جلسه 1394/08/12

بسم الله الرحمن الرحیم



نواهي/مدلول نهي /

موضوع: نواهی/مدلول نهی /
ما قائلیم که هیئت فاقد مدلول است، اما در عین حال وضع شده برای زجر و ردع. وقتی وضع می شود برای زجر و منع، چطور مدلول ندارد؟!
مثال کلاه از سر برداشتن
فرض کنید در یک اجتماعی توافق می شود برای این که کلاه را برای احترام از سر بردارند. بعد از این توافق، وقتی کسی برای احترام کلاه از سرش برمی دارد، خود این فعل (کلاه برداشتن)، خودش مصداق احترام و تعظیم است؛ نه این که دلالت کند بر احترام گذاشتن.
پس مسألة «دلالت» چی می شود؟ اینجا دلالت از کار می افتد؛ ذهن ما همین که پدیده ای را احساس کرد، بلافاصله شناسایی اش می کند. ما هر پدیده ای را که احساس کنیم، ذهن ما بلافاصله آن محسوس و پدیده را شناسایی می کند. این شناسایی، داخل در انتقال و دلالت نیست. پس ما فقط شناسایی می کنیم، شناسایی، دلالت نیست. وقتی شخصی دید در مقابلش کلاه شان را برداشتند، بلافاصله این فعل را شناسایی می کند.
تقریر حکیمانة حسین مهدوی: در این مثال، اگر از یک امر ذهنی به امر ذهنی دیگری منتقل بشویم، دلالت رخ داده؛ چرا که دلالت، انتقال مُدرِک است از مُدرَکی به مُدرَکی دیگر. اگر در مانحن فیه ذهن از این کلاه برداشتن به احترامی غیر از «آن احترامی که کلاه برداشتن مصداق آن است» منتقل بشود، پس دلالت در کار است، لکن چنین انتقالی رخ نداده، پس دلالتی در کار نیست.
پس نقش آن قرارداد چیست؟ اگر آن قرارداد نبود، این فعل مصداق احترام نبود. مثل مالیت اسکناس است؛ منشأ مالیت یک قطعه اسکناس، اعتبار است. بعد از این اعتبار، فرقی بین اسکناس و طلا نیست. پس در طول این توافق، این فعل مصداق مفهومی شد که قبل از این توافق، مصداق آن مفهوم نبود. بعد از این توافق، واقعاً مصداق احترام است.
تطبیق بر مانحن فیه
همان چیزی که در کلاه برداشتن گفتیم را بیاوریم در هیئت؛ تلفظ به هیئت نهی، این فعل گفتاری، مصداق زجر و ردع است و سامع این فعل را شناسایی می کند، و دلالتی در کار نیست. اگر وضعی نبود، دلالتی هم در کار نبود؛ دلالت، در شناخت ماست، نه در لفظ و هیئت نهی. به برکت مواضعه و قرارداد، فعل من یعنی تلفظ به هیئت نهی، مصداق زجر و ردع می شود.
دلالت، در الفاظ، مال جایی است که وضع، به تسمیه است. اما در جایی که وضع به علامیت است، سخن، از شناسایی است. در «دلالت» دائماً انتقال هست؛ از شیئی که شناسایی کرده اید، به شیئی که شناسایی نکرده اید. وقتی لفظ لیوان را می شنوم، آن معنایی که از لیوان به ذهن من می آید، مدلول لفظی لیوان است. ولی در مانحن فیه چنین مدلولی نداریم.
دال، امر محسوس است، یا تصور است یا تصدیق. مدلول، یا تصور است یا تصدیق یا نسبت. این، نظر مشهور است. در مانحن فیه ردع، مصداق ندارد.
هذا تمام الکلام در مدلول هیئت نهی.
الجهة الثانیة: فی دلالتة هیئت النهی علی الحرمة
تمام آن کلماتی که در هیئت امر گفتیم، اینجا هم تکرارمی شود؛ عده ای گفته اند: «دلالت نمی کند»، عده ای گفته اند: «دلالت می کند» و سه نظریه دادند. می گفتند: از اطلاق هیئت، وجوب استفاده می شود. دلالت بالاطلاق، همیشه تصور است. بعضی می گفتند: «بالانصراف دلالت بر وجوب دارد؛ انصارف دارد به حصة وجوبی.».
تفاوت بین وجوب و ندب
مشهور
حقیقت وجوب چه فرقی با حقیقت ندب دارد؟ مشهور قائل بودند که اگر غرض مولا لزومی بود، طلبش وجوبی است. و اگر ناشی بشود از غرض غیرلزومی، طلب ندبی است.
مختار
در اوامر تشریعی
ما گفتیم: طلب مولا اگر از ناحیة مولوی باشد، وجوبی است. ولی اگر از ناحیة بما هو مرشد بما هو یک دوست باشد، طلب لزومی و وجوبی نیست.
ما هیچ کدام از این سه دلالت را نپذیرفتیم.