جلسه 1394/12/17

بسم الله الرحمن الرحیم



عام و خاص/اقسام عام /رتبة تعلق حكم و تحقق عام

موضوع: عام و خاص/اقسام عام /رتبة تعلق حکم و تحقق عام
خلاصه مباحث گذشته:
بحث ما در عام و خاص بود، تعریف کردیم، اقسام عام را هم ذکرکردیم و گفتیم که بر سه قسم است: شمولی، بدلی، و مجموعی. از بحث اقسام فارغ شدیم. حکم به افراد تعلق می گیرد، یا علی نحو الشمولیه، یا به افرد تعلق می گیرد علی نحو البدلیه، یا به مجموعة افراد تعلق می گیرد.
رتبة تعلق حکم و تحقق عام
محل نزاع
مرحوم آخوند در کفایه مسأله ای را مطرح کرده؛ ابتداء عام است و بعد حکم به اینها تعلق می گیرد؟ یا این اقسام، بعد از تعلق حکم فهمیده می شود و لذا بعد از این که دیدیم: «حکم، انحلالی است.»، می فهمیم: «عام، شمولی است.»؟ به عبارت دیگر: این عناوین، خارج از جمله هم این تقسیمات را دارند؟ یا قبل از این که وارد جمله بشوند، این وصف را ندارند؟ به عبارت دیگر: عام وصف عنوان است مطلقاً؟ یا وصف یک عنوانی است که در ضمن یک جمله به کار رفته؟
مباحثه: بحث بر سر این نیست که: «آیا عموم قبل از قرارگرفتن در جمله هم فهمیده می شود یا نه؟»، بلکه بحث بر سر این است که: این که «این عنوان عام، از کدامیک از سه قسم استغراقی و بدلی و مجموعی است؟» را آیا بعد از قرارگرفتن در جمله می فهمیم؟ یا قبل از قرارگرفتن در جمله هم می فهمیم؟ مرحوم آخوند هم به این نکته تصریح دارند.
خلاصه: بعد از تعلق حکم است که عام سه قسم است؟ یا قبل از تعلق حکم و قبل از استعمال هم عام است و این انقسامات را قبول کرده و ما از این عناوین استفاده می کنیم؟
قول مرحوم آخوند: عموم، مربوط به نحوة تعلق حکم است
آخوند فرموده: لفظ عام، در کلام است که عام است، و الا فی نفسه، نه عام است و نه غیرعام. کلمة «الفقراء» به صورت مفرد و خارج از جمله، هیچ فرقی با «فقیر» ندارد. بر فقیر دو شیء واردشده: ال و هیئت جمعی؛ الفقراء به منزلة «کل فقیر» است.
سؤال: یعنی آیا لفظ عام بعد از قرارگرفتن در جمله است که بر موضوع له دلالت می کند؟
پاسخ: فقیرِ در «أکرم کل فقیر» عام است.
پس کلمة «فقیر» وقتی عام است که کل بر آن داخل بشود و در یک جمله به کار برود. اما اگر «کل» بر آن داخل نشود، یا کل بر آن داخل بشود ولی در جمله به کار نرود، این فقیر عام نیست. پس مرحوم آخوند فرموده: عموم، مربوط به نحوة تعلق حکم است، و تعلق حکم فقط در کلام معنا دارد؟
آقای صدر: عام وصف مطلق لفظ است
در قبال مرحوم آخوند، مرحوم آقای صدر هست که گفته: عموم، ربطی به خود حکم ندارد؛ وجدان ما و شما می گوید: فرق است بین «جمیع الفقراء» با «أحد الفقراء» با «مجموع الفقراء». و اینطور نیست که این سه مفهوم متفاوت، فقط در کلام متفاوت بشود، در خارج از جمله هم متفاوت است. و با توجه به همین تفاوت معنایی که اینها را در جمله ها به کار می بریم. کفایه:216 بحوث: جزء دوم:ص
مختار: تأیید آخوند
ما هم تابع مرحوم آخوند هستیم؛ این عنوان «فقیر» که عام است، در کلام است که نوعش مشخص می شود که: «کدام عام است؟»، و در جمله است که یک عنوان متصف می شود به عموم یا اطلاق، در خارج از جمله این اتصاف نیست. برای این که وارد بحث پیچیده اش نشوم، به نقد آقای صدر اکتفامی کنم.
بررسی سه قسم عام در داخل و خارج جمله
عام استغراقی
مجموعة «جمیع الفقراء»، اصلاً عام نیست تا از قسم «عام شمولی» باشد؛ چرا این مجموعه عام نیست؟ چون هیچ کس مصداقش نیست؛ هر مفهومی بر مصداقش قابل حمل است، ولی «زید جمیعُ الفقراء» غلط است. در اینجا عام فقط کلمة «فقیر» است که سه ادات بر آن داخل شده؛ «جمیع» به تنهایی یک ادات عموم است، و «الـ» و صیغة جمع روی هم رفته یک ادات عموم است.[1]

