جلسه 1394/10/26

بسم الله الرحمن الرحیم



مفاهيم/ماهيت مفهوم /مفهوم چه نوع مدلولي است؟

موضوع: مفاهیم/ماهیت مفهوم /مفهوم چه نوع مدلولی است؟
مقصد سوم: مفاهیم
مقدمه: تحقیق حقیقت مفهوم
مدلولِ محل بحث در این مقصد
لفظ تقسیم می شود به مفرد و مرکب، و مرکب تقسیم می شود به تام و ناقص. در علم اصول، در بحث مفاهیم، از مدلول کلام صحبت می کنیم که همان مرکب تام است. مدلول یک کلام در علم اصول، تقسیم می شود به منطوق و مفهوم. به تعبیر کلامی، مدلول کلام، بر دو قسم است: یا مدلولی است منطوقی یا مدلولی است مفهومی.
منطوق و مفهوم
اگر مولایی به عبدش بگوید: «إن جاءک زید فأکرمه»، گفته شده که این کلام دو مدلول دارد: یک مدلول منطوقی که «وجوب اکرام زید»، و یک مدلول مفهومی که «عدم وجوب اکرام زید». کسانی که قائل به مفهوم شرط هستند، گفته اند: این جمله دو مدلول دارد. به مدلول اول گفته اند: «منطوق»؛ یعنی ما این مدلول را از «ما نُطق به» می فهمیم. اما مدلول دوم، از «ما نطق» فهمیده نشده، اما بالاخره از کلام فهمیده ایم، لذا به آن «مفهوم» می گویند.
توضیح سه دلالت مطابقی، تضمنی، و التزامی
در منطق
مراد منطقی از «دلالت الفاظ بر مدلول خودشان»، دلالت تصوری است.
در منطق، دلالت لفظ دائماً تصوری است. دلالت تصوری، به سه قصم است: مطابقی، تضمنی، و التزامی. و این التزامی را در لازم بین بالمعنی الأخص گفته اند. در اصول، سخن از دلالت التزامی تصدیقی است، خصوصاً در باب مفهوم. در تصدیق و در مدلول التزامی، هیچ فرقی بین بیّن و غیربیّن نیست. لذا میرزا یک اشتباهی کرده بین اصطلاح اصولی و اصطلاح منطقی؛ «دلالت بین بالمعنی الأخص» یک اصطلاح منطقی است، لذا خود اصولیین چنین تقسیمی نکرده اند که مدلول التزامی را به «بین بالمعنی الأخص» و «بین بالمعنی الأعم» تقسیم کنند.
منطقی ها متوجه شدند که هر لازمی را تصورنمی کنیم؛ مثلاً از تصور دود، آتش را تصورنمی کنیم. لذا گفتند: «لوازم دو قسم است: بین و غیربین.». اما در علم اصول، مدلول التزامی حجت است ولو بعد از برهان و استدلال به آن برسیم، ولو خود متکلم آن مدلول التزامی را انکارکند. شهیدصدر هم این اشکال را به مرحوم نائینی کرده است که: لازم نیست مدلول التزامی لازم بین بالمعنی الأخص باشد و لذا حتی اگر با استدلالی طولانی اثبات بشود، حجت است.
در اصول
در علم اصول، دلالتی که مد نظر اصولی است، هر سه دلالت است: تصوری و تصدیقی و نسبی.
دلالت تصدیقی، دائماً یا مطابقی است یا التزامی.
مدلول کلام، اگر مدلولِ مضمون کلام باشد، «دلالت مطابقی» است. اگر خارج از کلام باشد، «دلالت التزامی» است. دلالت التزامی، همیشه جایی است که یک قضیه ای داریم که آن قضیه، در صدق، ملازمه دارد با مضمون یک کلام. اگر این ملازمه عقلی باشد، التزامی عقلی است. و اگر عرفی باشد، التزامی عرفی است.
محل نزاع: مفهوم، چه مدلولی است؟
«إن جاءک زید، فأکرمه» اگر مفهوم داشته باشد (کما علیه المشهور)، ما یک مدلول دوم پیدامی کنیم که در اصطلاح اصولی، اسمش مفهوم است. یعنی همین کلام «إن جاءک زید» دلالت می کند بر این مضمون که «لایجب اکرام زید عند عدم مجیئه». به این مضمون، مدلول مفهومی می گوییم. این مدلول کلام، کدامیک از انواع دلالت هاست؟
مدلول مطابقی نیست
این مضمون، قطعاً منطوق کلام نیست؛ چون مضمون کلام نیست.
مدلول تضمنی نیست
مفهوم، مدلول تضمنی نیست؛ چون تضمنی، انتقال ذهن ماست از یک ادراک به ادراک دیگر. ادراک اول را «دال» می گویند، و ادراک دوم را «مدلول» می گویند. مدلول، یا تصور است یا تصدیق است یا نسبت (که اصولین متأخر این نسبت را اضافه کرده اند). و ما الآن سخن مان، در دلالت کلام است؛ که دائماً یک مدلول تصدیقی است. و ما در دلالت تصدیقی، چیزی به نام دلالت تضمنی نداریم.
