جلسه 1394/10/28

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/تنبيهات حقيقت مفهوم، و مفهوم شرط /

موضوع: مفاهیم/تنبیهات حقیقت مفهوم، و مفهوم شرط /
تنبیهات
گفتیم حقیقت مفهوم، عبارت است از مطلبی که ما از فعل گفتاری استفاده می کنیم، نه این که از لفظ یا کلام استفاده کنیم. قبل از این که وارد بحث بشویم، ینبغی التنبیه علی امور:
تنبیه اول: مفهوم موافق
اصولیون، مفهوم را به دو نوع مفهوم مخالف و مفهوم موافق تقسیم کرده اند. مفهوم مخالف یا مفهوم مخالفت، همان است که تا الآن از آن بحث کردیم؛ مثل استفادة مفهوم از «إن جاءک فأکرمه». در مثال «إن جاءک زید فأکرمه» از منطوقْ «وجوب اکرام» استفاده می شود و در مفهومْ «عدم وجوب اکرام» برداشت می شود.
اما مفهوم موافق یا مفهوم موافقت، این است که حکمی را که برای مفهوم به دست می آوریم، با حکم منطوق یکی است. مثلاً اگر داشته باشیم: «ضربُ زید حرامٌ»، منطوقش «حرمت ضرب زید» است، مفهومش «حرمت قتل زید» است. هر دو در حکم یکی هستند: «حرمت».
حقیقت مفهوم موافق
مفهوم موافق، به دلالت التزامی فهمیده می شود. اما ملازمة بین این دو، عرفی است، نه عقلی. یعنی ما از کجا می فهمیم که قتل زید حرام است؟ می گوییم: اگر در شریعت. ملازمه می بیند عرف بین حرمت ضرب و حرمت قتل. این، مدلول التزامی است به ملازمة عرفی. عقلاً هیچ محذری ندارد که «ضرب، حرام باشد.» ولی «قتل، جایز باشد.»؛ مثلاً ممکن است اگر زید را زدی، ممکن است دشمنت بشود، اما اگر بکشی اش، مشکلی برایت پیش نیاید.
پس مفهوم موافقت، مدلول التزامی کلام است به ملازمة عرفیه.
پس این دو مفهوم تحت یک تعریف داخل نمی شوند
از این بحث روشن می شود که ما هیچ وقت نمی توانیم یک تعریف جامعی ارائه بدهیم که هم مفهوم مخالف را شامل بشود و هم مفهوم موافق را. لذا یکی از معضلات اصولیین این بوده که دنبال تعریف جامعی بوده اند.
روی بیان ما روشن است که: چرا نمی توانیم تعریف جامعی ارائه کنیم که هم مفهوم مخالف را شامل بشود و هم مفهوم موافق را؟ چون مفهوم مخالف در نزد ما مدلول کلام نیست، به خلاف مفهوم موافق که مدلول کلام و لفظ است. لذا بعضی گفته اند: باید دو تعریف باید ارائه بدهیم: یک تعریف برای مفهوم مخالف، و یک تعریف هم برای مفهوم موافق. به جهت این که اینها از سنخ واحدی نیستند؛ یکی مدلول کلام است، و یکی مستفاد از یک فعل گفتاری است.
تنبیه دوم: دقت به تفاوت خطاب تشریع با خطاب تبلیغ
ما خطابات را تقسیم کردیم به خطاب تشریع و خطاب تبلیغ. خطاب تشریع، آن خطابی است که جعل با آن خطاب انجام می شود.
این تفصیل بین خطاب تشریع و تبلیغ در کلمات نیامده است. یکی از مباحثی که فوق العاده در این بحث مؤثر است، همین بحث مفهوم است. «إن جاءک زید فأکرمه» آیا خطاب تشریع است که می خواهیم ببینیم: «مفهوم دارد یا نه؟» یا خطاب تبلیغ است؟ در مباحث آینده باید به تفاوت این دو خطاب دقت داشته باشیم.
تنبیه سوم: فایدة بحث از مفهوم
این مفهومی که این همه در اصول بحث می کنند، فایده اش چیست؟ مفهومش این است که: «لایجب اکرامه عند عدم المجیء»، اگر این مفهوم نبود، اصل عملی برائت داشتیم. ثمرة عملی این بحث چیست؟
فایدة اول: عند التعارض
فایدة این بحث، در جایی پیدامی شود که خطابی بیاید که با مفهوم این جمله مخالف باشد: «إن رأیت زیداً فأکرمه». اگر گفتیم: «جملة «إن جاءک زید فأکرمه» مفهوم دارد، بین این دو خطاب تعارض می شود؛ بین مفهوم یکی با منطوق دیگری تعارض می شود. اگر گفتیم: «فاقد مفهوم است»، به هر دو خطاب اخذمی کنیم.
سؤال: آیا اینجا دائماً منطوق را مقدم نمی کنیم؟
پاسخ: جماعتی این را قبول ندارند.