اگر «جمیع الفقراء» عام باشد، پس باید مصداق داشته باشد. مصادیق مضاف و مضافٌ إلیه (مثل کتاب زید)، مصادیق مضاف هستند. پس اگر «جمیع الفقراء» بخواهد مصداقی داشته باشد، باید مصداق «جمیع» باشد، نه مصداق «فقراء» یا «فقیر». و تنها مصداق «جمیع الفقرا»، مجموعة همة فقراست. پس اگر قرار باشد «جمیع الفقرا» عام باشد، عام شمولی است نه استغراقی.
لذا بهتر بود آقای صدر برای مثال «عام استغراقی»، به جای «جمیع الفقراء» مثال به «کل فقیر» می زدند کما فی البحوث؛ چون در «جمیع الفقراء» لفظ عام یعنی «فقیر» به قوت خودش باقی نیست و به «فقراء» تبدیل شده، به خلاف «کل فقیر» که لفظ عام به همان صورت خودش باقی است.
عام بدلی
«احد الفقراء» اولاً اصلاً عام نیست. و ثانیاً در خارج از جمله، مصداق «احد الفقراء» تک تک فقراست، شبیه عام استغراقی است. ولی در داخل جمله، در جملات خبری مثل «رأیت احد الفقراء» مصداقش فرد معین است، ولی در جملات انشائیه مصداقش فرد مردد است. پس بیرون جمله، اصلاً عام بدلی معنی ندارد.
عام مجموعی
عام مجموعی هم اصلاً عام نیست.
جمع بندی
آخوند فرمود: عام چون حکم شاملش می شود پس عام است.
آقای صدر فرمود: شمول عام، در ذیل وضع است. پس ولو حکم هم شاملش نشود، عام است.
مختار ما همان فرمایش مرحوم آخوند شد که: فقیر در «کل فقیر» عام است، ولی وقتی که در جمله بیاید. عام، وصف است برای عنوانی که در کلام است.[2]

عموم، مدلول است یا ظهور؟
عموم آیا مدلول است؟ یا ظهور است؟ عمومیت، مدلول است یا مراد است؟
منظور از «مدلول»، مدلول تصوری الفاظ است. منظور از «ظهور»، مدلول تصدیقی است.
اشارة مختصر می کنم: «زید عادل» یک مدلول دارد و یک مراد. مراد استعمالی، تفهیمی، و جدی. عموم، داخل در مرادات است. ظهور، از انقسامات مراد است؛ مراد، تقسیم می شود به نص و ظاهر.
پس عموم و اطلاق، مربوط می شود به تصدیق، نه به تصور. یعنی وقتی که مولا فرمود: «اکرم الفقراء»، تصدیق می کنیم که مرادش تک تک فقرا بوده است، نه این که فقط تک تک افراد فقرا را تصورکنم.
هذا تمام الکلام در فصل اول. إن شاءالله فردا واردمی شویم در فصل دوم صیغة عموم.
 

[1] - مشهور گفته اند: «جمیع الفقراء» دو تصور است و یک نسبت ناقصه بین این دو تصور. مصداق سنجی به لحاظ تصور اول است. «جمیع الفقراء» یک مصداق هم ندارد. آقای صدر نسبت ناقصه را انکار می کند و می گوید که ما یک مفهوم بیشتر نداریم، و این یک مفهوم هم نمی تواند در خارجْ فرد داشته باشد. در «کل فقیر»، پَک و پوز لفظ را حفظ می کنیم، اما در «جمیع الفقراء» پک و پوز لفظ را عوض می کنیم. الفقراء مصداق ندارد فقیر مصداق دارد.

[2] - و از الفاظ عام استغراقی در خارج از جمله، عام مجموعی فهمیده می شود. و از الفاظ عام بدلی در خارج از جمله، عام استغراقی فهمیده می شود.