جلسه 1394/11/14

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/مفهوم شرط /تنبيه ششم جمع عرفي در تعدد شرط و اتحاد جزاء

موضوع: مفاهیم/مفهوم شرط /تنبیه ششم: جمع عرفی در تعدد شرط و اتحاد جزاء
استدراکی از روز قبل
دیروز نباید عبارت «ترجیح» را به کار می بردم؛ چون برای بعضی باعث خلط با «ترجیح» به معنای مصطلح در باب «تعارض» شد. باید عبارت «تقدیم» را به کار می بردم.
مراد فقها از «جمع عرفی» این است که وقتی این دو خطاب را به دست عرف بدهیم، در احدالظهورین یا در هر دو ظهور تصرف می کند، تصرف هم ممکن است به تقیید، تخصیص یا امر دیگری باشد.
اگر دست مان از جمع عرفی کوتاه بشود، می رویم سراغ ترجیح؛ که یک دلیل را ترجیح داده و دیگری را کناربگذاریم.
«ترجیح»، به لحاظ «مرجحات» دو اصطلاح دارد: یا مرجِّحْ شرعی و منصوص در اخبار تعارض است، یا غیرمنصوص بوده و تنها طبق سیرة عقلاست؛ مثلاً ادعا شده که در سیرة عقلا خبر اوثق بر خبر ثقه مقدم می شود، یا خبر راوی متعدد را بر خبر واحد مقدم می کنند. مشهور بین علمای ما، ترجیح را محصورکرده اند در مرجحات منصوصه.
حل تعارض
خلاصة آنچه گذشت
گفتیم: دو جملة شرطیه داریم که شرط متعدد است ولی جزاء واحد است، در مثال معروف، فرض کردیم اذان مخفی شده ولی جدران مخفی نشده. منطوق دلیل اول (إذا خفی الأذان فقصر) می گوید: «وظیفة تو قصر است»، مفهوم دلیل دوم (إذا خفیت الجدران فقصر) می گوید: «وظیفة تو قصر نیست». تعارض بین اطلاق منطوق دلیل اول با مفهوم دلیل دوم رخ می دهد. در این تعارض چه باید بکنیم؟
گفتیم: ولو ابتداءً تعارض بین یک منطوق و یک مفهوم است، اما درواقع تعارض بین دو منطوق است؛ چون مفهوم دائماً یک مدلول تبعی است؛ اگر آن منطوق نبود، این مفهوم هم نبود. پس اگر بخواهیم تعارض را برداریم، باید در منطوق هم تصرف کنیم. در اینچا چه باید کرد؟
مراحل حل تعارض
ابتدا باید جمع عرفی کرد، جمع عرفی همیشه اولین قدم است. اگر جمع عرفی نداشتیم، باید احدالدلیلین را (به مرجِّحات منصوصه یا غیرمنصوصه) بر دیگری ترجیح بدهیم. اگر متکافئ بودند و ممکن نبود احدهما را بر دیگری ترجیح داد، دو دلیل تساقط می کنند و لذا باید به عام فوقانی و سپس اصل عملی مراجعه کرد.
جمع عرفی
اما جمع عرفی همیشه اولین قدم است. آیا در مانحن فیه جمع عرفی داریم؟ در مانحن فیه، برای جمع عرفی، دو ظهور داریم. اگر توانستیم عرفاً از یکی از این دو ظهور رفع ید کنیم، جمع عرفی کرده ایم.
در مانحن فیه دو ظهور داریم
آن دو ظهوری که در مانحن فیه گفته شده، ظهور در «علیت تامه» و «انحصار» است؛ گفته شده از ادات شرط فهمیده می شود که: «خفاء اذان، تمام العلت است.»؛ یعنی وجوب قصر، معلول است نسبت به «خفاء اذان»، نه نسبت به «خفاء اذان و امر آخر». ظهور دوم این است که از ادات شرط «علیت منحصره» فهمیده می شود؛ یعنی فقط اذان باعث وجوب قصر می شود.
عرفاً در کدام ظهور تصرف می شود؟ در علیت تامه یا در انحصار؟ عرفاً در اضعف الظهورین تصرف می شود.
ظهور در انحصار، اضعف است
ظهور اضعف، ظهور در انحصاریت است؛ چون علاوه بر این که وجدان ما می گوید، تمام نزاع، سر منحصره بودن است؛ کسی روی استلزام بحث نکرده، همه روی انحصار بحث کرده اند. پس تردیدی نیست که انحصار اضعف است. پس وقتی که به دست عرف داده می شود، به تعبیر علمای ما، تقیید «أو»ی را می فهمد.
چند مثال عرفی
مثال هایش در محاورات عرفی زیاد است، ولی کسی جمع بین شرطین نمی فهمد که از علیت تامه بودن رفع ید کند.
فرض کنید معلمی به شاگردش بگوید: «هر کس آن قصیده را حفظ کند، یک نمرة20 به او می دهم.»، چند روز بعد بگوید: «هر کس از روی این متن بنویسد، یک نمرة20 به او می دهم.»، آیا عرف می گوید: «استاد تناقض گفته»؟ فهم عرفی هم این است که اگر یکی از این دو کار را انجام بدهد، 20 می گیرد.[1]

