جلسه 1394/07/08

بسم الله الرحمن الرحیم



اوامر/متعلق امر /تفسير پنجم

موضوع: اوامر/متعلق امر /تفسیر پنجم
تفسیر پنجم: فرد و طبیعی
مراد از این تفسیر
مراد من از این تفسیر، این نیست که مراد این قائلین این بوده، مراد من این است که اگر این سؤال بخواهیم یک سؤال موجهی باشد، باید معنای طبیعی و فرد این باشد تا این سؤال، سؤال درستی باشد که: «آیا امر تعلق می گیرد به افراد؟ یا به طبائع؟».
مقدمة اول: تعریف چند اصطلاح
طبیعی: ذات و ماهیت
مراد از طبیعی، ذات و ماهیت است. حکما می گویند: هر موجودی در این عالم، مرکب از ماهیت و وجودی است. فقط یک موجود را استثنامی کنند؛ و آن، وجود حق تعالی است که ماهیت ندارد.
اشکال نشود که فلاسفه می گویند: «موجودات ساخته شده مثل خانه و ماشین، فاقد ماهیت هستند.»؛ فلاسفه نمی گفتند: «اینها فاقد ماهیت هستند»، بلکه می گفتند: «مجموعه ای از موجودات است که هر یک از آن موجودات خودش یک ماهیتی دارد.».
وجود طبیعی در خارج
فلاسفة مشاء قائل بودند که طبیعی موجود است در ضمن فرد. کما این که همین ماهیت، موجود است در ضمن تصور این ماهیت، لکن یکی به وجود عینی، و دیگری به وجود ذهنی. در حکمت متعالیه، طبیعی و ماهیت، در ضمن فرد نیست، بلکه موجود است به وجود فرد.
فرق این دو نظر این است که در فلسفة مشاء ماهیت و طبیعی حقیقتاً موجود است، اما در نظر حکمت متعالیه آنچه حقیقتاً موجود است، وجود است، و این انکار وجود حقیقی طبیعی در خارج است.
در پرانتز: این نزاع، هیچ ارتباطی با نزاع «اصالت الوجود» ندارد، و آن بحث هم هیچ تأثیری در این بحث ندارد.
فرد: ماهیتِ توأم با وجود
طبیعی، در خارج متحد می شود با وجود. مثلاً ذات زید، همان طبیعت و ماهیت انسانی است که با او اتحاد پیداکرده. وقتی یک اتحادی پیدامی شود بین ذات و این وجود، ما سه چیز داریم: «ماهیت و ذات»، «وجود»، و «اتحاد و تقیّد و اضافة ماهیت به وجود». تقید، تحلیلی است، ماهیت و وجود اتحاد دارند. با این تفاوت که مشاء می گفتند: ذات موجود می شود حقیقتاً. حکمت متعالیه می گویند: وجود است که حقیقتاً موجود می شود.
در اینجا زید فرد است برای ماهیت و طبیعی انسان. کدامیک از این اجزاء در فرد داخل است؟ در اینجا ماهیتِ متحد با وجود، فقط خود ماهیت، جزء فرد است. وجود و تقید، جزء فرد نیست. بعدها در اسم اصول اسم این ذاتی که تقید از آن خارج است را مرحوم آقاضیاء گذاشت: «حصة توأمه».
چرا قید و تقید، خارج از «فرد» است؟ چون در طبیعی و ماهیت، «وجود» و «اضافه به وجود»، جزء ماهیت نیست. در ماهیت انسان، نه وجود و نه تقید به وجود، جزء ماهیت نیست. وقتی در خود ماهیت اضافه اخذنشده، معنا ندارد که در فرد اخذبشود. چون این فرد، فرد ماهیت است، پس نمی شود چیزی جزء فرد باشد که جزء ماهیت نیست.
شخص: ماهیتِ توأم با وجود خاص
