ادوات عموم است. بحث فقط در کیفیت این دلالت بود؛ که در این استیعاب و شمول، آیا «کل» و «جمیع» به تنهایی کافی است؟ یا احتیاج به مقدمات حکمت داریم به لحاظ مدخول؟ آیا مفاد «أکرم کل فقیر» این است که: «أکرم کلَّ من ینطبق علیه عنوان الفقیر»؟ یا این که مفاد این جمله این است که: «أکرم کلَّ من اریدَ من الفقیر». اگر اولی باشد، احتیاجی به اجرای مقدمات حکمت نیست. اگر دومی باشد یعنی «أکرم کل من ارید من الفقیر»، احتیاج به مقدمات حکمت داریم؛ که آیا طبیعی فقیر اراده شده یا حصه ای از فقیر؟
مشهور قائلند به قول اول که نیازی به مقدمات حکمت نیست. در قبال مشهور، بعضی مثل مرحوم میرزای نائینی قائل شده اند به قول دوم؛ اگر مولا بگوید: «الفقیر»، مطلق است و باید مقدمات حکمت را در آن جاری کنیم. در شمول نسبت به «فقیر عادل» تردیدی نیست. تمام گیر، در فقیر فاسق است؛ در شمول این دو خطاب نسبت به «فقیر فاسق» دائماً نیاز داریم به مقدمات حکمت.
ما تابع قول مشهور شدیم؛ گفتیم: اجرای مقدمات حکمت نیازی نیست؛ به جهت این که هر خطابی یک محکی ای دارد. در «أکرم کل فقیر»، محکی شما «فقیر» است. لذا اکرام فقیر فاسق، واجب است بدون این که مقدمات حکمت را جاری کنیم.
این «کل» به شما نشان می دهد که محکی شما، تمام افراد عنوان است. مدلول این خطاب، «کلُّ فردٍ من الفقیر» است.
منشأ خطای مرحوم میرزا این بوده که از محکی غافل بوده، سراغ طبیعت می رفته.
تا اینجا همة مباحث تکراری بود.
در بحث امروز می رسیم به قسم دوم:
2- الجمع المحلی باللام
گفته شده و لعل مشهور گفته اند که: «عام است نه مطلق.». در مقابل، عده ای قائل شده اند که مطلق است.
مقصود از ماده
در پرانتز دو نکته را تذکربدهم:
مرحوم آخوند این جمع را ده دوازده صفحه بعد ذکرکرده، نه در بحث ادات عموم.
نکتة دوم: این ماده، در مقابل هیئت، دو معنی دارد: منظور از «ماده» در «ضرب»، «ضرْب» نیست، بلکه «ضاد و راء و باء» است. اما در بحث «عموم»، مراد از مادة جمع «فاء و قاف و راء» نیست، بلکه مرادمان «فقیر» است. پس مراد از ماده، حروف مقطعة متوالیه نیست، بلکه مرادمان مفرد است.
عام، کدام قسمت است؟
حالا که عام است، عام کدام است؟ ادات عموم کدام است؟ در مجموعة کلمات معمولاً تفکیک نکرده اند، لکن مطالبی گفته اند که می شود اینها را فهمید؛ احتمالات[1]
در این مسأله پنج تاست:
احتمال اول: عام، ماده است، و ادات عموم، هیئت است
عام ما، مادة این لفظ است. و ادات عموم، هیئت جمع است. مادة «الفقراء»، «فقیر» است. این هیئت، وقتی ادات عموم می شود که مقارن با «فقیر» می شود. برخی از بزرگان این را نسبت داده اند به مرحوم آخوند.
احتمال دوم: عام، ماده است، و ادات عموم، «الـ» است
احتمال دوم این است که عام، همان مفرد و ماده است. و ادات عموم، «ال» است. عام ما «فقیر» است، و ادات «الـ» است.
احتمال سوم: عام، ماده است، و ادات عموم، مجموع است
احتمال سوم، این است که عام، همان ماده و مفرد است. ادات عموم، مجموع هیئت و «الـ» است. در تحلیلی که بعد ارائه خواهیم داد، وجوه این احتمالات مشخص می شود.
احتمال چهارم: عام، جمع است، و ادات، «ال» است
احتمال چهارم که قوی ترین احتمال است و کلمات اصولیین شاید بیشتر ناظر به همین احتمال باشد، این است که عام، خود جمع است. ادات عموم، «الـ» است. در ذهن ما هم بیشتر همین بوده است؛ که عام، «فقرا»ست، و «الـ» از ادات عموم است.
احتمال پنجم: عام، جمع محلی است، و ادات عموم نداریم
احتمال پنجم، این است که ما در اینجا عام داریم اما ادات عموم نداریم؛ جمع محلی، وضع شده برای عموم. عام، خود این کلمة جمع محلی به «الـ» است. از قبیل وضع نوعی است، از قبیل «وضع عام موضوع له خاص» می شود. این احتمال پنجم، احتمال دارد که برگردد به احتمال سوم.
مقصود مشهور، واضح نیست
کلام مرحوم آخوند، اجمال دارد؛ با هر دو تفسیرِ سوم و پنجم جوردرمی آید.[2]

مشهور که قائل شده اند: «الفقراء، عام است.»، لفظ عام ما، به یکی از این پنج احتمال برمی گردد. خیلی سعی نکرده اند توضیح بدهند و بین این احتمالات تفکیک نکرده اند، اما از لابه لای حرف هایشان این احتمالات به دست می آید.
احتمال ششم: مشروط به مقارنت با «الـ»
احتمال ششمی هم می توانیم تصویرکنیم؛ مثلاً کسی بگوید: «جمع، وضع شده برای عموم، ولی مشروط به مقارنت با ال»؛ یعنی خود «الـ» خارج از عام است، فقط مقارنتش شرط است. طبق این احتمال، ادات عموم نداریم. اما از مجموع کلمات، فقط همان پنج احتمال برداشت می شود.
در جلسة آینده، وارد در اقوال نمی شوم، إن شاءالله وارد تحقیق در مسأله می شوم و سعی می کنم جهاتی را از هم تفکیک کنم و بعد این بحث را تمام کنیم؛ بحث از مدلول «الـ»، و بحث از مدلول هیئت، و بحث از مدلول جمع محلی به «الـ».
 

[1] - این که می گویم: «احتمالات»، به این خاطر است که کلمات شان روشن نیست؛ ممکن است این را می خواسته بگوید.

[2] - عبارت مرحوم آخوند طبق چاپ آل البیت ص246: «لا دلالة فيها على أنها تكون لأجل دلالة اللام على التعين حيث لا تعين إلا للمرتبة المستغرقة لجميع الأفراد و ذلك لتعين المرتبة الأخرى و هي أقل مراتب الجمع كما لا يخفى. فلابد أن يكون دلالته عليه مستندة إلى وضعه كذلك لذلك لا إلى دلالة اللام على الإشارة إلى المعين ليكون به التعريف و إن أبيت إلا عن استناد الدلالة عليه إليه. فلا محيص عن دلالته على الاستغراق بلا توسيط الدلالة على التعيين، فلا يكون بسببه تعريف إلا لفظا فتأمل جيدا.».