جلسه 1394/06/28

بسم الله الرحمن الرحیم



اوامر/ضد /تنبيهات تزاحم

موضوع: اوامر/ضد /تنبیهات تزاحم
تنبیهات تزاحم
تنبیه اول: دو استثنا از امر ترتّبی
(در متزاحمین اگر ترجیحی بین طرفین ندادیم، هر یک از متزاحمین امر ترتّبی دارند؛ هر یک مشروط است به عدم اشتغال به طرف دیگر.)
اما در صورتی که یکی از متزاحمین مرجح داشته باشد مثلاً یکی اهم باشد مثل انقاذ نسبت به صلات، در این صورت امر به اهم، ترتبی نیست، اما امر به مهم ترتّبی است؛ یعنی ما مأمور به صلات هستیم علی تقدیر ترک انقاذ. پس هر جا که مرجح داشتیم، طرف مقابل امرش ترتّبی است.
مرحوم آقای صدر دو مورد را استثناکرده اند؛ یعنی اگر احد المتزاحمین راجح بود، مرجوح امر ترتّبی ندارد.
مورد اول: اگر مرجوح مشروط به قدرت شرعی است
مورد اول در جایی است که دو تکلیف راجح و مرجوح داریم، قدرت در تکلیف راجح عقلی است، و قدرت در تکلیف مرجوح شرعی است و شرطش عدم التکلیف به واجب مزاحم فعلی است؛ یعنی شرطش این است که تکلیف فعلی به واجب مزاحم نباشد. (اما اگر شرطش «عدم اشتغال به واجب مزاحم» باشد، در این صورت امر ترتّبی داریم.)
چرا امر ترتّبی ندارد؟ به جهت این که تکلیف در راجح فعلی است ولی شرط در تکلیف مرجوح (که عدم تکلیف فعلی به واجب مزاحم است) فعلی نیست.
این استثنا درست است؛ تزاحم برداشته می شود.
مورد دوم: اگر متزاحمین ضدّینی باشند که لا ثالث لهما
مورد دوم این است که احدالتکلیفین ارجح است، اما واجب دوم نسبتش به واجب اول، نسبت ضدی است که لا ثالث له؛ یعنی به مجرد این که راجح مخالفت بشود، خود مرجوح موافقت می شود.
ضدینی لا ثالث لهما، مثل حرکت یا سکون؛ همین که حرکت منتفی بشود، سکون محقق می شود، و بالعکس. اگر مولا، هم امرکرده باشد به حرکت و هم امرکرده باشد به سکون، مولا نمی تواند به سکون امر ترتّبی کند؛ که «علی تقدیر ترک حرکت، ساکن باش.»؛ چون علی تقدیر ترک حرکت، سکونْ قهری است. در حین امر به حرکت، نه به طور مطلق می تواند به سکون امرکند (چون قدرت بر ایجاد هر دو معاً را ندارم)، و نه به طور مشروط می تواند به سکون امرکند (چون با ترک حرکت، سکون قهراً ایجادمی شود.).
حسین مهدوی: منظور از «نمی تواند» این است که حکیم کار لغو نمی کند.
این استثنا هم درست است. ولی همانطور که اشاره کردم، این استثنا را در مورد اول دقیقاً نمی شود گفت: «استثناست»؛ چون اصلاً تزاحم نیست.
تنبیه دوم: التزاحم فی الواجبات الضمنیة
مقدمه
مقصود از واجبات ضمنیه
در تزاحم، واجب را تقسیم می کنند به واجب مستقل مثل حج، و واجب ضمنی مثل رکوع. در علم اصول، واجب مستقل را تقسیم می کنند به نفسی و غیری. این واجبات ضمنی ای که در اینجا می گوییم، اعم است؛ هم واجبات نفسی و غیری.
مقصود ما، اعم از این اصطلاح است؛ واجب مستقل غیری را هم دربرمی گیرد؛ پس وضو که مستقل است (نه ضمنی به معنایی که گذشت) ولی غیری است و مقدمة نماز است، نیز واجب ضمنی محسوب می شود.