اگر بگویند: «اگر آب به 100درجه برسد، می جوشد.»، بعد بگویند: «اگر فلان اسید را در آب بریزید، آّب می جوشد.»، اصلاً این معنا به ذهن نمی آید که: «باید هر دو باشد تا بجوشد.».[2]

فرض کنید مولا بگوید: «اگر زید را دیدی، اکرامش کن.»، چند روز بعد بگوید: «اگر زید به مسجد رفت اکرامش کن.»، چند روز بعد بگوید: «اگر نزدت آمد، اکرامش کن.»، هیچ کس اینطور نمی فهمد که باید این سه با هم جمع بشود تا اکرامش واجب بشود.[3]

نتیجه
پس طبق مبنای مشهور (که خود جملة شرطیه دلالت بر مفهوم می کند)، باید جمع عرفی کنیم به تقیید به «أو» و رفع ید از ظهور دو دلیل در انحصار و درنتیجه کنارگذاشتن مفهوم دو دلیل. نتیجه این می شود که: إذا خفی الأذان أو الجدران فقصر».
ثمره
در شریعت، این موارد زیاد نیست، حتی همین عبارت «إذا خفیت الجدران» هم در روایات نیست. در روایات فقط «إذا خفی الأذان» هست. البته این مضمون هم هست که: «شخص از اهل بلد مخفی بشود»، ولی چون این مسأله برای خود شخصی که از بلد دورمی شود قابل احراز نیست، در رساله ها به این نحو نوشته اند که اهل بلد (یا دیوارهای بلد) از آن شخص مخفی بشود.
مقام ثانی: طبق مختار
مرور مختار در مفهوم شرط
موضوع له جمل شرطیه
طبق مختار، ادات شرط وضع شده برای دلالت بر استلزام و علیت تامه.
مفهوم، موضوع له جملة شرطیه نیست
ولی از جملة شرطیه، انحصار فهمیده نمی شود و لذا مفهوم اثبات نمی شود. از «إن کان النهار موجودا فالشمس طالعة» می فهمیم که وجود نهار، ملازم با طلوع شمس است. اما آیا طلوع شمس ملازم با امر دیگری هم هست یا نه؟ این دلیل، ساکت است.
مفهوم را از مقارنات می فهمیم
گفتیم که مفهوم را از مقارنات استفاده می کنیم:
تحدید
مثل «تحدید»؛ از «إن جاءک زید فأکرمه» می فهمیم که موضوع وجوب اکرام، مجیء زید است. اما آیا وجوب اکرام موضوعات دیگری هم دارد؟ متکلم، در این کلام، نسبت به موضوع دیگر ساکت است. اگر احرازکنیم که در مقام تحدید است، می فهمیم که حدود و ثغور حکمش فقط یک موضوع است و لذا مفهوم اثبات می شود.
اطلاق مقامی
گاهی انحصار را از اطلاق مقامی استفاده می کنیم؛ که متکلم در مقام بیان حکم شرعی بوده ولی فقط یک موضوع ذکرکرده، پس فقط همین یک موضوع را دارد و لذا موضوع های دیگر، این حکم را ندارند. این می شود اطلاق مقامی.
خلاصه
ادات شرط و هیئت جملة شرطیه، به نحو «وضع به علامیت» دلالت دارد بر «علیت تامه و استلزام شرط نسبت به جزاء». اما این که موضوع دیگری ندارد را از اطلاق مقامی یا تحدید استفاده می کنیم.
