جلسه 1394/12/15

بسم الله الرحمن الرحیم



عام و خاص/اقسام عام /معناي انحلالي بودن

موضوع: عام و خاص/اقسام عام /معنای انحلالی بودن
خلاصه مباحث گذشته:
تعریف عام را ذکر کردیم، و گفتیم که تفاوت «عام» با «مطلق» این است که: منشأ عام، یک دالّ لفظی است، نه مقدمات حکمت. این جلسه تعریف عام را بیشتر توضیح بدهیم. عموم را اینطور تعریف کردیم که: «شمول الحکم لجمیع افراد مدخول ادات العموم».
 
آنچه به عموم متصف می شود
در مقام مثال، مثال زدیم به «اکرم کل فقیر». عام، وصف واقع می شود برای سه چیز: عنوان، و حکم، و خطاب.
1- عنوان
اصل این اتصاف، مال عنوان است؛ یعنی عنوان است که موصوف می شود به عمومیت. در مثال «اکرم کل فقیر»، عنوان عام ما «فقیر» است. و در اصول، از همین عام بودن عنوان بحث می کنیم.
2- حکم
گاهی حکم موصوف به «عام» می شود به اعتبار این که متعلَّق ما یا موضوع ما، عنوانی عام است.
مثال متعلق: «یحرم کلُّ کذب»، کذب عنوان عام است و متعلَّقِ حرمت است، اینجا به اعتبار عام بودن متعلق حکم، می گوییم: «خود حرمت کذب هم عام است».
مثال موضوع: «یجب اکرام کل فقیر»، اینجا به اعتبار عام بودن موضوع (فقیر) می گوییم: «وجوب عام است». متعلَّقش اکرام است که مطلق است.
3- خطاب
گاهی خطاب را موصوف می کنیم به عموم؛ در «یجب اکرام کل فقیر» می گوییم: «این خطاب، عام است.» به اعتبار این که عنوان عامی (فقیر) در آن به کار گرفته شده.
پس این وصف عموم را برای سه چیز به کار می بریم: عنوان، حکم و خطاب. و این وصف، مال عنوان است اصلش. ولکن اگر آن عنوان موضوع یا متعلق واقع شد برای حکمی، به آن حکم و خطاب هم می گوییم: «عام است».
اقسام عام
عموم یا عام، سه قسم است: شمولی یا استغراقی، بدلی، و مجموعی.
قسم اول: عام شمولی یا استغراقی
عام شمولی، عامی است که حکم به جمیع افراد آن عام سرایت می کند و به عدد افراد عام، حکم داریم. مثلاً در «اکرم کل فقیر» اگر صد فقیر داشته باشیم، این حکم برای همة افراد فقیر صادق است و به عدد افراد فقیر، وجوب اکرام داریم؛ یعنی صد وجوب اکرام داریم. یا اگر گفتیم: «یحرم کل کذب»، یک شخص به عدد دروغ هایی که می تواند بگوید، حرمت در حقش هست.[1]

دو شاهد بر انحلالی بودن
شاهد اول: انحلال عصیان
حقیقتاً صد طلب است؛ اگر یک طلب است، پس رهاکردن اکرام هر صد فقیر باید یک معصیت داشته باشد! انشاءش یکی بود. ولی الآن به عدد افراد موضوع، طلبی که امر واقعی است داریم. این انشاء متصف می شود به طلب انشائی. در اتصافش به طلب انشائی، حقیقتاً صد طلب است؛ یعنی این انشاء، مصداق برای صد طلب است.
شاهد دوم: مصداق
به عبارت روشن تر: آیا این انشاء، مصداق برای طلب اکرام زید هست یا نیست؟ یعنی مفهوم طلب اکرام زید، آیا انشائش مصداق «طلب اکرام زید» هست یا نه؟
به عبارت روشن تر: گفته: «اکرام الفقراء»، اکنون مفهوم «طلبُ اکرام زید»، مصداق دارد یا ندارد؟ مصداقش همین انشاء است. «اکرم کل فقیر» مصداق «طلب اکرام زید» است. و هم مصداق طلب اکرام بکر است، به عدد افراد فقراء مصداق است. من طلب اکرام زید را به چند نحو می توانم بگویم، یکی از آن راه ها «اکرم کل فقیر» است؛ بنابراین «وجوب اکرام کل فقیر» مصداق «وجوب اکرام زید» است.
معنای انحلال
در اینجا علما می گویند: در عموم استغراقی، حکم انحلال پیدامی کند به عدد افراد، در واجبات، به عدد افراد موضوع منحل می شود. و در محرَّمات، به عدد افراد موضوع و متعلق، هر دو منحل می شود. در «نگاه به اجنبیه حرام است»، به عدد افراد اجنبیه نظر حرام داریم. پس در محرمات، حکم به لحاظ متعلَّق هم منحل می شود.
این که می گویند: «حکم، منحل می شود.»، به چه معنی است؟ قضایایی که در آنها انحلال داریم، سه قسم است:
قضایایی که ناظر به عالم واقع و تکوین است مثل «کل انسان جسم»، این را کنار می گذاریم. می خواهیم انحلال را در قضایایی معناکنیم که محمول ما حکم شرعی است (یعنی اعتباری است)؛ مثل «کل دم نجس»، مشتمل بر حکم است، یا «اکرم کل فقیر».
در احکام وضعی
در باب «احکام وضعی» مثل «کل ماء طاهر» به عدد افراد موضوع، حکم اعتباری داریم. مثلاً «هذا الدم» یک نجاست اعتباریه دارد، و «ذاک الدم» کذلک. در احکام وضعی، به عدد افراد، حکم وضعی اعتباری داریم. هر دمی نجاست خودش را دارد. وزان احکام وضعی، وزان اَعراض است؛ همانطور که هر جسم ابیضی بیاض خودش را دارد، هر دمی هم نجاست خودش را دارد.
خیلی فرق است بین «کل دم نجس» با «هذا الدم نجس»؛ حکم، در اولی واقعی است یعنی انتزاعی است نه اعتباری. اما «هذا الدم نجس» اعتباری است.
در مقابل این قول: دو قول دیگر داریم: این انحلال، در احکام وضعی، امر موهومی است، یا امری واقعی است.
در احکام تکلیفی
اشاره می کنم به مسلک مدرسة میرزا و مختار خودمان.
مدرسة میرزا: به عدد افراد موضوع، امر اعتباری داریم
مدرسة میرزا مِنهم آقای خوئی، قائل است در احکام تکلیفیه هم به عدد افراد موضوع، احکام تکلیفیة اعتباریه داریم؛ یعنی این فقیر، یک وجوب اکرام دارد که امرٌ اعتباری. فقیر دوم، یک وجوب دیگری دارد، فقیر سوم، وجوب سومی دارد. به عدد افراد موضوع، وجوب داریم. و این وجوب، اعتباری است.
مسلک شهیدصدر: به عدد افراد موضوع، امر وهمی داریم
مسلک آقای صدر در اینجا مثل مسلک ایشان در احکام وضعی است؛ به عدد افراد موضوع، وجوب داریم، اما وجوب، امر وهمی است؛ هر فقیری یک وجوب اکرام وهمی دارد.[2]

