جلسه 1394/08/24

بسم الله الرحمن الرحیم



نواهي/اجتماع امر و نهي /اقوال و مرحلة اول تعدد عنوان

موضوع: نواهی/اجتماع امر و نهی /اقوال و مرحلة اول: تعدد عنوان
اقوال در مسأله
شهید صدر: تعدد عنوان کافی است
یک نظریه این است که اجتماع امر و نهی ممکن است؛ چون کافی است متعلَّق امر و نهی، دو عنوان باشد ولو معنون ها در خارج یکی باشد. معیار رفع تضاد، همین است. مرحوم آقای صدر این مبنا را اختیارکرده اند که هر وقت عنوان ها دو تا شد، اجتماع ممکن است قطع نظر از معنون ها.
مشهور: تعدد معنون لازم است
در مقابل، مشهور معتقدند که تعدد عنوان کافی نیست، بلکه دائماً باید ببینیم: معنون ها دو تاست یا نه؟ اگر دو تا بود، اجتماع امر و نهی در این دو عنوان ممکن است. و اگر دو تا نبود، اجتماع امر و نهی ممکن نیست.
آیا تعدد عنوان باعث تعدد معنون می شود؟
بعد مشهور وارد این بحث شده اند که: «آیا تعدد عنوان، باعث تعدد معنون می شود یا نمی شود؟». در جواب به این سؤال، سه دسته شده:
مرحوم آخوند فرموده: تعدد عنوان، باعث تعدد معنون نیست.
مرحوم میرزا فرموده است: تعدد عنوان، مستلزم تعدد معنون است. اجود التقریرات: ج2،ص136
دستة سوم که منهم مرحوم آقای خوئی: نه حرف آخوند کلیاً درست است نه حرف مرحوم میرزا، بلکه باید تفصیل بدهیم بین عناوین؛ اگر ما دو عنوان ذاتی داشته باشیم (جنس و فصل و نوع)، این دو عنوان ذاتی نشان می دهد که معنون ها دو تاست؛ (چون نمی شود یک شیء دو ذات داشته باشد)، اما اگر ذاتی نباشد، معنون ها یکی است.
اما نتیجة این بحث، همان فرمایش مرحوم آخوند می شود؛ چرا که متعلق امر و نهی اگر ذاتی باشد، هیچ وقت نسبت شان عموم و خصوص من وجه نیست؛ اگر نوع با نوع باشد، تباین است، و اگر نوع با جنس باشد، مطلق است. گویا مرحوم آقای خوئی متوجه نبوده اند که در محل بحث متعلق امر و نهی اگر ذاتی باشد از محل این بحث خارج است.
مراحل بحث
پس ما در دو مرحله باید وارد بحث بشویم: مرحلة اول این که: آیا تعدد عنوان کافی است یا نه؟ اگر تعدد عنوان کافی بود، دیگر بحث تمام است و اجتماع امر و نهی ممکن است. آنگاه اگر تعدد عنوان کافی نبود، باید در مرحلة دوم بحث بشود که: آیا تعدد عنوان باعث تعدد معنون می شود یا نه؟
پس دو نزاع در پیش داریم: اولاً آیا تعدد عنوان کافی است یا حتماً تعدد معنون لازم است؟ ثانیاً اگر تعدد عنوان کافی نیست، باید برویم سراغ این که: آیا تعدد عنوان باعث تعدد معنون می شود یا نه؟ اگر هم عنوان متعدد باشد و هم معنون، شکی نیست که امر به عنوانی با معنونی، ممکن است در حالی که نهی به عنوان و معنون دیگری خورده است.
مرحلة اول: آیا تعدد عنوان کافی است؟
استدلال شهید صدر بر کفایت تعدد عنوان
مرحوم آقای صدر قائل است که طلب و زجر، یا امر و نهی، دائماً به عنوان تعلق می گیرد، حب و بغض دائماً به عنوان تعلق می گیرد و هیچ وقت به خارج تعلق نمی گیرد؛ چون محال است طلب و زجر که عارض بر نفس مولاست، به خارج تعلق بگیرد. اگر چه سعی کرده اند این مطلب را استدلالی کنند، اما نیازی به استدلال ندارد؛ وجدانی ماست.
همین که طلب و جزر در افق نفس است، کافی است برای این که متعلَّق ها دو عنوان بشود؛ همین که دو عنوان شد، دیگر تصور تضاد نیست. مثل این است که سفیدی یک جسم با سیاهی جسم دیگر تضادی ندارد. اصلاً خارج هیچ ارتباطی به نفس ندارد، هیچ تعلقی ندارد، پس تمام معیار را باید برد سراغ متعلَّق بالذات که دو عنوان است و به خارج هم سرایت نمی کند.
دو اصلاح روی این فرمایش
اصلاح اول: طلب، عارض بر نفس نیست، معلول نفس است
طلب و زجر، در افق نفس نیست، بلکه خود این فعل و تلفظ است که طلب است یا زجر است. نسبت بین طلب و نفس، نسبت بین معلول و علت فاعلی است، نه نسبت بین عارض و معروض.
حسین مهدوی: حتی مشهور که قبول ندارند «طلب فعل نفس است» بلکه می گویند: «انشاء طلب است که فعل نفس است»، حتی طبق مبنای آنها هم طلب عارض نیست؛ طلب، خواستن تشریعی است، این که عارض بر نفس نیست. پس ما فقط با مبنای خودمان این اصلاح را انجام نداده ایم؛ حتی طبق مبنای مشهور و شهیدصدر طلب عارض بر نفس نیست، بلکه فعل مولاست.
پرانتز: در فلسفة مشاء، حب و بغض ها، با نفس انسان منتقل به برزخ نمی شود، به خلاف حکمت متعالیه.
اصلاح دوم: حب و بغض، به عنوان تعلق می گیرد نه به مفهوم
مرحوم آقای صدر می گوید: طلب و زجر، و حب و بغض، به دو عنوان تعلق می گیرد. هر دو را یک کاسه کرده بود.
اما باید توجه داشته باشیم که حب و بغض، دائماً به مفهوم تعلق می گیرد.
البته این اصلاح، اثری در این بحث ندارد. ولی بالاخره حب و بغض، دائماً به عنوان تعلق می گیرد نه به مفهوم؛ چون ما هر مفهومی را به عنوان برمی گردانیم، به نظر ما چیزی در افق ذهن به نام «مفهوم» نداریم، هر چی داریم، عنوان است.
تعبیر حسین مهدوی: طلب باید به لفظ تعلق بگیرد، پس متعلق طلب و زجر، عنوان است نه مفهم؛ چون مفهوم را تصورمی کنیم و مفهوم لفظ نیست، آنچه لفظ است، عنوان است نه مفهوم. و در حب، لفظ صلات محبوب مولا نیست که حبّش به آن تعلق بگیرد. بلکه معنای حب است که حب به آن تعلق می گیرد، ولی نه خود معنا، بلکه به صورت ذهنیه اش تعلق پیدامی کند. وقتی مولا می خواهد به چیزی حب پیداکند، لفظش را تصورمی کند و حبش را به آن تعلق می دهد؟ یا معنایش را تصورمی کند و حبّش را به صورت ذهنیة این معنا تعلق می دهد؟!
بررسی عدم کفایت