جمع عرفی در مانحن فیه
سیرة محاوره ای عرف، بر این است که: اگر کلامی با چیزی ناسازگار باشد، ظهور آن کلام حجت نیست. وقتی مولا گفت: «أکرم جیرانی» شامل زید هم می شود. اگر هفتة بعد بگوید: «لاتکرم زیدا»، یا نسخ است یا تخصیص، و چون دربارة شارع بی معناست، پس معنایش فقط تخصیص است؛ از این لحظه به بعد، این ظهور، از حجیت می افتد، نه این که وارد نزاع با مولا شویم که: «چرا دو تا حرف متناقض زدی؟!».
در مانحن فیه گفتیم: این انحصار یا توقف را، از «اطلاق مقامی» یا از «مقام تحدید» می فهمیم. اگر ابتدا گفت: «إن جاءک زید فأکرمه»، به دلالت وضعی می فهمیم که: «مجیء، مستلزم وجوب اکرام است.»، و از مقارنات می فهمیم که: «علت وجوب اکرام، فقط مجیء است.». اگر مدتی بعد گفت: «إن رأیته فأکرمه»، به ظهور جملة اول در «علیت تامه» که از موضوع له ادات شرط فهمیدیم، دست نمی زنیم، بلکه فقط می فهمیم که ظهور جملة اول در انحصار (که به قرینة مقارنات فهمیده شده بود)، حجت نیست.
مقام تحدید یا اطلاق مقامی، ضابطه مند نیست، در هر موردی باید بررسی کنیم.
طبق نظر مشهور، قرینة منفصل، هادم ظهور نیست، بلکه فقط می تواند از حجیت بیندازدش. ولی ما قائلیم که تارة ظهور را از حجیت می اندازد، و تارة ظهور را بقاء ساقط می کند.
نتیجه
اگر دو جملة شرطیه با هم تعارض کنند به نحوی که شرط متعدد باشد و جزا واحد، به اصطلاح تقیید «أو»ی واردمی کنیم و می گوییم: «إذا جاءک زید أو رأیته، فأکرمه».
 

[1] - اشکال: اگر کسی اینجا هر دو کار را بکند و معلم فقط یک 20 به او بدهد، او معترض می شود. پس معلوم است که در مانحن فیه تکلیف واحد نیست. مباحثه: منظور استاد، نمرة آخر سال، در یک درس است که یک نمره بیشتر نیست. نه نمرات وسط سال که می تواند چند نمره بدهد.

[2] - اشکال: شاید وقتی که آن اسید را در آب بریزیم، با همین اسید به جوش برسد. مباحثه: اولاً معلوم نیست که به صددرجه برسد، ممکن است به پنجاه درجه برسد و قُل قل کند. ثانیاً می شود مثل را اینطور بیان کرد: اگر در کنار دریا آب را تا صد درجه برسانی، می جوشد. اگر بالای کوه آب را تا هشتاد درجه برسانی، می جوشد.

[3] - مثال دیگری در مباحثه: زید کلید خانه اش را به همسایه اش می دهد و می گوید: «اگر پسر بزرگم آمد، این کلید را به او بده.»، و فردا می گوید: «اگر پسر کوچکم آمد، این کلید را به او بده.».