جلسه 1394/11/06

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/مفهوم شرط /تنبيه اول توجيه مفهوم نداشتن جملة شرطية خبريه

موضوع: مفاهیم/مفهوم شرط /تنبیه اول: توجیه مفهوم نداشتن جملة شرطیة خبریه
خلاصه مباحث گذشته:
گفتیم ما از کسانی هستیم که قائلیم جملة شرطیه فاقد مفهوم است، بلکه این مفهوم، از عوامل خارجی مثل تحدید و اطلاق مقامی و علم خارجی ناشی می شود، و لذا ارتباطی با مفهوم جملة شرطیه ندارد.
تنبیهات
در بحث امروز وارد تنبیهات می شویم، در تنبیهات اموری مطرح می شود که این بحثِ مفهوم نداشتن جملة شرطیه روشن تر می شود.
تنبیه اول: توجیه مفهوم نداشتن جملة شرطیة خبریه
مقدمه
محل نزاع
نقضی شده به قائلین به مفهوم شرط؛ که اگر مفهوم دارد، چرا جملة شرطیة خبریه فاقد مفهوم است؟ مثلاً از جملة «إذا شربت السم فسوف تموت» هیچ کس استفادة مفهوم نمی کند که: «إذا لم تشرب السم فلاتموت». و مشهور هم که در جملة شرطیة انشائیه قائل به مفهوم شده اند، برای جملة شرطیة خبریه قائل به مفهوم نشده اند. خارجاً می دانیم که: «ادات شرط، یک وضع واحد بیشتر نداشته.»، و «در جملة خبریه و انشائیه، ادات به یک معنی به کار گرفته می شود.»، پس چطور وجدان و ارتکاز ما می گوید: «جملة شرطیة خبریه، فاقد مفهوم است.»؟!
اصعب مشاکل
مرحوم آقای صدر فرموده اند: «توجیه مفهوم ندشتن جملة شرطیة خبریه، اصعب مشاکلِ این بحث، و بزرگ ترین چالش این بحث است.»؛ این تعابیر ایشان نشان می دهد که خود ایشان خیلی فکرکرده تا بتواند این شبهه را دفع کند.[1]