فرق «فرد» و «شخص» چیست؟ وجود، عین تشخّص است. وقتی ذات را به اضافة به وجود در نظر می گیریم، می شود فرد. وقتی ذات را به اضافة به وجود خاصی در نظر می گیریم، می شود شخص. پس فرق فرد و شخص، بالاعتبار است؛ یعنی «ماهیت»، از آن حیث که اضافه شده به وجود، «فرد» است، و از آن حیث که اضافه شده به وجود خاص، «شخص» است. از آن حیث که اضافه شده و متحد شده با وجود، فرد است. و از آن حیث که اضافه شده به وجود خاص، شخص است. هر فردی شخص است، و هر شخصی هم فرد است، تفاوت شان بالاعتبار است. کما این که به این فرد یا شخص هم «مصداق» می گویند، وقتی که با صورت ذهنی می سنجندش.
حصه: ماهیتِ به شرط خصوصیت
مبنای استاد
طبیعی وقتی که به شرط خصوصیت اخذبشود، می شود حصه. مثلاً انسان ابیض: بیاض خارج از ذات انسان است.
مبنای اصولیین
اصولیین اسم ذاتِ متحدشده با وجود را اصطلاحاً گذاشته اند: «حصه». آقاضیاء با همین ذهنیت که «ذاتِ متحد با وجود، حصه ای از طبیعی است.»، اصطلاح «حصة توأمه» را جعل کرده است. چرا آقاضیاء می گفت: «حصة توأمه»؟ یعنی حصة همراه وجود؛ یعنی حصه ای که توأم شده با وجود، لکن به نحوی که (حتی تقید به) وجود خارج از حقیقت آن باشد.
تنها اختلاف استاد با شهیدصدر
اختلاف با آقای صدر این است که شهیدصدر می گفت: «فرد، مرکب از ذات و وجود و عوارض است.»، ولی ما گفتیم که: «فرد، فقط ذاتِ متحدشده با وجود است به نحو حصة توأمه.». من معتقدم فیلسوفان همین معنا در ذهن شان بوده اگر چه مستقیماً به آن نپرداخته اند.
اشکال: معمولاً به جای هم به کار می برند!
پاسخ: بوعلی چون ارتکاز خوبی داشته، هیچ وقت فرد را به جای شخص به کار نمی برده است؛ وقتی اصل اضافه به وجود مد نظر بوده، تعبیر به «فرد» می کرده.
هذا تمام الکلام در مقدمة اول.
مقدمة دوم: هر امری، طلب است
در مباحث «امر» ما گفتیم که انشاء و امر حقیقتاً طلب است؛ یک فعل گفتاری است که خود این فعل گفتاری «طلب» است. وقتی مولایی به عبدش می گوید: «صل»، خود این تلفظ حقیقتاً طلب است. طلب، «التصدی لأمرٍ للوصول إلی المطلوب» است. مثلاً حرکت من برای رفتن به سمت آب، طلب تکوینی است. تلفظ به «صل» حقیقتاً طلب است.
نتیجه: امر به طبیعی تعلق می گیرد
وقتی مولایی به عبدش می گوید: «صل»، مطلوب مولا، نمازخواندن عبدش نیست، مطلوبش ایجادالصلات است. مراد مولا، ایجاد طبیعی صلات است؟ یا ایجاد فرد صلات است؟ یا ایجاد شخص صلات است؟
وقتی مولا امر به صلات می کند، این امر به صلات به چه چیزی تعلق می گیرد؟ طبیعی؟ یا فرد؟ یا شخص؟ یا حصه؟
حصه مراد نیست؛ چون قید نزد؛ نگفت: «صل فی المسجد».
شخص هم قطعاً مراد نیست؛ به جهت این که یک فرد خاص مد نظر مولا نیست؛ مکلف هر وجودی را که ایجادکند، کافی است. به علاوة این که تشخص دائماً از ناحیة وجود خاصی می آید.
امر دائر بین دو چیز است: طبیعی یا فرد.
این دو مقدمه را که کنار هم بگذاریم، واضح می شود که مطلوب، ایجاد طبیعی است؛ چون فرد ایجادناپذیر است. فرد عبارت بود از ذات متحد با «وجود» به نحوی که قید و تقیّد هر دو خارج است، پس فرد را نمی توان ایجادکرد. چرا؟ درواقع مولا از من خواسته که طبیعی را تبدیل به فرد کنم. نتیجة ایجاد طبیعی، تحقق فرد است. پس این یک معنای معقولی دارد که بگوییم: امر تعلق گرفته به طبیعی یا فرد. این نحوه از تحلیل، در بعضی از مباحث آینده هم ثمراتی دارد که إن شاءالله آنجا اشاره می کنیم.
لذا متعلق امر ایجاد الطبیعی است در خارج.