مدلول التزامی نیست
مفهوم، مسلماً با کلام ملازمه دارد. این ملازمه، یا عقلی است یا عرفی.
قطعاً ملازمة عقلی ندارد؛ هیچ محذوری ندارد که شارع دو وجوب جعل کند: یک وجوب عند مجیء زید، و یک وجوب هم عند عدم مجیئه.
آیا ملازمة عرفیه هست؟ قطعاً هیچ ملازمه ای نیست بین «وجوب اکرام زید عن مجیئه» با «وجوب اکرام زید عند عدم مجیئه»؛ هیچ محذوری ندارد که شارع دو وجوب جعل کند. شارع وقتی می گوید: «لاتشرب الخمر» عرف ملازمه می بیند بین حرمت شرب و حرمت اشراب. اما آیا اینجا ملازمه است عرفاً بین حالت مجیء زید با حالت عدم زید؟!
شاهد
شاهد بر این که ملازمة عرفیه ندارد، این است که اگر مولا می گفت: «یجب اکرام زید عند مجیئه»، هیچ کس نمی گفت: «مفهوم دارد».
اشکال: چرا ملازمة عرفیه نیست؟
اشکال: شما «وجوب اکرام» را از دل جملة شرطیه خارج می کنید و به آن نگاه می کنید، لذا هیچ ملازمه ای بین آن و بین «مجیء زید» نمی بینید. چرا مفهوم را در دل جملة شرطیه نگاه نمی کنید؟ در این جملة شرطیه، دلالت التزامی عرفی است بین وجوب اکرام عند مجیء، و عدم وجوب اکرام عند عدم المجیء.
پاسخ: به مضمون کلام نگاه کنید
پاسخ استاد: به مضمون کلام باید نگاه کنید، نه به صیاغت کلام. اینجا اگر صیاغت کلام را عوض کنیم و بگوییم: «یجب اکرام زید عند مجیئه»، هیچ کس نمی گوید: «این کلام مفوم دارد».
نتیجه: گرفتاری اصولیین
پس «مفهوم،، نه مدلول مطابقی کلام است، و نه مدلول التزامی عقلی است و نه مدلول التزامی عرفی است! پس چه سنخ مدلولی است؟!
این مسأله، اصولیین را سخت گرفتارکرده است؛ تا آنجا که بعضی گفته اند: مفهوم، یک مدلول التزامی است غیر از «مدلول التزامی»های دیگر و توضیح نداده اند که: «تفاوتش چیست؟».
بعضی مثل آخوند مبهم گفته اند که: «مفهوم، لازمة خود کلام نیست، بلکه لازمة خصوصیتی از کلام است.»، اما بالاخره مدلول التزامی است یا نه؟ این را توضیح نداده اند.
اصولیین متأخر از خیر حل این شبهه گذشته اند؛ برخی مثل شهیدصدر گفته اند: «اگر الفاظ و محتوا را عوض کنی، این مدلول عوض نمی شود. پس معلوم می شود لازمة خود کلام است، نه لازمة خود موضوع.». ولی کلام مرحوم آقای صدر (که لازمة خود کلام است) هم مشکل را حل نمی کند؛ زیرا اولاً این کلام فی نفسه درست نیست[1]
، ثانیاً شما حقیقت مفهوم را نگفتی، خصوصیتی و اثری از آثار مفهوم را بیان کردی. مثل این است که بگوییم: ما هر قدر استقراکرده ایم، دیده ایم که: «هر جا که انسان هست، هوا هم هست.»، این حقیقت انسان نیست.
مختار
به جای این که وارد کلمات قوم بشویم، مختار خودمان را بگوییم. ابتداءً یک نقد را به صورت اجمال بگویم، بعد وارد تفصیلش بشوم.
نقد اجمالی بر اصولیین: مفهوم را از تلفظ می فهمیم نه از لفظ
اصولیین دائماً دنبال مدلول کلام بوده اند. لفظ، بدون تلفظ نمی شود. اصولیین فکرمی کرده اند که ما این مفهوم را از لفظ و کلام استفاده می کنیم، با این که هیچ ربطی بین کلام و مفهوم، نیست. مفهوم را از تلفظ می فهمیم، نه از لفظ. اگر گفتیم: «جملة شرطیه، مفهوم دارد.»، تلفظ به جملة شرطیه است که مفهوم دارد. این، اشکال مشترک همة انظاری است که در حقیقت مفهوم مطرح شده؛ که فکرمی کرده اند: مفهوم را از لفظ استفاده می کنیم. و حال این که ما اگر به مفهوم قائل شدیم، از تلفظ به لفظ می فهمیم، نه از لفظ.

[1] - اشکال سادة ما به این فرمایش، این است که نقض می شود به عکس نقیض؛ هر قضیه ای که صادق باشد، معنایش این نیست که: عکس نقیضش، مفهوم این کلام است.