مرحوم آقای خوئی هم سعی کرده اند که این شبهه را جواب بدهند. هر دو بزرگوار از یک طرف قائل به مفهوم هستند و هر دو شان هم قائل هستند که جملة شرطیة خبریه مفهوم ندارد.
جواب اول: قصد حکایت واقع (مرحوم خوئی)
جواب اول، از مرحوم آقای خوئی است. مصابیح الاصول، اخیراً در چهار جلد چاپ شده است: ج2ص12. ایشان فرموده است: هیئت جملة خبریه، وضع شده برای حکایت از واقع، یا به تعبیری برای قصد از حکایت واقع. لذا مدلولش مدلول تصدیقی است کما این که مدلول هیئت در جملة انشائیه برای اعتبار و ابراز وضع شده و در جملة خبریه برای حکایت یا قصد الحکایت وضع شده. وقتی می گوییم: «إذا شرب زید السم فیموت»، می فهمیم که متکلم قصدکرده حکایت از موت را علی تقدیر شرب السم. اما علی تقدیر عدم شرب سم، اصلاً قصد حکایت ندارد و ساکت است. لذا نسبت به تقدیر دوم (عدم )، نه قصد حکایت دارد از شرب، و نه قصد حکایت دارد از عدم شرب. چون علی تقدیر «انتفاء شرط» ساکت است و قصد حکایتی ندارد، لذا جملة شرطیة خبریه فاقد مفهوم است.
بر این جواب، دو تا اشکال وارد است:
اشکال اول: می فهمیم که متکلم قصد حکایت دارد
این که می گوییم: «هیئت جملة خبریه، وضع شده برای حکایت یا قصد الحکایت.»، معنایش این است که: «از جملة خبریه می فهمیم که متکلم، قصد حکایت دارد.»، نه این که معنایش این است که: «اگر قصد حکایت داشته باشد، مضمونش را می فهمیم.». بنابراین از جملة خبریه می فهمیم که: «متکلم، چنین قصدی داشته.»، الا این که قرینه ای به کار ببرد که قصد حکایت ندارد.
وقتی من گفتم: «زید عادل» و قرینه ای بر خلاف نبود، سامع به این معنا تصدیق می کند، ولو قصد من اخبار نبوده. چون مدلول، تابع «وضع» است، نه این که تابع «قصد» است. پس این که «جملة خبریه، برای قصدالحکایت وضع شده»، به این معناست که اگر قرینه نیاوریم، سامع این قصدالحکایت را می فهمد. اگر گفتیم: «جملة شرطیه دو مدلول دارد: منطوق و مفهوم.»، اگر قرینه بر خلاف نگذارد، ما می فهمیم که قصد حکایتِ هر دو مدلول را داشته است.
اشکال: اشکال شما، طبق مبنای آقای خوئی وارد نیست؛ چون ایشان قائل است که دلالت تابع قصد است.
پاسخ: ایشان دلالت را تابع اراده می داند به نحو اخذ در وضع؛ می گویند: «قصد» در «وضع» اخذشده.
اشکال دوم: در مدلول التزامی، قصد لازم نیست
اشکال دوم این است که این که گفته اند: «ما قصدالحکایت را می فهمیم»، فقط در مدلول مطابقی است. در مدلول التزامی قبول کرده اند که قصد لازم نیست؛ یعنی مدلول التزامی فهمیده می شود ولو متکلم آن را قصد نکرده باشد. اینطور نیست که به عدد مدالیل التزامی قصد حکایت داشته باشد. مثلاً شخصی به ما می گوید: «زید فی المسجد»، مدلول التزامی اش این است که: «زید لیس فی الحمام» با این که متکلم از این مدلول التزامی غافل بوده.
اگر گفتیم: «هیئت یا ادات شرط، وضع شده برای نسبت توقفیه.»، پس مفهوم می شود مدلول این کلام ولو قصد هم نکند. پس این فرمایش ایشان که می گویند: «قصدالحکایت را می فهمیم»، فقط درخصوص مدلول مطابقی است، و لذا مفهوم که طبق نظر مشهور مدلول التزامی است، قصدالحکایت را نمی رساند.
جواب دوم: جزاء معلَّق نیست، اِخبار معلق است
مرحوم آقای صدر خیلی فکرکرده و سعی کرده تبیین کند، بحوث:ج3،ص174.
ایشان فرموده: در جملة خبریة «مات زید»، مدلولْ «موت» نیست، «اخبار از موت زید» است. در قضیة شرطیة خبریة «إذا شرب زید السم، فیموت.» هم، «موت» معلَّق ما نیست، بلکه «اخبار از موت» معلق ماست.[2]