احتمال می دهم مرحوم آقای صدر از احکام وضعی غفلت داشته؛ نظرش به احکام تکلیفی بوده و از احکام وضعی غافل بوده وگرنه بعید است بگوید: «ملکیت، وهمی است.».
اشکال: وقتی امر وهمی باشد، پس درواقع مجعول نداریم و درنتیجه انحلالی رخ نمی دهد. پس کسی که قائل به وهمی بودن حکم جزئی است، نمی تواند قائل به انحلال بشود.
پاسخ: صرف وهمی بودن وحدت درست نمی کند.
مختار: به عدد افراد طالب و مطلوب و مطلوبٌ منه، امر انتزاعی و واقعی داریم
در جمع بین احکام واقعی و ظاهری؛ از بین مسلک مرحوم میرزا و مرحوم آقای صدر، هیچ کدام را قبول نکردیم، انتزاعی شدیم؛ وجوب اکرام این فقیر بر من یک مفهوم انتزاعی است؛ از مفاهیم واقعی است.
انحلال را روی مختار خودمان توضیح بدهم: ما قائلیم که در «طلب انشائی» هر طلب انشائی مقوِّم به سه امر است: طالب و مطلوب و مطلوب منه. هر یک از این سه، این خصوصیت را دارد که اگر متکثر بشود به عدد تکثر هر یک، طلب واقعاً متکثر می شود.
مثال طالب: دو نفر، از یک نفر بخواهند که برای هر دو شان چای ببرد.
مثال تعدد طلب به تعدد مطلوب منه: آن یک نفر که چای را آورده، از دو دوستش بخواهد که استکان ها را بشوید.
در مانحن فیه، مطلوب، آیا فقط اکرام زید است؟ یا اکرام عمرو و بکر هم مطلوب است؟ واضح است که اکرام عمرو و بکر هم مطلوب است. پس ما به عدد افراد فقیر مطلوب داریم، پس مولا به عدد افراد مطلوب، طلب دارد. و حقیقت تکلیف، اعتباری نیست، بلکه چیزی جز طلب نیست، یا به داعی بعث (وجوب) یا به داعی زجر (حرمت).
سؤال این است که: وقتی مولا اکرام فقیر را طلب کرده، مولا چند مطلوب دارد؟ به عدد افراد فقیر، مطلوب دارد و طلب انشائی دارد. اگر صد فقیر داشته باشیم، مولا صد طلب دارد. وقتی که می گوید: «اکرم کل فقیر»، واقعاً انحلال است، امر ذهنی نیست. به عدد افراد مطلوب، کثرت را می پذیرد.
خلاصة مختار
پس مراد از «انحلال» این است که به عدد افراد مطلوب یا مطلوبٌ منه، مولا طلب و حکم واقعی داریم.
تتیمش إن شاءالله برای جلسة بعد.
 

[1] - عدد کذب ها بی نهایت است. لکن ما در هر زمانی به مقداری که قدرت داریم، برای ما حرمت کذب هست؛ مثلاً در هر چند ثانیه یک قضیة کاذبه می توانم بگویم که آن قضیة کاذبه محدودیتی ندارد و من قدرت بر امتثال همه را دارم.

[2] - وهمی، یعنی امری که وجود ندارد؛ مثل سیمرغ یا شریک الباری. امر وهمی، مثل این دیوار (که وجود منحاز مستقل دارد) نیست. و مثل استحاله و تلازم (که واقعیت دارند) نیست. و از امور اعتباری (مثل ملکیت و نجاست) هم نیست.