جلسه 1394/11/05

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/مفهوم شرط /توجيه ارتكاز مفهوم داشتن عند المشهور

موضوع: مفاهیم/مفهوم شرط /توجیه ارتکاز مفهوم داشتن عند المشهور
خلاصه مباحث گذشته:
ماحصل مختار
گفتیم که: در خطاب تشریع، در نظر مشهور، خود طلب و ردع، مشروط به شرط است و دائماً جزئی است، لذا معنی ندارد که خطاب تشریع دارای مفهوم باشد.
اما در خطاب تبلیغ گفتیم که این خطاب، ارشاد به تشریع است؛ از این خطاب استفاده می کنیم که موضوع مجیء زید است، آیا می شود از این خطاب استفاده کرد که شارع تشریع دیگری (نه به نحو مطلق و نه به نحو مشروط) ندارد؟ گفتیم: بهترین تقریبی که می توانیم از آن استفاده کنیم، کلام مرحوم آقای صدر است که جملة شرطیه دلالت بر توقف دارد. گفتیم: قطع نظر از اشکالات، باز از این تقریب به دست نمی آید که تشریع دومی در کار نیست.
ماحصل مختار ما این است که نهایت دلالتی که خطاب تبلیغ دارد، این است که شارع مقدس تشریعی دارد که همان وجوب اکرام است، و موضوعش هم مجیء زید است. اما نسبت به این که: «آیا تشریع دومی هم دارد یا ندارد؟»، ساکت است.
توجیه ارتکاز مفهوم داشتن شرط
ارتکاز فقها این بوده که شرط مفهوم دارد
مفهوم شرط، در اینجا، این اشکال پیدامی شود که: ما با این وجدان و ارتکازمان چه کنیم؟ مشهور فقها گفته اند: «مفهوم دارد»، این شهرت نشان می دهد که ارتکازشان این بوده است.
این را بارها گفته ام که فلاسفه و متکلمین، عمدتاً امری را وجدان می کنند بعد اثبات می کنند؛ متکلمین و فلاسفه، کسانی بوده اند که معتقد به خداوند بوده اند بعد خواسته اند این مدعایشان را اثبات کنند. یک فیلسوف ابتدا اصالت الوجود را وجدان می کند سپس سعی می کند این وجدانش را مبرهن کند.
پس شهرت بین علمای ما هم نشان می دهد که یک وجدان و ارتکاز عرفی داشته اند که شرط مفهوم دارد. این وجدان و ارتکاز عرفی، از کجا ناشی شده است؟
این ارتکاز سه عامل دارد
ما از کسانی هستیم که این ارتکاز و وجدان را منکر نیستیم، اما برای این وجدان و ارتکاز، سه عامل را قائلیم که هیچ ارتباطی به مفهوم جملة شرطیه ندارد. این سه عامل بوده که به ارتکاز ما کمک می کرده است.
مقدمه
چرا این سه عامل، باعث مفهوم داشتن جملة شرطیه نمی شود؟[1]

