جلسه 1394/07/13

بسم الله الرحمن الرحیم



اوامر/متعلق امر /نقد نظرية فرد مردد

موضوع: اوامر/متعلق امر /نقد نظریة فرد مردد
نقد: مفهوم «فرد مردد» مراد است یا مصداقش؟
مرحوم اصفهانی بر این نظریه اشکال گرفته است؛ فرموده که اینها که قائل شده اند به «فرد مردد»، از آنها سؤال می کنیم که: «مراد شما از فرد مردد؟ به حمل اولی است یا شایع؟».
«حمل اولی»، یعنی مفهوم فرد مردد. «حمل شایع» یعنی مصداق فرد مردد. در اصول وقتی می گویند: «انسان به حمل اولی» یعنی مفهوم انسان، وقتی می گویند: «انسان به حمل شایع»، یعنی مصداق انسان.
مرحوم اصفهانی سؤال کرده: «مراد شما از فرد مردد؟ به حمل اولی است یا شایع؟». اگر مرادتان مفهوم فرد مردد است، مفهوم فرد مردد، که فرد مردد نیست! یک موجود متعین است. و اگر مراد شما مصداق فرد مردد است، از شما سؤال می کنیم: «این فرد مردد آیا یکی از این دو طبیعت است یا هر دو طبیعت است؟»، اگر بگویید: «یک طبیعت است»، دیگر مردد نیست. اگر بگویید: «هر دو طبیعت صیام و اطعام بر آن صدق می کند»، این که تناقض است؛ اگر طبیعتی هم صیام باشد و هم اطعام، معنایش این است که در عین این که صیام است صیام نیست.
ماحصل اشکال این است که: مرادتان، مفهوم «فرد مردد» است یا مصداق؟ مفهوم فرد مردد، فرد مردد نیست. مصداقش، مصداق یک طبیعت اگر باشد، طبیعت معیَّنه است. اگر مصداق دو طبیعت باشد، تناقض لازم می آید؛ در عین این که طبیعت صیام است، طبیعت صیام نخواهدبود. این اشکال، از مرحوم آقای صدر هم مورد تأیید واقع شده.
پاسخ از این اشکال: فرد مردّد معقول است
این اشکال مرحوم اصفهانی وارد نیست؛ این نظریه ثبوتاً یک نظریة معقولی است.
مقدمه: برخی مفاهیم مصداق ندارند
مفاهیم عرفی ما دو دسته هستند: یک دسته مصداق دارند مثل مفهوم انسان و حجر و شجر. اما یک مفاهیمی در ذهن داریم که مصداق ندارند، بلکه حتی مصداق برای اینها محال است؛ مثل مفاهیم معدوم، عدم، شریک الباری، اجتماع نقیضین، و مثلث چهارضلعی.
فرد مردد هم مصداق ندارد
یکی از مفاهیمی که مصداق ندارد و محال است که مصداق پیداکند، مفهوم فرد مردد است. گفتیم: «آن ذات و طبیعیِ متحد با وجود را «فرد» می گوییم.»، پس اگر طبیعی و ذات متحد با وجود شد، حتما آن طبیعی مشخص است. اگر بگوییم: «مردد است»، پس یعنی هم متشخص است و هم متشخص نیست.
فرد مردد عرفاً مصداق دارد
اما عرف برای فرد مردد مصداق می بیند؛ یعنی برای مصداقش واقعیت می بیند. چرا عرف واقعیت می بیند؟ یا به خاطر تسامح عرفی اش است که متوجه نیست: «این مفهوم نمی توند مصداق داشته باشد.»، یا به جهت نیازهای اجتماعی اش است که مجبور است واقعیتی برایش در نظر بگیرد و در دستگاه معاملاتی اش از آن استفاده کند.
مثال عرفی اول: یک کیسه از ده کیسه
فرض کنید زید ده کیسه برنج دارد، یکی از این ده کیسه را بدون این که معین کند، به عمرو می فروشد. هیچ کسی در صحت این بیع اشکال نکرده.
ال این که در اینجا بین فقها این بحث پیداشده که: «مبیع دقیقاً چیست؟»، بعضی گفته اند: «معین فی علم الله و مجهول عندناست»، بعضی گفته اند: «مبیع، فی الذمه است.». یکی از اقوال رایج بین متأخرین، این است که مبیع ما یک فرد مردد است؛ یعنی یک کیسه لاعلی التعیین.
تنها قولی را که قبول کردیم، همین است که فرد مردد است؛ یعنی یکی از این ده کیسة خارجی لاعلی التعیین. ما چنین چیزی در عالم واقع نداریم، ولی عرف برایش واقعیت می بیند و بر همین اساس هم معامله می کند.
مثال دوم: مصداق «اکرم عالما» از بین صد عالم
اگر مولایی به عبدش بگوید: «اکرم عالما» و در خارج مثلاً صد تا عالم داریم، آن عالمی که اکرامش واجب است، کیست؟ در اینجا یکی از صد نفر لاعلی التعیین اکرامش بر عبد واجب است.
نتیجه: متعلَّق واجب، فرد مردد بین عِدلین است
در مانحن فیه که واجب تخییری بین مثلاً دو واجب است، شارع می تواند بگوید: «یجب علیک أحد الأمرین» که این «أحد الأمرین» به نحو فرد مردد باشد؛ یعنی فرد مرددی بین صیام و اطعام.
فرض کنید به زید و عمرو اشاره می کنم و می گویم: «احدهما انسان»، این قضیه صادق است، و باید مشارٌإلیه و محکی داشته باشد. این را در بحث الفاظ گفته ایم که در هر قضیه ای مشارٌإلیه و محکی داریم. در این قضیه، محکی و مشارٌإلیه چیست؟ یا زید است، یا عمرو است، یا هر دو، یا فرد مردد. زید و عمرو نیست؛ چون غرض متکلم ناظر به زید یا عمرو متعیناً نیست. پس محکی اش «احدهما لاعلی التعیین» است. عرف اینجا سه فرد برای این احدهما می بیند: زید و فرد و احدهمای لاعلی التعیین. این قضیة «احدهما انسان» به دقت عقلی کاذب است، ولی به دقت عرفی صادق است. فرد مردد، یک فرد عرفی است.
در مانحن فیه، یک طبیعت صیام داریم و یک طبیعت اطعام داریم، شارع می تواند اِحدی الطبیعتین را به نحو فرد مردد بر من واجب کند. لذا این نظریه هیچ محذوری ندارد؛ به جای این که طبعیت معینه تحت امر برود، طبیعت مردده تحت امر رفته است. پس این نظریة سوم ثبوتاً محذوری ندارد.
«فرد مردد» یک اصطلاح دیگری هم دارد تحت عنوان «استصحاب فرد مردد» که در مقابل «استصحاب کلی» در بحث «استصحاب» می آید، ربطی به اینجا ندارد.