فایدة دوم: جایی که مفهوم، مخالف با اصل باشد
ثمرة دیگر، جایی است که مفهوم، مخالف با اصل باشد؛ مثلاً حکم الزامی باشد مثل «إن جاءک زید فیجوز اکرامه». در این صورت اگر شرط مفهوم داشته باشد، چون مفهوم یک حکم الزامی است یعنی «عدم جواز اکرام زید»، پس بر اصول علمیه مقدم می شود. و اگر این جمله مفهوم نداشته باشد، به اصول عملیه اخذمی کنیم و برائت جاری می کنیم.
الفصل الأول: مفهوم الشرط
نگاه عرفی اولیه
مفهوم داشتن شرط واضح است
مشهور در نزد علما این است که جملة شرطیه مفهوم دارد؛ لذا اگر در روایت واردشده باشد: «إن جائک زید فأکرمه»، عند المشهور مفهوم دارد: «لایجب اکرامه عند عدم مجیئه». جماعتی استدلال نکرده اند و فقط به تبادر استنادکرده اند؛ گفته اند: به ارتکاز عرفی خودمان که نگاه می کنیم، می بینیم که مفهوم دارد.
این ارتکاز را قائلین، همه قائل بوده اند، لکن سعی کرده اند این ارتکاز را مدلَّل کنند؛ چون این مفهوم، با قواعد لغت و زبان هماهنگ نیست؛ چون مدلول مطابقی کلام نیست، و مدلول التزامی هم نیست. پس این چه مدلولی است که نه مدلول مطابقی است و نه مدلول التزامی؟! شاید اگر کسی بخواهد یک وجه ساده و روشنی بگوید، بگوید: ارتکاز عرفی است. لذا بعضی به روایاتی استدلال کرده اند که ائمه به آیاتی استدلال کرده اند از طریق مفهوم گیری. اگر ما این عرف را اثبات کنیم، مسأله تمام است.
الا این که نتوانیم ادلة منکرین را جواب بدهیم
إنما الکلام، در این استظهار عرفی است؛ وقتی به شبهات و ادلة منکرین دقت کنیم، این استظهارمان از بین می رود.
وجوه فنّی قائلین به مفهوم شرط
کمتر وجهی کسی گفته و دیگران اشکال نکرده اند؛ معمولاً هر کسی به وجوه دیگران اشکال کرده و خودش وجه دیگری بیان کرده، سپس بعدی ها آمده اند همین وجه را هم ردکرده اند.
مرحوم خوئی: وقتی معلَّقٌ علیه نبود، معتبَر هم نیست
مختار خودش را در دو سه خط در «اجود» گفته؛ هامش اجود، ج2، ص254.[1]
مرحوم آقای خوئی قائل است که جملة شرطیه اگر خبری باشد، فاقد مفهوم است، اگر انشائی باشد، مفهوم دارد. پس اگر کسی گفت: «إن قطعت رأس حیوان، یموت»، معنایش این نیست که: «اگر قطع رأسش نکردی، لایموت.». اما اگر بگوید: «إن جاءک زید فأکرمه»، این جمله مفهوم دارد که: «إن لم یجیء فلایجب اکرامه».
لذا یکی از معضلات جملات شرطیه این است که اگر ادات شرط این مفهوم را می رساند، چرا جملة شرطیة خبریه مفهوم ندارد؟!
ایشان می گویند: ما یک مبنایی در بحث «انشاء» داریم که روی مبنای ما خیلی روشن می شود که دارای مفهوم است؛ حقیقت «ایجاب»، اعتبار فعل است در ذمة عبد و ابراز این اعتبار. حقیقت انشاءِ «اذهب»، این است که این فعل را در ذمة عبد اعتبار کرده و بعد این اعتبار را ابرازکرده.
پس ما یک اعتبار» داریم که فعل نفسانی این مولاست، و یک معتبَر داریم و یک ابراز. اگر معتبَرش معلقّاً اعتبار بشود، معنایش این است که عند عدم تحقق آن معلقٌ علیه، معتبَر نیست. اعتبار، یک امر تکوینی است و تعلیق بردار نیست. امور اعتباری، تعلیق بردار است. پس وقتی معتبَرِ ما معلق بود، وقتی معلق علیه نبود، پس معتبر هم نیست.
آقای خوئی خیلی ساده اش کرده؛ گفته: حقیقت انشاء، همین اعتبار است. اگر معلق علیه نباشد، پس معتبر هم نیست.
 

[1] - ان حقيقة إنشاء الوجوب عبارة عن إظهار اعتبار كون فعل ما على ذمة المكلف. فإذا كان المعتبر بالاعتبار المزبور معلقاً على وجود شي ء مثلا، استلزم ذلك انتفائه بانتفائه. و لا يفرق في ذلك بين ان يكون الاعتبار مستفادا من الهيئة و ان يكون مستفادا من المادة المستعملة في المفهوم الاسمي باعتبار فنائه في معنونه . طبق آدرس نرم افزار: ج1ص420.