این سه عامل، در بسیاری از موارد وجود دارد، لذا باعث ارتکاز ما شده است. ولی چون همیشگی نیست، لذا باعث مفهوم داشتن جملة شرطیه نمی شود.
به علاوة این که این سه عامل، بیرون از جملة شرطیه است و لذا اگر به خاطر این سه عامل، از جملة شرطیه مفهوم بفهمیم، از جملة شرطیه نفهمیده ایم. استاد، در چند خط قبل که فرمودند: «هیچ ارتباطی به مفهوم جملة شرطیه ندارد» و نیز در پاسخ به یکی از سؤال ها که فرمودند: «باید وضع شده باشد»، اشاره به همین مطلب داشتند.
اشتراط، یک مؤونة زائده دارد
این را دقت کنید که اشتراط مثل «إن جاءک زید فأکرمه»، یا توصیف مثل «فی الغنم السائمة زکاة»، یا تقیید مثل «یجب عند المجیء اکرامه»، اینها فعل متکلم است. و در این افعال، در اشتراط، یک مؤونة زائدی هست یک عنایت فائقی هست که در تکلم ما، به ما کمک می کند؛ خیلی فرق است که بگوییم: «فی الغنم السائمة زکاة» یا بگوییم: «إذا کان الغنم سائماً ففیه زکاة»، در اشتراط یک عنایت فائقی هست.
1- تحدید
گفتیم که اشتراط، نسبت به تقیید یا توصیف، یک عنایت زائده و فائقه دارد. خود عنایت فائقه داشتن در اشتراط، کمک می کند که این فعل گفتاری ظهور داشته باشد در این که این شخص متکلم و لافظ، در مقام تحدید است.
تحدید، یعنی متکلم در مقام معین کردن است. تحدید، در اصطلاح، فعل رفتاری است که در جملة شرطیه با فعل گفتاری مقارن شده است. خود این فعلِ رفتاریِ تحدید، معنادار است؛ وقتی که متکلم، به جای تقیید یا توصیف، از اشتراط استفاده می کند، نشان از یک عنایتی دارد که اگر تقیید یا توصیف به کار می برد، این عنایت را نمی رساند. لذا اشتراط، به این فعل گفتاری، ظهور تحدیدی می دهد؛ که متکلم در مقام تحدیدکردن و معین کردن است. لذا «تحدید»، با مفهوم داشتن متناسب می شود.
چرا تحدید به جملة شرطیه مفهوم نمی دهد؟
سؤال: آیا این معنا، همان انحصار است؟
پاسخ: خیر، می فهمیم که حدود حکم شرعی را دارد بیان می کند. نتیجه اش با انحصار یکی است چون خارج از حد را نفی می کند، اما بیانش همان انحصار نیست. انحصار اصطلاحاً جایی است که از ادات حصر استفاده کنیم.
پس تحدید چون یک فعل رفتاری است، نمی توان از آن ظهورگیری کرد و گفت که: «جملة شرطیه، همان نتیجة انحصار را دارد و لذا مفهوم دارد.»، بلکه دائماً باید به حال متکلم و قرائنن کلام نگاه کرد.
سؤال: چرا در مقام «تحدید» از جملة شرطیه استفاده می کنیم؟
پاسخ: چون اشتراط عنایت فائقه دارد، لذا با «تحدید» تناسب بیشتری دارد، لذا با عنایت فائقه، پی می بریم که در مقام «تحدید» است.
سؤال: چرا همین مقام «تحدید» را دلیل بر مفهوم داشتن نمی گیرید؟
پاسخ: باید به حدی برسد که تحدید احرازبشود. ما داریم ارتکاز را توجیه می کنیم. ارتکاز به خاطر مقارناتی است که زیاد اتفاق افتاده است.
سؤال: جملة شرطیه اگر ظهور در تحدید داشت، مفهوم داشت؟
پاسخ: باید به حد وضع برسد.[2]