همانطور که ایشان فرموده اند، واقعاً صعب است.
اولاً این جواب، معنای محصلی ندارد
این فرمایش ایشان قطع نظر از این که خلاف ارتکاز روشن ماست که: «آنچه معلق است، موت است نه اخبار.»، فی نفسه معقول نیست؛
چون اگر مراد از این «اخبارِ معلق»، اخبار به مضمون جملة شرطیه است، این اخبار، معلق نیست، منجَّز است.
اگر مراد، اخبار به مضمون جزاء است، جزاء، خبر هست، اما اخبار نیست؛ چون در جملة شرطیه، به جزاء خبر نمی دهم، از ملازمه خبرمی دهم. لذا ممکن است جزاء کاذب باشد ولی جملة شرطیه صادق باشد مثل: «إن کان زید حمارا کان ناهقا».
و اگر مراد ایشان اخبار به جزاء در غیر این جملة شرطیه است، و لذا مثلاً منظور متکلم در مثال مذکور این است که: «أنت سوف تموت»، این اخبار، معلق بر شرب سم نیست.
پس این فرمایش ایشان، معنای محصَّلی ندارد.
ثانیاً دو لازمة باطله دارد
علی رغم این که این فرمایش ایشان، معنای محصلی ندارد. اما لااقل دو اشکال بر فرمایش ایشان هست. وقتی کسی بخواهد مشکلی که در غایت صعوبت است را حل کند، ممکن است حرفی بزند که متوجه لوازمش نباشد، ما دو تا از لوازم را می گوییم.
لازمة اول: صدق قضیة شرطیه، منوط به اخبار است
اشکال اول، این است که اگر گفتیم: «اخبار، معلق بر شرط است.»، پس صدق این قضیة شرطیه، منوط به اخبار است، نه منوط به موتِ بعد از شرب. لذا اگر شرب سم کرد و من اخبارکردم که: «سوف تموت»، این قضیة شرطیه، به صرف این اخبار من (ولو موتی رخ ندهد) صادق است، خصوصاً اگر اخبار همین الآن معلق شده باشد؛ در این صورت، همین الآن من خبر دادم و لذا (حتی اگر شرب سم هم رخ ندهد) صادق است.
پس اگر الآن معلق شده باشد، این قضیه صادق است؛ چون همین الآن دارم خبرمی دهم. و اگر بعد از شربْ معلق شده باشد، بعد از شرب اگر خبر از موت بدهم، صادق است.
لذا نمی شود گفت: «اخبار، معلق است.».
اگر کسی گفت: «زید ثقة»، قولش حجت است، اما اگر گفت: «من معتقدم به وثاقت زید»، وثاقت زید اثبات نمی شود. ؟؟؟
لازمة دوم: جملة شرطیة خبریة دارای حکم باید فاقد مفهوم باشد
اشکال دوم که دیگران هم فرموده اند، این است که اگر ما از یک حکم شرعی خبر دادیم و گفتیم: «إذا زالت الشمس، تجب علیک الصلاة.»، پس این جمله باید فاقد مفهوم باشد. و حال این که قائلین به مفهوم، فرقی نگذاشته اند که امام به جملة انشائیه بگوید یا به جملة خبریه بگوید. یعنی کسانی که قائل به مفهوم هستند، در جملة خبریة دارای حکم شرعی هم مفهوم قائل هستند. در حالی که اگر شما اخبار را معلق کرده باشی، نباید مفهوم داشته باشد.
جمع بندی
این که «جملة خبریه، فاقد مفهوم است.»، تقریباً[3]
مورد اتفاق است. و کسانی که قائل به مفهوم داشتن جملة شرطیة انشائیه شده اند، نتوانسته اند مفهوم نداشتن جملة شرطیة خبریه را توجیه کنند.
طبق مختار که قائل شدیم: «جملة شرطیه، فاقد مفهوم است.»، مشکلی برای توجیه مفهوم نداشتن جملة شرطیة خبریه نداریم. بلکه مفهوم نداشتن جملة خبریه، اگر نگوییم: «ادلّ دلیل است»، ادل مؤید است بر این که: «جملة شرطیه، مفهوم ندارد.». و ما اگر مفهوم می فهمیم، از ادات شرط و هیئت جملة شرطیه نمی فهمیم، بلکه از همان عوامل خارجی می فهمیم که ناشی از عنایت فائقه ای است که در بسیاری از جمل شرطیه وجود دارد.
 

[1] - لايستفيد أحدٌ من مثل هذه الجملةِ الدلالةَ على خلود زيد و عدم موته أبداً إذا ما لم يشرب السم. فهذا الوجدان، بحسب الحقيقة من أهم المصادرات الوجدانية في باب الجمل الشرطية الداعية إلى إنكار المفهوم لها. فالتنسيق بين هذا الوجدان و وجدانية المفهوم في الجملة الشرطية الإنشائية، أمر يبدو صعباً جداً على مستوى النظرية؛ إذ أيّ فرق بين أداة الشرط الداخلة على الجملة الخبرية أو الداخلة على الجملة الإنشائية بعد أَنْ كانت الأوضاع في الهيئات نوعية لا شخصية؟.

[2] - انّا حققنا في محله انَّ مفاد الجملة الخبرية ليس هو النسبة الواقعية الخارجية...، و على هذا الأساس يتضح انَّ المعلَّق على الشرط في قولنا «إذا شرب زيد السم سوف يموت»، ليس هو موت زيد المتضمن لنسبة خارجية ناقصة هي نسبة عروض الموت إلى زيد. بل المعلّق، هو النسبة التصادقية الذهنية بين الذات التي عرض عليها الموت و بين زيد التي هي مدلول الجملة التامة في الجزاء، أي النسبة الحكمية الاخبارية. فيكون المعلّق، هو اخباره بالموت، لا واقع الموت. فيكون الناتج من دلالة الجملة على التعليق، انتفاء النسبة الحكمية و الاخبار عن موته عند انتفاء الشرط لا انتفاء موته الخارجي.

[3] - این که می گویم: «تقریباً»، به خاطر وجدان خلاف غیرمعتنابه نیست. بلکه به این خاطر است که تتبع نکرده ام تا همة اقوال را ببینم؛ تا آن جایی که اقوال را دیده ام، خلافی نبوده است.