جلسه 1394/12/09

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/مفهوم غايت /مختار و دقتي در استدلال شهيدصدر، و مفهوم حصر

موضوع: مفاهیم/مفهوم غایت /مختار و دقتی در استدلال شهیدصدر، و مفهوم حصر
خلاصه مباحث گذشته:
صحبت ما در مفهوم غایت بود. «صم إلی اللیل» دلالت می کند بر عدم وجوب صوم بعد از تحقق غایت؟ یا ساکت است؟
مرحوم آقای خوئی فرموده اند: غایت حکم دلالت بر مفهوم دارد.
مرحوم آقای صدر انکار دلالت کردند و گفتند که انتفاء شخص حکم است و مفهوم نیست. بعد فرمودند: ما اگر بگوییم: «الصیام واجب إلی اللیل»، مدلول این کلام این است که: «جُعل الصیام المغیی باللیل». و لذا منکر مفهوم شدند؛ اگر امام بفرماید: «صوموا إلی اللیل» فقط استفاده می کنیم: «تا شب واجب است»، اما «بعد از تحقق لیل، آیا صیامی بر ما واجب است یا خیر؟» در این باره ساکت است. لذا مرحوم آقای صدر با این که قید را قید حکم می داند، ولکن چون آنچه مقیدشده حکم مجعول شخصی است، لذا قائل به عدم مفهوم است.
عمده، وجدان ماست؛ که مفاد این جملة امام که فرمودند: «صم إلی اللیل» را کدام جمله می دانیم؟ وجدان ما هم همین را می گوید که ما از کلام امام استفاده می کنیم که ارشاد به یک حکم مغیی است، نه این که ارشاد است به این که این حکم، مغیی است. امام به یک وجوب مغیی ارشادمی کند نه این که ارشادمی کند به این که: «این وجوب، در شریعت، مغیی است.».
 
مختار
پذیرش قول شهیدصدر
ما با فرمایش آقای صدر موافقیم که فاقد مفهوم است. و با این هم موافقیم که ارشاد است به «جعل یک وجوب مغیی» نه این که ارشاد است به این که: «وجوب، مغیی است». اما در یک نکته ای با ایشان موافق نیستیم.
اختلاف جزئی با شهیدصدر
آقای صدر فرقی بین دال اسمی و حرفی نگذاشته. ولی به نظر ما باید بین قسم سوم و چهارم تفاوت قائل شویم:
اگر دال بر حکم، معنای اسمی باشد
اگر دال ما اسمی باشد، با مرحوم آقای صدر موافقیم که حکم به لحاظ ادلی قابل تقیید است و لذا در دال اسمی، ممکن است غایتْ قید حکم باشد و ممکن است قید متعلق (یا حتی موضوع) باشد.
اگر دال بر حکم، معنای حرفی است
جایی که دال ما حرفی است مثل «صم الی اللیل»، آقای صدر می گوید: «قید حکم است».
از لحاظ لبّی و در مقام ثبوت
از نظر لبّی و ثبوتی، اختلافی با مرحوم آقای صدر نداریم، الا همان اختلافی که در «واجب مشروط» داشتیم که: «آیا طلب ممکن است مقید بشود یا نه؟» که ما گفتیم: «ممکن نیست» و مرحوم آقای صدر گفت: «ممکن است».
از لحاظ ادبی و در مقام اثبات
به نظر ما، در مقام اثبات و از لحاظ ادبی، قید متعلَّق و ماده است، و «قید حکم» نمی تواند باشد.
چرا از نظر ادبی در «صم إلی اللیل» قید حکم نمی تواند باشد؟ چون طبق مبنای ما، وضع حروف، بالعلامیه است و لذا هیئت (دال بر حکم) مدلول ندارد و لذا قابل تقیید نیست.
نتیجه: الحاق قسم چهارم به اول و دوم
پس قسم چهارم (که دال بر حکم، معنای حرفی است.)، غایت لفظاً قید متعلق یا موضوع است و لذا ملحق به دو قسم اول می شود. و مرحوم آقای خوئی فقط باید قائل به مفهوم در قسم سوم بشود.
تمام نزاع آقای صدر و آقای خوئی، در غایت حکم بود مطلقاً؛ دال بر حکم، چه معنای اسمی باشد و چه معنای حرفی باشد. در دال اسمی (معنای سوم)، فرمایش ایشان را قبول داریم. لکن دال حرفی (معنای چهارم)، خارج از محل کلام است؛ چون وجوبی که از دال حرفی فهمیده می شود، قابل تقیید نبوده و لذا غایت نمی تواند قید این حکم باشد.[1]