سؤال: آیا می شود گفت: «دائماً قرینه بر عنایت هست»؟
پاسخ: بله؛ دائماً عنایت فائقه هست، ولی همیشه با «تحدید» تناسب ندارد، گاهی با تحدید تناسب دارد، گاهی دو عامل دیگری که می گوییم تناسب دارد، و گاهی هم ممکن است با هیچ یک از این سه عامل تناسب نداشته باشد.
2- اطلاق مقامی
عامل دومی که مؤثر است، اطلاق مقامی است؛ یعنی متکلم در مقام بیان موضوع و حکم است. و این اطلاق مقامی، غیر از آن تحدید است. و این اطلاق مقامی، تناسب با اشتراط دارد که عنایت زائده در آن است. این تناسب، گاهی به حدی می رسد که «اطلاق مقامی» برداشت می شود. اطلاق مقامی، یعنی در مقام بیان تمام الموضوع و تمام الحکم بوده و فقط همین یک موضوع را ذکرکرده، نتیجه این می شود که اگر موضوع دیگری هم داشت ذکرمی کرد.
سؤال: اطلاق مقامی، چه فرقی با تحدید دارد؟
پاسخ: اطلاق مقامی، سکوت است؛ یعنی در مقام بیان بود و فقط گفت: «إن جاءک زید فأکرمه» و نگفت: «إن رأیت زیدا فأکرمه». اما تحدید ظهور فعل است. تحدید، فعل وجودیِ شخص است، به خلاف اطلاق که فعل عدمی است.
3- علم خارجی
عامل سوم، عبارت است از علم خارجی؛ یعنی ما می دانیم که مولا یک تشریع بیشتر نداشته. گفتیم که: وقتی خطاب مبلغْ اشتراط باشد، ارشاد می شود به این که: «موضوع، مجیء زید است.». اگر علم خارجی داریم که مولا نسبت به «وجوب اکرام» یک حکم بیشتر نداشته، با توجه به این که از خطاب تبلیغی می فهمیم که شرطش در خطاب تشریعی همین مجیء زید است، نتیجه می گیریم که اگر این موضوع نبود، حکم وجوب اکرام هم نیست. لکن تصدیق به این که «این حکم، موضوع دیگری نداشته و لذا با انتفاء این موضوع، حکم هم منتفی می شود.»، به برکت آن علم خارجی است که: «شارع، اینجا فقط یک تشریع دارد.».
سؤال: علم خارجی را در جملة شرطیه از کجا به دست می آوریم؟
پاسخ: با توجه به دعب عرفی، می دانیم که: غنم، یک حکم زکات بیشتر ندارد.
اشکال: این عامل، در تقیید و توصیف هم هست
إن قلت: همین بیان در «فی الغنم السائمة زکاة» و در تمام تکالیف دیگر هم می آید که مثلاً شارع دربارة «غنم» فقط یک زکات جعل کرده، و موضوعش هم غنم سائمه است، پس زکات بر غنم های دیگر واجب نیست. پس با این بیان، هنگامی که علم خارجی داشته باشیم، وصف و قید هم مفهوم دارند. در حالی که می دانیم در ارتکاز مشهور، فقط جملة شرطیه مفهم دارد.
اولاً جملة شرطیه موضوع را تحدیدمی کند
موضوع تشریع، دو احتمال دارد: غنم، غنم سائمه. وقتی که مبلغ می گوید: «فی الغنم السائمة زکاة»، آیا می فهمیم که: «در غنم سائمه، زکات است.»؟ یا از این جمله می فهمیم که: «موضوع وجوب زکات، غنم سائمه است.»؟ در صورت اول (که بفهمیم: «غنم سائمه، زکات دارد.»)، به ضمیمة علم به تشریع واحد، اثبات نمی شود که: «غیر غنم سائمه، زکات ندارد.». اما در صورت دوم (که بفهمیم: «موضوع وجوب زکات، غنم سائمه است.»)، به ضمیمة علم به تشریع واحد، می فهمیم که: «پس غنم غیرسائمه، زکات ندارد.».
این، خیلی مهم است که این جملة شرطیه ارشاد است، مرشدإلیه اش این است که به خاطر «عنایت فائقه» موضوع زکات، «غنم سائمه» است. اما اگر گفت: «فی الغنم السائمة زکاة»، این «فی» ارشاد به چیست؟این «فی» ارشاد است به این که: «در عالم شریعت، در غنم سائمه زکات است.». اما موضوع، وجوب غنم سائمه است یا مطلق غنم است؟ توصیف یا تقیید، در این باره ساکت است. به خلاف جملة شرطیه که در این باره ساکت نیست؛ جملة شرطیه می گوید: «موضوع وجوب زکات، غنم سائمه است.».
اگر این جمله به نحو شرطیه گفته می شد که: «إن کان الغنم سائما ففیه زکاة»، می فهمیدیم که: «موضوع وجوب زکات، غنم سائمه است.»، و لذا به ضمیمة علم به «تشریع واحد»، می توانستیم نتیجه بگیریم که: «پس غنم غیرسائمه زکات ندارد.». اما حال که به صورت توصیف یا تقیید بیان شده، استفاده نمی شود که: «موضوع وجوب زکات، غنم است.»، بلکه فقط همینقدر می فهمیم که: «غنم سائمه، زکات دارد.».
لذا در توصیف یا تقیید، حتی به ضمیمة علم خارجی به تشریع واحد هم انتفاء عند الانتفاء اثبات نمی شود؛ چون ممکن است موضوع «غنم» باشد و لذا به «تشریع واحد» وجوب زکات برای مطلق غنم وضع شده باشد نه فقط برای غنم سائمه. حتی اگر موضوعش این باشد، تشریع های دیگر را نفی نمی کند.
پس اولاً از ضمیمة «علم به تشریع واحد»، به توصیف یا تقیید، انتفاء حکم عند انتفاء الوصف أو القید اثبات نمی شود، به خلاف جملة شرطیه که از ضمیمة «علم به تشریع واحد» به منطوق آن، انتفاء حکم عند انتفاء الشرط اثبات می شود.
ثانیاً انتفاء حکم را از خود منطوق نمی فهمیم
ثانیاً نه تنها توصیف و تقیید، بلکه حتی جملة شرطیه دربارة این که «تشریع دومی هم داریم یا نه؟» ساکت است. لذا اگر هم این حکم در غیر این موضوع منتفی بشود، این انتفاء حکم، مفهوم نیست، بلکه به برکت علم خارجی است.
 

[1] - این عنوان و مطالبِ ذیل آن، حاصل مباحثه است، البته از خلال فرمایشات استاد اصطیادشده است.

[2] - مقصود استاد این است که اگر به این حد رسیده باشد که جملة شرطیه وضع برای «تحدید» شده باشد، خود جملة شرطیه ظهور در تحدید و مفهوم داشتن دارد. لکن اگر به این حد نرسیده باشد و فقط از قرائن خارجی فهمیده باشیم کما این که در مانحن فیه (که تحدید را فعل رفتاری متکلم می دانیم)، پس این انتفاء حکم عند انتفاء الشرط، ظهور کلام و مفهوم جملة شرطیه نیست.