محل نزاع
می دانیم که در واجبات استقلالی تزاحم داریم، سؤال این است که: آیا در واجبات ضمنیه هم تزاحمی داریم که به تعارض برنگردد؟ یا تزاحم در واجبات ضمنیه دائماً به تعارض برمی گردد؟
مثال هایی برای روشن ترشدن تزاحم در واجبات ضمنیه
مثلاً رکوع و سجود در نماز واجب ضمنی است، شخصی فقط قدرت بر یکی از این دو دارد: اگر رکوع کند، دیگر نمی تواند به سجده برود. یا مثلاً شخصی اگر بخواهد قیام کند، نمی تواند قرائت کند، و اگر قرائت کند نمی تواند قیام کند. یا مثلاً شخصی است که فقط قدرت بر قیام در یک رکعت دارد؛ اگر در رکعت اول بایستد، در رکعت دوم قادر بر قیام نیست، و بالعکس.
در واجبات غیری، وضو واجب غیری است، تطهیر بدن و لباس هم واجب غیری است، شخصی هست وضو ندارد و بدنش هم نجس است و یک آب هم بیشتر ندارد؛ اگر آب را صرف در وضو کند، قدرت بر تطهیر بدن ندارد، و اگر آب را صرف در تطهیر بدن کن، قدرت بر وضو ندارد. کسی وضو دارد اما هم بدنش نجس است و هم لباسش نجس است؛ اگر آب را صرف در تطهیر بدن کند، قدرت بر تطهیر لباس ندارد، و بالعکس، اینجا وظیفه اش چیست؟
به این تزاحم اصطلاحاً «تزاحم در واجبات ضمنی» می گوییم. این امثله آیا تزاحمی است که به تعارض برمی گردد؟
دو قول در مسأله
مرحوم میرزا از کسانی بود که قائل بودند همانطور که در واجبات استقلالیه تزاحم داشته ایم وبه تعارض برنمی گردد، در واجبات ضمنیه هم تزاحمی داریم که به تعارض برنمی گردد. شاگرد ایشان آقای خوئی، از کسانی است که قائل است در واجبات ضمنیه تزاحم دائماً به تعارض برمی گردد و لذا باید به سراغ قواعد باب تعارض برویم.
استدلال بر قول برگشت به تعارض
مرحوم آقای خوئی گفته اند: در واجبات ضمنیه، این واجبات اصطلاح هستند، وگرنه ما واجب ضمنی نداریم.
این، اصطلاحی است از اصولیین که واجب مرکب را تحلیل می کنند به مجموعه ای از واجبات ضمنیه؛ مثلاً می گویند: یک تکلیف استقلالی داریم که به صلاتی که ده جزء دارد تعلق گرفته، و ده وجوب ضمنی داریم که به اجزا تعلق گرفته. ما اینجا درواقع یک وجوب و یک طلب بیشتر نداریم که به مجموع تعلق گرفته، ولکن عقل ما این طلب را تحلیل به ده طلب می کند، نه این که مولا ده طلب داشته باشد.
مقدمة اول: مرکب، یک وجوب دارد
نظیر مدلول تضمنی و مدلول مطابقی در منطق؛ در منطق دلالت تقسیم می شود به دلالت مطابقی، تضمنی، و التزامی. دلالت تضمنی، تحلیلی است؛ اینطور نیست که وقتی شما لفظ «انسان» را می شنوید، سه دلالت داشته باشد بر انسان و حیوان و ناطق، یک دلالت بیشتر نداریم، یک دال، و یک مدلول بیشتر نداریم، لکن این عقل ماست که این دلالت را به دو دلالت دیگر هم تبدیل می کند و به آن دو دلالت دیگر دلالت تضمنی می گویند. به خلاف دلالت التزامی که تحلیلی نیست؛ واقعاً دلالت است.