مرحوم آقای صدر، هیچ فرقی نگذاشته بین «الصیام واجبٌ إلی اللیل» با «صم إلی اللیل»؛ در هر دو، به آقای خوئی اینطور جواب داده که لمّ مفهوم نداشتن قسم سوم (که غایت قید حکم است و دال بر حکم معنای اسمی است) با مفهوم نداشتن قسم چهارم (که غایت قید حکم است و دال بر حکم معنای حرفی است)، این است که ضابط دوم (سنخ الحکم) را ندارد و حکم در هر دو قسم سوم و چهارم شخص الحکم است. در حالی که تمام این بحث ها (که حکم ما مقید است لکن شخص الحکم است) در «الصیام واجب إلی اللیل» است (که دال ما بر حکم، اسمی است.)، نه در «صم إلی اللیل» (که دال ما بر حکم، حرفی است و اصلاً قابل تقیید نیست.). لمّ مفهوم نداشتنِ «صم إلی اللیل»، نداشتن ضابط دوم نیست، بلکه لمّش این است که قید در این جمله (که دال بر حکم، هیئت و معنای حرفی است.)، به موضوع و متعلق برمی گردد که خود آقای خوئی هم قبول دارد غایت اگر قید این دو باشد مفهوم ندارد.
نتیجه
نتیجه: جملة غائیه، فاقد مفهوم است، چه غایت موضوع باشد و چه غایت حکم باشد.
اشکال: ولی به نظر ما وقتی به عرف مراجعه می کنیم، می بینیم که عرف، مفهوم می فهمد. آیا این فهم عرفی دلیل نیست بر این که استدلال و تحلیل شما غلط است؟
پاسخ: ما هم داریم همین کار را می کنیم؛ ذهن عرف را تحلیل می کنیم، لذا به نظر ما عرف مفهوم نمی فهمد. و آن جاهایی هم که عرف مفهوم می فهمید، به خاطر مقارناتی است مثل این که متکلم در مقام تحدید است. این که: «شستن بعد از مرفق، واجب نیست.» را از الفاظ استفاده کردیم؟ یا از تحدید؟ تحدید، فعل گفتاری مولاست. لذا آن جایی که جملة غائیه به خاطر قرائن و مقارناتی مفهوم دارد، مدلول کلام و درنتیجه مفهوم نیست.
الفصل الرابع: مفهوم الحصر
جملة حصریه بر دو قسم است: تارة از ادات حصر استفاده می کنیم مثل ا نما و تارة از ادات استثنا مثل «الا»، پس در دو مقام بحث می کنیم.
المقام الاول: ادات الحصر
به لحاظ ادبی گفته اند: «إنما» دلالت می کند بر حصر وصف در موصوف، یا موصوف در وصف.
حصر موصوف در وصف، مثل «إنما زید فقیه»؛ مفاد این جمله: زید، در علوم مختلف، فقط فقیه است؛ طبیب نیست، فیلسوف نیست.
قسم دوم، حصر وصف در موصوف است؛ یعنی در خصوص این موصوف است. «إنما الفقیه زید»؛ یعنی فقیه، منحصر است به زید. این وصف فقیه، فقط و فقط در زید است.
مدلول اول (منطوق)
باید از جمله ای استفاده کنیم که حصر حکم در موضوع باشد: «إنما الواجب اکرامُه، الفقیر.». مفاد و منطوق این جمله، این است که فقیر واجب الاکرام است، در دلالت این جمله بر این منطوق، شکی نیست.
مدلول دوم (مفهوم)
آیا مفاد و مدلول دوم (غیر فقیر، واجب الاکرام نیست.) هم دارد؟ یا ساکت است؟ این جمله، نسبت به عدم اکرام غیرفقیر آیا ساکت است؟ یا دلالت می کند؟
در فارسی، در ترجمه، کلمة «فقط» را به کار می بریم؛ اگر بگوییم: «فقط زید واجب الاکرام است»، از این استفاده می شود که: «غیر زید، واجب الاکرام نیست.».
در دلالت این جمله بر مفهوم، ظاهراً اختلافی نیست؛ که از این جمله استفاده می شود که: «اکرام غیرفقیر، واجب نیست.». مرحوم آقای صدر و خوئی و دیگران فرموده اند: در این که «مفهوم دارد»، هیچ بحثی نیست. لذا اگر در روایت دیگری آمد که: «یجب اکرام العالم»، بین مفهوم جملة اول با منطوق این جملة دوم تعارض پیش می آید.
مدلول دوم آیا مفهوم است؟
وجدان ما هم همین را می گوید. إنما الکلام که آن مدلول دوم آیا مدلول مفهومی است؟ یا مدلول منطوقیِ کلام است؟ و للکلام تتمة. یک نکته ای در فارق بین مدلول مفهومی و منطوقی را إن شاءالله فردا متعرض می شوم.
 

[1] - استاد در خلال پرسش و پاسخ ها، این مثال را هم مفصل توضیح دادند: در «اکرم زیدا عند الزوال» مشهور می گویند: «عندالزوال»، هم می تواند قید وجوب (مفاد هیئت) باشد و هم می تواند قید اکرام (مادة اکرم) باشد. به نظر ما: به لحاظ «دلالت»: قید وجوب نمی تواند باشد؛ چون هیئت، مفهوم ندارد که مقیدش کنید. در مقام دلالت، به مفهوم اسمیِ «وجوب» می توانیم قید واردکنیم، اما این وجوبی که مفاد هیئت است، مفهوم وجوب نیست که مقیدبشود، به خاطر همان مبنایی که در حروف داریم که وضع بالعلامیه هستند. یا قید اکرام است، یا قید مکلف است. در این کلام، به حسب لفظی، قید اکرام است. اما به لحاظ مراد جدی، یا قید اکرام است، یا قید مکلف است. اما قید وجوب نمی تواند باشد. اما اگر گفت: «یجب عند الزوال اکرام زید»: «عند» به لحاظ «دلالت» قید خود «وجوب» است و حکم از مادة این فعل فهمیده می شود و ماده هم دالش اسمی است و لذا قابل تقیید است، به لحاظ ثبوت نمی تواند قید هیئتِ «اکرم» باشد.