اشکال: پس چرا در دلالات وضعیه می آورندش؟
پاسخ: در منطق، هر یک از لفظی و غیرلفظی، به قسم وضعی و طبعی و عقلی تقسیم می شود، که دلالت وضعی لفظی مهم است و ما فقط با همان کار داریم.
اشکال: اگر تحلیل عقلی است، پس چرا در دلالت وضعیه می آورندش؟
پاسخ: چون منشأ این تحلیل عقلی، وضع است.
دلالت تضمنی، دلالت تحلیلی است. دلالت التزامی، دلالت انحلالی است؛ یعنی واقعاً چند دال و مدلول داریم. در دلالت تضمنی، یک دال و یک مدلول و یک دلالت داریم، لکن عقلاً تحلیل می شود. واجب ضمنی همینطور است. پس ما یک تکلیف بیشتر نداریم که به نمازِ ده جزئی تعلق گرفته.
اگر من قدرت بر ایجاد این ده جزء نداشته باشم، تکلیف از من ساقط می شود؛ چون قدرت، شرط فعلیت تکلیف است. آن یک جزئی که مقدور من نیست، فرق ندارد معین است یا نامعین. «معین است» مثل این که رکوع رکعت اول را نمی توانم اتیان کنم، «نامعین است» مثل این که قدرت بر یکی از رکوع ها را ندارم، یا فقط قدرت بر یکی از رکوع یا سجود را دارم.
این، قاعدة اولی است که اگر مرکّبی غیرمقدور من شد، تکلیف ساقط می شود. اگر من نسبت به مابقی تکلیف داشته باشم، قطعاً تکلیف جدیدی است، امکان ندارد همان تکلیف باشد. تکلیف اول، به نمازِ ده جزئی تعلق گرفت. شخصی که قادر بر رکوع نیست، تکلیف جدیدی پیدامی کند به نمازِ بی رکوع. پس هر کجا به مابقی تکلیف داشته باشم، می شود تکلیف جدید، و تکلیف جدید هم همیشه دلیل می خواهد. اگر دلیل داشتیم، به همان اخذمی کنیم؛ کما این که در نماز اینطور است که نسبت به هر جزئی که عاجز شدیم، اجزای دیگر را باید اتیان کنیم.
این مقدمه واضح است.
مقدمة دوم: خطاباتِ بیانگر جزئیت یا شرطیت، شامل عاجز هم می شود
مقدمة دوم را هم اضافه کنم تا واضح بشود: «چرا در نظر مرحوم آقای خوئی تزاحم در واجبات ضمنیه دائماً به تعارض برمی گردد؟».
ما یک خطاباتی داریم که این خطابات، جزئیت یا شرطیت را بیان می کند مثل «لا صلاة إلا بطهور» یا «لا صلاة إلا بفاتحة الکتاب»، به این خطابات می گوییم: خطاباتی است که مبیِّن جزئیت و شرطیت است. آیا این خطابات، عاجز را هم می گیرد یا نه؟ یعنی لا صلات إلا بطهور حتی عاجز بر تطهیر؟ یا لا صلاة إلا بطهور للقادر علی الطهارة؟
این ادله، نسبت به اجزا و شرایط اطلاق دارد؛ هم عاجز را می گیرد و هم قادر را؛ شرط صحت صلات، حتی از عاجز، طهارت است. اما تکلیف عاجز، قبیح و محال است. نتیجه اش این می شود که «تکلیف» از عاجز ساقط می شود، نه «شرطیت». لذا ادلة شرطیت و جزئیت، همانطور که قادر را می گیرد، عاجز را هم می گیرد. (این، توضیح اطلاق دلیل وجوب صلات است؛ که حتی حالت عجز از بعض اجزا و شرایط را هم دربرمی گیرد.)
نتیجه: واجبات مرکب، حین التزاحم ساقط است
چطور تزاحمِ در واجبات ضمنیه دائماً برگشتش به تعارض است؟